Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1431 264692 253156 2026-05-06T14:20:15Z Saumache 27923 264692 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annalium |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/14/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Pectora diu tenet desiderium, simul inter{{Versus|117}} Sese sic memorant, ‘o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt!{{Versus|119}} O pater o genitor o sanguen dis oriundum, Tu produxisti nos intra luminis oras.{{Versus|121}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} </poem> == Liber VIII == <poem> ::{{font-size|90%|[De bello Hannibalico.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.{{Versus|259}} Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.{{Versus|268}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{r|362}} Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.{{r|365}} </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> ::{{font-size|90%|[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.]}} Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> g47s7ejbzxjrc2q4i54zxk65nmmqdj9 0 4655 264690 86456 2026-05-06T14:03:12Z Saumache 27923 264690 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber IV <br /> Carmen XIV }} <div class=text> {{Liber |Ante= IV, XII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XII |Post= IV, XIV |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XIV }} <poem> '''A'''udivere, Lyce, di mea vota, di audivere, Lyce: fis anus et tamen vis formosa videri ludisque et bibis inpudens et cantu tremulo pota Cupidinem{{r|5}} lentum sollicitas. ille virentis et doctae psallere Chiae pulcris excubat in genis. inportunus enim transvolat aridas quercus et refugit te quia luridi{{r|10}} dentes, te quia rugae turpant et capitis nives. nec Coae referunt iam tibi purpurae nec cari lapides tempora, quae semel notis condita fastis{{r|15}} inclusit volucris dies. quo fugit venus, heu, quove color, decens quo motus? quid habes illius, illius, quae spirabat amores, quae me surpuerat mihi{{r|20}} felix post Cinaram notaque et artium gratarum facies? sed Cinarae brevis annos fata dederunt, servatura diu parem cornicis vetulae temporibus Lycen,{{r|25}} possent ut iuvenes visere fervidi multo non sine risu dilapsam in cineres facem. </poem> {{Liber |Ante= IV, XII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XII |Post= IV, XIV |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XIV }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode IV.13 - À Lycé]] [[it:Le odi di Orazio/Libro quarto/XIII]] [[vec:Ventiquattro Odi Scelte di Orazio Flacco/02]] aiy0ypeki2yid9xqri8a57s9pbbqiaj 0 7174 264857 126408 2026-05-06T21:01:56Z Demetrius Talpa 13304 264857 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Beda Venerabilis |OperaeTitulus= Chronica minora |OperaeWikiPagina= Chronica minora |Annus= c. AD 703 |SubTitulus= ex "[[De temporibus]]" |Genera=Annales et chronica }} 1. '''XVI. De mundi aetatibus.''' 2. Sex aetatibus mundi tempora distinguuntur. 3. Prima aetas ab Adam usque Noe, continens generations X, annos vero mille DCLVI. quae tota periit diluvio, sicut infantiam mergere solet oblivio. 4. Secunda a Noe usque ad Abraham, generationes similiter conplexa X. annos autem CCXCII. quae in lingua inventa est, id est, Hebrea. a pueritia namque homo incipit nosse loqui post infantiam, quae et nomen inde accepit, quod fari, id est, loqui non potest. 5. Tertia ab Abraham usque ad David generationes XIIII, annos vero DCCCCXLII continens. et quo<ref>Vel quia.</ref> ab adulescentia incipit homo posse generare, Matheus generationum ex Abraham sumpsit exordium, qui etiam pater gentium constitutus est. 6. Quarta a David usque transmigrationem Babylonis, generationibus aeque iuxta Matheum XIIII, annis autem CCCCLXXIII porrecta, a qua regum tempora ceperunt: iuvenalis enim dignitas regno est habilis. 7. Quinta deinde usque ad adventum salvatoris in carnem generationibus et ipsa XIIII, porro annis DLXXXVIIII extenta, in qua ut gravi senectute fessa malis crebrioribus plebs Hebrea quassatur. 8. Sexta, quae nunc agitur, nulla generationum vel temporum serie certa, sed, ut aetas decrepita, ipsa totius saeculi morte finienda. 9. '''XVII. Cursus et ordo temporum.''' 10. Prima ergo aetas continent annos iuxta Hebreos MDCLVI, iuxta LXX interpretes MMCCXLII. 11. Adam cum esset CXXX annorum, genuit Seth, qui pro Abel natus est. 12. Seth ann. CV genuit Enos, qui coepit invocare nomen domini. 13. Enos annorum XC genuit Cainan [cui nomen interpretatur natura dei].<ref name=M>M: Parisinum n.4860 saec. X</ref> 14. Cainan annorum LXX genuit Malaleel [qui interpretatur plantatio domini].<ref name=M/><ref name=P>P: Vaticanum Palatinum n.1448 saec. X</ref><ref name=F>F: Berolinensis n.1831 saec. IX</ref> 15. Malaleel annorum LXV genuit Iareth [qui interpretatur discendens vel portans].<ref name=M/> 16. Iareth annorum CLXII genuit Enoc, qui translatus est a deo. 17. Enoc anorum LXV genuit Matusalem [qui interpretatur dedicatio].<ref name=M/> 17^a. [Concupiscunt filii dei filias hominum].<ref name=P/><ref name=F/> 18. Matsusalem ann. CLXXXVII genuit Lamech. 19. Gigantes nati sunt. 20. Lamech ann. CLXXXII genuit Noe, qui arcam aedificavit. 21. Noe ann. DC venit diluvium. 22. '''XVIII. De secundo aetate.''' 23. Secundo aetas continet ann. Iuxta Hebreos CCXCII, iuxta LXX interpretes DCCCCXLII<ref>Vel DCCCXLII.</ref> vel adiecto Cainan MLXXII. 24. Sem [c annorum] ann II post diluvium genuit Arfaxath, a quo Chaldei.<ref name=E>E: Einsidlense n.167 saec. IX</ref><ref name=H>H: Sangallense n.251 saec. IX</ref> 25. Arfaxath ann. XXXV genuit Sale, a quo Samarite et Indi. 26. Sale annorum XXX genuit Heber, a quo Hebrei. 27. Heber annorum XXXIIII genuit Falech. 28. Turris aedificatur. 29. Falech annorum XXX genuit Reu. 30. Dii primum adorantur. 31. Reu annorum XXXII genuit Seruch. 32. Regnum inchoat Scitharum. 33. Seruc annorum XXX genuit Nachor. 34. Regnum Aegyptiorum nascitur. 35. Nachor annorum XXVIIII genuit Thara. 36. Regnum Assyriorum et Syciniorum exoritur. 37. Thara annorum LXX genuit Abraham. 38. Semiramis condidit Babylonem. 39. '''XVIIII. De tertia aetate.''' 40. Tertia aetas continent ann. DCCCCXLII. 40^a. [Abraham ann. LXXV venit in Chananeam].<ref name=F/><ref name=P/> 41. Abraham ann. C genuit Isaac. 42. Nam primo genuit Ismahel, a quo Ismahelite. 43. Isaac annorum LX genuit Iacob. 44. Regnum inchoat Argivorum. 45. Iacob annorum XC genuit Ioseph. 46. Memphis in Aegypto conditur. 47. Ioseph ann. CX vixit. 48. Grecia sub Argo segetes habere coepit. 49. Hebreorum servitas ann. CXLVII. 50. Cecrops Athenas condidit. 51. Moyses annis XL rexit Israel. 52. Lacedemon conditur. 53. Iosue annis XXVI. 54. Iudices a Moyse usque ad Samuel praefuerunt [ann. CCCV]. 55. Othoniel annis XL. 56. Cadmus Thebarum rex Grecas litteras invenit. 57. Aoth annis LXXX. 58. Amphion musicus claruit. 59. Deborra annis XL. 60. Primus Latinis regnat<ref>Vel imperavit.</ref> Picus. 61. Gedeon annis XL. 62. Orpheus Linusque musici claruerunt. 63. Abimelec annis III. 64. Iste LXX fratres suos interfecit. 65. Thola annis XXIII. 66. Priamus regnat in Troia. 67. Iair annis XXII. 68. Carmentis Latinas literas repperit. 69. Iepthe annis VI. 70. Hercules se flammis iniecit. 71. Abessa ann. VII. 72. Bellum Troiae decennale surrexit. 73. Achialon ann. X hic in LXX interpretibus non habetur. 74. Labdon ann. VIII. 75. Aeneas venit Italiam. 76. Samson ann. XX. 77. Ascanius Albam condidit. 78^a. [Hactenus iudicum liber tempora signat].<ref name=M/> 78. Hely ann. XL. 79. Regnum Siciniorum finitur. 80. Samuhel et Saul ann. XXXII. 81. Lacedemoniorum regnum oritur. 82. '''XX. De quarta aetate.''' 83. Quarta aetas continet annos iuxta Hebreos CCCCLXXIII: LXX translatores XII adiiciunt. 84. David ann. XL. 85. Carthago a Didone conditur. 86. Salomon ann. XL. 87. Qui templum aedificavit anno CCCCLXXX egressionis ex Egypto, ex quo apparet Samuhel et Saul XL annis praefuisse. 88. Roboam annis XVII. 89. Regnum Israhel et Iuda dividitur. 90. Abia ann. III. 91. Pontifex Abimelech insignis habetur. 92. Asa ann. XLI. 93. Hieu prophetes occiditur ab Asa rege Israhel. 94. Iosaphat ann. XXV. 95. Helias, Abdias Michasque prophetant. 96. Ioram ann. VIII. 97. Edom defecit a regno Iudae. 98. Ochozias ann. I. 98^a. [Ionadab clarus habetur].<ref name=M/> 99. Helias rapitur. 100. Athalia ann. VI. 101. Ionadab filius Rechab sacerdos claruit. 102. Ioas an. XL. 103. Zacharius Ioiadae filius lapidatur. 104. Amasias ann. XXVIIII. 105. Amos prophetavit in Israhel. 106. Ozias ann. LII. 107. Assyriorum regnum in Medos transfertur, quod [a Beli principio] steterat an. MCCCV.<ref name=F/><ref name=P/> 108. Ioatham ann. XVI. 109. Osee, Iohel Esaiasque prophetant. 110. Achaz ann. XVI. 111. Roma conditur 112. et Israhel in Medos transfertur. 113. Ezechias ann. XXVIIII. 114. Romulus centum senators constituit. 115. Manasses ann. LV. 116. Numa duos menses adiecit. 117. Amon ann. II. 118. Tullius in re publica censum exegit. 119. Iosias ann. XXXI. 120. Thales fysicus claruit. 121. Ioachim ann. XI. 122. Huius anno tertio Nabucodonosor Iudeam cepit. 123. Sedecias ann. XI. 124. Templum Hierosolimis incensum est. 125. '''XXI. De quinta aetate.''' 126. Quinta aetas continet ann. DLXXXVIIII. 127. Hebreorum captivitas ann. LXX. 128. Iudith historia conscibitur. 129. Darius ann. XXXVI. 130. Huius secundo anno Iudeorum soluta est captivitas.<ref name=E/><ref name=H/><ref name=M/> Huius secundo anno templum Hierosolimis extruitur: primus autem regni eius inter LXX annos captivitatis Iudaice concluditur.<ref name=F/><ref name=P/> 131. Xerses ann. XXI. 132. Herodotus historiographus agnoscitur. 133. Artarxerses ann. XL. 134. Esdra legem, Neemias Hierosolimam restaurat. 135. Darius qui et Nothus ann. XVIIII. 136. Plato nascitur. 137. Artarxerses ann. XL. 138. Hester historia conpletur. 139. Artarxerses qui et Ochus ann. XXVI. 140. Demostenes et Aristoteles praedicantur. 141. Xerses Ochi filius ann. IIII. 142. Xenocrates claruit. 143. Darius ann. VI. 144. Hucusque regnum Persarum: dehinc Grecorum. 145. Alexander ann. V: nam septem eius priores cum Persarum regibus subputantur. 146. Ptholomeus Largi filius ann XL. 147. Machabeorum liber inchoat primus. 148. Filadelfus ann. XXXVIII. 149. Setuaginta interpretes claruerunt. 150. Euergetes ann. XXVI. 151. Iesus sapientiae librum composuit. 152. Philopater ann. XVII. 153. Machabeorum liber secundus inchoat. 154. Epiphanes ann. XXIIII. 155. Romani Grecos obtinuerunt. 156. Philometor ann. XXXV. 157. Hunc Antiochus superans Iudaeos oppressit. 158. Euergetes ann. XXVIIII. 159. Brutus Hispaniam subegit. 160. Soter ann. XVII. 161. Varro Ciceroque nascuntur. 162. Alexander ann. X. 163. Syria per Gabinum ducem subicitur Romanis. 164. Ptholomeus Cleopatre filius ann. VIII. 165. Salustius historiographus nascitur. 166. Dionisius ann. XXX. 167. Pompeius Iudeam cepit. 168. Cleopatra ann. II. 169. Hucusque regnum Grecorum: nunc Romanorum. 170. Iulius Cesar ann. V. 171. Ab hoc Cesares appellati. 172. '''XXII. De sexta aetate.''' 173. Sexta aetas continet annos praeteritos DCCVIIII.<ref>Vel DCCVIII.</ref> 174. Octavianus ann. LVI. 175. Huius anno XLII dominus nascitur 176. conpletis ab Adam annis MMMDCCCC LII, iuxta alios MMMMMCXCVIIII. 176^a. [A nativitate domini nostri Iesu Christi usque ad Tiberium sunt anni XIIII].<ref name=E/><ref name=H/><ref name=M/> 177. Tiberius ann. XXIII. 178. Huius ann. XVIII dominus crucifigitur. 179. Gaius ann. IIII. 180. Mattheus euangelium scribit. 181. Claudius ann. XIIII. 182. Petrus Romam, Marcus Alexandriam petit. 183. Nero ann. XIIII. 184. Petrus et Paulus cruci gladioque traduntur. 185. Vespasianus ann. X. 186. Huius secundo anno Titus Hierosolymam subvertit. 187. Titus ann. II. 188. Hic facundus et pius fuit. 189. Domicianus ann. XVI. 190. Iohannes in Pathmos religatur. 191. Nerva ann. I. 192. Iohannes apostolus Ephesum rediens euangelium scripsit. 193. Traianus ann. XVIIII. 194. Symon Hierosolimorum episcopus crucifigitur. 195. et requiescit Iohannes apostolus. 196. Adrianus ann. XXI. 197. Aquila interpres habetur. 198. Antonius Pius ann. XXII [mens III].<ref name=F/><ref name=P/> 199. Valentinus et Marcion agnoscuntur. 200. Antonius minor ann. XVIIII. 201. Katafrigarum heresies exoritur. 202. Commodus ann. XIII. 203. Teodotion interpres habetur. 204. Helius Pertinax ann. I. 204^a. [Hic Iuliani iuris periti scelere occiditur].<ref name=M/> 205. Severus Pertinax ann. XVIII. 206. Simachus interpres habetur. 207. Antonius Caracalla ann. VII. 208. Quinta editio Hierosolimis invenitur. 209. Macrinus ann. I. 209^a. [Abgarus vir sanctus regnavit, ut vult Affricanus].<ref name=M/> 210. Aurelius Antoninus ann. IIII. 211. Sexta editio Nicapoli repperitur. 212. Alexander ann. XIII. 213. Origenes Alexandriae claruit. 214. Maximus ann. III. 215. Hic persequitur Christianos. 216. Gordianus ann. VII. 217. Fabianus episcopus Romae celebratur. 218. Philippus ann. VII. 219. Hic primus Christianus imperator fuit. 220. Decius ann. I. 221. Antonius monachus [in Aegypto] claruit. 222. Gallus et Volusianus ann. II. 223. Novatiana heresies exoritur. 224. Valerianus cum Gallieno ann. XV. 225. Ciprianus martyrio coronatur. 226. Claudius ann. II. 227. Paulus Samusathenus heresim condidit. 228. Aurelianus ann. V. 229. Hic persiquitur Christianos. 230. Tacitus ann. I. 230^a. [Anatholius Laodicie Syriae episcopus claruit].<ref name=M/> 231. Probus ann. VI. 232. Manicheorum heresies exorta est. 233. Carus ann. II. 234. Iste de Persis triumphavit. 235. Dioclitianus et Maximianus ann. XX. 236. Iste persequiter Christianos.<ref name=F/><ref name=P/> His persecutoribus intra XXX dies XVII milia passi sunt.<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 237. Valerianus ann. II.<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> Maximus et Severus ann. I.<ref name=F/><ref name=P/> 237^a. [Huius brevitas imperii nihil dignum hystoriae contulit].<ref name=M/> 238. Constantinus an. XXX. 239. Nicena synodus congregatur. 240. Constantius et Constans an. XXIIII. 241. Ossa Andreae et Lucae Constantinopoli transferuntur. 242. Iulianus ann. II. 243. Hic ex Christiano paganus persequitur Christianos. 244. Iovianus ann. I. 245. Hic cum omni exercitu Christianus efficiter. 246. Valentinianus ann. XIIII. 247. qui a Iuliano ob fidem Christi militia fuerat privatus. 248. Gratianus ann. VI. 249. Ambrosius et Martinus episcopi clarescunt. 249^a. [Valens ann. III].<ref name=P/> 250. Valentinianus cum Teodosio ann. VIIII. 251. Hieronimus in Bethlem predicatur. 251^a. [Synodus in Constantinopoli CCCL episcoporum, in quo omnes hereses condemnantur].<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 252. Theodosius ann. III cum Arcadio et Honorio. 253. Iohannes anachorita claruit. 254. Archadius ann. XIII cum fratre Honorio. 255. Iohannes Crysostomus et Augustinus episcopi praedicantur. 256. Honorius ann. XV cum Theodosio minore. 257. Cirillus Alexandriae claruit. 257^a. [Concilium Cartaginense CCXIIII episcoporum Pelagium condemnant].<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 258. Theodosius minor ann. XXVI. 259. Ephesena synodus Nestorium condemnat. 260. Marcianus ann. VII. 261. Calcidonense concilium geritur. 261^a. [Anglorum gens in Brittaniam venit].<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 262. Leo maior ann. XVII. 263. Aegyptus errore Dioscori latrat. 263^a. [Leo minor ann. I].<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 263^b. [Theodericus rex Romam obtinuit].<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 264. Zenon ann. XVII. 265. Corpus Barnabae apostolic repperitur. 266. Anastasius ann. XXVII. 267. Fulgentius episcopus praedicatur. 268. Iustinus ann. VIII. 269. Acephalorum heresies abdicatur. 269^a. [Benedictus abba claruit.]<ref name=M/><ref name=E/><ref name=H/> 270. Iustinianus ann. XXXVIIII. 271. Huius sexto anno primus Dionisi circulus inchoat.<ref>Vel Huius VI anno Dionysius paschales ciculos inchoat.</ref> 272. Iustinus minor ann. XI. 273. Armenii fidem Christi suscipiunt. 274. Tiberius ann. VII. 275. Herminigildus rex Gotthorum martyrio coronatur. 276. Mauricius ann. XXI. 277. Gregorius Romae floruit episcopus. 278. Focas ann. VIII. 279. Saxones in Brittania fidem Christi suscipiunt. 280. Heraclius ann. XXXVI. 281. Iudaei in Hispania Christiani efficiuntur. 282. Eraclonas cum matre sua Martina ann. II. 282^a. [His temporibus acephalorum heresis instauratur].<ref name=M/> 283. Constantinus filius Eracli mens. VI. 283^a. [Hoc tempore eadem acephalorum heresis sub anathemate condemnatur].<ref name=M/> 284. Constantinus filius Constantini ann. XXVIII. 285. Eclipsis solis facta est ind.<ref name=ind>indictionem.</ref> VII V nonas Maias. 286. Constantinus Filius Constantini superioris ann. XVII. 287. Hic sextam synodum composuit. 288. Iustinianus filius Constantini ann. X. 288^a. [Ipse ob culpam perfidiae regni gloria privatus et exultus].<ref name=M/> 289. Africa restaurata est imperio Romanorum. 290. Leo ann. III. 291. Tiberius dehinc quintum agit annum ind.<ref name=ind/> prima. 292. Reliquum sextae aetatis deo soli patet. ==Vide etiam== * [[De temporibus]] ==Nexus externi== * [http://archive.org/stream/chronicaminorasa13momm#page/328/mode/2up Chartam Mommseni temporibus aetatum]. ==Notas== <references/> {{finis}} {{PD-old}} [[en:The Lesser Chronicle]] 5rbsfetnwukxlwlig7hckvn7tg10xhn 0 12087 264822 138704 2026-05-06T19:40:12Z Demetrius Talpa 13304 264822 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|75%}}{{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus=Annales regni Francorum |OperaeWikiPagina=Annales regni Francorum |AnnusMonstratus= 741 - 829 |Annus=Saeculo IX |Genera=annales et chronica |SubTitulus= |Editio= |Fons= }} [741] DCCXLI. Carolus maior domus defunctus est. [742] DCCXLII. Quando Carlomannus et Pippinus maiores domus duxerunt exercitum contra Hunaldum ducem Aquitaniorum et ceperunt castrum, quod vocatur Luccas; et in ipso itinere diviserunt regnum Francorum inter se in loco, qui dicitur Vetus-Pictavis. Eodemque anno Carlomannus Alamanniam vastavit. [743] DCCXLIII. Tunc Carlomannus et Pippinus contra Odilonem ducem Baiovariorum inierunt pugnam, et Carlomannus per se in Saxoniam ambulabat in eodem anno et coepit castrum, quod dicitur Hoohseoburg, per placitum et Theodericum Saxonem placitando conquisivit. [744] DCCXLIIII. Iterum Carlomannus et Pippinus perrexerunt in Saxoniam, et captus est Theodericus Saxo alia vice. [745] DCCXLV. Tunc Carlomannus confessus est Pippino germano suo, quod voluisset seculum relinquere; et in eodem anno nullum fecerunt exercitum, sed praeparaverunt se uterque, Carlomannus ad iter suum et Pippinus, quomodo germanum suum honorifice direxisset cum muneribus. [746] DCCXLVI. Tunc Carlomannus Romam perrexit ibique se totondit et in Serapte monte monasterium aedificavit in honore sancti Silvestri. Ibique aliquod tempus moram faciens et inde ad sanctum Benedictum in Casinum usque pervenit et ibi monachus effectus est. [747] DCCXLVII. Grifo fugivit in Saxoniam, et Pippinus iter faciens per Toringam in Saxoniam introivit usque ad fluvium Missaha in loco, qui dicitur Scahaningi; et Grifo collectam fecit una cum Saxonibus supra fluvium Obacro in loco, qui dicitur Orhaim. [748] DCCXLVIII. Grifo de Saxonia iter peragens fugiendo in Baioariam usque pervenit, ipsum ducatum sibi subiugavit, Hiltrudem cum Tassilone conquisivit. Swidger ad eum venit insolatio supradicti Grifonis. Haec audiens Pippinus iter illuc arripiens cum exercitu suo, supra nominatos totos sibi subiugavit, Grifonem secum adduxit, Lantfridum similiter, Tassilonem in ducatu Baioariorum conlocavit per suum beneficium ; Grifonem vero partibus Niustriae misit et dedit ei XII comitatos. Inde iterum Grifo fugiens Wasconiam petiit et ad Waifarium ducem Aquitaniorum pervenit. [749] DCCXLVIIII. Burghardus Wirzeburgensis episcopus et Folradus capellanus missi fuerunt ad Zachariam papam, interrogando de regibus in Francia, qui illis temporibus non habentes regalem potestatem, si bene fuisset an non. Et Zacharias papa mandavit Pippino, ut melius esset illum regem vocari, qui potestatem haberet, quam illum, qui sine regali potestate manebat; ut non conturbaretur ordo, per auctoritatem apostolicam iussit Pippinum regem fieri. [750] DCCL. Pippinus secundum morem Francorum electus est ad regem et unctus per manum sanctae memoriae Bonefacii archiepiscopi et elevatus a Francis in regno in Suessionis civitate. Hildericus vero, qui false rex vocabatur, tonsoratus est et in monasterium missus. [753] DCCLIII. Pippinus rex in Saxonia iter fecit, et Hildegarius episcopus occisus est a Saxonibus in castro, quod dicitur Iuberg; et tamen Pippinus rex victor extitit et pervenit usque ad locum, qui dicitur Rimie. Et dum reversus est de ipso itinere, nuntiatum est ei, quod Grifo, qui in Wasconiam fugitus est, germanus eius, occisus fuisset. Eodemque anno Stephanus papa venit in Franciam, adiutorium et solatium quaerendo pro iustitiis sancti Petri; similiter et Carlomannus, monachus et germanus supradicti Pippini regis, per iussionem abbatis sui in Franciam venit, quasi ad conturbandam petitionem apostolicam. [754] DCCLIIII. Supradictus apostolicus Stephanus confirmavit Pippinum unctione sancta in regem et cum eo inunxit duos filios eius, domnum Carolum et Carlomannum, in regibus. Et domnus Bonefacius archiepiscopus in Frisiae nuntians verbum Domini et praedicando martyr Christi effectus est. [755] DCCLV. Pippinus rex per apostolicam invitationem in Italiam iter peragens, iustitiam beati Petri apostoli quaerendo, Haistolfus Langobardorum rex supradictam iustitiam vetando clusas Langobardorum petiit, obviam Pippino regi et Francis venit. Et inierunt bellum, et Domino auxiliante beatoque Petro apostolo intercedente Pippinus rex cum Francis victor extitit. Eodemque anno Stephanus papa reductus est ad sanctam sedem per missos domni regis Pippini, Folradum et reliquis, qui cum eo erant. Incluso vero Haistulfo rege in Papia civitate, iustitiam sancti Petri pollicitus est faciendi; unde rex Pippinus obsides XL receptos et cum sacramenta firmata *reversus est in Franciam. Carlomannus autem monachus Vienna civitate remansit una cum Bertradane reginae infirmus, languebat dies multos et obiit in pace. [756] DCCLVI. Dum prospexisset Pippinus rex, ab Haistulfo Langobardorum rege ea non esse vera, quod antea promiserat de iustitiis sancti Petri, iterum iter peragens in Italiam Papiam obsedit, Haistulfum inclusit, magis magisque de iustitiis sancti Petri confirmavit, ut stabiles permanerent, quod antea promiserat; et insuper Ravennam cum Pentapolim et omni Exarcatu conquisivit et sancto Petro tradidit. Et dum reversus est Pippinus rex, cupiebat supradictus Haistulfus nefandus rex mentiri, quae antea pollicitus fuerat, obsides dulgere, sacramenta inrumpere. Quodam die venationem fecit et percussus est Dei iudicio, vitam finivit. Et quomodo et qualiter missus est Desiderius rex in regno, postea dicamus. [757] DCCLVII. Misit Constantinus imperator regi Pippino cum aliis donis organum, qui in Franciam usque pervenit. Et rex Pippinus tenuit placitum suum in Compendio cum Francis; ibique Tassilo venit, dux Baioariorum, in vasatico se commendans per manus, sacramenta iuravit multa et innumerabilia, reliquias sanctorum manus inponens, et fidelitatem promisit regi Pippino et supradictis filiis eius, domno Carolo et Carlomanno, sicut vassus recta mente et firma devotione per iustitiam, sicut vassus dominos suos esse deberet. Sic confirmavit supradictus Tassilo supra corpus sancti Dionisii, Rustici et Eleutherii necnon et sancti Germani seu sancti Martini, ut omnibus diebus vitae eius sic conservaret, sicut sacramentis promiserat; sic et eius homines maiores natu, qui erant cum eo, firmaverunt, sicut dictum est, in locis superius nominatis quam et in aliis multis. [758] DCCLVIII. Pippinus rex in Saxoniam ibat, et firmitates Saxonum per virtutem introivit in loco, qui dicitur Sitnia, et multae strages factae sunt in populo Saxonum; et tunc polliciti sunt contra Pippinum omnes voluntates eius faciendum et honores in placito suo praesentandum usque in equos CCC per singulos annos. Et inmutavit se numerus annorum in [759] DCCLVIIII. Natus est Pippino regi filius, cui supradictus rex nomen suum inposuit, ut Pippinus vocaretur sicut et pater eius; qui vixit annos duos et in tertio defunctus est. Eodem anno celebravit natalem Domini in Longlare et pascha in Iopila. Et mutavit se numerus annorum in [760] DCCLX. Tunc Pippinus rex, cernens Waifarium ducem Aquitaniorum minime consentire iustitias ecclesiarum partibus, quae erant in Francia, consilium fecit cum Francis, ut iter ageret supradictas iustitias quaerendo in Aquitania. Et pervenit usque in locum, qui dicitur Tedoad. Et cum haec vidisset Waifarius, misit missos suos, Otbertum et Dadinum, et dedit obsides Adalgarium et Eitherium regi Pippino, ut omnia redderet, quicquid supradictus rex quaerebat in causis ecclesiasticis. Et celebravit natalem Domini in Carisiaco et pascha. Et inmutavit se numerus annorum in [761] DCCLXI. Waifarius dux Aquitaniorum, minime cogitans de obsidibus vel de sacramentis suis, quasi in vindictam supra Pippinum regem exercitum misit, qui ad Cavalonum civitatem venerunt. Dum et supranominatus rex synodum suum teneret in villa, quae dicitur Dura, nuntiatum est ei, quod Waifarius in omnibus mentitus est; iterum rex Pippinus illuc cum exercitu iter peragens et eius filius primogenitus nomine Carolus cum eo, et multa castella coepit, quorum nomina sunt Burbonnis, Cantela, Clarmontis. Istas per pugnam coepit et in Alverno alia multa castella coepit per placitum, quae se subdiderunt in eius dominio, et pervenit usque Lemovicas, vastando et desertando supradictam provintiam propter neglegentias Waifarii ducis. Et celebravit natalem Domini in Carisiaco villa et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [762] DCCLXII. Tertio in Aquitania Pippinus rex iter faciens et coepit civitatem Bituricam et castrum, quod dicitur Toarcis. Et celebravit natalem Domini in Gentiliaco villa et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [763] DCCLXIII. Pippinus rex habuit placitum suum in Nivernis et quartum iter faciens in Aquitaniam. Ibique Tassilo dux Baioariorum postposuit sacramenta et omnia, quae promiserat, et per malum ingenium se inde seduxit, omnia benefacta, quae Pippinus rex avunculus eius ei fecit, postposuit; per ingenia fraudulenta se subtrahendo Baioariam petiit et nusquam amplius faciem supradicti regis videre voluit. Rex Pippinus iter peragendo per Aquitaniam usque ad Cadurciam pervenit Aquitaniam vastando et revertendo per Lemovicas in Franciam reversus est. Et facta est hiems valida. Et tenuit rex Pippinus natalem Domini in villa, quae dicitur Longlar, et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [764] DCCLXIIII. Tunc rex Pippinus habuit placitum suum ad Wormatiam et nullum iter aliud fecit, nisi in Francia resedit, causam pertractabat inter Waifarium et Tassilonem. Et celebravit natalem Domini in Carisiaco villa et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [765] DCCLXV. Tunc Pippinus rex placitum suum habuit ad Attiniacum et nullum fecit aliud iter. Et celebravit natalem Domini in Aquis villa et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [766] DCCLXVI. Tunc Pippinus rex perrexit iter faciens in Aquitaniam; et placitum suum habuit in Aurelianis civitate et restauravit Argentomo castro, quod antea Waifarius destruxit. Supradictus Pippinus rex castrum nominatum reaedificavit, ibi Francos misit Aquitaniam continendo, similiter et in Bituricas Francorum scaram conlocavit. Et celebravit natalem Domini in Salmontiagum villam et pascha in Gentiliaco. Et inmutavit se numerus annorum in [767] DCCLXVII. Tunc habuit domnus Pippinus rex in supradicta villa synodum magnum inter Romanos et Grecos de sancta Trinitate vel de sanctorum imaginibus. Et postea perrexit iter peragens partibus Aquitaniae per Narbonam, Tolosam coepit, Albiensem similiter necnon et Gavuldanum; et sanus reversus est in patriam et celebravit pascha in Vienna civitate. Et in eodem anno in mense Augusto iterum perrexit partibus Aquitaniae, Bituricam usque venit; ibi synodum fecit cum omnibus Francis solito more in campo. Et inde iter peragens usque ad Garonnam pervenit, multas *roccas et speluncas conquisivit, castrum Scoraliam, Torinnam, Petrociam et reversus est Bituricam. Ibique nuntiatum est de obitu Pauli papae, et ibi celebravit natalem Domini. Et inmutavit se numerus annorum in [768] DCCLXVIII. Domnus Pippinus rex iter faciens et Remistagnum coepit, ad Sanctones civitatem usque pervenit et ibi captam matrem Waifarii et sororem eius et neptas eius usque ad Garonnam. Inde perrexit in loco, qui dicitur Montis; ibi Herowicus veniens cum illa alia sorore Waifarii ducis. Et inde sanus reversus pascha celebravit in castro, qui dicitur Sels. Iterum iter adsumens cum domna Bertradane regina ad Sanctones civitatem pervenit ibique domna Bertradane regina cum familia dimisit et partibus Petrogorigo perrexit; et interempto Waifario cum triumpho victoriae ad Sanctones reversus est. Ibique moram faciens aliquod dies aegrotare coepit, partibus Turonorum revertendo perrexit, orationem ad sanctum Martinum fecit, ad sanctum Dionisium usque pervenit ibique diem obiens finivit VIII. Kal. Octobr. Et domnus Carolus et Carlomannus elevati sunt in regnum, domnus Carolus VII. Id. Octobr. in Noviomo civitate, Carlomannus in Suessionis civitate similiter. Et celebravit praedictus gloriosus domnus Carolus rex natalem Domini in villa, quae dicitur Aquis, et pascha in Rodomo civitate. Et inmutavit se numerus annorum in [769] DCCLXVIIII. Domnus Carolus gloriosus rex iter peragens partibus Aquitaniae, eo quod Hunaldus voluit rebellare totam Wasconiam etiam et Aquitaniam, et cum paucis Francis auxiliante Domino dissipata iniqua consilia supradicti Hunaldi. Et in ipso itinere iungens se supradictus magnus rex cum germano suo Carlomanno in loco, qui dicitur Duasdives. Inde Carlomannus se revertendo Franciam iter arripiens, domnus Carolus benignissimus rex ivit ad Aequolesinam civitatem, et inde sumpsit plures *Francos cum omni utensilia et praeparamenta eorum et ibat super flumen Dornoniam et aedificavit ibi castrum, qui dicitur Fronciacus. Et inde missos suos mittens post Hunaldum et uxorem eius ad Luponem Wasconem, dum et ibi moram fecisset una cum Francis, adductus est supradictus Hunaldus una cum uxore sua. Et castro praeparato et Hunaldo recepto reversus est in Francia. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Duria, et pascha in Leodico vico publico. Et inmutavit se numerus annorum in [770] DCCLXX. Tunc domnus Carolus rex habuit synodum in Warmatiam civitatem, et Carlomannus et Berta regina iungentes se ad Salossa. Et in eodem anno perrexit domna Berta regina per Baioariam partibus Italiae. Et domnus Carolus rex celebravit natalem Domini in Mogontiam civitatem et pascha in Haristallio. Et inmutavit se numerus annorum in [771] DCCLXXI. Tunc domnus Carolus rex synodum habuit ad Valentianas. Et eodem anno Carlomannus rex defunctus est in villa, quae dicitur Salmontiacus, prid. Non. Decembr. Domnus rex Carolus venit ad Corbonacum villam, ibique venientes Wilcharius archiepiscopus et Folradus capellanus cum aliis episcopis ac sacerdotibus, Warinus et Adalhardus comites cum aliis primatibus, qui fuerunt Carlomanni; uxor vero Carlomanni cum aliquibus paucis Francis partibus Italiae perrexerunt. Et praeclarus ac gloriosus Carolus rex celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Attiniacus et pascha in Haristallio villa. Et inmutavit se numerus annorum in [772] DCCLXXII. Tunc domnus Carolus mitissimus rex sinodum tenuit ad Warmatiam. Et inde perrexit partibus Saxoniae prima vice, Eresburgum castrum coepit, ad Ermensul usque pervenit et ipsum fanum destruxit et aurum vel argentum, quod ibi repperit, abstulit. Et fuit siccitas magna, ita ut aqua deficeret in supradicto loco, ubi Ermensul stabat; et dum voluit ibi duos aut tres praedictus gloriosus rex stare dies fanum ipsum ad perdestruendum et aquam non haberent, tunc subito divina largiente gratia media die cuncto exercitu quiescente in quodam torrente omnibus hominibus ignorantibus aquae effusae sunt largissimae, ita ut cunctus exercitus sufficienter haberet. Tunc super Wisoram fluvium venit suprascriptus magnus rex et ibi cum Saxonibus placitum habuit et recepit obsides XII et reversus est in Franciam. Et celebravit natalem Domini in Haristallio et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [773] DCCLXXIII. Tunc domnus Carolus rex perrexit ad hiemandum in villa, quae dicitur Theodone-villa. Ibique veniens missus domni Adriani apostolici, nomine Petrus, per mare usque ad Massilia et inde terreno ad domnum Carolum regem usque periungens, invitando scilicet supranominatum gloriosum regem una cum Francis pro Dei servitio et iustitia sancti Petri seu solatio ecclesiae super Desiderium regem et Langobardos ; et ideo maritime venit, quia viae clausae fuerunt Romanis a Langobardis. Tunc domnus ac praecelsus Carolus rex consiliavit una cum Francis, quid perageret; et sumpto consilio, ut ita, sicut missus apostolici per verbum domni Adriani apostolici postulavit, ita fieret, tunc synodum suprascriptus gloriosus rex tenuit generaliter cum Francis Ienuam civitatem. Ibique exercitum dividens iam fatus domnus rex, et perrexit ipse per montem Caenisium et misit Bernehardum avunculum suum per montem Iovem cum aliis eius fidelibus. Et tunc ambo exercitus ad clusas se coniungentes, Desiderius ipse obviam domni Caroli regis venit. Tunc domnus Carolus rex una cum Francis castra metatus est ad easdem clusas et mittens scaram suam per montanis. Hoc sentiens Desiderius clusas relinquens, supradictus domnus Carolus rex una cum Francis auxiliante Domino et intercedente beato Petro apostolo sine lesione vel aliquo conturbio clusas apertas Italiam introivit ipse et omnes fideles sui. Et Papiam civitatem usque pervenit et Desiderio incluso ipsam civitatem obsedit. Ibique domnus Carolus in sua castra natalem Domini celebravit et pascha in Roma. [Et dum propter defensionem sanctae Dei Romanae ecclesiae eodem anno invitante summo pontifice perrexisset, dimissa marca contra Saxones nulla omnino foederatione suscepta. Ipsi vero Saxones exierunt cum magno exercitu super confinia Francorum, pervenerunt usque ad castrum, quod nominatur Buriaburg; attamen ipsi confiniales de hac causa solliciti, cumque hoc cernerent, castello sunt ingressi. Dum igitur ipsa Saxonum gens coepisset seviens domos forinsecus incendia cremare, venerunt ad quandam basilicam in loco, qui dicitur Fricdislar, quam sanctae memoriae Bonefacius novissimus martyr consecravit atque per spiritum prophetiae praedixit, quod nunquam incendio cremaretur. Coeperunt autem idem praefati Saxones cum nimia intentione adversus eandem certare basilicam, quemadmodum eam per quodlibet ingenium igni cremare potuissent. Dum haec igitur agerentur, apparuerunt quibusdam christianis, qui erant in castello, similiter et quibusdam paganis, qui in ipso aderant exercitu, duo iuvenes in albis, qui ipsam basilicam ab igne protegebant; et propterea ibidem non potuerunt neque interius neque exterius ignem accendere nec aliquod dampnum eidem inferre basilicae, sed nutu divinae maiestatis pavore perterriti in fugam conversi sunt, nemine persequente. Inventus est autem postea unus ex isdem Saxonibus mortuus iuxta ipsam basilicam, genibus curvis adclinus supra pedes, habens ignem et ligna in manibus, velut ore flando eandem basilicam igni tradere voluisset.] Et inmutavit se numerus annorum in [774] DCCLXXIIII. Et revertente domno Carolo rege a Roma, et iterum ad Papiam pervenit, ipsam civitatem coepit et Desiderium regem cum uxore et filia vel cum omni thesauro eius palatii. Ibique venientes omnes Langobardi de cunctis civitatibus Italiae, subdiderunt se in dominio domni gloriosi Caroli regis et Francorum. Adalgisus filius Desiderii regis fuga lapsus mare introiit et Constantinopolim perrexit. Tunc gloriosus domnus Carolus rex, ipsa Italia subiugata et ordinata, custodia Francorum in Papia civitate dimittens cum uxore et reliquis Francis Deo adiuvante cum magno triumpho Franciam reversus est. Et dum pervenisset in loco, qui dicitur Ingilinhaim, mittens quatuor scaras in Saxoniam: tres pugnam cum Saxonibus inierunt et auxiliante Domino victores extiterunt; quarta vero scara non habuit pugnam, sed cum praeda magna inlesi iterum reversi sunt ad propria. Et celebravit praefatus gloriosus rex natalem Domini in villa, quae dicitur Carisiacum, similiter et pascha. Et inmutavit se numerus annorum in [775] DCCLXXV. Tunc pius atque praeclarus domnus Carolus rex habuit synodum in villa, quae dicitur Duria. Et inde iter peragens partibus Saxoniae Sigiburgum castrum coepit, Eresburgum reaedificavit, super Wisoram fluvium venit in loco, qui dicitur Brunisberg. Et ibi praeparabant Saxones bellum, volentes ripam supradicti fluminis defendere; auxiliante Domino et Francis decertantibus fugati sunt Saxones, Franci ambas ripas obtinuerunt, et multi Saxones ibi occisi sunt. Tunc domnus Carolus rex dividens exercitum suum, sumpsit secum, quos voluit, perrexit usque Obaccrum fluvium. Ibi omnes Austreleudi Saxones venientes cum Hassione et dederunt obsides, iuxta quod placuit, et iuraverunt sacramenta, se fideles esse partibus supradicti domni Caroli regis. Similiter inde revertendo iam dicto mitissimo regi, venerunt Angrarii in pago, qui dicitur Bucki, una cum Brunone et reliquis obtimatibus eorum et dederunt ibi obsides sicut Austrasii. Et inde revertente praefato rege, invenit aliam partem de suo exercitu super fluvium Wisora continentes ripam, quam iussi fuerant. Saxones cum ipsis pugnam fecerunt in loco, qui dicitur Lidbach, et Franci Deo volente victoriam habuerunt, et plures ex ipsis Saxones occiderunt. Hoc audiente domno Carolo rege, iterum super Saxones cum exercitu irruens et non minorem stragem ex eis fecit et praedam multam conquisivit super Westfalaos; et obsides dederunt sicut et illi alii Saxones. Et tunc obsidibus receptis et praeda multa adsumpta et per ter stragia Saxonum facta supradictus domnus Carolus rex ad propria reversus est auxiliante Domino in Franciam. Tunc audiens, quod Hrodgaudus Langobardus fraudavit fidem suam et omnia sacramenta rumpens et voluit Italiam rebellare, tunc illis in partibus cum aliquibus Francis domnus Carolus rex iter peragens. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Scladdistat. Et inmutavit se numerus annorum in [776] DCCLXXVI. Tunc domnus Carolus rex Italiam ingressus est partibus Foroiulensium pergens. Hrodgaudus occisus est, et supradictus domnus Carolus rex ad Tarvisium civitatem pascha celebravit, et captas civitates Foroiulem, Tarvisium cum reliquis civitatibus, quae rebellatae fuerant; et disposuit omnes per Francos et iterum cum prosperitate et victoria reversus est in Franciam. Tunc nuntius veniens, qui dixit Saxones rebellatos et omnes obsides suos dulgtos et sacramenta rupta et Eresburgum castrum per mala ingenia et iniqua placita Francos exinde suadentes exiendo; sic Eresburgum a Francis derelictum, muros et opera destruxerunt. Inde pergentes voluerunt de Sigiburgi similiter facere, auxiliante Domino Francis eis viriliter repugnantibus nihil praevaluerunt. [Dum enim per placita eos, qui in*fra ipsum castrum custodes erant, inludere non potuissent, sicut fecerunt alios, qui in alium castellum fuerant, coeperunt pugnas et machinas praeparare, qualiter per virtutem potuissent illum capere; et Deo volente petrarias, quas praeparaverunt, plus illis damnum fecerunt quam illis, qui infra castrum residebant. Cum enim vidissent, quod eis non proficeret, praeparaverunt etiam clidas ad debellandum per virtutem ipsum castellum. Sed Dei virtus, sicut iustum est, superavit illorum virtutem, et quadam die, cum bellum praeparassent adversus christianos, qui in ipso castro residebant, apparuit manifeste gloria Dei supra domum ecclesiae, quae est infra ipsum castrum, videntibus multis tam aforis quam etiam et deintus, ex quibus multi manent usque adhuc; et dicunt vidisse instar duorum scutorum colore rubeo flammantes et agitantes supra ipsam ecclesiam. Et cum hoc signum vidissent pagani, qui aforis erant, statim confusi sunt et magno timore perterriti coeperunt fugere ad castra, et omnis multitudo eorum in pavore concussi fugam arrepti alii ab aliis se ab invicem interficiebant. Qui enim retro propter pavorem aliquam respiciebant, infigebant se lanceis eorum, qui ante illos fugiebant et in humeris portabant, et alii diversis ictibus inter se sunt perpessi et divina ultione iudicati. Et quantum super eos Dei virtus propter salutem christianorum operata est, nullus narrare potest; attamen quantum illi plus pavore perterriti fuerunt, tanto magis christiani confortati omnipotentem Deum laudaverunt, qui dignatus est suam manifestare potentiam super servos suos.] Et inde fugam arripientes Saxones, persecuti sunt eos Franci interficientes illos usque ad flumen Lippiam, castro salvato; et cum victoria reversi sunt Franci. Et cum pervenisset domnus Carolus rex Wormatiam, et omnes istas causas audiens, coniunxit synodum ad eandem civitatem. Et ibi placitum publicum tenens, et consilio facto cum Dei adiutorio sub celeritate et nimia festinatione Saxonum caesas seu firmitates subito introivit. Et Saxones perterriti omnes ad locum, ubi Lippia consurgit, venientes ex omni parte et reddiderunt patriam per wadium omnes manibus eorum et spoponderunt se esse christianos et sub dicione domni Caroli regis et Francorum subdiderunt. Et tunc domnus Carolus rex una cum Francis reaedificavit Eresburgum castrum denuo et alium castrum super Lippiam, ibique venientes Saxones una cum uxoribus et infantibus innumerabilis multitudo baptizati sunt et obsides, quantos iamdictus domnus rex eis quaesivit, dederunt. Et perfecta supradicta castella et disposita per Francos scaras resedentes et ipsa custodientes reversus est domnus Carolus rex in Franciam. Et celebravit natalem Domini in Haristallio et pascha in villa, quae dicitur Niumaga. Et inmutavit se numerus annorum in [777] DCCLXXVII. Tunc domnus Carolus rex synodum publicum habuit ad Paderbrunnen prima vice. Ibique convenientes omnes Franci, et ex omni parte Saxoniae undique Saxones convenerunt, excepto quod Widochindis rebellis extitit cum paucis aliis: in partibus Nordmanniae confugium fecit una cum sociis suis. Etiam ad eundem placitum venerunt Sarraceni de partibus Hispaniae, hi sunt Ibin al Arabi et filius Deiuzefi, qui et latine Ioseph nominatur, similiter et gener eius. Ibique multitudo Saxonum baptizati sunt et secundum morem illorum omnem ingenuitatem et alodem manibus dulgtum fecerunt, si amplius inmutassent secundum malam consuetudinem eorum, nisi conservarent in omnibus christianitatem vel fidelitatem supradicti domni Caroli regis et filiorum eius vel Francorum. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Dotciacum, et pascha in Aquitania in villa Cassinogilo . Et inmutavit se numerus annorum in [778] DCCLXXVIII. Tunc domnus Carolus rex iter peragens partibus Hispaniae per duas vias; una per Pampilonam, per quam ipse supradictus magnus rex perrexit usque Caesaraugustam. Ibique venientes de partibus Burgundiae et Austriae vel Baioariae seu Provinciae et Septimaniae et pars Langobardorum; et coniungentes se ad supradictam civitatem ex utraque parte exercitus. Ibi obsides receptos de Ibin al Arabi et de Abutauro et de multis Sarracenis, Pampilona destructa, Hispani Wascones subiugatos, etiam et Nabarros, reversus in partibus Franciae. Et cum audissent Saxones, quod domnus Carolus rex et Franci tam longe fuissent partibus Hispaniae, per suasionem supradicti Widochindi vel sociorum eius secundum consuetudinem malam iterum rebellati sunt; et nunciatum est hoc domno regi Carolo ad Autosiodorum civitatem. Tunc praedictus domnus rex mittens scaram Franciscam, ut sub velocitate festinaret ad resistendos supradictos Saxones: sed illi rebelles ad Renum usque Diuciam pervenerunt, tunc praedantes secus Renum et multas malicias facientes, ecclesias Dei incendentes in sanctemonialibus, et quod fastidium generat enumerandi. Et cum subito audientes de reversione domni Caroli regis et de scara eius, quam misit obviam illis, tunc a Saxonibus dimisso Reno, reversi sunt per Logenehi partibus Saxoniae; et scarae Francorum non occurrerunt obviam eis, sed vestigium eorum observantes consecuti sunt eos super fluvium, cuius vocabulum est Adarna in loco, qui dicitur Lihesi. Ibi pugna incepta et valde bene finita, auxiliante Domino Franci victores extiterunt; et multitudo Saxonum ibi occisi sunt et fugientes cum magno contumelio reversi sunt Saxoniam. Et celebravit supradictus clementissimus rex natalem Domini in villa, quae dicitur Haristallio, et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [779] DCCLXXVIIII. Tunc domnus Carolus rex iter peragens partibus Niustriae et pervenit usque in villa, quae dicitur Conpendio, et tunc iterum revertendo partibus Austriae, obtulit se Hildebrandus dux Spolitinus cum multa munera in praesentiam supradicti magni regis in villa, quae vocatur Virciniacum. Et fuit sinodus in villa nuncupantem Duria, et iter peractus est partibus Saxoniae. Ad Lippeham transitur Renus fluvius, et Saxones voluerunt resistere in loco, qui dicitur Bohholz; auxiliante Domino non praevaluerunt, sed abinde fugientes reliquerunt omnes firmitates eorum. Et Francis aperta est via, et introeuntes in Westfalaos et conquisierunt eos omnes; reliqui, qui ultra Wisora fuerunt, cum se iunxisset domnus Carolus rex ad locum, qui dicitur Medofulli, ibi dederunt obsides et deinde sacramenta firmantes. Et tunc reversus est suprascriptus gloriosus rex in Francia. Et celebravit natalem Domini in Wormatiam civitatem et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [780] DCCLXXX. Tunc domnus Carolus rex iter peragens ad disponendam Saxoniam ad Eresburgum pervenit et inde ad locum, ubi Lippia consurgit, ibique synodum tenens. Inde iter peragens partibus Albiae fluvii, et in ipso itinere omnes Bardongavenses et multi de Nordleudi baptizati sunt in loco, qui dicitur Orhaim, ultra Obacro fluvio. Et pervenit usque ad supradictum fluvium, ubi Ora confluit in Albia; ibique omnia disponens tam Saxoniam quam et Sclavos, et reversus est supradictus praeclarus rex in Francia. Tunc sumpto consilio, ut iter perageret orationis causa partibus Romae, una cum uxore sua domna Hildegarde regina. Et celebravit natalem Domini in Papiam civitatem. Et inmutavit se numerus annorum in [781] DCCLXXI. Et supradictum iter peragens celebravit pascha in Roma. Et ibi baptizatus est domnus Pippinus, filius supradicti domni Caroli magni regis, ab Adriano papa, qui et ipse eum de sacro fonte suscepit; et duo filii supradicti domni Caroli regis uncti sunt in regem a supradicto pontifice, hi sunt domnus Pippinus et domnus Hludowicus reges, domnus Pippinus rex in Italiam et domnus Hludowicus rex in Aquitaniam. Et inde revertente domno Carolo rege, Mediolanis civitate pervenit, et ibi baptizata est filia eius domna Gisola ab archiepiscopo nomine Thoma, qui et ipse eam a sacro baptismo manibus suscepit. Et ab inde reversus est in Franciam. Et tunc missi sunt duo missi ab apostolico supradicto, hi sunt Formonsus et Damasus episcopi, ad Tassilonem ducem una cum missis domni regis Caroli his nominibus: Riculfum diaconem et Eborhardum magister pincernarum, ad commonendum et contestandum, ut reminisceret priscorum sacramentorum suorum et ut non aliter faceret, nisi sicut iureiurando iam dudum promiserat ad partem domni Pippini regis et domni Caroli magni regis vel Francorum. Et tunc consensit Tassilo dux Baioariorum, ut sumptos obsides a domno rege Carolo et tunc ad eius veniret praesentiam; quod et domnus praefatus rex non rennuit. Et coniugens se supradictus dux in praesentiam piissimi regis ad Wormatiam civitatem, ibi renovans sacramenta et dans duodecim obsides electos, ut omnia conservaret, quicquid domno Pippino regi iureiurando promiserat in causa supradicti domni Caroli regis vel fidelium suorum; qui et ipsi obsides recepti sunt in Carisiacum villa de manu Sinberti episcopi. Sed non diu praefatus dux Tassilo promissiones, quas fecerat, conservavit. Et celebravit domnus gloriosus praedictus rex natalem Domini in supradicta villa Carisiacum et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [782] DCCLXXXII. Tunc domnus Carolus rex iter peragens, Renum transiens ad Coloniam et synodum tenuit, ubi Lippiae consurgit; ibique omnes Saxones venientes, excepto rebellis Widochindus. Etiam illuc convenerunt Nordmanni missi Sigifridi regis, id est Halptani cum sociis suis; similiter et Avari illuc convenerunt, missi a cagano et iugurro. Ibi peracto placito reversus est domnus Carolus rex in Franciam. Et cum reversus fuisset, statim iterum Saxones solito more rebellati sunt, suadente Widochindo. Et ignorante hoc domno Carolo rege, misit missos suos Adalgisum et Gailonem atque Woradum, ut moverent exercitum Francorum et Saxonum super Sclavos paucos, qui rebelles fuerant. Et supranominati missi in via audientes, quod Saxones rebellati fuissent, coniungentes supradictam scaram, inruerunt super Saxones et nullum mandatum exinde fecerunt domno Carolo regi. Et commiserunt bellum cum Saxonibus; et fortiter pugnantes et multos Saxones interimentes victores extiterunt Franci. Et ceciderunt ibi duo ex ipsis *missis, Adalgisus et Gailo, in monte, qui dicitur Suntdal. Hoc audiens domnus Carolus rex una cum Francis, quos sub celeritate coniungere potuit, illuc perrexit et pervenit usque ad locum, ubi Alara confluit in Wisora. Tunc omnes Saxones iterum convenientes subdiderunt se sub potestate supradicti domni regis et reddiderunt omnes malefactores illos, qui ipsud rebellium maxime terminaverunt, ad occidendun IIIID; quod ita et factum est, excepto Widochindo, qui fuga lapsus est partibus Nordmanniae. Haec omnia peracta reversus est praefatus domnus rex in Francia. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Teodone-villa, et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [783] DCCLXXXIII. Tunc obiit domna ac bene merita Hildegardis regina pridie Kal. Mai., quod evenit in die tunc in tempore vigilia ascensionis Domini. Et domnus rex Carolus iter fecit partibus Saxoniae, eo quod Saxones iterum rebelles fuissent, et cum paucis Francis ad Theotmalli pervenit. Ibi Saxones praeparaverunt pugna in campo, qui viriliter domnus Carolus rex et Franci solito more super eos inruentes et Saxones terga vertentes; et Domino adiuvante Franci victores extiterunt, et cecidit ibi maxima multitudo Saxonum, ita ut pauci fugam evasissent. Et inde cum victoria venit suprascriptus gloriosus rex ad Paderbrunnen, ibi coniungens exercitum suum. Et perrexit, ubi iterum Saxones se coniunxerunt, ad fluvium, cuius vocabulum est Hasa. Ibi iterum pugna inita non minor numerus Saxonum ibi cecidit, et auxiliante Domino Franci victores extiterunt. Et iter peragens iamdictus domnus Wisoram fluvium transiit, ad Albiam fluvium usque pervenit; et inde reversus praefatus magnus rex in Franciam. Et in eodem anno obiit bonae memoriae domna Berta regina IIII. Id. Iul. Et cum Wormatiam pervenisset domnus rex Carolus, sociavit sibi in matrimonium domna Fastradane regina. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Haristallio, et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [784] DCCLXXXIIII. Et tunc rebellati sunt iterum Saxones solito more et cum eis pars aliqua Frisonum. Tunc deinde domnus Carolus rex iter peragens Renum transiit ad Lippiaham et ingressus est Saxoniam circuiendo et vastando, usque quod pervenit ad Huculvi . Ibi consilio inito, eo quod nimium inundationes aquarum fuissent, ut per Toringiam de orientale parte introisset super Ostfalaos et filium suum domnum Carolum dimisisset una cum scara contra Westfalaos; quod et ita factum est. Domnus rex Carolus perrexit per Toringiam usque ad fluvium Albiam et inde ad Stagnfurd et inde ad Scahiningi; ibique conventionem factam reversus est in Franciam supradictus gloriosus rex. Westfalai vero voluerunt se congregare ad Lippiam. Quo audito a supradicto filio domni Caroli regis, obviam eis accessit una cum scara, quae cum eo dimissa fuit, in pago, qui dicitur Dragini, et inierunt bellum. Auxiliante Domino domnus Carolus, filius magni regis Caroli, victor extitit una cum Francis, multis Saxonibus interfectis; volente Deo inlesus remeavit ad genitorem suum in Wormatiam civitatem. Ibique inito consilio cum Francis, ut iterum hieme tempore iter fecisset supradictus domnus rex in Saxoniam; quod ita et factum est. Et celebravit natalem Domini iuxta Skidrioburg in pago Waizzagawi super fluvium Ambra in villa Liuhidi. Et inmutavit se numerus annorum in [785] DCCLXXXV. Tunc domnus rex Carolus supradictum dictum iter peragens usque ad Rimee pervenit super fluvium Wisora, ubi confluit Waharna. Et propter nimiam inundationes aquarum inde reversus est Eresburgum ; uxorem suam domnam Fastradanem reginam una cum filiis et filiabus suis ad se venire iussit. Ibi tota hieme residens et ibi pascha iam fatus excellentissimus rex celebravit. Et dum ibi resideret, multotiens scaras misit et per semetipsum iter peregit; Saxones, qui rebelles fuerunt, depraedavit et castra cepit et loca eorum munita intervenit et vias mundavit, ut dum tempus congruum venisset. Sinodum vero publicum tenuit ad Paderbrunnen; et inde iter peragens vias apertas nemini contradicente per totam Saxoniam, quocumque voluit. Et tunc in Bardengawi venit ibique mittens post Widochindum et Abbionem et utrosque ad se conduxit et firmavit, ut non se subtrahissent, nisi in Francia ad eum pervenissent; petentibus illis, ut credentias haberent, quod in*laesi fuissent, sicut et factum est. Tunc domnus Carolus rex reversus est in Franciam et mittens ad supradictos Widochindum et Abbionem obsides per missum suum Amalwinum; qui cum recepissent obsides, illos secum deducentes et coniunxerunt se ad Attiniacum villa ad domnum regem Carolum. Et ibi baptizati sunt supranominati Widochindus et Abbi una cum sociis eorum; et tunc tota Saxonia subiugata est. Et in eadem villa celebravit saepedictus gloriosus rex natalem Domini et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [786] DCCLXXXVI. Tunc domnus Carolus rex misit exercitum suum partibus Brittaniae una cum misso suo Audulfo sinescalco; et ibi multos Brittones conquesierunt una cum castellis et firmitates eorum locis palustribus seu et in caesis. Et sicut supra diximus, in multis firmitatibus Brittonum praevaluerunt Franci et cum victoria Domino volente reversi sunt et capitaneos eorum ad synodum repraesentabant supradicto domno rege in Wormatiam. Tunc domnus rex Carolus praespiciens, se ex omni parte Deo largiente pacem habere, sumpsit consilium orationis causae ad limina beatorum apostolorum iter peragendi et causas Italicas disponendi, et cum missis imperatoris placitum habendi de convenentiis eorum; quod ita factum est. Tunc suprascriptus domnus rex natalem Domini celebravit in Florentia civitate. Et inmutavit se numerus annorum in [787] DCCLXXXVII. Tunc domnus rex Carolus supradicto itinere ita peragens Romam venit et valde honorifice a domno apostolico Adriano receptus est; et aliquod dies ibi moratus est cum domno apostolico. Et Arighis dux Beneventanus misit Romaldum filium suum cum magnis muneribus, postolare de adventu iamdicti domni regis, ut in Benevento non introisset, et omnes voluntates praefati domni regis adimplere cupiebat. Sed hoc minime apostolicus credebat neque obtimates Francorum, et consilium fecerunt cum supranominato domno Carolo rege, ut partibus Beneventanis causas firmando advenisset; quod ita factum est. Et dum Capuam venisset, Areghisus dux reliquid Beneventum civitatem et in Salernum se reclusit; et timore perterritus non fuit ausus per semet ipsum faciem domni regis Caroli videre. Sed mittens missos et ambos filios suos proferens, id est Rumaldum, quem domnus Carolus rex secum habebat, et Grimoaldum, quem supradictus Areghis secum retinebat; et offerens multa munera et alios obsides, ut petitionem eius obtemperasset. Tunc domnus ac gloriosus Carolus rex praespexit una cum sacerdotibus vel ceteris obtimatibus suis, ut non terra deleretur illa et episcopia vel monasteria non desertarentur, elegit XII obsides et tertium decimum filium supradicti ducis nomine Grimoaldum . Et accepta munera iuraverunt omnes Beneventani, tam supradictus dux quam et Rumaldus. Et reversus est sepenominatus piissimus rex et celebravit pascha cum domno apostolico in Roma. Ibique venientes missi Tassiloni ducis, hii sunt Arnus episcopus et Hunricus abba, et petierunt apostolicum, ut pacem terminaret inter domnum Carolum regem et Tassilonem ducem. Unde et domnus apostolicus multum se interponens, postolando iamdicto domno rege. Et ipse domnus rex respondit apostolico, hoc se voluisse et per multa tempora quaesisse, et minime invenire potuit; et proferebat statim fieri. Et voluit supradictus domnus rex in praesentia domni apostolici cum ipsis missis pacem firmare; et rennuentibus supradictis missis, quia non ausi fuissent de eorum parte ullam firmitatem facere. Apostolicus vero cum cognovisset de instabilitate vel mendatia eorum, statim supra ducem eorum vel suis consentaneis anathema posuit, si ipse sacramenta, quae promiserat domno Pippino regi et domno Carolo itemque regi, non adimplesset. Et obtestans supradictos missos, ut contestarent Tassilonem, ut non aliter fecisset, nisi in omnibus oboediens fuisset domno regi Carolo et filiis eius ac genti Francorum, ut ne forte sanguinis effusio provenisset vel lesio terrae illius; et si ipse dux obdurato corde verbis supradicti apostolici minime oboedire voluisset, tunc domnus Carolus rex et suus exercitus absoluti fuissent ab omni periculo peccati, et quicquid in ipsa terra factum eveniebat in incendiis aut in homicidiis vel in qualecumque malitia, ut hoc super Tassilonem et eius consentaneis evenisset et domnus rex Carolus ac Franci innoxii ab omni culpa exinde permansissent. Haec verba expleta, missi Tassiloni absoluti sunt. Et tunc in invicem sibi domnus apostolicus atque domnus gloriosus rex Carolus valedicentes, benedictione adsumpta oratione peracta Franciam iamdictus praecelsus rex reversus est. Et pervenit idem mitissimus rex ad coniugem suam domna Fastradane regina in civitate Wormatia; et ibi ad invicem gaudentes et laetificantes ac Dei misericordiam conlaudantes. Synodum namque congregavit suprascriptus domnus rex ad eandem civitatem; sacerdotibus suis et aliis obtimatibus nuntiavit, qualiter omnia in itinere suo peragebantur. Et cum venisset ad hoc locum, quod omnia explanasset de parte Tassilonis, sicut actum erat, tunc prespiciens idem rex, ut missos mitteret, et iussit Tassiloni, ut omnia adimpleret secundum iussionem apostolici, vel sicut iustitia erat: eo quod sub iureiurando promissum habebat, ut in omnibus oboediens et fidelis fuisset domno rege Carolo et filiis eius vel Francis et veniret ad eius praesentiam; quod rennuit et venire contempsit. Tunc domnus rex Carolus una cum Francis videns iustitiam suam, iter coepit peragere partibus Baioariae cum exercitu suo, et per semet *ipsum venit in loco, ubi Lechfeld vocatur, super civitatem Augustam. Et iussit alium exercitum fieri, id est Franci Austrasiorum, Toringi, Saxones, et coniungere super Danubium fluvium in loco, qui dicitur Faringa. Et tertium exercitum iussit fieri partibus Italiae, ut domnus Pippinus rex venisset usque ad Trianto cum exercitu suo et ipse ibi maneret et exercitum suum pleniter in ante mitteret usque ad Bauzanum. Tunc praespiciens se Tassilo ex omni parte esse circumdatum et videns, quod omnes Baioarii plus essent fideles domno rege Carolo quam ei et cognovissent iustitiam iamdicti domni regis et magis voluissent iustitiam consentire quam contrarii esse, undique constrictus Tassilo venit per semetipsum, tradens se manibus in manibus domni regis Caroli in vassaticum et reddens ducatum sibi commissum a domno Pippino rege, et recredidit se in omnibus peccasse et male egisse. Tunc denuo renovans sacramenta et dedit obsides electos XII et tertium decimum filium suum Theodonem. Receptis obsidibus vel sacramenta tunc reversus est praefatus gloriosus rex in Franciam. Et celebravit natalem Domini in villa, quae dicitur Ingilenhaim, similiter et pascha. Et inmutavit se numerus annorum in [788] DCCLXXXVIII. Tunc domnus rex Carolus congregans synodum ad iamdictam villam Ingilenhaim, ibique veniens Tassilo ex iussione domni regis, sicut et ceteri eius vassi; et coeperunt fideles Baioarii dicere, quod Tassilo fidem suam salvam non haberet, nisi postea fraudulens apparuit, postquam filium suum dedit cum aliis obsidibus et sacramenta, suadente uxore sua Liutbergane. Quod et Tassilo denegare non potuit, sed confessus est postea ad Avaros transmisisse, vassos supradicti domni regis ad se adortasse et in vitam eorum consiliasse; et homines suos, quando iurabant, iubebat, ut aliter in mente retinerent et sub dolo iurarent; et quid magis, confessus est se dixisse, etiamsi decem filios haberet, omnes voluisset perdere, antequam placita sic manerent vel stabile permitteret, sicut iuratum habuit; et etiam dixit, melius se mortuum esse quam ita vivere. Et de haec omnia conprobatus, Franci et Baioarii, Langobardi et Saxones, vel ex omnibus provinciis, qui ad eundem synodum congregati fuerunt, reminiscentes priorum malorum eius, et quomodo domnum Pippinum regem in exercitu derelinquens et ibi, quod theodisca lingua harisliz dicitur, visi sunt iudicasse eundem Tassilonem ad mortem. Sed dum omnes una voce adclamarent capitale eum ferire sententiam, iamdictus domnus Carolus piissimus rex motus misericordia ab amorem Dei, et quia consanguineus eius erat, contenuit ab ipsis Dei ac suis fidelibus, ut non moriretur. Et interrogatus a iamfato clementissimo domno rege praedictus Tassilo, quid agere voluisset; ille vero postolavit, ut licentiam haberet sibi tonsorandi et in monasterio introeundi et pro tantis peccatis paenitentiam agendi et ut suam salvaret animam. Similiter et filius eius Theodo deiudicatus est et tonsoratus et in monasterio missus, et pauci Baioarii, qui in adversitate domni regis Caroli perdurare voluerant, missi sunt in exilio. Eodem*que anno commissum est bellum inter Grecos et Langobardos, id est duce Spolitino nomine Hildebrando seu duce Grimaldo, quem domnus rex Carolus posuit ducem super Beneventanos; et fuit missus Wineghisus una cum paucis Francis, ut praevideret eorum omnia, quae gessissent. Et auxiliante Domino victoria est facta a Francis seu supranominatis Langobardis. Idem similiter et alia pugna commissa est inter Avaros in loco, cuius vocabulum est . . . ., et Francis, qui in Italia commanere videntur; opitulante Domino victoriam obtinuerunt Franci, et Avari cum contumelia reversi sunt, fuga lapsi sine victoria. Tertia pugna commissa est inter Baioarios et Avaros in campo Ibose, et fuerunt ibi missi domni regis Caroli Grahamannus et Audaccrus cum aliquibus Francis; Domino auxiliante victoria fuit Francorum seu Baioariorum. Et ista omnia supradictus dux Tassilo seu malivola uxor eius, Liutberga Deo odibilis, per fraudem consiliaverunt, Quarta pugna fuit commissa ab Avaris, qui voluerunt vindictam peragere contra Baioarios. Ibi similiter fuerunt missi domni regis Caroli, et Domino protegente victoria christianorum aderat. Avari fugam incipientes, multa stragia ibidem facta est occidendo, et alii in Danubio fluvio vitam necando emiserunt. Post haec omnia domnus rex Carolus per semet ipsum ad Reganesburg pervenit et ibi fines vel marcas Baioariorum disposuit, quomodo salvas Domino protegente contra iamdictos Avaros esse potuissent. Inde vero reversus celebravit natalem Domini in Aquis palatio, pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [789] DCCLXXXVIIII. Inde iter permotum partibus Sclavaniae, quorum vocabulum est Wilze, Domino adiuvante; et una cum consilio Francorum et Saxonum perrexit Renum ad Coloniam transiens per Saxoniam, usque ad Albiam fluvium venit ibique duos pontes construxit, quorum uno ex utroque capite castellum ex ligno et terra aedificavit. Exinde promotus in ante, Domino largiente supradictos Sclavos sub suo dominio conlocavit. Et fuerunt cum eo in eodem exercitu Franci, Saxones; Frisiones autem navigio per Habola fluvium cum quibusdam Francis ad eum coniunxerunt. Fuerunt etiam Sclavi cum eo, quorum vocabula sunt Suurbi, nec non et Abotriti, quorum princeps fuit Witzan. Ibique obsides receptos, sacramenta conplurima, Domino perducente Franciam pervenit. Et celebravit natalem Domini in Wormatia, pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [790] DCCXC. In sequenti vero anno nullum fecit iter, sed ibi in iam dicta civitate iterum natalem Domini celebravit, pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [791] DCCXCI. Inde autem itinere permoto partibus Baioariae perrexit, ad Reganesburg pervenit, ibi exercitum suum coniunxit. Ibique consilio peracto Francorum, Saxonum, Frisonum, disposuerunt propter nimiam malitiam et intollerabilem, quam fecerunt Avari contra sanctam ecclesiam vel populum christianum, unde iustitias per missos impetrare non valuerunt, iter peragendi; cum Dei adiutorio partibus iamdictis Avarorum perrexerunt. Ad Anisam vero fluvium properantes ibi constituerunt laetanias faciendi per triduo missarumque sollemnia celebrandi; Dei solatium postulaverunt pro salute exercitus et adiutorio domini nostri Iesu Christi et pro victoria et vindicta super Avaros. Supradictus vero princeps de australi parte Danubio iter peragens, Saxones autem cum quibusdam Francis et maxime plurima Frisonum de aquilonale parte Danubii similiter iter peragentes, ubi ad loca pervenerunt, ubi iamdicti Avari firmitates habuerunt praeparatas: de australi vero parte Danubii ad Cumeoberg, de alia vero ripa in loco, qui dicitur Camp, quia sic nominatur ille fluvius, qui ibi confluit in Danubio. Avari enim cum vidissent utrasque ripas exercitum continentes et navigia per medium fluvium venientes, a Domino eis terror pervenit: dereliquerunt eorum loca munita, quae supra nominata sunt, firmitatesque eorum vel machinationes dimiserunt fuga lapsi; Christo perducente populo suo utrosque exercitus sine laesione introduxit. Supradictus exercitus sic iter peragens usque ad fluvium, cuius vocabulum est Raba; et exinde uterque exercitus de ambobus ripis ad propria reversi sunt, magnificantes Deum de tanta victoria. Et celebravit domnus rex Carolus natalem Domini in Reganesburg, pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [792] DCCXCII. Natalem Domini et pascha in Reganesburg. Heresis Feliciana primo ibi condempnata est; quem Angilbertus ad praesentiam Adriani apostolici adduxit, et confessione facta suam heresim iterum abdicavit. Eodem anno nullum iter exercitale factum est. Pons super navigia flumina transeuntia factus est, anchoris et funibus ita coherens, ut iungi et dissolvi possit. Ibi natalem Domini, ibi pascha celebratum est. Et inmutavit se numerus annorum in [793] DCCXCIII. Rex autumnali tempore de Reganesburg iter navigio faciens usque ad fossatum magnum inter Alcmana et Radantia pervenit, ibique missi apostolici cum magnis muneribus praesentati sunt. Ibi missus nuntiavit Saxones iterum fidem suam fefellisse. Inde per Radantia in Mohin navali iter peragens, natalem Domini celebravit ad sanctum Chilianum in Wirzinburg. Et inmutatus est numerus annorum in [794] DCCXCIIII. Pascha celebratum est in Franconofurt; ibique congregata est synodus magna episcoporum Galliarum, Germanorum, Italorum in praesentia iamfati principis et missorum domni apostolici Adriani, quorum nomina haec sunt, Theofilactus et Stephanus episcopi. Ibi tertio condempnata est heresis Feliciana, quam dampnationem per auctoritatem sanctorum patrum in libro conscripserunt, quem librum omnes sacerdotes manibus propriis subscripserunt. Ibi obiit Fastrada regina et in sancto Albano honorifice sepulta est. Pseudosynodus Grecorum, quam falso septimam vocabant, pro adorandis imaginibus fecerunt, reiecta est a pontificibus. Inde motus est exercitus partibus Saxoniae per duas turmas: in unam fuit domnus Carolus gloriosissimus rex; in aliam misit domnum Carolum nobilissimum filium suum per Coloniam. Saxones autem congregantes se in campo, qui dicitur Sinistfelt, praeparantes se quasi ad pugnam; cum vero audissent se ex duabus partibus esse circumdatos, dissipavit Deus consilia eorum, et quamvis fraudulenter et christianos se et fideles domno regi fore promiserunt. Rex ad palatium, quod Aquis vocatur, rediit ibique natalem Domini celebravit et pascha. Et inmutavit se numerus annorum in [795] DCCXCV. In quo etiam rex venit ad locum, qui dicitur Cuffinstang, in suburbium Mogontiacensis urbis, et tenuit ibi placitum suum. Audiens vero, quod Saxones more solito promissionem suam, quam de habenda christianitate et fide regis tenenda fecerant, irritam fecissent, cum exercitu in Saxoniam ingressus est et usque ad fluvium Albim pervenit ad locum, qui dicitur Hliuni; in quo tunc Witzin Abodritorum rex a Saxonibus occisus est. Ibi etiam venerant missi tudun, qui in gente et regno Avarorum magnam potestatem habebat; qui dixerunt, quod idem tudun cum terra et populo suo se regi dedere vellet et eius ordinatione christianam fidem suscipere vellet. Rex vero afflictis magna ex parte Saxonibus eorumque terra vastata acceptisque eorum obsidibus in Gallias rediit et in palatio, qui vocatur Aquis, natalem Domini celebravit et pascha similiter. Et inmutavit se numerus annorum in [796] DCCXCVI. Adrianus papa obiit, et Leo, mox ut in locum eius successit, misit legatos cum muneribus ad regem; claves etiam confessionis sancti Petri et vexillum Romanae urbis eidem direxit. Sed et Heiricus dux Foroiulensis missis hominibus suis cum Wonomyro Sclavo in Pannonias hringum gentis Avarorum longis retro temporibus quietum, civili bello fatigatis inter se principibus, spoliavit, - chagan sive iuguro intestina clade addictis et a suis occisis - thesaurum priscorum regum multa seculorum prolixitate collectum domno regi Carolo ad Aquis palatium misit. Quo accepto peracta Deo largitori omnium bonorum gratiarum actione idem vir prudentissimus atque largissimus et Dei dispensator magnam inde partem Romam ad limina apostolorum misit per Angilbertum dilectum abbatem suum; porro reliquam partem obtimatibus, clericis sive laicis, ceterisque fidelibus suis largitus est. In eodem anno tudun secundum pollicitationem suam cum magna parte Avarorum ad regem venit, se cum populo suo et patria regi dedit; ipse et populus baptizatus est, et honorifice muneribus donati redierunt. Rex collectis exercitibus suis Saxoniam ingressus est, filium suum Pippinum regem Italiae in Pannonias cum exercitu misso. Cuius legationes ad eum in eadem Saxonia venerunt, una, quae dixit occurrisse ei kagan cum ceteris optimatibus, quem sibi Avares post interfectionem priorum constituerunt; altera, quae dixit Pippino cum exercitu suo in hringo sedere. Et domnus rex peragrata Saxonia cum integro exercitu suo in Gallias se recepit et in Aquis palatio filium suum Pippinum e Pannonia redeuntem et partem thesauri, quae remanserat, adducentem laetus aspexit. Atque ibidem natalem Domini ac pascha celebravit. Et inmutavit se numerus annorum in [797] DCCXCVII. Barcinona civitas Hispaniae, quae iam pridem a nobis desciverat, per Zatun praefectum ipsius nobis est reddita. Nam ipse ad palatium veniens domno regi semetipsum cum civitate commendavit. Expeditio facta in Saxoniam, et usque ad oceanum trans omnes paludes et invia loca transitum est; et rex de Haduloha regressus - hoc enim loco nomen, ubi oceanus Saxoniam alluit - tota Saxonum gente in deditionem per obsides accepta trans Renum in Gallias reversus est. Et in Aquis palatio Abdellam Sarracenum filium Ibin-Mauge regis, qui a fratre regno pulsus in Mauritania exulabat, ipso semetipsum cominendante suscepit. Illuc et legatus Nicetae, qui tunc Siciliam regebat, nomine Theoctistus venit imperatoris epistolam portans; quem magnifice suscipiens post paucos dies absolvit. Et Novembrio mense mediante ad hibernandum cum exercitu Saxoniam intravit positisque castris apud Wisoram fluvium locum castrorum Heristelli vocari iussit. Illuc legati gentis Avarorum cum muneribus magnis venerunt. Inde Abdellam Sarracenum cum filio suo Hludowico in Hispanias reverti fecit et filium suum Pippinum ad Italiam misit; ipse ad disponendam Saxoniam totum hiemis tempus inpendens ibi natalem Domini, ibi pascha celebravit. Et inmutavit se numerus annorum in [798] DCCXCVIII. Venit etiam et legatus Hadefonsi regis Galleciae et Asturiae, nomine Froia, papilionem mirae pulchritudinis praesentans. Sed in ipso paschae tempore Nordliudi trans Albim sedentes seditione commota legatos regios, qui tunc ad iustitias faciendas apud eos conversabantur, conprehendunt, quosdam ex eis statim trucidantes, ceteros ad redimendum reservant; ex quibus aliqui effugerunt, ceteri redempti sunt. Rex collecto exercitu de Haristalli ad locum, qui Mimda dicitur, perrexit; et facto consilio in desertores arma corripuit et totam inter Albim et Wisuram Saxoniam populando peragravit. Nordliudi contra Thrasuconem ducem Abodritorum et Eburisum legatum nostrum conmisso proelio acie victi sunt. Caesa sunt ex eis in loco proelii quattuor milia, ceteri, qui fugerunt et evaserunt, quanquam multi et ex illis cecidissent, de pacis conditione tractaverunt. Et rex acceptis obsidibus, etiam et his, quos perfidissimos primores Saxonum consignabant, in Franciam reversus est. Et Aquasgrani palatium pergens legationem Grecorum a Constantinopoli missam suscepit. Erant enim legati Michahel patricius quondam Frigiae et Theophilus presbyter, epistolam Herenae imperatricis ferentes; nam filius eius Constantinus imperator anno superiore a suis conprehensus et excecatus est. Haec tamen legatio tantum de pace fuit. Quos cum absolvisset, absolvit etiam cum eis et Sisinnium fratrem Tarasii Constantinopolitani episcopi iamdudum in Italia proelio captum. Hoc anno sidus, quod dicitur Martis, a superioris anni Iulio usque ad huius anni Iulium nusquam in toto caelo videri potuit. Insulae Baleares a Mauris et Sarracenis depraedatae sunt. Hadefonsus rex Galleciae et Asturiae praedata Olisipona ultima Hispaniae civitate insignia victoriae suae loricas, mulos captivosque Mauros domno regi per legatos suos Froiam et Basiliscum hiemis tempore misit. Sicque in hoc palatio et natalem Domini et pascha a domno rege celebrata sunt. Et inmutavit se numerus annorum in [799] DCCXCVIIII. Romani Leonem papam letania maiore captum excecaverunt ac lingua detruncaverunt. Qui in custodia missus noctu per murum evasit et ad legatos domni regis, qui tunc apud basilicam sancti Petri erant, Wirundum scilicet abbatem et Winigisum Spolitinum ducem, veniens Spoletium est deductus. Domnus rex ad Saxoniam profectus Renum ad Lippeam transivit et in loco, qui vocatur Padrabrunno, positis castris consedit et inde diviso exercitu Carlum filium suum cum medietate ad conloquium Sclavorum et ad recipiendos, qui de Nordliudis venerunt, Saxones in Bardengauwi direxit. Ipse altera medietate secum retenta eodem in loco Leonem pontificem summo cum honore suscepit ibique reditum Carli filii sui ex*pectans Leonem pontificem simili, quo susceptus est, honore dimisit; qui statim Romam profectus est, et rex Aquasgrani palatium suum reversus est. In eadem expeditione legatus Michahelis Siciliae praefecti, nomine Danihel, ad domnum regem venit atque inde iterum cum magno honore dimissus est. Eodem anno gens Avarum a fide, quam promiserat, defecit, et Ericus dux Foroiulensis post tot prospere gestas res iuxta Tharsaticam Liburniae civitatem insidiis oppidanorum oppressus est, et Geroldus comes, Baioariae praefectus, commisso contra Avares proelio cecidit. Insulae Baleares, quae a Mauris et Sarracenis anno priore depraedatae sunt, postulato atque accepto a nostris auxilio nobis se dediderunt et cum Dei auxilio a nostris a praedonum incursione defensi sunt. Signa quoque Maurorum in pugna sublata et domno regi praesentata sunt. Wido comes, qui in marcam Brittaniae praesidebat, una cum sociis comitibus Brittaniam ingressus totamque perlustrans in deditionem accepit; et regi de Saxonia reverso arma ducum, qui se dediderant, inscriptis singulorum nominibus praesentavit. Nam his se et terram et populum unusquisque illorum tradidit, et tota Brittaniorum provincia, quod numquam antea, a Francis subiugata est. Eodem anno monachus quidam de Hierosolimis veniens benedictionem et reliquias de sepulchro Domini, quos patriarcha Hierosolimitanus domno regi miserat, detulit. Azan praefectus civitatis, quae dicitur Osca, claves urbis per legatum suum cum muneribus transmisit. Celebratusque est dies natalis Domini in eodem palatio. Et inmutavit se numerus annorum in [800] DCCC. Rex absolutum Hierosolimitanum monachum reverti fecit, mittens cum eo Zachariam presbiterum de palatio suo, qui donaria eius per illa sancta loca deferret. Ipse medio mense Martio Aquisgrani palatio digrediens, litus oceani Gallici perlustravit, in ipso mari, quod tunc piratis infestum erat, classem instituit, praesidia disposuit, pascha in Centulo apud sanctum Richarium celebravit. Indeque iterum per litus oceani Ratumagum civitatem profectus est, ibique Sequana amne transmisso Turonis ad sanctum Martinum orationis causa pervenit, moratus ibi dies aliquot propter adversam domnae Liutgardae coniugis valitudinem, quae ibidem et defuncta et humata est; obiit autem die II. Non. Iunii. Inde per Aurelianos ac Parisios regressus *Aquasgrani reversus est. Et pridie Non. Iul. insolito more aspera pruina erat et VII. Id. Iul. similiter, quae tamen nihil incommoditatis fructibus attulit. Et mense Augusto inchoante Mogontiacum veniens iter in Italiam condixit atque inde profectus cum exercitu Ravennam venit. Ibi ordinata in Beneventanos expeditione post septem dierum inducias Romam iter convertit et exercitum cum Pippino filio suo in Beneventanorum terras praedatum ire iussit. Romam vero cum venisset, occurrit ei pridie Leo papa et Romani cum eo apud Nomentum, duodecimo ab urbe lapide, et summa eum humilitate summoque honore suscepit; prandensque cum illo in loco praedicto statim eum ad urbem praecessit. Et in crastinum in gradibus basilicae beati Petri apostoli stans, missis obviam Romanae urbis vexillis, ordinatis etiam atque dispositis per congrua loca tam peregrinorum quam civium turmis, qui venienti laudes dicerent, ipse cum clero et episcopis equo descendentem gradusque ascendentem suscepit dataque oratione in basilicam beati Petri apostoli psallentibus cunctis introduxit. Facta sunt haec sub die VIII. Kal. Decembris. Post VII vero dies rex contione vocata, cur Romam venisset, omnibus patefecit et exinde cotidie ad ea, quae venerat, facienda operam dedit. Inter quae vel maximum vel difficillimum erat, quod primum inchoatum est, de discutiendis, quae pontifici obiecta sunt, criminibus. Qui tamen, postquam nullus probator criminum esse voluit, coram omni populo in basilica beati Petri apostoli evangelium portans ambonem conscendit invocatoque sanctae Trinitatis nomine iureiurando ab obiectis se criminibus purgavit. Eadem die Zacharias cum duobus monachis, uno de monte Oliveti, altero de sancto Saba, de Oriente reversus Romam venit; quos patriarcha Hierosolimitanus cum Zacharia ad regem misit, qui benedictionis causa claves sepulchri Dominici ac loci calvariae, claves etiam civitatis et montis cum vexillo detulerunt. Quos rex benigne suscipiens aliquot dies secum detenuit et Aprili mense remuneratos absolvit. Celebravitque natalem Domini Romae. Et inmutatus est annorum numerus in [801] DCCCI. Ipsa die sacratissima natalis Domini, cum rex ad missam ante confessionem beati Petri apostoli ab oratione surgeret, Leo papa coronam capiti eius imposuit, et a cuncto Romanorum populo adclamatum est: 'Carolo augusto, a Deo coronato magno et pacifico imperatori Romanorum, vita et victoria!' Et post laudes ab apostolico more antiquorum principum adoratus est atque ablato patricii nomine imperator et augustus est appellatus. Post paucos autem dies iussit eos, qui pontificem anno superiore deposuerunt, exhiberi; et habita de eis questione secundum legem Romanam ut maiestatis rei capitis dampnati sunt. *Pro quibus tamen papa pio affectu apud imperatorem intercessit; nam et vita et membrorum integritas eis concessa est, ceterum pro facinoris magnitudine exilio deportati sunt. Huius factionis fuere principes Paschalis nomenclator et Campulus sacellarius et multi alii Romanae urbis habitatores nobiles, qui simul omnes eadem sententia dampnati sunt. Ordinatis deinde Romanae urbis et apostolici totiusque Italiae non tantum publicis, sed etiam ecclesiasticis et privatis rebus - nam tota hieme non aliud fecit imperator - missaque iterum in Beneventanos expeditione cum Pippino filio suo ipse post pascha VII. Kal. Mai. Roma profectus Spoletium venit. Ibi dum esset, II. Kal. Mai. hora noctis secunda terrae motus maximus factus est, quo tota Italia graviter concussa *est. Quo motu tectum basilicae beati Pauli apostoli magna ex parte cum suis trabibus decidit et in quibusdam locis urbes montes ruerunt. Eodem anno loca quaedam circa Renum fluvium et in Gallia et in Germania tremuerunt. Pestilentia propter mollitiem hiberni temporis facta est. Imperator de Spoletio Ravennam veniens aliquot dies ibi moratus Papiam perrexit. Ibi nuntiatur ei, legatos Aaron Amir al Mumminin regis Persarum portum Pisas intrasse. Quibus obviam mittens inter Vercellis et Eporeiam eos sibi fecit praesentari; unus enim ex eis erat Persa de Oriente, legatus regis Persarum, - nam duo fuerant - alter Sarracenus de Africa, legatus amirati Abraham, qui in confinio Africae in Fossato praesidebat. Qui Isaac Iudeum, quem imperator ante quadriennium ad regem Persarum cum Lantfrido et Sigimundo miserat, reversum cum magnis muneribus nuntiaverunt; nam Lantfridus ac Sigimundus ambo defuncti erant. Tum ille misit Ercanbaldum notarium in Liguriam ad classem parandam, qua elefans et ea, quae cum eo deferebantur, subveherentur. Ipse vero celebrato die natali sancti Iohannis baptistae apud Eporeiam Alpes transgressus in Galliam reversus est. Ipsa aestate capta est Barcinona civitas in Hispania iam biennio obsessa; Zatun praefectus eius et alii conplures Sarraceni conprehensi. Et in Italia Teate civitas similiter capta et incensa est eiusque praefectus Roselmus conprehensus; castella, quae ad ipsam civitatem pertinebant, in deditionem accepta sunt. Zatun et Roselmus una die ad praesentiam imperatoris deducti et exilio dampnati sunt. Ipsius anni mense Octobrio Isaac Iudeus de Africa cum elefanto regressus Portum Veneris intravit; et quia propter nives Alpes transire non potuit, in Vercellis hiemavit. Imperator Aquisgrani palatio natalem Domini celebravit. Et inmutavit se numerus annorum in [802] DCCCII. Herena imperatrix de Constantinopoli misit legatum nomine Leonem spatarium de pace confirmanda inter Francos et Grecos, et imperator vicissim propter ipsum absoluto illo misit Iesse episcopum Ambianensem et Helmgaudum comitem Constantinopolim, ut pacem cum ea statuerent. Celebratum est pascha Aquisgrani palatio. Ipsius anni mense Iulio, XIII. Kal. Aug., venit Isaac cum elefanto et ceteris muneribus, quae a rege Persarum missa sunt, et Aquisgrani omnia imperatori detulit; nomen elefanti erat Abul Abaz. Ortona civitas in Italia in deditionem accepta, Luceria quoque frequenti obsidione fatigata et ipsa in deditionem venit, praesidiumque nostrorum in ea positum. Imperator aestatis tempore in Arduenna venatibus operam dedit et misso Saxonum exercitu Transalbianos Saxones vastavit. Grimoaldus Beneventanorum dux in Luceria Winigisum comitem Spoletii, qui praesidio praeerat, adversa valitudine fatigatum obsedit et in deditionem accepit captumque honorifice habuit. Imperator Aquisgrani natalem Domini celebravit. Et inmutavit se numerus annorum in [803] DCCCIII. Hoc hieme circa ipsum palatium et finitimas regiones terrae motus factus et mortalitas subsecuta est. Winigisus a Grimoaldo redditus est; et missi domni imperatoris de Constantinopoli reversi sunt, et venerunt cum eis legati Nicifori imperatoris, qui tunc rempublicam regebat, - nam Herenam post adventum legationis Franciae deposuerunt, - quorum nomina fuerunt Michahel episcopus, Petrus abbas et Calistus candidatus. Qui venerunt ad imperatorem in Germania super fluvium Sala, in loco qui dicitur Saltz, et pactum faciendae pacis in scripto susceperunt. Et inde dimissi cum epistola imperatoris Romam regressi atque Constantinopolim reversi sunt. Imperator autem in Baioariam profectus dispositis Pannoniarum causis Decembrio mense Aquasgrani reversus est ibique natalem Domini celebravit. Et inmutavit se numerus annorum in [804] DCCCIIII. Imperator Aquisgrani hiemavit. Aestate autem in Saxoniam ducto exercitu omnes, qui trans Albiam et in Wihmuodi habitabant, Saxones cum mulieribus et infantibus transtulit in Franciam et pagos Transalbianos Abodritis dedit. Eodem tempore Godofridus rex Danorum venit cum classe sua necnon et omni equitatu regni sui ad locum, qui dicitur Sliesthorp, in confinio regni sui et Saxoniae. Promisit enim se ad conloquium imperatoris venturum, sed consilio suorum territus propius non accessit, sed, quicquid voluit, per legatos mandavit. Nam imperator super Albiam fluvium sedebat, in loco, qui dicitur Holdunsteti, et missa ad Godofridum legatione pro perfugis reddendis me*dio Septembrio Coloniam venit. Dimissoque exercitu primo Aquasgrani, deinde Arduennam petit; et venationibus indulgens Aquasgrani reversus est. Medio Novembrio allatum est ei, Leonem papam natalem Domini cum eo celebrare velle, ubicumque hoc contingere potuisset. Quem statim misso ad sanctum Mauricium Carlo filio suo honorifice suscipere iussit. Ipse obviam illi Remorum civitatem profectus est ibique susceptum primo Carisiacum villam, ubi natalem Domini celebravit, deinde Aquasgrani perduxit; et donatum magnis muneribus per Baioariam ire volentem deduci fecit usque Ravennam. Causa adventus eius haec erat: perlatum est ad imperatorem aestate praeterita, Christi sanguinem in Mantua civitate fuisse repertum; propter hoc misit ad papam, petens, ut huius famae veritatem inquireret. Qui accepta occasione exeundi primo in Langobardiam quasi pro inquisitione praedicta profectus est indeque arrepto itinere subito ad imperatorem usque pervenit. Mansitque apud illum dies octo et, sicut dictum est, Romam repedavit. Et inmutavit se numerus annorum in [805] DCCCV. Non multo post capcanus, princeps Hunorum, propter necessitatem populi sui imperatorem adiit, postulans sibi locum dari ad habitandum inter Sabariam et Carnuntum, quia propter infestationem Sclavorum in pristinis sedibus esse non poterat. Quem imperator benigne suscepit - erat enim capcanus christianus nomine Theodorus - et precibus eius annuens muneribus donatum redire permisit. Qui rediens ad populum suum pauco tempore transacto diem obiit. Et misit caganus unum de optimatibus suis, petens sibi honorem antiquum, quem caganus apud Hunos habere solebat. Cuius precibus imperator adsensum praebuit et summam totius regni iuxta priscum eorum ritum caganum habere praecepit. Eodem anno misit exercitum suum cum filio suo Carlo in terram Sclavorum, qui vocantur Beheimi. *Qui omnem illorum patriam depopulatus ducem eorum nomine Lechonem occidit; et inde regressus in Vosego silva ad imperatorem venit in loco, qui dicitur Camp. Nam imperator Iulio mense de Aquisgrani profectus Theodonis villam atque per Mettis transiens Vosegum petiit. Ibique venationi operam dans post reversionem exercitus ad Rumerici castellum profectus ibique aliquantum temporis moratus ad hiemandum in Theodonis villa palatio suo consedit. Ibi ad eum ambo filii sui Pippinus et Hludowicus venerunt, celebravitque ibi natalem Domini. Et inmutavit se numerus annorum in [806] DCCCVI. Statim post natalem Domini venerunt Willeri et Beatus duces Venetiae necnon et Paulus dux Iaderae atque Donatus eiusdem civitatis episcopus legati Dalmatarum ad praesentiam imperatoris cum magnis donis. Et facta est ibi ordinatio ab imperatore de ducibus et populis tam Venetiae quam Dalmatiae. Illisque absolutis conventum habuit imperator cum primoribus et optimatibus Francorum de pace constituenda et conservanda inter filios suos et divisione regni facienda in tres partes, ut sciret unusquisque illorum, quam partem tueri et regere debuisset, si superstes illi eveniret. De hac partitione et testamentum factum et iureiurando ab optimatibus Francorum confirmatum, et constitutiones pacis conservandae causa factae, atque haec omnia litteris mandata sunt et Leoni papae, ut his sua manu subscriberet, per Einhardum missa. Quibus pontifex lectis et adsensum praebuit et propria manu subscripsit. Imperator dimisso utroque filio in regnum sibi deputatum, Pippino scilicet et Hludowico, de villa Theodonis palatio per Mosellam et Rhenum secunda aqua Noviomagum navigavit ibique sanctum quadragesimale ieiunium et sacratissimam paschae festivitatem celebravit. Et inde post non multos dies Aquasgrani veniens Karlum filium suum in terram Sclavorum, qui dicuntur Sorabi, qui sedent super Albim fluvium, cum exercitu misit; in qua expeditione Miliduoch Sclavorum dux interfectus est, duoque castella ab exercitu aedificata, unum super ripam fluminis Salae, alterum iuxta fluvium Albim. Sclavisque pacatis Karlus cum exercitu regressus in loco, qui dicitur Silli, super ripam Mosae fluminis ad imperatorem venit. Missa est et manus de Baioaria et Alamannia atque Burgundia sicut anno superiore in terram Beeheim vastataque terrae non minima portione absque ullo gravi incommodo regressa. Eodem anno in Corsicam insulam contra Mauros, qui eam vastabant, classis de Italia a Pippino missa est, cuius adventum Mauri non expectantes abscesserunt; unus tamen nostrorum, Hadumarus comes civitatis Genuae, inprudenter contra eos dimicans occisus est. In Hispania vero Navarri et Pampilonenses, qui superioribus annis ad Sarracenos defecerant, in fidem recepti sunt. Classis a Niciforo imperatore, cui Niceta patricius praeerat, ad reciperandam Dalmatiam mittitur; et legati, qui dudum ante quattuor fere annos ad regem Persarum missi sunt, per ipsas Grecarum navium stationes transvecti ad Tarvisiani portus receptaculum nullo adversariorum sentiente regressi sunt. Imperator celebravit natalem Domini Aquisgrani. Et inmutatus est numerus annorum in [*807] DCCCVII. Anno superiore IIII. Non. Septembr. fuit eclypsis lunae; tunc stabat sol in XVIma parte Virginis, luna autem stetit in XVIma parte Piscium; hoc autem anno pridie Kal. Febr. fuit luna XVIIma, quando stella Iovis quasi per eam transire visa est, et III. Id. Febr. fuit eclipsis solis media die, stante utroque sidere in XXV. parte Aquarii. Iterum IIII. Kal. Mart. fuit eclypsis lunae, et apparuerunt acies eadem nocte mirae magnitudinis, et sol stetit in undecima parte Piscium, et luna in undecima parte Virginis. Nam et stella Mercurii XVI. Kal. Aprilis visa est in sole quasi parva macula, nigra tamen, paululum superius medio centro eiusdem sideris, quae a nobis octo dies conspicitur. Sed quando primum intravit vel exivit, nubibus impedientibus minime adnotare potuimus. Iterum mense Augusto, XI. Kal. Septembr., eclypsis lunae facta est hora noctis tertia, sole posito in quinta parte Virginis et luna in quinta parte Piscium. Sicque ab anni superioris Septembrio usque ad anni praesentis Septembrium ter luna obscurata est et sol semel. Radbertus missus imperatoris, qui de Oriente revertebatur, defunctus est; et legatus regis Persarum nomine Abdella cum monachis de Hierusalem, qui legatione Thomae patriarchae fungebantur, quorum nomina fuere Georgius et Felix, - hic Georgius est abba in monte Oliveti, et cui patria Germania est, qui etiam proprio vocatur nomine Egilbaldus, - ad imperatorem pervenerunt munera deferentes, quae praedictus rex imperatori miserat, id est papilionem et tentoria atrii vario colore facta mirae magnitudinis et pulchritudinis. Erant enim omnia bissina, tam tentoria quam et funes eorum, diversis tincta coloribus. Fuerunt praeterea munera praefati regis pallia sirica multa et preciosa et odores atque unguenta et balsamum; necnon et horologium ex auricalco arte mechanica mirifice conpositum, in quo duodecim horarum cursus ad clepsidram vertebatur, cum totidem aereis pilulis, quae ad completionem horarum decidebant et casu suo subiectum sibi cimbalum tinnire faciebant, additis in eodem eiusdem numeri equitibus, qui per duodecim fenestras completis horis exiebant et inpulsu egressionis suae totidem fenestras, quae prius erant apertae, claudebant; necnon et alia multa erant in ipso horologio, quae nunc enumerare longum est. Fuerunt praeterea inter praedicta munera candelabra duo ex auricalco mirae magnitudinis et proceritatis. Quae omnia Aquis palatio ad imperatorem delata sunt. Imperator legatum et monachos per aliquantum tempus secum retinens in Italiam direxit atque ibi eos tempus navigationis expectare iussit. Eodemque anno Burchardum comitem stabuli sui cum classe misit in Corsicam, ut eam a Mauris, qui superioribus annis illuc praedatum venire consueverant, defenderet. Qui iuxta consuetudinem suam de Hispania egressi primo Sardiniam adpulsi sunt ibique cum Sardis proelio commisso et multis suorum amissis - nam tria milia ibi cecidisse perhibentur - in Corsicam recto cursu pervenerunt. Ibi iterum in quodam portu eiusdem insulae cum classe, cui Burchardus praeerat, proelio decertaverunt victique ac fugati sunt, amissis tredecim navibus et plurimis suorum interfectis. Adeo illo anno in omnibus locis adversa fortuna fatigati sunt, ut ipsi sibi hoc accidisse testati sint, eo quod anno superiore contra omnem iustitiam de Patalaria insula sexaginta monachos asportatos in Hispania vendiderunt; quorum aliqui per liberalitatem imperatoris iterum in sua loca reversi sunt. Niceta patricius, qui cum classe Constantinopolitana sedebat in Venetia, pace facta cum Pippino rege et indutiis usque ad mensem Augustum constitutis statione soluta Constantinopolim regressus est. Hoc anno imperator pascha Aquis celebravit nec non et natalem Domini. Et mutatus est annorum numerus in [*808] DCCCVIII. Hiemps mollissima ac pestilens fuit in illo tempore; vereque inchoante imperator Noviomagum profectus transacto ibi quadragesimali ieiunio, celebrato etiam sancto pascha iterum Aquas regressus est. Et quia nuntiabatur Godofridum regem Danorum in Abodritos cum exercitu traiecisse, Carlum filium suum ad Albiam cum valida Francorum et Saxonum manu misit, iubens vesano regi resistere, si Saxoniae terminos adgredi temptaret. Sed ille stativis per aliquot dies in litore habitis, expugnatis etiam et manu captis aliquot Sclavorum castellis cum magno copiarum suarum detrimento reversus est. Nam licet Drasconem ducem Abodritorum popularium fidei diffidentem loco pepulisset, Godelaibum alium ducem dolo captum patibulo suspendisset, Abodritorum duas partes sibi vectigales fecisset, optimos tamen militum suorum et manu promptissimos amisit et cum eis filium fratris sui nomine Reginoldum, qui in obpugnatione cuiusdam oppidi cum plurimis Danorum primoribus interfectus est. Filius autem imperatoris Carlus Albiam ponte iunxit et exercitum, cui praeerat, in Linones et Smeldingos, qui et ipsi ad Godofridum regem defecerant, quanta potuit celeritate transposuit populatisque circumquaque eorum agris transito iterum flumine cum incolomi exercitu in Saxoniam se recepit. Erant cum Godofrido in expeditione praedicta Sclavi, qui dicuntur Wilzi, qui propter antiquas inimicitias, quas cum Abodritis habere solebant, sponte se copiis eius coniunxerunt; ipsoque in regnum suum revertente, cum praeda, quam in Abodritis capere potuerunt, et ipsi domum regressi sunt. Godofridus vero, priusquam reverteretur, distructo emporio, quod in oceani litore constitutum lingua Danorum Reric dicebatur et magnam regno illius commoditatem vectigalium persolutione praestabat, translatisque inde negotiatoribus, soluta classe ad portum, qui Sliesthorp dicitur, cum universo exercitu venit. Ibi per aliquot dies moratus limitem regni sui, qui Saxoniam respicit, vallo munire constituit, eo modo, ut ab orientali maris sinu, quem illi Ostarsalt dicunt, usque ad occidentalem oceanum totam Egidorae fluminis aquilonalem ripam munimentum valli praetexeret, una tantum porta dimissa, per quam carra et equites emitti et recipi potuissent. Diviso itaque opere inter duces copiarum domum reversus est. Interea rex Nordanhumbrorum de Brittania insula, nomine Eardulf, regno et patria pulsus ad imperatorem, dum adhuc Noviomagi moraretur, venit et patefacto adventus sui negotio Romam proficiscitur; Romaque rediens per legatos Romani pontificis et domni imperatoris in regnum suum reducitur. Praeerat tunc temporis ecclesiae Romanae Leo tertius, cuius legatus ad Brittaniam directus est Aldulfus diaconus de ipsa Brittania, natione Saxo, et cum eo ab imperatore missi abbates duo, Hruotfridus notarius et Nantharius de sancto Otmaro. Imperator vero aedificatis per legatos suos super Albim fluvium duobus castellis praesidioque in eis contra Sclavorum incursiones disposito Aquisgrani hiemavit; natalemque Domini et sanctum pascha ibidem celebravit. Et mutatus est numerus annorum in [*809] DCCCVIIII. Classis de Constantinopoli missa primo Dalmatiam, deinde Venetiam appulit; cumque ibi hiemaret, pars eius Comiaclum insulam accessit commissoque proelio contra praesidium, quod in ea dispositum erat, victa atque fugata Venetiam recessit. Dux autem, qui classi praeerat, nomine Paulus, cum de pace inter Francos et Grecos constituenda, quasi sibi hoc esset iniunctum, apud domnum Pippinum Italiae regem agere moliretur, Wilhareno et Beato Venetiae ducibus omnes inchoatus eius impedientibus atque ipsi etiam insidias parantibus, cognita illorum fraude discessit. At in occiduis partibus domnus Hludowicus rex cum exercitu Hispaniam ingressus Dertosam civitatem in ripa Hiberi fluminis sitam obsedit; consumptoque in expugnatione illius aliquanto tempore, postquam eam tam cito capi non posse vidit, dimissa obsidione cum incolomi exercitu in Aquitaniam se recepit. Postquam Ardulfus rex Nordanhumbrorum reductus est in regnum suum et legati imperatoris atque pontificis reversi sunt, unus ex eis, Aldulfus diaconus, a piratis captus est, ceteris sine periculo traicientibus, ductusque ab eis in Brittaniam a quodam Coenulfi regis homine redemptus est Romamque reversus. In Tuscia Populonium civitas maritima a Grecis, qui Orobiotae vocantur, depraedata est. Mauri quoque de Hispania Corsicam ingressi in ipso sancto paschali sabbato civitatem quandam diripuerunt et praeter episcopum ac paucos senes atque infirmos nihil in ea reliquerunt. Interea Godofridus rex Danorum per negotiatores quosdam mandavit, se audisse, quod imperator ei fuisset iratus, eo quod in Abodritos anno superiore duxit exercitum et suas ultus est iniurias, addens velle se purgare ab eo, quod ei obiciebatur; foederis inruptionem ab illis primo fuisse inchoatam. Petebat etiam, ut conventus comitum imperatoris atque suorum iuxta terminos regni sui trans Albim fieret, in quo res invicem gestae proferri et emendatione digna inter partes enumerari potuissent. Non abnuit imperator; colloquiumque trans Albiam habitum cum primoribus Danorum in loco, qui dicitur ...., multisque hinc et inde prolatis atque enumeratis rebus negotio penitus infecto discessum est. Thrasco vero dux Abodritorum, postquam filium suum postulanti Godofrido obsidem dederat, collecta popularium manu et auxilio a Saxonibus accepto vicinos suos Wilzos adgressus agros eorum ferro et igni vastat; regressusque domum cum ingenti praeda accepto iterum a Saxonibus validiori auxilio Smeldingorum maximam civitatem expugnat atque his successibus omnes, qui ab eo defecerant, ad suam societatem reverti coegit. His ita gestis imperator de Arduenna Aquas reversus mense Novembrio concilium habuit de processione Spiritus sancti, quam questionem Iohannes quidam monachus Hierosolimis primo commovit; cuius definiendae causa Bernharius episcopus Wormacensis et Adalhardus abbas monasterii Corbeiae Romam ad Leonem papam missi sunt. Agitatum est etiam in eodem concilio de statu ecclesiarum et conversatione eorum, qui in eis Deo servire dicuntur, nec aliquid tamen definitum est propter rerum, ut videbatur, magnitudinem. Imperator autem, cum ei multa de iactantia et superbia regis Danorum nuntiarentur, statuit trans Albiam fluvium civitatem aedificare Francorumque in ea ponere praesidium. Cumque ad hoc per Galliam atque Germaniam homines congregasset armisque ac ceteris ad usum necessariis rebus instructos per Frisiam ad locum destinatum ducere iussisset, Thrasco dux Abodritorum in emporio Reric ab hominibus Godofridi per dolum interfectus est. Sed imperator, postquam locus civi*tati constituendae fuerat exploratus, Egbertum comitem huic negotio exsequendo praeficiens Albim traicere et locum iussit occupare. Est autem locus super ripam Sturiae fluminis, vocabulo Esesfelth, et occupatus est ab Egberto et comitibus Saxonicis circa Idus Martias et muniri coeptus. Aureolus comes, qui in commercio Hispaniae atque Galliae trans Pirineum contra Oscam et Caesaraugustam residebat, defunctus est; et Amoroz praefectus Caesaraugustae atque Oscae ministerium eius invasit et in castellis illius praesidia disposuit missaque ad imperatorem legatione sese cum omnibus, quae habebat, in deditionem illi venire velle promisit. Eclypsis lunae contigit VII. Kal. Ianuar. [810] DCCCX. Amoroz Caesaraugustae praefectus, postquam imperatoris legati ad eum pervenerunt, petiit, ut colloquium fieret inter ipsum et Hispanici limitis custodes, promittens se in eo colloquio cum suis omnibus in imperatoris dicionem esse venturum. Quod, licet imperator ut fieret annuisset, multis intervenientibus causis remansit infectum. Mauri de tota Hispania maxima classe conparata primo Sardiniam, deinde Corsicam appulerunt; nulloque in ea invento praesidio insulam pene totam subigerunt. Interea Pippinus rex perfidia ducum Veneticorum incitatus Venetiam bello terraque marique iussit appetere; subiectaque Venetia ac ducibus eius in deditionem acceptis eandem classem ad Dalmatiae litora vastanda misit. Sed cum Paulus Cefalaniae praefectus cum orientali classe ad auxilium Dalmatis ferendum adventaret, regia classis ad propria regreditur. Hruodtrud filia imperatoris, quae natu maior erat, VII. Idus Iun. diem obiit. Imperator vero Aquisgrani adhuc agens et contra Godofridum regem expeditionem meditans nuntium accepit, classem ducentarum navium de Nordmannia Frisiam appulisse totasque Frisiaco litori adiacentes insulas esse vastatas iamque exercitum illum in continenti esse ternaque proelia cum Frisonibus commisisse Danosque victores tributum victis inposuisse et vectigalis nomine centum libras argenti a Frisonibus iam esse solutas, regem vero Godofridum domi esse. Et revera ita erat. Qui nuntius adeo imperatorem concitavit, ut missis in omnes circumquaque regiones ad congregandum exercitum nuntiis ipse sine mora palatio exiens primo quidem classi occurrere, deinde transmisso Rheno flumine in loco, qui Lippeham vocatur, copias, quae nondum convenerant, statuit operiri; ubi dum aliquot dies moraretur, elefans ille, quem ei Aaron rex Sarracenorum miserat, subita morte periit. Congregatis tandem copiis, quanta potuit celeritate ad Alaram fluvium contendit castrisque iuxta confluentem eius, quo Wisurae flumini coniungitur, positis minarum Godofridi regis praestolatur eventum. Nam rex ille vanissima spe victoriae inflatus acie se cum imperatore congredi velle iactabat. Sed dum imperator memorato loco stativa haberet, diversarum rerum nuntii ad eum deferuntur. Nam et classem, quae Frisiam vastabat, domum regressam et Godofridum regem a quodam suo satellite interfectum, castellum vocabulo Hohbuoki Albiae flumini adpositum, in quo Odo legatus imperatoris et orientalium Saxonum erat praesidium, a Wilzis captum et Pippinum filium eius, regem Italiae, VIII. Idus Iulii de corpore migrasse duasque legationes de diversis terrarum partibus, unam de Constantinopoli, alteram de Corduba, pacis faciendae causa adventare narratur. Quibus ille acceptis disposita pro temporis conditione Saxonia domum revertitur. Tanta fuit in ea expeditione boum pestilentia, ut pene nullus tanto exercitui superesset, quin omnes usque ad unum perirent; et non solum ibi, sed etiam per omnes imperatori subiectas provincias illius generis animalium mortalitas inmanissime grassata est. Imperator Aquasgrani veniens mense Octimbrio memoratas legationes audivit pacemque cum Niciforo imperatore et cum Abulaz rege Hispaniae fecit. Nam Niciforo Venetiam reddidit et Haimricum comitem olim a Sarracenis captum Abulaz remittente recepit. Eo anno sol et luna bis defecerunt, sol VII. Idus Iun. et II. Kal. Decembr. luna XI. Kal. Iul. et XVIII. Kal. Ianuar. Corsica insula iterum a Mauris vastata est. Amoroz ab Abdiraman filio Abulaz de Caesaraugusta expulsus et Oscam intrare conpulsus est. Godofrido Danorum rege mortuo Hemmingus filius fratris eius in regnum successit ac pacem cum imperatore fecit. [811] DCCCXI. Absoluto atque dimisso Arsafio spathario - hoc erat nomen legato Nicifori imperatoris - eiusdem pacis confirmandae gratia legati Constantinopolim ab imperatore mittuntur, Haido episcopus Baslensis et Hug comes Toronicus et Aio Langobardus de Foro Iuli et cum eis Leo quidam spatharius, natione Siculus, et Willeri dux Veneticorum, quorum alter ante annos X Romae ad imperatorem, cum ibi esset, de Sicilia profugit et redire volens patriam remittitur, alter propter perfidiam honore spoliatus Constantinopolim ad dominum suum duci iubetur. Condicta inter imperatorem et Hemmingum Danorum regem pax propter hiemis asperitatem, quae inter partes commeandi viam claudebat, in armis tantum iurata servatur, donec redeunte veris temperie et apertis viis, quae inmanitate frigoris clausae fuerunt, congredientibus ex utraque parte utriusque gentis, Francorum scilicet et Danorum, XII primoribus super fluvium Egidoram in loco, qui vocatur . . ., datis vicissim secundum ritum ac morem suum sacramentis pax confirmatur. Primores autem de parte Francorum hii fuere: Walach comes filius Bernhardi, Burchardus comes, Unrocus comes, Uodo comes, Meginhardus comes, Bernhardus comes, Egbertus comes, Theotheri comes, Abo comes, Osdag comes, Wigman comes; de parte vero Danorum inprimis fratres Hemmingi, Hancwin et Angandeo, deinde ceteri honorabiles inter suos viri, Osfrid cognomento Turdimulo et Warstein et Suomi et Urm et alius Osfrid filius Heiligen et Osfrid *de Sconaowe et Hebbi et Aowin. Imperator vero pace cum Hemmingo firmata et placito generali secundum consuetudinem Aquis habito in tres partes regni sui totidem exercitus misit, unum trans Albiam in Linones, qui et ipsos vastavit et castellum Hohbuoki superiori anno a Wilzis distructum in ripa Albiae fluminis restauravit, alterum in Pannonias ad controversias Hunorum et Sclavorum finiendas, tertium in Brittones ad eorum perfidiam puniendam. Qui omnes rebus prospere gestis incolomes regressi sunt. Ipse autem interea propter classem, quam anno superiore fieri imperavit, videndam ad Bononiam civitatem maritimam, ubi eaedem naves congregatae erant, accessit farumque ibi ad navigantium cursus dirigendos antiquitus constitutam restauravit et in summitate eius nocturnum ignem accendit. Inde ad Scaldim fluvium veniens in loco, qui Gand vocatur, naves ad eandem classem aedificatas aspexit et circa medium Novembrium Aquas venit. Obviarunt ei venienti legati Hemmingi regis, Aowin et Hebbi, munera regis et verba pacifica deferentes; fuerunt etiam Aquis adventum eius expectantes, qui de Pannonia venerunt, canizauci princeps Avarum et tudun et alii primores ac duces Sclavorum circa Danubium habitantium, qui a ducibus copiarum, quae in Pannoniam missae fuerunt, ad praesentiam principis iussi venerunt. Interea Carlus filius domni imperatoris, qui maior natu erat, II. Non. Decembr. diem obiit; et imperator Aquis hiemavit. [812] DCCCXII. Nec multo post Hemmingus Danorum rex defunctus nuntiatur. Cui cum Sigifridus nepos Godofridi regis et Anulo nepos Herioldi, et ipsius regis, succedere voluissent neque inter eos, uter regnare deberet, convenire potuisset, comparatis copiis et commisso proelio ambo moriuntur. Pars tamen Anulonis adepta victoriam fratres eius Herioldum et Reginfridum reges sibi constituit; quam necessario pars victa secuta eosdem sibi regnare non abnuit. In eo proelio XDCCCCXL viri cecidisse narrantur. Niciforus imperator post multas et insignes victorias in Moesia provincia commisso cum Bulgaris proelio moritur; et Michahel gener eius imperator factus legatos domni imperatoris Karoli, qui ad Niciforum missi fuerunt, in Constantinopoli suscepit et absolvit. Cum quibus et suos legatos direxit, Michahelem scilicet episcopum et Arsafium atque Theognostum protospatharios, et per eos pacem a Niciforo inceptam confirmavit. Nam Aquisgrani, ubi ad imperatorem venerunt, scriptum pacti ab eo in ecclesia suscipientes more suo, id est Greca lingua, laudes ei dixerunt, imperatorem eum et basileum appellantes. Et revertendo Romam venientes in basilica sancti Petri apostoli eundem pacti seu foederis libellum a Leone papa denuo susceperunt. Quibus dimissis imperator generali conventu Aquis sollemniter habito Bernhardum filium Pippini, nepotem suum, in Italiam misit; et propter famam classis, quae et de Africa et de Hispania ad vastandam Italiam ventura dicebatur, Walanem filium Bernhardi patruelis sui cum illo esse iussit, quoadusque rerum eventus securitatem nostris adferret. Haec classis partim in Corsicam partim in Sardiniam venit; et ea quidem pars, quae ad Sardiniam est delata, pene tota deleta est. Classis etiam Nordmannorum Hiberniam Scottorum insulam adgressa commissoque cum Scottis proelio parte non modica Nordmannorum interfecta turpiter fugiendo domum reversa est. Pax cum Abulaz rege Sarracenorum facta; item cum duce Beneventanorum Grimoaldo, et tributi nomine XXV milia solidorum auri a Beneventa*nis soluta. Expeditio facta ad Wilzos, et ab eis obsides accepti. Harioldus et Reginfridus reges Danorum missa ad imperatorem legatione pacem petunt et fratrem suum Hemmingum sibi remitti rogant. Hoc anno Id. Mai. post meridiem solis eclypsis fuit. [813] DCCCXIII. Imperator Aquisgrani hiemavit et incipiente verni temperie Amalharium Treverensem episcopum et Petrum abbatem monasterii Nonantulas propter pacem cum Michahele imperatore confirmandam Constantinopolim misit. Ac deinde habito generali conventu, evocatum ad se apud Aquasgrani filium suum Hludowicum Aquitaniae regem, coronam illi inposuit et imperialis nominis sibi consortem fecit; Bernhardumque nepotem suum, filium Pippini filii sui, Italiae praefecit et regem appellari iussit. Concilia quoque iussu eius super statu ecclesiarum corrigendo per totam Galliam ab episcopis celebrata sunt, quorum unum Mogontiaci, alterum Remis, tertium Turonis, quartum Cabillione, quintum Arelati congregatum est; et constitutionum, quae in singulis factae sunt, collatio coram imperatore in illo conventu habita. Quas qui nosse voluerit, in supradictis quinque civitatibus invenire poterit, quamquam et in archivo palatii exemplaria illarum habeantur. Missi sunt de hoc conventu quidam Francorum et Saxonum primores trans Albim fluvium ad confinia Nordmannorum, qui pacem cum eis secundum petitionem regum illorum facerent et fratrem eorum redderent. Quibus cum pari numero - nam XVI erant - de primatibus Danorum in loco deputato occurrissent, iuramentis utrimque factis pax confirmata et regum frater eis redditus est. Qui tamen eo tempore domi non erant, sed ad Westarfoldam cum exercitu profecti, quae regio ultima regni eorum inter septentrionem et occidentem sita, contra aquilonem Brittaniae summitatem respicit, cuius principes ac populus eis subici recusabant. Quibus perdomitis cum revertissent et fratrem ab imperatore missum recepissent, filii Godofridi regis et ex primoribus Danorum non pauci, qui iamdudum relicta patria apud Sueones exulabant, conparatis undecumque copiis bellum eis intulerunt et confluentibus ad se passim ex omni Danorum terra popularium turmis commisso cum eis proelio etiam regno non multo eos labore pepulerunt. Mauris de Corsica ad Hispaniam cum multa praeda redeuntibus Irmiugarius comes Emporitanus in Maiorica insidias posuit et octo naves eorum cepit, in quibus quingentos et eo amplius Corsos captivos invenit. Hoc Mauri vindicare volentes Centumcellas Tusciae civitatem et Niceam provinciae Narbonensis vastaverunt. Sardiniam quoque adgressi commissoque cum Sardis proelio pulsi ac victi et multis suorum amissis recesserunt. At Michahel imperator Bulgaros bello adpetens haud prosperis successibus utitur ac proinde domum reversus deposito diademate monachus efficitur; in cuius locum Leo, Bardae patricii filius, imperator constituitur. Crumas rex Bulgarorum, qui Niciforum imperatorem ante duos annos interfecit et Michahelem de Moesia fugavit, secundis rebus elatus cum exercitu usque ad ipsam Constantinopolim accessit et iuxta portam civitatis castra posuit. Quem moenibus urbi obequitantem Leo imperator eruptione facta incautum *excepit et graviter vulneratum fugiendo sibi consulere ac patriam turpiter redire coegit. [814] DCCCXIIII. Domnus Karolus imperator, dum Aquisgrani hiemaret, anno aetatis circiter septuagesimo primo, regni autem quadragesimo septimo subactaeque Italiae quadragesimo tertio, ex quo vero imperator et augustus appellatus est, anno XIIII., V. Kal. Febr. rebus humanis excessit. Cuius rei nuntium cum Hludowicus filius eius in Aquitania apud Teodadum villam, ubi et ipse tunc hibernabat, plurimis deferentibus accepisset, tricesimo, postquam id acciderat, die Aquasgrani venit summoque omnium Francorum consensu ac favore patri successit. Et ad suscepti regni administrationem cura conversa primo legationes gentium, quae ad patrem venerant, auditas absolvit, alias deinde simili modo ad patrem quidem missas, ad se vero venientes suscepit. Inter quas praecipua fuit legatio de Constantinopoli directa. Nam Leo imperator, qui Michaheli successerat, dimisso Amalhario episcopo et Petro abbate, qui ad Michahelem quidem missi, ad se tamen venerunt, legatos suos, Christoforum spatarium et Gregorium diaconem, cum eis ad domnum Karolum et per eos descriptionem et confirmationem pacti ac foederis misit. Quibus susceptis atque dimissis domnus Hludowicus legatos suos, Nordbertum Regiensem episcopum et Richoinum Patavinum comitem, ad Leonem imperatorem ob renovandam secum amicitiam et praedictum pactum confirmandum direxit. Habitoque Aquisgrani generali populi sui conventu ad iustitias faciendas et oppressiones popularium relevandas legatos in omnes regni sui partes dimisit, Bernhardum regem Italiae, nepotem suum, ad se evocatum muneribus donatum in regnum remisit, cum Grimoaldo Beneventanorum duce pactum fecit atque firmavit, eo modo, quo et pater, scilicet ut Beneventani tributum annis singulis VII milia solidos darent; tunc duos ex filiis suis, Hlotharium in Baioariam, Pippinum in Aquitaniam misit. Harioldus et Reginfridus reges Danorum, qui anno superiore a filiis Godofridi victi et regno pulsi fuerunt, reparatis viribus iterum eis bellum intulerunt; in quo conflictu et Reginfridus et unus de filiis Godofridi, qui maior natu erat, interfectus est. Quo facto Herioldus rebus suis diffidens ad imperatorem venit et se in manus illius commendavit; quem ille susceptum in Saxoniam ire et oportunum tempus exspectare iussit, quo ei, sicut petierat, auxilium ferre potuisset. [*815] DCCCXV. Iussum est ab imperatore, ut Saxones et Abodriti ad hanc expeditionem praepararentur, temptatumque in illa hieme duabus vicibus, si Albia transiri posset, sed mutatione subita aeris emolliti glacie fluminis resoluta negotium remansit inperfectum, donec tandem hieme transacta circa medium fere Maium mensem oportunum proficiscendi tempus adrisit. Tunc omnes Saxonici comites omnesque Abodritorum copiae cum legato imperatoris Baldrico, sicut iussum erat, ad auxilium Harioldo ferendum trans Egidoram fluvium in terram Nordmannorum vocabulo Sinlendi perveniunt et inde profecti septimo tandem die in loco, qui dicitur. ., in litore oceani castra ponunt. Ibique stativis triduo habitis, cum filii Godofridi, qui contra eos magnis copiis et ducentarum navium classe conparata in insula quadam tribus milibus a continenti separata residebant, cum eis congredi non auderent, vastatis circumquaque vicinis pagis et acceptis popularium obsidibus XL ad imperatorem in Saxoniam reversi sunt. Ipse enim tunc temporis in loco, qui dicitur Padrebrunno, generalem populi sui conventum habebat. Ibi ad eum omnes orientalium Sclavorum primores et legati venerunt. Sed antequam illuc veniret, id est cum adhuc domi esset, adlatum est ei, quosdam de primoribus Romanorum ad interficiendum Leonem papam in ipsa urbe Roma conspirasse ac deinde, cum huius causae indicium ad pontificem esset delatum, omnes illius factionis auctores ipsius iussu fuisse trucidatos. Quod cum moleste ferret, ordinatis tunc Sclavorum et Herioldi rebus ipsoque in Saxonia dimisso, cum ad Franconofurd palatium venisset, Bernhardum regem Italiae, nepotem suum, qui et ipse cum eo in Saxonia fuerat, ad cognoscendum, quod nuntiabatur, Romam mittit. Is cum Romam venisset, aegritudine decubuit, res tamen, quas compererat, per Geroldum comitem, qui ad hoc ei legatus fuerat datus, imperatori mandavit. Quem legati pontificis, Iohannes episcopus Silvae candidae et Theodorus nomenclator et Sergius dux, subsecuti de his, quae domino suo obiciebantur, per omnia imperatori satisfecerunt. Legati Sardorum de Carali civitate dona ferentes venerunt. Pax, quae cum Abulaz rege Sarracenorum facta et per triennium servata erat, velut inutilis rupta et contra eum iterum bellum susceptum est. Nordbertus episcopus et Richoinus comes de Constantinopoli regressi descriptionem pacti, quam Leo imperator eis dederat, detulerunt; qui inter cetera terrae motum gravissimum mense Augusto per continuos quinque dies ibi contigisse retulerunt, quo et ipsius urbis aedificia conplura cecidisse et aliarum civitatum populos ruinis oppressos esse testati sunt. Sed et in Gallia Santones, civitas Aquitaniae, mense Septembrio dicitur tremuisse. Rhenus fluvius Alpinis imbribus auctus ultra solitum exundavit. Romani, cum Leonem papam aegritudine decubuisse viderent, collecta manu omnia praedia, quae idem pontifex in singularum civitatum territoriis noviter construxit, primo diripiunt, deinde inmisso igne cremant, tum Romam ire statuunt et, quae sibi erepta querebantur, violenter auferre. Quo comperto Bernhardus rex missa manu per Winigisum ducem Spolitinum et seditionem illam sedavit et eos ab incepto desistere fecit, quaeque gesta erant, per legatos suos imperatori nuntiavit. [*816] DCCCXVI. Hieme transacta Saxones et orientales Franci expeditionem in Sorabos Sclavos, qui dicto audientes non erant, facere iussi imperata strenue compleverunt et contumacium audaciam non magno labore compresserunt. Nam una civitate expugnata, quicquid in ea gente rebelle videbatur, subiectione promissa conquievit. Wascones, qui trans Garonnam et circa Pirineum montem habitant, propter sublatum ducem suum nomine Sigiwinum, quem imperator ob nimiam eius insolentiam ac morum pravitatem inde sustulerat, solita levitate commoti coniuratione facta omnimoda defectione desciverunt; sed duabus expeditionibus ita sunt edomiti, ut tarda eis deditio et pacis impetratio videretur. Interea domnus Leo papa anno pontificatus sui vicesimo primo circiter VIII. Kal. Iun. de corpore migravit, Stephanusque diaconus in locum eius electus atque ordinatus est; nondumque duobus post consecrationem suam exactis mensibus quam maximis poterat itineribus ad imperatorem venire contendit, missis interim duobus legatis, qui quasi pro sua consecratione imperatori suggererent. Quod ubi imperator audivit, Remis ei statuit occurrere missisque obviam his, qui eum illo deducerent, adventum eius praeveniens cum magno eum ibidem honore suscepit. Qui statim imperatori adventus sui causam insinuans celebratis ex more missarum sollemniis eum diadematis inpositione coronavit. Multis deinde inter eos muneribus et datis et acceptis conviviisque opipare celebratis et amicitia vicissim firmissimo robore constituta aliisque utilitatibus sanctae Dei ecclesiae pro temporis oportunitate dispositis pontifex Romam, imperator Compendium palatium petiit. Ibi commoratus legatos Abodritorum et de Hispania legatos Abdirahman filii Abulaz regis ad se missos suscepit; completisque ibi viginti vel eo amplius diebus Aquasgrani ad hiemandum profectus est. [817] DCCCXVII. Legati Abdirahman, filii Abulaz regis Sarracenorum, de Caesaraugusta missi pacis petendae gratia venerunt, et Compendio ab imperatore auditi Aquasgrani eum praecedere iussi sunt. Quo cum pervenisset, legatum Leonis imperatoris de Constantinopoli pro Dalmatinorum causa missum Niciforum nomine suscepit; quem etiam, quia Cadolah, ad quem illorum confinium cura pertinebat, non aderat et tamen brevi venturus putabatur, adventum illius iussit opperiri. Quo veniente ratio inter eum et legatum imperatoris de questionibus, quas idem detulit, habita est; et quia res ad plurimos et Romanos et Sclavos pertinebat neque sine illorum praesentia finiri posse videbatur, illo decernenda differtur, missusque ad hoc cum Cadolane et praedicto legato in Dalmatiam Albgarius, Unrochi nepos. Legati etiam Abdirahman, cum tribus mensibus detenti essent et iam de reditu desperare coepissent, remissi sunt. Filii quoque Godofridi regis Danorum propter assiduam Herioldi infestationem missa ad imperatorem legatione pacem petunt eamque a se servandam pollicentur; sed cum haec simulata magis quam veracia viderentur, velut inania neglecta sunt, et auxilium contra eos Herioldo datum. Luna Non. Febr. hora noctis secunda defecit, et cometes in signo Agitatoris apparuit. Interea Stephanus papa tertio, postquam Romam venerat, mense, sed nondum exacto, circiter VIII. Kal. Febr. diem obiit. Cui Paschalis successor electus post completam sollemniter ordinationem suam et munera et excusatoriam imperatori misit epistolam, in qua sibi non solum nolenti, sed etiam plurimum renitenti pontificatus honorem velut inpactum adseverat. Missa tamen alia legatione pactum, quod cum praecessoribus suis factum erat, etiam secum fieri et firmari rogavit. Hanc legationem Theodorus nomenclator et detulit et ea, quae petierat, impetravit. Feria quinta, qua cena Domini celebratur, cum imperator ab ecclesia peracto sacro officio remearet, lignea porticus, per quam incedebat, cum et fragili materia esset aedificata et tunc iam marcida et putrefacta, quae contignationem et tabulatum sustinebant, transtra pondus aliquod ferre non possent, incedentem desuper imperatorem subita ruina cum viginti et eo amplius hominibus, qui una ibant, ad terram usque deposuit. Qui casus cum plerosque ex his, qui simul deciderant, graviter adfecisset, illi tamen nihil aliud laesionis intulit, praeter quod capulo gladii, quo accinctus erat, imi pectoris pars sinistra contusa est et auris dextra in parte posteriore vulnerata, femur quoque dextrum cuiusdam ligni pondere iuxta inguina conlisum. Sed instantia medicorum, qui ei curam adhibebant, summa celeritate convaluit. Nam vicesima, postquam id acciderat, die Noviomagum profectus venatu sese exercebat. Unde reversus generalem populi sui conventum Aquisgrani more solito habuit, in quo filium suum primogenitum Hlotharium coronavit et nominis atque imperii sui socium sibi constituit, caeteros reges appellatos unum Aquitaniae, alterum Baioariae praefecit. Conventu peracto, cum Vosegi saltum venandi gratia peteret, obvios habuit legatos Leonis imperatoris; quos cum in Ingilenhaim palatio iuxta Mogontiacum civitatem audisset ac legationem eorum non aliam esse, nisi quam Niciforus eiusdem imperatoris legatus proxime adtulerat, comperisset, celeriter absolutos dimisit et, quo tendebat, proficiscitur. Nuntiataque defectione Abodritorum et Sclaomiri comitibus tantum, qui iuxta Albim in praesidio residere solebant, ut terminos sibi commissos tuerentur, per legatum mandavit. Causa defectionis erat, quod regiam potestatem, quam Sclaomir eatenus post mortem Thrasconis solus super Abodritos tenebat, cum Ceadrago filio Thrasconis partiri iubebatur; quae res illum tam graviter exacerbavit, ut adfirmaret se numquam posthac Albim fluvium transiturum neque ad palatium venturum. Statim missa trans mare legatione iunxit amicitias cum filiis Godofridi et, ut exercitus in Saxoniam Transalbianam mitteretur, impetravit. Nam et classis eorum per Albiam usque ad Esesfeld castellum venit, quae totam Sturiae fluminis ripam devastavit, et Gluomi custos Nordmannici limitis pedestres copias ducens simul cum Abodritis terreno itinere ad ipsum castellum accessit. Quibus cum nostri fortiter restitissent, omissa castelli obpugnatione discesserunt. Interea cum imperator venatione peracta de Vosego Aquasgrani reverteretur, nuntiatum est ei, Bernhardum nepotem suum, Italiae regem, quorundam pravorum hominum consilio tyrannidem meditatum iam omnes aditus, quibus in Italiam intratur, id est clusas, impositis firmasse praesidiis atque omnes Italiae civitates in illius verba iurasse; quod ex parte verum, ex parte falsum erat. Ad quos motus comprimendos cum ex tota Gallia atque Germania congregato summa celeritate magno exercita imperator Italiam intrare festinasset, Bernhardus rebus suis diffidens, maxime quod se a suis cotidie deseri videbat, armis depositis apud Cavillionem imperatori se tradidit; quem ceteri secuti non solum armis depositis se dediderunt, verum ultro et ad primam interrogationem omnia, uti gesta erant, aperuerunt. Huius coniurationis principes fuere Eggideo, inter amicos regis primus, et Reginhardus camerarius eius et Reginharius Meginharii comitis filius, cuius maternus avus Hardradus olim in Germania cum multis ex ea provincia nobilibus contra Karolum imperatorem coniuravit. Erant praeterea et alii multi praeclari et nobiles viri, qui in eodem scelere deprehensi sunt, inter quos et aliqui episcopi, Anshelmus Mediolanensis et Wolfoldus Cremonensis et Theodulfus Aurelianensis. [*818] DCCCXVIII. Detecta fraude et coniuratione patefacta ac seditiosis omnibus in potestatem suam redactis imperator Aquasgrani revertitur; transactoque quadragesimali ieiunio paucis post sanctum pascha diebus coniurationis auctores, qui superius nominati sunt, simul et regem iudicio Francorum capitali sententia condemnatos luminibus tantum iussit orbari, episcopos synodali decreto depositos monasteriis mancipari, caeteros, prout quisque vel nocentior vel innocentior apparebat, vel exilio deportari vel detondi atque in monasteriis conversari. Atque his ita dispositis ipse cum maximo exercitu Brittaniam adgressus generalem conventum Venedis habuit. Inde memoratam provinciam ingressus captis rebellium munitionibus brevi totam in suam potestatem non magno labore redegit. Nam postquam Mormanus, qui in ea praeter solitum Brittonibus morem regiam sibi vindicaverat potestatem, ab exercitu imperatoris occisus est, nullus Britto inveniebatur, qui resisteret aut qui imperata facere aut qui obsides, qui iubebantur, dare rennueret. Qua expeditione completa cum imperator dimisso exercitu Andecavos civitatem esset reversus, Irmingardis regina, coniux eius, quam proficiscens ibi aegrotantem dimiserat, duobus diebus postquam ipse ad eam venit, morbo invalescente V. Non. Octobr. decessit. Eclypsis solis contigit VIII. Id. Iul. Imperator per Ratumagum et per Ambianos et Camaracum Aquasgrani ad hibernandum reversus, cum Heristallium venisset, obvios habuit legatos Sigonis ducis Beneventanorum dona deferentes eumque de nece Grimoldi ducis antecessoris sui excusantes. Erant ibi et aliarum nationum legati, Abodritorum videlicet ac Bornae, ducis Guduscanorum, et Timocianorum, qui nuper a Bulgarorum societate desciverant et ad nostros fines se contulerant, simul et Liudewiti, ducis Pannoniae inferioris, qui res novas moliens Cadolaum comitem et marcae Foroiuliensis praefectum crudelitatis atque insolentiae accusare conabatur. Quibus ibi auditis atque dimissis imperator Aquasgrani ad hiemandum profectus est. [819] DCCCXVIIII. Sclaomir Abodritorum rex, ob cuius perfidiam ulciscendam exercitus Saxonum et orientalium Francorum eodem anno trans Albiam missus fuerat, per praefectos Saxonici limitis et legatos imperatoris, qui exercitui praeerant, Aquasgrani adductus est. Quem cum primores populi sui, qui simul iussi venerant, multis criminibus accusarent et ille rationabili defensione obiecta sibi refellere non valeret, exilio condempnatus est et regnum Ceadrago Thrasconis filio datum. Simili modo et Lupus Centulli Wasco, qui cum Berengario Tolosae et Warino Arverni comite eodem anno proelio conflixit, - in quo et fratrem Garsandum singularis amentiae hominem amisit et ipse, nisi sibi fugiendo consuleret, prope interitum fuit, - cum in conspectum imperatoris venisset ac de perfidia, cuius a memoratis comitibus inmane accusabatur, se purgare non potuisset, et ipse temporali est exilio deportatus. Conventus Aquisgrani post natalem Domini habitus, in quo multa de statu ecclesiarum et monasteriorum tractata atque ordinata sunt, legibus etiam capitula quaedam pernecessaria, quia deerant, conscripta atque addita sunt. Quo peracto imperator inspectis plerisque nobilium filiabus Huelpi comitis filiam nomine Iudith duxit uxorem. Iterumque conventus mense Iulio apud Ingilunheim palatium habitus et exercitus de Italia in Pannoniam propter Liudewiti rebellionem missus, qui rebus parum prospere gestis infecto pene negotio regressus est. Et Liudewitus superbia elatus legatos quasi pacem petendo ad imperatorem misit, conditiones quasdam proponens, ad quarum concessionem ea, quae iuberentur, se facturum pollicebatur. Quas cum imperator non reciperet aliasque ei per suos legatos proponeret, permanendum sibi in inchoata perfidia velut optimum iudicans missis circumquaque legatis vicinas iuxta se gentes ad bellum sollicitare curavit. Timocianorum quoque populum, qui dimissa Bulgarorum societate ad imperatorum venire ac dicioni eius se permittere gestiebat, ne hoc efficeret, ita intercepit ac falsis persuasionibus inlexit, ut omisso, quod facere cogitabat, perfidiae illius socius et adiutor existeret. Exercitu vero de Pannonia reverso Cadolach dux Foroiuliensis febre correptus in ipsa marca decessit. Cui cum Baldricus esset subrogatus et in Carantanorum regionem, quae ad ipsius curam pertinebat, fuisset ingressus, obvium ibi habuit Liudewiti exercitum; quem iuxta Dravum fluvium iter agentem parva manu adgressus pluribus interfectis et avertit et de illa provincia fugavit. Borna vero dux Dalmatiae cum magnis copiis ad Colapium fluvium Liudewito ad se venienti occurrens in prima congressione a Guduscanis deseritur; auxilio tamen praetorianorum suorum protectus evasit. Periit in eo proelio Dragamosus socer Liudewiti, qui in exordio defectionis relicto genero Bornae se coniunxerat. Guduscani domum regressi iterum a Borna subiguntur. At Liudewitus occasionem nanctus cum valida manu Decembrio mense Dalmatiam ingressus, ferro et igni cuncta devastat. Cui cum Borna se penitus inparem conspiceret, omnia sua castellis inclusit et ipse cum delecta manu nunc a tergo nunc a latere insistens Liudewiti copias et noctu et interdiu, quacumque poterat, laceravit neque eum in sua provincia inpune versari permisit; ad extremum gravi damno adfectum regione sua coegit excedere, tribus hominum milibus de exercitu illius interfectis et trecentis vel eo amplius caballis captis praeter sarcinas et spolia diversi generis direpta; quae qualiter gesta fuerint, per legatos suos imperatori nuntiare curavit. At in partibus occiduis Pippinus imperatoris filius iussu patris Wasconiam cum exercitu ingressus sublatis ex ea seditiosis totam eam provinciam ita pacavit, ut nullus in ea rebellis aut inoboediens remansisse videretur. Harioldus quoque iussu imperatoris ad naves suas per Abodritos reductus in patriam quasi regnum ibi accepturus navigavit. Cui se duo ex filiis Godofridi quasi una cum eo regnum habituri sociasse dicuntur, aliis duobus patria expulsis; sed hoc dolo factum putatur. Imperator conventu dimisso primo Cruciniacum, deinde Bingiam veniens secunda aqua Confluentem usque per Rhenum navigavit, inde Arduennam venandi gratia proficiscitur; venatorio quoque exercitio more solemni ibidem exacto Aquasgrani ad hiemandum revertitur. [820] DCCCXX. Mense Ianuario conventus ibidem habitus, in quo de Liudewiti defectione deliberatum est, ut tres exercitus simul ex tribus partibus ad devastandam eius regionem atque ipsius audaciam coercendam mitterentur. Borna quoque primo per legatos, deinde ipse veniens, quid sibi facto opus esse videretur, suggessit. In eo conventu Bera comes Barcinonae, qui iam diu fraudis et infidelitatis a vicinis suis insimulabatur, cum accusatore suo equestri pugna confligere conatus vincitur. Cumque ut reus maiestatis capitali sententia damnaretur, parsum est ei misericordia imperatoris, et Ratumagum exilio deportatus est. Transacta hieme, ut primum herba pabulum iumentis praebere potuit, tres illi exercitus contra Liudewitum mittuntur. Quorum unus de Italia per Alpes Noricas, alter per Carantanorum provinciam, tertius per Baioariam et Pannoniam superiorem intravit: et duo quidem, id est dexter ac sinister, tardius ingressi sunt, eo quod unus Alpium transitu hostium manu resistente prohibebatur, alter et longitudine itineris et Dravo flumine, quod traiciendum erat, impediebatur; medius autem, qui per Carantanos intrabat, quamquam in tribus locis ei resisteretur, feliciore usus fortuna ter hoste superato, Dravo etiam transmisso celerius ad destinata loca pervenit. Contra haec Liudewitus nihil molitus munitione tantum castelli, quod in arduo monte construxerat, se suosque continuit et nec belli nec pacis vel per semet ipsum vel per legatos ullum cum eis sermonem habuisse dicitur. Exercitus vero, postquam in unum convenerunt, totam pene regionem ferro et igni devastantes haud ullo gravi damno accepto domum reversi sunt. Is tamen, qui per Pannoniam superiorem iter fecerat, in transitu Dravi fluminis ex locorum et aquarum insalubritate soluti ventris incommodo graviter adfectus est, et pars eius non modica hoc morbo consumpta est. Hi tres exercitus de Saxonia et orientali Francia et Alamannia, Baioaria quoque atque Italia congregati sunt. Quibus domum reversis Carniolenses, qui circa Savum fluvium habitant et Foroiuliensibus pene contigui sunt, Baldrico se dediderunt; idem et pars Carantanorum, quae ad Liudewiti partes a nobis defecerat, facere curavit. Foedus inter nos et Abulaz regem Hispaniae constitutum et neutrae parti satis proficuum consulto ruptum bellumque adversus eum susceptum est. In Italico mari octo naves negotiatorum de Sardinia ad Italiam revertentium a piratis captae ac dimersae sunt: de Nordmannia vero tredecim piraticae naves egressae primo in Flandrensi litore praedari molientes ab his, qui in praesidio erant, repulsae sunt; ubi tamen ab eis propter custodum incuriam aliquot casae viles incensae et parvus pecoris numerus abactus est. In ostio Sequanae similia temptantes resistentibus sibi litoris custodibus, quinque suorum interfectis inritae recesserunt. Tandem in Aquitanico litore prosperis usae successibus vico quodam, qui vocatur Buyn, ad integrum depopulato cum ingenti praeda ad propria reversae sunt. Hoc anno propter iuges pluvias et aerem nimio humore resolutum magna incommoda contigerunt. Nam et hominum et boum pestilentia tam inmane longe lateque grassata est, ut vix ulla pars totius regni Francorum ab hac peste inmunis atque intacta posset inveniri. Frumenta quoque et legumina imbrium adsiduitate corrupta vel colligi non poterant vel collecta conputrescebant. Vinum etiam, cuius parvus proventus eodem anno fuit, propter caloris inopiam acerbum et insuave fiebat. In quibusdam vero locis de inundatione fluminum aquis in plano stagnantibus autumnalis satio ita impedita est, ut penitus nihil frugum ante verni temperiem seminaretur. Luna defecit VIII. Kal. Decembr. hora noctis secunda. Imperator post peractum Carisiaci conventum autumnalemque venationem ex more completam Aquasgrani reversus est. [821] DCCCXXI. Conventus mense Febr. Aquis habitus et in eo de bello Liudewitico tractatum ac tres exercitus ordinati, qui futura aestate perfidorum agros per vices vastarent. Simili modo de marca Hispana constitutum et hoc illius limitis praefectis imperatum est. Iterumque conventus mense Maio Noviomagi habendus condictus est comitesque, qui illuc venirent, deputati. Eo domnus imperator post festi paschalis expletionem per Mosam navigavit; ibique constitutam annis superioribus atque conscriptam inter filios suos regni partitionem recensuit ac iuramentis optimatum, qui tunc adesse potuerant, confirmavit. Susceptisque ibidem Paschalis Romani pontificis legatis, Petro videlicet Centumcellensi episcopo et Leone nomenclatore, eisdemque celeriter absolutis, comitibus etiam, qui aderant, ad expeditionem Pannonicam destinatis ipse paululum ibi remoratus Aquasgrani reversus est. Et post paucos dies per Arduennam iter faciens Treveros ac Mettis venit; indeque Rumerici castellum petens reliquum aestivi caloris et autumni dimidium exercitatione venatoria in Vosegi saltu atque secretis exegit. Interea Borna dux Dalmatiae atque Liburniae defunctus est, et petente populo atque imperatore consentiente nepos illius nomine Ladasclavus successor ei constitutus est. Adlatum est et de morte Leonis Constantinopolitani imperatoris, quod conspiratione quorundam optimatum suorum et praecipue Michahelis comitis domesticorum in ipso palatio sit interemptus; qui suffragio civium et praetorianorum militum studio infulas imperii suscepisse dicitur. Fortunatus patriarcha Gradensis, cum a quodam presbitero suo nomine Tiberio apud imperatorem fuisset accusatus, quod Liudewitum ad perseverandum in perfidia, qua coeperat, hortaretur eumque ad castella sua munienda artifices et murarios mittendo iuvaret et ob hoc ad palatium ire iuberetur, primo velut iussionem impleturus in Histriam profectus est, inde simulato reditu ad Gradum civitatem nullo suorum praeter eos, cum quibus hoc tractaverat, suspicante nanctus occasionem clam navigavit, veniensque Iaderam Dalmatiae civitatem Iohanni praefecto provinciae illius fugae suae causas aperuit, qui eum statim navi impositum Constantinopolim misit. Medio mense Octobrio conventus generalis apud Theodonis villam magna populi Francorum frequentia celebratur, in quo domnus Hlotharius, primogenitus domni imperatoris Hludowici, Irmingardam Hugonis comitis filiam solemni more duxit uxorem. Illuc etiam legati sanctae Romanae ecclesiae, Theodorus primicerius ac Florus superista, cum magnis venere muneribus. Adfuerunt et comites in eodem conventu iam de Pannonia regressi, qui depopulata desertorum et Liudewito adhaerentium universa regione, cum nullus eis copiam pugnandi fecisset, domum regressi sunt. Eminuit in hoc placito piissimi imperatoris misericordia singularis, quam ostendit super eos, qui cum Bernhardo nepote suo in Italia contra caput ac regnum suum coniuraverunt: quibus ibi ad praesentiam venire iussis non solum vitam et membra concessit, verum etiam possessiones iudicio legis in fiscum redactas magna liberalitate restituit. Adalhardum quoque de Aquitania, ubi exulabat, evocatum Corbeiae monasterio, ut prius fuerat, abbatem ac rectorem esse iussit; cum quo et Bernharium fratrem eius reconciliatum eidem monasterio reddidit. Completisque his, quae ob regni utilitatem inchoaverat, et sacramento, quod apud Noviomagum pars optimatum iuraverat, generaliter consummato ipse Aquasgrani revertitur, filium autem Hlotharium post nuptias ritu solemni celebratas ad hiemandum Wormatiam misit. De parte Danorum omnia quieta eo anno fuerunt, et Harioldus a filiis Godofridi in societatem regni receptus; quae res tranquillum inter eos huius temporis statum fecisse putatur. Sed quia Ceadragus Abodritorum princeps perfidiae et cuiusdam cum filiis Godofridi factae societatis notabatur, Sclaomir emulus eius in patriam remittitur; qui, cum in Saxoniam venisset, aegritudine decubuit perceptoque baptismi sacramento defunctus est. Autumnalis satio iugitate pluviarum in quibusdam locis impedita est. Cui hiems in tantum prolixa successit et aspera, ut non solum minores rivi ac mediocres fluvii, verum ipsi maximi ac famosissimi amnes, Rhenus videlicet ac Danubius Albisque ac Sequana caeteraque per Galliam atque Germaniam oceanum petentia flumina, adeo solida glacie stringerentur, ut tricenis vel eo amplius diebus plaustra huc atque illuc commeantia velut pontibus iuncta sustinerent; cuius resolutio non modicum villis iuxta Rheni fluenta constitutis damnum intulit. [822] DCCCXXII. In regione Thuringorum quodam in loco iuxta fluvium cespis longitudine pedum quinquagenum, latitudine quattuordenum, altitudine sesquipedali de terra sine manibus et praecisus et sublatus est et ab eo loco, in quo sumptus est, viginti quinque pedum spatio distans inventus est. Item in parte orientali Saxoniae, quae Sorabo*rum finibus contigua est, in quodam deserto loco iuxta lacum, qui dicitur Arnseo, in modum aggeris terra intumuit et limitem unius leugae longitudine porrectum sub unius noctis spatio absque humani operis molimine ad instar valli subrexit. Winigisus dux Spolitinus iam senio confectus habitu saeculari deposito monasticae conversationi se mancipavit ac non multo post tactus corporis infirmitate decessit; in cuius locum Suppo Brixiae civitatis comes substitutus est. Domnus imperator consilio cum episcopis et optimatibus suis habito fratribus suis, quos invitos tondere iussit, reconciliatus est et tam de hoc facto quam et de his, quae erga Bernhardum filium fratris sui Pippini necnon et his, quae circa Adalhardum abbatem et fratrem eius Walahum gesta sunt, publicam confessionem fecit et paenitentiam egit. Quod tamen in eo conventu, quem eodem anno mense Augusto Attiniaci habuit, in praesentia totius populi sui peregit; in quo, quicquid similium rerum vel a se vel a patre suo factum invenire potuit, summa devotione emendare curavit. Exercitus de Italia propter Liudewiticum bellum conficiendum in Pannoniam missus est, ad cuius adventum Liudewitus Siscia civitate relicta ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem optinere dicitur, fugiendo se contulit et uno ex ducibus eorum, a quo receptus est, per dolum interfecto civitatem eius in suam redegit dicionem. Missis tamen ad exercitum imperatoris legatis suis ad eius praesentiam se velle venire promisit. Saxones interea iussu imperatoris castellum quoddam trans Albiam in loco, cui Delbende nomen, aedificant, depulsis ex eo Sclavis, qui illum prius occupaverant, praesidiumque Saxonum in eo positum contra incursiones illorum. Comites marcae Hispanicae trans Sicorim fluvium in Hispania profecti vastatis agris et incensis compluribus villis et capta non modica praeda regressi sunt. Simili modo post aequinoctium autumnale a comitibus marcae Brittanicae in possessionem cuiusdam Brittonis, qui tum rebellis extiterat, nomine Wihomarcus, expeditio facta, et omnia ferro et igni vastata sunt. Peracto conventu, quod Attiniaci habebatur, domnus imperator venandi gratia Arduennam petiit; Hlotharium vero filium suum in Italiam misit, cum quo Walahum monachum propinquum suum, fratrem videlicet Adalhardi abbatis, et Gerungum ostiariorum magistrum una direxit, quorum consilio et in re familiari et in negotiis ad regni commoda pertinentibus uteretur. Pippinum autem in Aquitaniam ire praecepit, quem tamen prius filiam Theotberti comitis Matricensis in coniugium fecit accipere et post nuptias celebratas ad occiduas partes proficisci. Ipse vero peracta autumnali venatione trans Rhenum ad hiemandum in loco, qui Franconofurd appellatur, profectus est. Ibique generali conventu congregato necessaria quaeque ad utilitatem orientalium partium regni sui pertinentia more solemni cum optimatibus, quos ad hoc evocare iusserat, tractare curavit. In quo conventu omnium orientalium Sclavorum, id est Abodritorum, Soraborum, Wilzorum, Beheimorum, Marvanorum, Praedenecentorum, et in Pannonia residentium Abarum legationes cum muneribus ad se directas audivit. Fuerunt in eodem conventu et legationes de Nordmannia, tam de parte Harioldi quam filiorum Godofridi; quibus omnibus auditis ac dimissis ipse in eodem loco constructis ad hoc opere novo aedificiis, sicut dispositum habuerat, hiemavit. [823] DCCCXXIII. Mense Maio conventus in eodem loco habitus, in quo non universi Franciae primores, sed de orientali Francia atque Saxonia, Baioaria, Alamannia atque Alamanniae contermina Burgundia et regionibus Rheno adiacentibus adesse iussi sunt. In quo inter caeteras barbarorum legationes, quae vel iussae vel sua sponte venerunt, duo fratres, reges videlicet Wilzorum, controversiam inter se de regno habentes ad praesentiam imperatoris venerunt, quorum nomina sunt Milegastus et Cealadragus. Erant idem filii Liubi regis Wilzorum; qui licet cum fratribus suis regnum divisum teneret, tamen, propter quod maior natu erat, ad eum totius regni summa pertinebat. Qui cum commisso cum orientalibus Abodritis proelio interisset, populus Wilzorum filium eius Milegastum, quia maior natu erat, regem sibi constituit; sed cum is secundum ritum gentis commissum sibi regnum parum digne administraret, illo abiecto iuniori fratri regium honorem deferunt: quam ob causam ambo ad praesentiam imperatoris venerunt. Quos cum audisset et gentis voluntatem proniorem in iunioris fratris honorem agnovisset, statuit, ut is delatam sibi a populo suo potestatem haberet, ambos tamen muneribus donatos et sacramento firmatos in patriam remisit. Accusatus est in eodem placito apud imperatorem Ceadragus Abodritorum princeps, quod se erga partem Francorum parum fideliter ageret et ad imperatoris praesentiam iam diu venire dissimulasset. Propter quod ad eum legati directi sunt, cum quibus ille iterum quosdam ex primoribus gentis suae ad imperatorem misit; perque illorum verba promisit, se ad proximum hiemis tempus ad illius praesentiam esse venturum. Hlotharius vero, cum secundum patris iussionem in Italia iustitias faceret et iam se ad revertendum de Italia praepararet, rogante Paschale papa Romam venit et honorifice ab illo susceptus in sancto paschali die apud sanctum Petrum et regni coronam et imperatoris atque augusti nomen accepit; inde Papiam regressus mense Iunio ad imperatorem venit. Qui cum imperatori de iustitiis in Italia a se partim factis partim inchoatis fecisset indicium, missus est in Italiam Adalhardus comes palatii, iussumque est, ut Mauringum Brixiae comitem secum adsumeret et inchoatas iustitias perficere curaret. Drogonem fratrem eius sub canonica vita degentem Mettensi ecclesiae clero eiusdem urbis consentiente atque eligente rectorem constituit eumque ad pontificatus gradum censuit promoveri. In eodem conventu tempus et locus alterius conventus habendi condictus est, November videlicet mensis et Compendium palatium; peractoque placito et dimissis primoribus, cum imperator iam inde digredi statuisset, adlatum est ei de interitu Liudewiti, quod relictis Sorabis, cum Dalmatiam ad Liudemuhslum avunculum Bornae ducis pervenisset et aliquantum temporis cum eo moratus fuisset, dolo ipsius esset interfectus. Nuntiatum est etiam, Theodorum sanctae Romanae ecclesiae primicerium et Leonem nomenclatorem, generum eius, in patriarchio Lateranense primo excaecatos ac deinde fuisse decollatos et hoc eis ob hoc contigisse, quod se in omnibus fideliter erga partes Hlotharii iuvenis imperatoris agerent; erant et, qui dicerent, vel iussu vel consilio Paschalis pontificis rem fuisse perpetratam. Ad quod explorandum ac diligenter investigandum missi sunt Adalungus abbas monasterii sancti Vedasti et Hunfridus comes Curiensis. Sed antequam illi fuissent profecti, venerunt legati *Paschalis pontificis, Iohannes episcopus Silvae-candidae et Benedictus archidiaconus sanctae sedis apostolicae, rogantes imperatorem, ut illam infamiam a pontifice auferret, qua ille in memoratorum hominum necem consensisse credebatur. Quibus cum ille, iuxta quod ratio postulabat, respondisset eosque dimisisset, praedictos legatos suos ad investigandam rei veritatem, sicut prius disposuit, Romam ire praecepit; ipse vero reliquum aestatis tempus in pago Wormacense ac deinde in Arduenna transigens peracta autumnali venatione ad Kal. Novembr., sicut condixerat, Compendium venit. Legati Romam venientes rei gestae certitudinem adsequi non potuerunt, quia Paschalis pontifex et se ab huius facti communione cum magno episcoporum numero iureiurando purificavit et interfectores praedictorum hominum, quia de familia sancti Petri erant, summopere defendens mortuos velut maiestatis reos condemnabat, iure caesos pronuntiavit atque ob hoc cum praedictis, qui ad eum missi fuerant, legatis Iohannem Silvaecandidae episcopum et Sergium bibliothecarium, Quirinum quoque subdiaconum ac Leonem magistrum militum ad imperatorem misit. Qui cum tam per illos quam per suos legatos de sacramento pontificis et excusatione reorum comperisset, nihil sibi ultra in hoc negotio faciendum ratus, memoratum Iohannem episcopum et socios eius ad pontificem dato conveniente responso remisit. Cedragus Abodritorum princeps pollicitationibus suis adhibens fidem cum quibusdam primoribus populi sui Compendium venit dilatique per tot annos adventus sui rationem coram imperatore non inprobabiliter reddidit. Qui licet in quibusdam causis culpabilis appareret, tamen propter merita parentum suorum non solum inpunitus, verum muneribus donatus ad regnum redire permissus est. Venerat et Harioldus de Nordmannia, auxilium petens contra filios Godofridi, qui eum patria pellere minabantur; ob cuius causam diligentius explorandam ad eosdem filios Godofridi Theotharius et Hruodmundus comites missi fuerunt, qui et causam filiorum Godofridi et statum totius regni Nordmannorum diligenter explorantes adventum Harioldi praecesserunt et imperatori omnia, quae in illis partibus comperire potuerunt, patefecerunt. Cum quibus et Ebo Remorum archiepiscopus, qui consilio imperatoris et auctoritate Romani pontificis praedicandi gratia ad terminos Danorum accesserat et aestate praeterita multos ex eis ad fidem venientes baptizaverat, regressus est. Hoc anno prodigia quaedam extitisse narrantur, in quibus praecipua fuerunt in Aquense palatio terrae motus et in territorio Tullense iuxta villam Commerciacum puella quaedam annorum fere XII ab omni cibo per decem menses abstinens. Et in Saxonia in pago, qui vocatur Firihsazi, viginti tres villae igne caelesti concrematae, et fulgora sereno atque interdiu de caelo cadentia. Et in territorio Cumetensi Italiae civitatis in vico Grabadona in ecclesia sancti Iohannis baptistae imago sanctae Mariae puerum Iesum gremio continentis ac magorum munera offerentium in absida eiusdem ecclesiae depicta et ob nimiam vetustatem obscurata et pene abolita tanta claritate per duorum dierum spatia effulsit, ut omnem splendorem novae picturae suae vetustatis pulchritudine cernentibus penitus vincere videretur. Magorum tamen imagines praeter munera, quae offerebant, minime claritas illa inradiavit. Et in multis regionibus fruges *grandinis vastatione deletae atque in quibusdam locis simul cum ipsa grandine veri lapides atque ingentis ponderis decidere visi; domus quoque de caelo tactae hominesque ac caetera animalia passim fulminum ictu praeter solitum crebro exanimata dicuntur. Secuta est ingens pestilentia atque hominum mortalitas, quae per totam Franciam inmaniter usquequaque grassata est et innumeram hominum multitudinem diversi sexus et aetatis gravissime seviendo consumpsit. [824] DCCCXXIIII. Rex Bulgarorum N. velut pacis faciendae gratia legatos ad imperatorem cum litteris misit. Quos ille cum audisset ac litteras, quae adlatae fuerant, legisset, rei novitate non inmerito permotus ad explorandam diligentius insolitae et numquam prius in Franciam venientis legationis causam Machelmum quendam de Baioaria cum ipsis legatis ad memoratum regem Bulgarorum direxit. Hiemps aspera valdeque prolixa facta est, quae non solum caetera animalia, verum etiam homines quosdam inmanitate frigoris extinxit. Luna defecit III. Non. Mart. hora noctis secunda. Suppo dux Spolitinus decessisse nuntiatur. Interea legati Romani pontificis Romam regressi eundem valida infirmitate detentum ac morti iam proximum invenerunt; qui etiam paucis post adventum illorum exactis diebus vita decessit. In cuius locum cum duo per contentionem populi fuissent electi, Eugenius tamen archipresbyter tituli sanctae Sabinae vincente nobilium parte subrogatus atque ordinatus est. Cuius rei nuntium cum Quirinus subdiaconus, unus ex his, qui priori legatione fungebantur, ad imperatorem detulisset, conventu circiter VIII. Kal. Iul. pronuntiato atque Compendio habito ipse ad Brittanicam expeditionem per se faciendam animo intento Hlotharium filium imperii socium Romam mittere decrevit, ut vice sua functus ea, quae rerum necessitas flagitare videbatur, cum novo pontifice populoque Romano statueret atque firmaret. Et ille quidem ad haec exsequenda post medium Augustum in Italiam profectus est, imperator vero iter, quod in Brittaniam facere paraverat, propter famem, quae adhuc praevalida erat, usque ad initium autumni adgredi distulit. Tum demum adunatis undique omnibus copiis Redonas civitatem terminis Brittaniae contiguam venit et inde diviso in tres partes exercitu duabusque partibus filiis suis Pippino et Hludowico traditis tertiaque secum retenta Brittaniam ingressus totam ferro et igni devastavit. Consumptisque in hac expeditione XL vel eo amplius diebus, acceptis, quos perfido Brittonum populo imperaverat, obsidibus Ratumagum civitatem, ubi coniugem se operiri iusserat, ad XV. Kal. Decembr. reversus est. Nam et illuc legatos Michahelis imperatoris, qui ad eum mittebantur, sibi occurrere iussit, cum quibus et Fortunatus patriarcha Veneticorum regressus ad eius venit praesentiam. Sed legati imperatoris litteras et munera deferentes, pacis confirmandae causa se missos esse dicentes pro Fortunato nihil locuti sunt; inter caetera tamen ad legationem suam pertinentia quaedam de imaginum veneratione protulerunt, propter quae se Romam ire atque apostolicae sedis praesulem consulere debere dixerunt. Quos cum legatione eorum audita ac responso reddito absolveret, Romam, ut se velle dicebant, ducere iussit; Fortunatum etiam de causa fugae ipsius percontatus ad examinandum eum Romano pontifici direxit. Ipse Aquasgrani, ubi hiemare statuerat, profectus est. Quo cum venisset et ibi natalem Domini celebrasset, allatum est ei, quod legati regis Bulgarorum essent in Baioaria; quibus obviam mittens ipsos quidem usque ad tempus congruum ibidem fecit operiri. Caeterum legatos Abodri*torum, qui vulgo Praedenecenti vocantur et contermini Bulgaris Daciam Danubio adiacentem incolunt, qui et ipsi adventare nuntiabantur, ilico venire permisit. Qui cum de Bulgarorum iniqua infestatione quererentur et contra eos auxilium sibi ferri deposcerent, domum ire atque iterum ad tempus Bulgarorum legatis constitutum redire iussi sunt. Suppone apud Spoletium, sicut dictum erat, defuncto eundem ducatum Adalhardus comes palatii, qui iunior vocabatur, accepit. Qui cum vix quinque menses eodem honore potiretur, correptus febre decessit. Cui cum Moringus Brixiae comes successor esset electus, nuntio honoris sibi deputati accepto decubuit et paucis interpositis diebus vitam finivit. Aeblus et Asinarius comites cum copiis Wasconum ad Pampilonam missi, cum peracto iam sibi iniuncto negotio reverterentur, in ipso Pirinei iugo perfidia montanorum in insidias deducti ac circumventi capti sunt, et copiae, quas secum habuere, pene usque ad internicionem deletae; et Aeblus quidem Cordubam missus, Asinarius vero misericordia eorum, qui eum ceperant, quasi qui consanguineus eorum esset, domum redire permissus est. Hlotharius vero iuxta patris mandatum Romam profectus ab Eugenio pontifice honorifice suscipitur. Cui cum iniuncta sibi patefaceret, statum populi Romani iam dudum quorundam praesulum perversitate depravatum, memorati pontificis benivola adsensione ita correxit, ut omnes, qui rerum suarum direptione graviter fuerant desolati, de receptione bonorum suorum, quae per illius adventum Deo donante provenerat, magnifice sunt consolati. Hoc anno paucis ante solstitium aestivale diebus in territorio Augustodunense aere in tempestatem subita mutatione converso ingens fragmentum ex glacie simul cum grandine decidisse narratur, cuius longitudo quindecim, latitudo septem, crassitudo duos pedes habuisse dicitur. [825] DCCCXXV. Sacro paschali festo sollempniter Aquisgrani celebrato, arridente etiam verna temperie imperator venandi gratia Noviomagum profectus legatos Bulgarorum circa medium Maium Aquasgrani venire praecepit. Nam sic illo reverti statuit, habiturus ibi conventum, quod de Brittania regressus eo se tempore ibidem habere velle optimatibus indicaverat. Quo cum peracta venatione fuisset reversus, Bulgaricam legationem audivit; erat enim de terminis ac finibus inter Bulgaros ac Francos constituendis. Adfuerunt in eodem conventu pene omnes Brittaniae primores, inter quos et Wihomarcus, qui perfidia sua et totam Brittaniam conturbaverat et obstinatione stultissima ad memoratam expeditionem illo faciendam imperatoris animum provocaverat, tandem saniore usus consilio ad fidem imperatoris, ut ipse dicebat, venire non dubitavit. Cui cum imperator et ignosceret et muneribus donatum una cum caeteris gentis suae primoribus domum remeare permitteret, promissam fidem, ut prius consueverat, gentilicia perfidia commutavit ac vicinos suos incendiis et direptionibus, in quantum potuit, infestare non cessans, donec ab hominibus Lantberti comitis in domo propria circumventus atque interfectus est. Imperator vero audita Bulgarorum legatione per eosdem, qui ad eum missi fuerant, legatos regi eorum missis litteris, prout videbatur, respondit. Dimissoque conventu in Vosegum ad Rumerici montem venandi gratia profectus filium suum Hlotharium ex Italia regressum ibique ad se venientem suscepit; ac peracta venatione Aquasgrani rediens generalem populi sui conventum more sollempni mense Augusto habuit. In quo conventu inter ceteras legationes, quae de diversis partibus venerunt, etiam et filiorum Godefridi de Nordmannia legatos audivit ac pacem, quam idem sibi dari petebant, cum eis in marca eorum mense Octobrio confirmari iussit. Completisque omnibus negotiis, quae ad illius conventus rationem *pertinere videbantur, Noviomagum cum filio maiore secessit, minorem vero filium suum Hludowicum in Baioariam direxit. Ipse autem autumnali venatione completa circa hiemis initium Aquasgrani reversus est. In territorio Tullense iuxta Commerciacum villam puella quaedam nomine N. annorum circiter duodecim post sacram communionem, quam in pascha de sacerdotis manu sumendo perceperat, primo pane, deinde aliis omnibus cibis et potibus abstinendo in tantum ieiunasse perhibetur, ut nulla penitus corporis alimenta percipiens sine omni victus desiderio plenum triennium compleverit. Coepit autem ieiunare anno incarnationis dominicae DCCCXXIII., sicut in ipsius anni descriptione superius adnotatum est; et hoc anno, id est DCCCXXV., circa Novembris mensis initium peracto ieiunio escam sumere ac more caeterorum mortalium manducando vivere coepit. [826] DCCCXXVI. Cum regi Bulgarorum legati sui, quid egerint, renuntiassent, iterum eum, quem primo miserat, ad imperatorem cum litteris remisit, rogans, ut sine morarum interpositione terminorum definitio fieret vel, si hoc non placeret, suos quisque terminos sine pacis foedere tueretur. Cui imperator, quia fama erat Bulgarorum regem a suo quodam optimate aut regno pulsum aut interfectum, respondere distulit; illoque expectare iusso propter famae certitudinem comperiendam Bertricum palatii comitem ad Baldricum et Geroldum comites et Avarici limitis custodes in Carantanorum provinciam misit. Qui cum reversus nihil certi super his, quae fama vulgaverat, reportasset, imperator legatum ad se evocatum sine litteris remeare fecit. Interea Pippinus rex, filius imperatoris, ut iussus erat, cum suis optimatibus et Hispanici limitis custodibus circa Kal. Febr. Aquasgrani - nam ibi tunc imperator hiemaverat - venit; cum quibus cum de tuendis contra Sarracenos occidentalium partium finibus esset tractatum atque dispositum, Pippinus in Aquitaniam regressus aestatem in deputato sibi loco transegit. Imperator vero medio mense Maio Aquis egressus circa Kal. Iun. ad Ingilenheim venit; habitoque ibi conventu non modico multas et ex diversis terrarum partibus missas legationes audivit et absolvit. Inter quas praecipua caeterisque praeminens erat legatio sanctae sedis apostolicae, Romanae videlicet ecclesiae, qua fungebatur Leo Centumcellensis episcopus et Theofilactus nomenclator, et de partibus transmarinis Dominicus abbas de monte Oliveti, legati quoque filiorum Godofridi regis Danorum, pacis ac foederis causa directi et de Sclavorum regionibus quidam Abodritorum primores Ceadragum ducem suum accusantes. Accusabatur et Tunglo, unus de Soraborum primoribus, quod et ipse dicto audiens non esset. Quorum utrique denuntiatum est, quod si medio Octobrio ad imperatoris generalem conventum venire distulisset, condignas perfidiae suae poenas esse daturum. Venerunt et ex Brittonum primoribus, quos illius limitis custodes adducere voluerunt. Eodem tempore Herioldus cum uxore et magna Danorum multitudine veniens Mogontiaci apud sanctum Albanum cum his, quos secum adduxit, baptizatus est; multisque muneribus ab imperatore donatus per Frisiam, qua venerat via, reversus est. In qua provincia unus comitatus, qui Hriustri vocatur, eidem datus est, ut in eum se cum rebus suis, si necessitas exigeret, recipere potuisset. Baldricus vero et Geroldus comites ac Pannonici limitis praefecti in eodem conventu adfuerunt et adhuc de motu Bulgarorum adversum nos nihil se sentire posse testati sunt. Venit cum Baldrico presbyter quidam de Venetia nomine Georgius, qui se or*ganum facere posse adserebat; quem imperator Aquasgrani cum Thancolfo sacellario misit et, ut ei omnia ad id instrumentum efficiendum necessaria praeberentur, imperavit. Condictoque ac pronuntiato ad medium Octobrium generali conventu, caeteris omnibus more sollempni absolutis ipse trans Rhenum ad villam, quae Salz vocatur, cum suo comitatu profectus est. Ibi ad eum legati Neapolitanorum venerunt, atque inde accepto responso ad sua regressi sunt. Ibi ad eius notitiam perlatum est de fuga ac perfidia Aizonis, quomodo fraudulenter Ausonam ingressus et a populo illo, quem dolo deceperat, receptus Rotam civitatem destruxit, castella eiusdem regionis, quae firmiora videbantur, communivit missoque ad Abdiraman regem Sarracenorum fratre suo auxilium, quod petebat, iussu eiusdem regis contra nostros accepit. Sed imperator licet huius rei nuntium graviter ferret, nihil tamen inconsulte gerendum iudicans consiliariorum suorum adventum statuit operiri; transactaque autumnali venatione circa Kal. Octobr. per Moenum fluvium usque ad Franconofurd secunda aqua navigavit. Inde ad Ingilunhaim medio Octobrio veniens generalem ibi, ut condictum erat, populi sui conventum habuit. In quo et Ceadragum Abodritorum ducem necnon et Tunglonem, qui apud eum perfidiae accusabantur, audivit: et Tunglonem quidem accepto ab eo filio eius obside domum redire permisit, Ceadragum vero caeteris Abodritis dimissis secum retinuit missisque ad populum Abodritorum legatis, si eum sibi vulgus regnare vellet, perquirere iussit. Ipse autem Aquasgrani, ubi hiemare constituerat, profectus est. Cumque legati, quos ad Abodritos miserat, reversi nuntiassent, variam gentis illius super rege suo recipiendo sententiam, meliores tamen ac praestantiores quosque de illius receptione concordare, acceptis ab eo, quos imperavit, obsidibus in regnum suum eum fecit restitui. Dum haec aguntur, Hildoinus abbas monasterii sancti Dionisii martyris Romam mittens adnuente precibus eius Eugenio sanctae sedis apostolicae tunc praesule ossa beatissimi martyris Christi Sebastiani accepit et ea apud Suessonam civitatem in basilica sancti Medardi collocavit. Ubi dum adhuc inhumata in loculo, in quo adlata fuerant, iuxta tumulum sancti Medardi iacerent, tanta signorum ac prodigiorum multitudo claruit, tanta virtutum vis in omni genere sanitatum per divinam gratiam in nomine eiusdem beatissimi martyris enituit, ut a nullo mortalium eorundem miraculorum aut numerus conprehendi aut varietas verbis valeat enuntiari. Quorum quaedam tanti stuporis esse narrantur, ut humanae inbecillitatis fidem excederent, nisi certum esset, dominum nostrum Iesum Christum, pro quo idem beatissimus martyr passus esse dinoscitur, omnia, quae vult, facere posse per divinam omnipotentiam, in qua illi omnis creatura in caelo et in terra subiecta est. [*827] DCCCXXVII. Imperator Helisachar presbyterum et abbatem et cum eo Hildibrandum atque Donatum comites ad motus Hispanicae marcae componendos misit. Ante quorum adventum Aizo Sarracenorum auxilio fretus multa eiusdem limitis custodibus adversa intulit eosque assiduis incursionibus in tantum fatigavit, ut quidam illorum relictis, quae tueri debebant, castellis recederent. Defecit ad eum et filius Berani nomine Willemundus necnon et alii conplures novarum rerum gentilicia levitate cupidi; iunctique Sarracenis ac Mauris Ceritaniam et Vallensem rapinis atque incendiis cotidie infestabant. Cumque ad sedandos ac mitigandos Gothorum atque Hispanorum in illis finibus habitantium animos Helisachar abbas cum aliis ab imperatore missus multa et propria industria et sociorum consilio prudenter administrasset, Bernhardus quoque Barcinonae comes Aizonis insidiis et eorum, qui ad eum defecerant, calliditati ac fraudulentis machinationibus pertinacissime resisteret atque eorum temerarios conatus irritos efficeret, exercitus a rege Sarracenorum Abdiraman ad auxilium Aizoni ferendum missus Caesaraugustam venisse nuntiatur, supra quem Abumarvan regis propinquus dux constitutus ex persuasionibus Aizonis haud dubiam sibi victoriam pollicebatur. Contra quem imperator filium suum Pippinum Aquitaniae regem cum inmodicis Francorum copiis mittens regni sui terminos tueri praecepit. Quod ita factum esset, ni ducum desidia, quos Francorum exercitui praefecerat, tardius, quam rerum necessitas postulabat, is, quem ducebant, ad marcam venisset exercitus. Quae tarditas in tantum noxia fuit, ut Abumarvan vastatis Barcinonensium ac Gerundensium agris villisque incensis, cunctis etiam, quae extra urbes invenerat, direptis cum incolomi exercitu Caesaraugustam se prius reciperet, quam a nostro exercitu vel videri potuisset. Huius cladis praesagia credita sunt visae multoties in caelo acies et ille terribilis nocturnae coruscationis in aere discursus. Imperator autem duobus conventibus habitis, uno apud Niumagam propter falsas Hohrici filii Godefridi regis Danorum pollicitationes, quibus se illo ad imperatoris praesentiam venturum promiserat, altero apud Compendium, in quo et annualia dona suscepit et his, qui ad marcam Hispanicam mittendi erant, quid vel qualiter agere deberent, imperavit, ipse inter Compendium et Carisiacum caeteraque his vicina palatia usque ad hiberni temporis initium conversatus est. Interea reges Danorum, filii videlicet Godofridi, Herioldum de consortio regni eicientes Nordmannorum finibus excedere conpulerunt. Bulgari quoque Sclavos in Pannonia sedentes misso per Dravum navali exercitu ferro et igni vastaverunt et expulsis eorum ducibus Bulgaricos super eos rectores constituerunt. Eugenius papa mense Augusto decessit. In cuius locum Valentinus diaconus a Romanis et electus et ordinatus vix unum mensem in pontificatu complevit. Quo defuncto Gregorius presbyter tituli sancti Marci electus, sed non prius ordinatus est, quam legatus imperatoris Romam venit et electionem populi, qualis esset, examinavit. Legati Michahelis imperatoris de Constantinopoli ad imperatorem quasi propter foedus confirmandum missi Septembrio mense Conpendium venerunt; quos ille ibi benigne receptos et audivit et absolvit. Corpora beatissimorum Christi martyrum Marcellini et Petri de Roma sublata et Octobrio mense in Franciam translata et ibi multis signis atque virtutibus clarificata sunt. [*828] DCCCXXVIII. Conventus Aquisgrani mense Februario factus est; in quo cum de multis aliis causis tum praecipue de his, quae in marca Hispanica contigerunt, ratio habita et legati, qui exercitui praeerant, culpabiles inventi et iuxta merita sua honorum amissione multati sunt. Similiter et Baldricus dux Foroiuliensis, cum propter eius ignaviam Bulgarorum exercitus terminos Pannoniae superioris inpune vastasset, honoribus, quos habebat, privatus et marca, quam solus tenebat, inter quattuor comites divisa est. Halitgarius Camaracensis episcopus et Ansfridus abba monasterii Nonantulae Constantinopolim missi et a Michahele imperatore, sicut ipsi inde reversi retulerunt, honorifice suscepti sunt. Imperator Iunio mense ad Ingilinheim villam venit ibique per aliquot dies placitum habuit; in quo cum de filiis suis Hlothario et Pippino cum exercitu ad marcam Hispanicam mittendis consilium inisset et, id quomodo fieret, ordinasset, missos etiam Romani pontificis Quirinum primicerium ac Theofilactum nomenclatorem, qui ad eum illo venerant, audita illorum legatione dimisisset, ad villam Franconofurd profectus est. Ibique aliquandiu moratus Wormatiam venit atque inde Theodonis villam perrexit; de quo loco Hlotharium filium suum cum magnis Francorum copiis ad Hispanicam marcam direxit. Qui cum Lugdunum venisset, consedit nuntium opperiens, qui se de Sarracenorum adventu faceret certiorem; in qua expectatione cum Pippino fratre conloquitur et comperto, quod Sarraceni ad marcam venire aut timerent aut nollent, redeunte in Aquitaniam fratre ipse ad patrem Aquasgrani revertitur. Interea, cum in confinibus Nordmannorum tam de foedere inter illos et Francos confirmando quam de Herioldi rebus tractandum esset et ad hoc totius pene Saxoniae comites simul cum markionibus illo convenissent, Herioldus rerum gerendarum nimis cupidus condictam et per obsides firmatam pacem incensis ac direptis aliquot Nordmannorum villulis inrupit. Quod audientes filii Godofridi contractis subito copiis ad marcam veniunt et nostros in ripa Egidore fluminis sedentes ac nihil tale opinantes transito flumine adorti castris exuunt eisque in fugam actis cuncta diripiunt ac se cum omnibus copiis suis in sua castra recipiunt. Deinde inito consilio, ut ultionem huius facti praevenirent, missa legatione ad imperatorem, quam inviti et quanta necessitate coacti id fecerint, exposuerunt, se tamen ad satisfactionem esse paratos, et hoc in imperatoris esset arbitrio, qualiter ita fieret emendatum, ut de reliquo inter partes pax firma maneret. Bonefacius comes, cui tutela Corsicae insulae tunc erat commissa, adsumpto secum fratre Berehario necnon et aliis quibusdam comitibus de Tuscia Corsicam atque Sardiniam parva classe circumvectus, cum nullum in mari piratam invenisset, in Africam traiecit et inter Uticam atque Kartaginem egressus, innumeram incolarum multitudinem subito congregatam offendit; cum qua et proelium conseruit et quinquies vel eo amplius fusam fugatamque profligavit magnaque Afrorum multitudine prostrata, aliquantis etiam sociorum suorum per temeritatem amissis in naves suas se recepit atque hoc *facto ingentem Afris timorem incussit. Luna Kal. Iul. primo diluculo in occasu suo defecta est; similiter et in VIII. Kal. Ian., id est in natale Domini, media nocte obscurata est. Imperator circa missam sancti Martini Aquasgrani ad hiemandum venit ibique positus totum hiberni temporis spatium in diversis conventibus ob necessaria regni negotia congregatis inpendit. [829] DCCCXXVIIII. Post exactam hiemem in ipso sancto quadragesimali ieiunio paucis ante sanctum pascha diebus Aquisgrani terrae motus noctu factus ventusque tam vehemens coortus, ut non solum humiliores domos, verum etiam ipsam sanctae Dei genitricis basilicam, quam capellam vocant, tegulis plumbeis tectam non modica denudaret parte. Imperator vero in diversis occupationibus usque ad Kal. Iul. Aquisgrani moratus tandem ad generalem conventum Wormatiae habendum cum comitatu suo mense Augusto statuit proficisci. Sed priusquam inde promoveret, nuntium accepit, Nordmannos velle Transalbianam Saxoniae regionem invadere atque exercitum eorum, qui hoc facturus esset, nostris finibus adpropinquare. Quo nuntio commotus misit in omnes Franciae partes et iussit, ut cum summa festinatione tota populi sui generalitas post se in Saxoniam veniret, indicans simul, velle se apud Novesium medio circiter Iulio Rhenum transire. Sed ubi vana esse compererat, quae de Nordmannis fama disperserat, sicut prius dispositum habebat, medio mense Augusto Wormatiam venit ibique habito generali conventu et oblata sibi annua dona sollempni more suscepit et legationes plurimas, quae tam de Roma et Benevento, quam et de aliis longinquis terris ad eum venerant, audivit atque absolvit. Hlotharium quoque filium suum finito illo conventu in Italiam direxit ac Bernhardum comitem Barcinonae, qui eatenus in marca Hispaniae praesidebat, camararium in palatio suo constituit. Aliis etiam causis, quae ad illius placiti completionem pertinere videbantur, congruo modo dispositis atque completis populoque ad sua ire dimisso ipse ad autumnalis venationis exercitium Franconovurdum villam profectus est; qua transacta ad hiemandum Aquasgrani reversus est, ubi et missam sancti Martini ac festivitatem beati Andreae apostoli necnon et ipsum sacrosanctum Dominicae nativitatis diem cum magna laetitia et exultatione celebravit. {{finis}} nx9a8i103d5fkwuhmtwlnfxcwglij91 0 17461 264819 138703 2026-05-06T19:39:41Z Demetrius Talpa 13304 264819 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Cambriae |OperaeWikiPagina= Annales Cambriae B |Annus= c. Saeculo XIII |SubTitulus=B T<small>EXT</small><br/>Annales ab orbe condito adusque A. D. mcclxxxvi |Genera=annales et chronica |Editio=Public Records Office MS. E.164/1, K.R. Misc. Books, Series I, pp. 2&ndash;26 |Fons= }} {{t2|ANNALES CAMBRIÆ}} ---- ---- {{multicol}} <center><u>'''Divisionem Thema'''</u></center> * [[Annales Cambriae B/Creationem mundi ad Caesarem|Creationem mundi ad Caesarem]] * [[Annales Cambriae B/Caesarem ad natalem Patricii|Caesarem ad natalem Patricii]] * [[Annales Cambriae B/Patricium ad adventum Normannorum|Patricium ad adventum Normannorum]] * [[Annales Cambriae B/Willelmum Bastard ad A.D. MCCVI|Willelmum Bastard ad A.D. MCCVI]] * [[Annales Cambriae B/A.D. MCCVI ad finem annalium|A.D.&nbsp;MCCVI ad finem annalium]] (A.D.&nbsp;MCCLXXXVI) {{multicol-break}} <center><u>'''Divisionem Pagina'''</u></center> {{multicol}} <br/> [[Annales Cambriae B/II|II]].<br/> [[Annales Cambriae B/III|III]].<br/> [[Annales Cambriae B/IIII|IV]].<br/> [[Annales Cambriae B/V|V]].<br/> [[Annales Cambriae B/VI|VI]].<br/> [[Annales Cambriae B/VII|VII]].<br/> [[Annales Cambriae B/VIII|VIII]].<br/> [[Annales Cambriae B/VIIII|IX]].<br/> [[Annales Cambriae B/X|X]].<br/> {{multicol-break}} [[Annales Cambriae B/XI|XI]].<br/> [[Annales Cambriae B/XII|XII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XIII|XIII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XIIII|XIV]].<br/> [[Annales Cambriae B/XV|XV]].<br/> [[Annales Cambriae B/XVI|XVI]].<br/> [[Annales Cambriae B/XVII|XVII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XVIII|XVIII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XVIIII|XIX]].<br/> [[Annales Cambriae B/XX|XX]].<br/> {{multicol-break}} [[Annales Cambriae B/XXI|XXI]].<br/> [[Annales Cambriae B/XXII|XXII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XXIII|XXIII]].<br/> [[Annales Cambriae B/XXIIII|XXIV]].<br/> [[Annales Cambriae B/XXV|XXV]].<br/> [[Annales Cambriae B/XXVI|XXVI]].<br/> {{multicol-end}} {{multicol-end}} ---- ---- <center><u>'''Notas'''</u></center> The manuscript is in a single hand of the late 13th century. The chronicle runs from the creation down to its stated A.D. '1286', its annals commencing with Julius Caesar's invasion of Britain. For an overview of ''Annales Cambriae'' and references see [http://en.wikipedia.org/wiki/Annales_Cambriae Annales Cambriae] '''Editorial principles:''' '''[2a]''' indicates page and column of original MS<br> [bw1], etc. indicates item in World Chronicle<br> [b1], etc. indicates item in annals. <br> Text within curved brackets, e.g. (text), indicates editorial insertions where letters or text have been accidentally or deliberately omitted by the scribe (an example of deliberate omission is in the case of some proper names: e.g. .''e''. for ''edwardus'', rendered here ''.e(dwardus).''). <br> Text within ornate brackets, e.g. {text}, indicates conjectural readings where the MS is difficult or impossible to read (but see '''N.B.''' below). <br> Contractions have been silently expanded throughout, so that e.g. ''e(i)us'' represents expansion of e' where the comma behind the ''e'' is the contraction for ''us'' but where the scribe has not indicated the ''i'' in presumptive ''eius''. Conversely, the scribe has sometimes inserted extra characters, as in the continual use of ''excercitum'' (found both uncontracted, and as ''exc'citum'') for ''exercitum''. These readings will eventually be elucidated in footnotes; for now, readings that look like mistakes are very probably examples of these scribal peculiarities in the MS.<br> All ''J'',''j'' (if any) are rendered as ''I'',''i''; but the distinction between scribal ''U'' and ''V'', and ''u'' and ''v'', very clearly different if not always consistent in the MS, has been maintained in the transcription.<br> The graphemes for ''c'' and ''t'' require further consideration. It is not always easy to distinguish between these, but it is certain that ''-ci-'' often appears for -''ti''-, e.g. ''tocius'' for ''totius'', and perhaps both ''demecia'' and ''demetia'' are in evidence, sometimes in close proximity to one another. Except in the most obvious cases, some uncertainty will perhaps remain as to which grapheme was intended by the scribe.<br> Capitals have been restricted to those instances where a capital is clearly intended. In proper nouns, the principal name is often capitalised but the patronymic is not; sometimes even the principal name is uncapitalised.<br> Punctuation has not been modernised, and ''puncti'' are shown only where they are clearly present in the MS. There is one single example of a sign resembling the modern colon, perhaps intended to be a ''punctus elevatus''. '''N.B.''': The volume in which the chronicle is preserved (E164/1) is currently in conservation (1 August 2011) and it has not been possible to obtain high resolution scans of all of the MS. The copies at present available from microfilm are often very difficult to read, and in some places unreadable. It may be possible to eliminate many of the uncertain readings when the volume once again becomes available for copying or for physical inspection. [[Usor:Henrywgc|Henrywgc]] ---- ---- ==Vide etiam== * [[Annales Cambriae A]] * [[Annales Cambriae C]] * [[Chronica minora]] {{PD-old}} [[en:The Annals of Wales B]] cbm472n3spwfbk7vbd7wsc2oms8z5y2 0 17468 264817 131008 2026-05-06T19:38:50Z Demetrius Talpa 13304 264817 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Cambriae A |OperaeWikiPagina= Annales Cambriae A |Annus= c. 1100 |SubTitulus= ''Harleian MS''. 3859 c. A.D. 1100 |Genera=annales et chronica }} ==Annales Cambriae A-text== ====After Egerton Phillimore's edition 'The ''Annales Cambriae'' and Old-Welsh genealogies from ''Harleian MS''. 3859', ''Y Cymmrodor'' 9 (1888) 141-83.==== The count of ''anni'' (first column) has been added here to clarify the occurrance of ''an’'' (''annus'') markings in the MS. The second column shows the sequence of ''an’'' markings, with and without ''puncti'', as recorded by Phillimore (op.cit.). The third column shows the putative A.D. dates as suggested by Phillimore ''et al.''. The fourth column shows the text of the annals as edited by Phillimore; that is, his expansion of the short-hand Latin of the scribe, retaining the scribal line-breaks with and without hyphens, and with words split or conjoined by the scribe, lower case letters where capitals might be expected, and other scribal errors. Editorial notes appear flushed right. These notes are mostly derived from, but are a very small sample of, the extensive editorial notes in Phillimore op. cit. {| width="100%" align="DEFAULT" bgcolor="#ffff99" | width="80" height="59" | | width="80" height="59" align="left" valign="bottom" | <font face="Times New Roman">'''Year markers as found in MS.'''</font> | width="80" height="59" align="left" valign="bottom" | <font face="Times New Roman">'''Putative A.D. year [Phillimore]'''</font> | height="59" valign="bottom" | <font face="Times New Roman">'''Text'''</font> |- | width="80" height="21" | [fo. 190^a] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="21" | (a1) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">[445]</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a2) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a3) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a4) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a5) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a6) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a7) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a8) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a9) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[453]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Pasca com<br /> mvtatur super di-<br /> em dominicum cum <br /> papa leone . episcopo <br /> rome .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a10) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. x .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[454]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Brigida <br /> sancta nascitur .</font> |- | width="80" height="21" | (a11) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a12) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a13) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[457]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Sanctus Patricius <br /> ad dominum migra-<br /> tur .</font> |- | width="80" height="21" | (a14) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a15) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a16) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a17) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a18) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a19) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a20) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. xx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a21) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a22) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a23) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a24) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[468]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">quies benigni <br /> episcopi .</font> |- | width="80" height="21" | (a25) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a26) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a27) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a28) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a29) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" | (a30) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. xxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a31) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a32) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a33) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a34) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a35) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a36) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a37) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a38) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a39) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a40) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. xl .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a41) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a42) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a43) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a44) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a45) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a46) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a47) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a48) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a49) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. l .</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one year too few between years xl and l)'' |- | width="80" height="21" | (a50) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a51) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a52) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a53) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a54) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a55) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a56) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[501]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Episcopus ebur pau-<br /> sat inchristo an<br /> no . cccl . etatis <br /> suae.</font> |- | width="80" height="21" | (a57) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a58) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a59) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. lx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a60) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a61) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a62) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a63) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" | (a64) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a65) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a66) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a67) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a68) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a69) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a70) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. lxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between years lx and lxx)'' |- | width="80" height="21" | (a71) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="40" valign="top" | (a72) | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">[516]</font> | height="40" | <font face="Times New Roman">Bellum badonis inquo <br /> arthur portauit crucem <br /> domini nostri ihu xp’i . tribus <br /> diebus & tribus noctibus <br /> inhumeros suos & <br /> brittones uictores fuerunt .</font> |- | width="80" height="21" | (a73) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a74) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a75) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a76) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a77) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[521]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Sanctus columcille nascitur. <br /> Qui es sanctae brigidae .</font> |- | width="80" height="21" | (a78) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a79) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a80) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. lxxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a81) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a82) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a83) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a84) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a85) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a86) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a87) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a88) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a89) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a90) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. xc .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a91) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a92) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="38" valign="top" | (a93) | width="80" height="38" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="38" valign="top" | <font face="Times New Roman">[537]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gueith cam lann inqua <br /> arthur et medraut <br /> corruerunt . et mortalitas <br /></font> |- | width="80" height="21" | [fo. 190^b] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="38" valign="top" | | width="80" height="38" valign="top" | | width="80" height="38" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> inbrit-<br /> tannia <br /> et in hiber<br /> nia fuit.</font> |- | width="80" height="21" | (a94) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a95) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a96) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a97) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a98) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a99) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a100) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. c .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [544]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> dormitatio <br /> ciarani.</font> |- | width="80" height="21" | (a101) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a102) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a103) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[547]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Mor-<br /> talitas <br /> magna <br /> inqua <br /> pausat <br /> mailcun <br /> rex gene<br /> dotae .</font> |- | width="80" height="21" | (a104) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a105) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a106) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a107) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a108) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a109) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a110) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a111) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a112) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a113) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a114) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [558]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gabr-<br /> an . filius <br /> dungart :<br /> moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a115) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a116) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a117) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a118) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [562]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Colum-<br /> </font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> cillae inbrit-<br /> tannia ex-<br /> iit.</font> |- | width="80" height="21" | (a119) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> |- | width="80" height="21" | (a120) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’ cxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a121) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a122) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a123) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a124) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a125) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a126) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [570]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Gildas <br /> obíít.</font> |- | width="80" height="21" | (a127) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a128) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a129) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[573]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Bellum <br /> armterid.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a130) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’ cxxx .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [574]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Brendan <br /> byror dor<br /> mitatio.</font> |- | width="80" height="21" | (a131) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a132) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a133) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a134) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a135) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a136) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [580]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Guur-<br /> ci et peretur <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a137) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a138) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a139) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a140) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cxl .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [584]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum con-<br /> tra eubo-<br /> niam et dis-<br /> positio da-<br /> nielis ban-<br /> corum.</font> |- | width="80" height="21" | (a141) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" | (a142) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a143) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a144) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a145) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [589]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Conversio con<br /> stantini ad <br /> dominum.</font> |- | width="80" height="21" | (a146) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a147) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a148) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a149) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a150) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cl .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a151) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [595]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Columcille mo<br /> ritur. Dunaut <br /> rex moritur. </font><br /><br /><font face="Times New Roman">Agustinus mellitus <br /> anglos ad christum <br /> conuertit.</font> |- | width="80" height="21" | (a152) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a153) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a154) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a155) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a156) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a157) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [601]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Sinodus urbis <br /> legion . Gre-<br /> gorius obíít in <br /> christo. Dauid <br /> episcopus moni iu-<br /> deorum.</font> |- | width="80" height="21" | (a158) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a159) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a160) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. clx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a161) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a162) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [606]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Dispositio<br /> cinauc episcopi .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a163) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [607]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Aidan map <br /> gabran moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a164) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a165) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a166) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a167) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 4.] |- | width="80" height="21" | (a168) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a169) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [612]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Conthigirni <br /> obitus et <br /> dibric episcopi .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a170) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [613]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Gueith cair <br /> legion . et ibi ceci-<br /> dit selim filíí cinan. <br /> Et iacob filíí be-<br /> li dormitatio.</font> |- | width="80" height="21" | (a171) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. clxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between clx and clxx)'' |- | width="80" height="21" | (a172) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a173) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [616]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Ceretic obíít.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a174) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [617]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">Et guin in-<br /> cipit regnare .</font> |- | width="80" height="21" | (a175) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a176) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a177) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a178) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a179) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a180) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a181) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. clxxx .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[624]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">sol obscuratus est</font> |- | width="80" height="21" | (a182) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a183) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [626]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Etguin <br /> baptizatus est: <br /> Et run filius urb-<br /> gen baptiza-<br /> uit eum.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a184) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[627]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Belin moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a185) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21 valign="top" | (a186) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[629]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> obsessio cat<br /> guol laun re-<br /> gis ininsula glannauc.</font> |- | width="80" height="40" valign="top" | (a187) | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [630]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Guidgar <br /> uenit et non <br /> redit . kalendis . ia-<br /> nuariis . gueith me-<br /> icen et ibi inter- </font> |- | width="80" height="21" | [fo. 191^a] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="40" valign="top" | | width="80" height="40" valign="top" | | width="80" height="40" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> <br /> fectus est et guin .<br /> cum duobus filíís <br /> suis . Catguo<br /> llaun autem <br /> uictor fuit .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a188) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [631]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum cant<br /> scaul inquo cat-<br /> guollaan corruit.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a189) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">[632]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Strages <br /> sabri-<br /> ne & iugulatio <br /> iudris.</font> |- | width="80" height="21" | (a190) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a191) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cxc .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a192) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a193) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a194) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a195) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a196) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a197) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a198) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a199) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a200) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top"| (a201) | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman">an’. cc .</font> | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman"> [644]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum coc<br /> boy inquo osuuald .<br /> rex nordorum &eo-<br /> ba rex merciorum <br /> corruerunt.</font> |- | width="80" height="21" valign="top"| (a202) | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman"> [645]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Percusio de<br /> meticae regionis . <br /> quando cenobi-<br /> um dauid incensum est .</font> |- | width="80" height="21" | (a203) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a204) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a205) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a206) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a207) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [650]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ortus stellae .</font> |- | width="80" height="21" | (a208) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a209) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a210) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" | (a211) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’ cc.x .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a212) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top"| (a213) | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top"| <font face="Times New Roman"> [656]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Strages gaíí <br /> campi.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a214) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [657]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Pantha occisio.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a215) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [658]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Osguid uenit <br /> et predam duxit.</font> |- | width="80" height="21" | (a216) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a217) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a218) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [661]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Commene fota.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a219) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [662]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> broc mail . mo<br /> ritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a220) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a221) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cc.xx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a222) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [665]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Primum pasca <br /> apud saxones cele-<br /> bratur. Bellum bado-<br /> nis secundo. morcant <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a223) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a224) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a225) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a226) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [669]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Osguid rex <br /> saxonum moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a227) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a228) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a229) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a230) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a231) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between cc.xx and ccxxx)'' |- | width="80" height="21" | (a232) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccxxx .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a233) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a234) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [676]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Stella mi-<br /> re inagnitudi-<br /> nis . uisaest per to-<br /> tum mundum lu-<br /> cens.</font> |- | width="80" height="21" | (a235) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a236) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" | (a237) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a238) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a239) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a240) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [682]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Mortalitas magna <br /> fuit in brittannia . nqua <br /> catgualart filius catguo-<br /> l-aum obiit.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a241) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [683]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Mortalitas inhiber-<br /> nia.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a242) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. ccxl .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [684]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Terre motus <br /> in eubonia factus est magnus .</font> |- | width="80" height="21" | (a243) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a244) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a245) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a246) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a247) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [689]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Pluuia sanguinea <br /> facta est in brittannia . <br /> et lac . et butirum uersa <br /> sunt in sanguinem .</font> |- | width="80" height="21" | (a248) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a249) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a250) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a251) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a252) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccl .</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a253) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a254) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a255) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a256) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a257) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a258) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a259) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a260) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a261) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a262) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between ccl and cclx)'' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a263) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cclx</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [704]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Alch frit rex <br /> saxonum obíít . <br /> Dormiatio adomnan.</font> |- | width="80" height="21" | (a264) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a265) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | [fo. 191^b] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="21" | (a266) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a267) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a268) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a269) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a270) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a271) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a272) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a273) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cc.lxx</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [714]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Nox lu-<br /> cida fuit sicut <br /> dies . pipínus maior <br /> rex francorum obí-<br /> ít in christo .</font> |- | width="80" height="21" | (a274) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a275) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a276) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [716]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Osbrit rex saxo-<br /> num moritur</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a277) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [717]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Consecracio mi-<br /> chaelis archange-<br /> li aecclesiae ..</font> |- | width="80" height="21" | (a278) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a279) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a280) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [720]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Æstas torrida.</font> |- | width="80" height="40" valign="top" | (a281) | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [722]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Beli filius elfin mo-<br /> ritur . & bellum hehil <br /> apud cornuenses . gue-<br /> ith gart mailauc . <br /> Cat pencon . apud <br /> dexterales britto<br /> nes . & brittones <br /> uictores fuerunt . in <br /> istis tribus bellis .</font> |- | width="80" height="21" | (a282) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a283) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cclxxx</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a284) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a285) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a286) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a287) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [728]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum mortis <br /> carno.</font> |- | width="80" height="21" | (a288) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" | (a289) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a290) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a291) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a292) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a293) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between cclxxx and ccxc)'' |- | width="80" height="21" | (a294) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccxc</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(Phillimore's ''[A.D.]'' dates skip a year between ''(287)'' and'' (295)'')'' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a295) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [735]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Beda presbiter <br /> dormit.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a296) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [736]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ougen rex pic-<br /> torum obíít.</font> |- | width="80" height="21" | (a297) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a298) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a299) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a300) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a301) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a302) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="21" | (a303) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="21" | (a304) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccc</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a305) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a306) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a307) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a308) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a309) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="40" valign="top" | (a310) | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [750]</font> | height="40" | <font face="Times New Roman"> Bellum inter pic-<br /> tos & britto-<br /> nes . id est gueiht . <br /> moce tauc. <br /> Et rex eorum <br /> talargan . a <br /> brittonibus oc-<br /> ciditur . teudubr <br /> filius beli moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a311) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a312) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a313) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a314) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccx</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [754]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Rotri <br /> rex brittonum . <br /> moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a315) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a316) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(years ''(a316)'' & ''(a317) ''added P.S. by the scribe. <br /> See also years ''(a403)'' & ''(a404)'') '' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a317) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [757]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Edpald rex saxo<br /> num moritur.</font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" | (a318) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a319) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" valign="top" | (a320) | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [760]</font> | <font face="Times New Roman"> Bellum inter <br /> brittones et saxo-<br /> nes . id est gueith . <br /> hirford . & dun-<br /> nagual filíí teu-<br /> dubr . moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a321) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a322) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a323) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a324) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cccxx .</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a325) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a326) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a327) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a328) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [768]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Pasca com-<br /> mutatur apud brit-<br /> tones emendante <br /> elbodugo homi-<br /> ne dei.</font> |- | width="80" height="21" | (a329) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a330) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a331) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a332) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a333) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a334) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccc.xxx</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a335) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [775]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Fernmail <br /> filius iudhail mo-<br /> ritur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a336) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [776]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cenioyd <br /> rex pictorum obiit .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a337) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [777]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cudberth abbas <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a338) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [778]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Vastatio brit-<br /> tonum dexterali-<br /> um apud offa.</font> |- | width="80" height="21" | (a339) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a340) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a341) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a342) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | [fo. 192^a] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="21" | (a343) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a344) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccxl .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [784]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Vasta-<br /> tio brittonum . cum of-<br /> fa inaestate.</font> |- | width="80" height="21" | (a345) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a346) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a347) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a348) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a349) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a350) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a351) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a352) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a353) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="21" | (a354) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a355) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccc.l.</font> | height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between cccxl and cccl)'' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a356) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [795]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Primus aduen-<br /> tus gentilium . apud <br /> dexterales adhi-<br /> berniam.</font> |- | width="80" valign="top" | (a357) | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [796]</font> | <font face="Times New Roman"> Offa rex mer-<br /> ciorum . & morge-<br /> tiud . rex deme-<br /> torum . morte mo-<br /> riuntur . et bellum <br /> rud glann .</font> |- | width="80" height="21" | (a358) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a359) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [798]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Caratauc rex <br /> guenedote apud <br /> saxones iugulatur .</font> |- | width="80" height="21" | (a360) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a361) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a362) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a363) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a364) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a365) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccc.lx .</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a366) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a367) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a368) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [807]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Arthgen rex <br /> cereticiaun <br /> </font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> moritur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a369) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [808]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> regin rex demeto-<br /> rum . & catell pouis mori-<br /> untur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a370) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [809]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Elbodg archi episcopus <br /> guenedote . regione <br /> migrauit ad domi-<br /> num.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a371) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [810]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Combustio mi-<br /> niu.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a372) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [811]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Eugem filius mar-<br /> getiud moritur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a373) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [812]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> De cantorum ictu <br /> fulminis comburit.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a374) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [813]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum inter hi-<br /> guel uictor fuit.</font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(Bellum inter Howel et kinan . h(owel) uictor fuit, ''MS. B (annal b843)'')'' |- | width="80" height="21" | (a375) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(one too many years between ccclx and ccclxx)'' |- | width="80" height="78" valign="top" | (a376) | width="80" height="78" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. ccc.lxx .</font> | width="80" height="78" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [814]</font> | height="78" | <font face="Times New Roman"> Tonitruum mag-<br /> num fuit et incendia <br /> multa fecit . <br /> Trifun filius regin <br /> moritur . <br /> Et grip huid fi-<br /> lius cincen dolosa <br /> dispensatione a <br /> fratre suo elized <br /> post inter uallum duo-<br /> rum mensium inter-<br /> ficitur . Higuel <br /> demonia insv-<br /> la triumpha-<br /> uit . et cinan de <br /> ea expulit . cum <br /> contritione mag-<br /> na exercitus sui .</font> |- | width="80" height="21" | (a377) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="22" valign="top" | (a378) | width="80" height="22" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="22" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [816]</font> | height="22" | <font face="Times New Roman"> Higuel iterum <br /> </font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="22" valign="top" | | width="80" height="22" valign="top" | | width="80" height="22" valign="top" | | height="22" | <font face="Times New Roman"> demonia expulsus est .<br /> Cinan rex moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a379) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [817]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gueith lannmaés.</font> |- | width="80" height="21" | (a380) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a381) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a382) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a383) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" valign="top" | (a384) | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [822]</font> | <font face="Times New Roman"> Arcem detantorum <br /> asaxonibus destruitur .<br /> et regionem poyuis <br /> in sua potestate <br /> traxerunt.</font> |- | width="80" height="21" | (a385) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a386) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccclxxx .</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a387) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [825]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Higuel moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a388) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a389) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a390) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a391) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a392) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a393) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [831]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Laudent moritur .<br /> et saturbiu hail <br /> miniu moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a394) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a395) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a396) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. ccc.xc.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a397) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a398) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a399) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a400) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a401) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a402) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [840]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Nobis episcopus <br /> inminiu reg-<br /> navit.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a403) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(years ''(a403)'' & ''(a404) ''added P.S. by the scribe. <br /> See also years ''(a316)'' & ''(a317)'') '' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a404) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [842]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Iud<br /> guoll[aun] <br /> morit[ur.]</font> |- | width="80" height="21" | (a405) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a406) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [844]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> mermin <br /> moritur . gueith <br /> cetill.</font> |- | width="80" height="21" | [fo. 192^b] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="21" | (a407) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a408) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a409) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a410) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [848]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> gueit finnant <br /> iudhail . rex gue-<br /> nt auiris broce-<br /> niauc . occisus est.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a411) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [849]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Mouric occisus est <br /> asaxonibus.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a412) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [850]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cinnen agen-<br /> tilibus jugulatur .</font> |- | width="80" height="21" | (a413) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a414) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a415) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [853]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Mon uastata <br /> agentilibus nigris .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a416) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.x.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [854]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cinnen <br /> rex pouis . in roma obíít .</font> |- | width="80" height="21" | (a417) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a418) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [856]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cemoyth rex <br /> pictorum moritur . & ionathan <br /> princeps oper-<br /> gelei moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a419) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a420) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a421) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a422) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a423) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a424) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [862]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cat gueithen <br /> expulsus est.</font> |- | width="80" height="21" | (a425) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a426) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.xx.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [864]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> du-<br /> ta uastavit <br /> gliuising.</font> |- | width="80" height="21" | (a427) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [865]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ciannant in<br /> mer obíít .</font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | | height="21" align="right" | ''(''Chian nant newer obiit.'' 'Cian of Nant Nyfer' ''MS. B (annal (b892)'')'' |- | width="80" height="21" valign="top" | (a428) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [866]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Vrbs ebrauc . <br /> </font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> uastata est id est cat <br /> dub gint.</font> |- | width="80" height="21" | (a429) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a430) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a431) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [869]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cat brin onnen.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a432) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [870]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Arx alt clut . <br /> a gentilibus frac-<br /> ta est.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a433) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [871]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Guoccaun <br /> mersus est rex ce-<br /> reticiaum.</font> |- | width="80" height="21" | (a434) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a435) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [873]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Nobis et mou-<br /> ric moriuntur . <br /> gueith bann guo-<br /> lou.</font> |- | width="80" height="21" | (a436) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.xxx.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a437) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [875]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Dungarth rex <br /> cerniu . mersus est .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a438) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [876]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> gueith diu sul <br /> inmón.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a439) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [877]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Rotri et filius <br /> eius guriat asa-<br /> xonibus iugu-<br /> latur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a440) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [878]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Aed map neill <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a441) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a442) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [880]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gueit conguoy <br /> digal rotri a-<br /> deo.</font> |- | width="80" height="21" | (a443) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a444) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [882]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cat guethen . <br /> obiit.</font> |- | width="80" height="21" | (a445) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | (a446) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.xl.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a447) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [885]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Higuel inro-<br /> ma de funtus est.</font> |- | width="80" height="21" | (a448) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" valign="top" | (a449) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [887]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Cerb all de-<br /> functus est.</font> |- | width="80" height="21" | (a450) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a451) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a452) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a453) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a454) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [892]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Himeyd <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a455) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a456) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.l.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [894]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ana-<br /> raut cum an-<br /> glis uenit uas-<br /> tare ceretici-<br /> aun . et strat <br /> tui .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a457) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [895]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Hord mani <br /> uenerunt . et uas-<br /> tauerunt loycr .<br /> et bricheniauc <br /> etguent .et guinn<br /> liguiauc.</font> |- | width="80" height="21" | (a458) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a459) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a460) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a461) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a462) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [900]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Albrit rex <br /> giuoys . mori-<br /> tur.</font> |- | width="80" height="21" | (a463) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a464) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [902]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Igmunt in- <br /> insula món <br /> uenit . et tenu-<br /> it maes osme-<br /> liavn.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a465) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [903]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Loumarch <br /> filius hiemid . <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | [fo. 193^a] | width="80" height="21" | [col. 1.] |- | width="80" height="21" valign="top" | (a466) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.lx.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [904]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Rostri de cole est <br /> in arguistli.</font> |- | width="80" height="21" | (a467) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a468) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [906]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gueith dinme-<br /> ir . et miniu fra-<br /> cta est.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a469) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [907]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Guorchiguil <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a470) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [908]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> asser defunctus est.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a471) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [909]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Catell rex mo-<br /> ritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a472) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a473) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a474) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a475) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">[913]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Otter uenit.</font> |- | width="80" height="21" | (a476) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.cccc.lxx.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a477) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [915]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Anaraut rex <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a478) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a479) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [917]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ælfled regi-<br /> na obíít.</font> |- | width="80" height="21" | (a480) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a481) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [919]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Clitauc rex <br /> occisus est.</font> |- | width="80" height="21" | (a482) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a483) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [921]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Gueith dinas <br /> neguid.</font> |- | width="80" height="21" | (a484) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a485) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a486) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.cccc.lxxx.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a487) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a488) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a489) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a490) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [928]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Higuel rex <br /> perrexit adro-<br /> mam.</font> |- | width="80" height="21" | (a491) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a492) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 2.] |- | width="80" height="21" | (a493) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a494) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a495) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a496) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. cccc.xc.</font> | height="21" | | height="21" align="right" | |- | width="80" height="21" | (a497) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | | height="21" align="right" valign="top" | ''(the ''an’. ''in the middle of the annal for ''[939]'' gives one too many for this decade)'' |- | width="80" height="21" | (a498) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a499) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a500) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman"> [938]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Bellum brune.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a501) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [939]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Himeid filius <br /> clita .</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a502) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">''([939])''</font> | height="21" | <font face="Times New Roman">uc et mouric . <br /> moritur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a503) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [940]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Ædelstan mo-<br /> ritur.</font> |- | width="80" height="21" | (a504) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a505) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [942]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Abloyc rex mo-<br /> ritur.</font> |- | width="80" valign="top" | (a506) | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [943]</font> | <font face="Times New Roman"> Catel filius art-<br /> mail . ueneno <br /> moritur . et iud-<br /> gual . et filius eius <br /> elized . a saxo-<br /> nibus occiduntur.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a507) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an.’. d .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [944]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Lunberth . <br /> episcopus inminiu <br /> obíít.</font> |- | width="80" height="21" | (a508) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" | |- | width="80" height="40" valign="top" | (a509) | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="40" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [946]</font> | height="40" | <font face="Times New Roman"> Cincenn filius eli-<br /> zed ueneno períít. <br /> et eneuris episcopus <br /> miniú obiít . Et strat clut . <br /> uastata est asaxo-<br /> nibus.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a510) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [947]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Eadmund rex <br /> saxonum iugu-<br /> latus est</font> |- | width="80" height="21" | (a511) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a512) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a513) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [950]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Higuel rex <br /> </font> |- | width="80" height="21" | | width="80" height="21" | [col. 3.] |- | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | width="80" height="21" valign="top" | | height="21" | <font face="Times New Roman"> brittonum obíít.</font> |- | width="80" height="21" valign="top" | (a514) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [951]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Et cat guocaun <br /> filius ouein . a saxo-<br /> nibus iugulatur . Et <br /> bellum carno.</font> |- | width="80" height="21" | (a515) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a516) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" valign="top" | (a517) | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman">an’. dx .</font> | width="80" height="21" valign="top" | <font face="Times New Roman"> [954]</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> Rotri filius <br /> higuel moritur .</font> |- | width="80" height="21" | (a518) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a519) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a520) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a521) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a522) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a523) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a524) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a525) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a526) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a527) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. dxx .</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a528) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> |- | width="80" height="21" | (a529) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a530) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a531) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a532) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a533) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a534) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a535) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a536) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a537) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’. dxxx .</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a538) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a539) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’</font> | height="21" | |- | width="80" height="21" | (a540) | width="80" height="21" | <font face="Times New Roman">an’.</font> | height="21" | <font face="Times New Roman"> [977]</font> | height="21" align="right" valign="top" | ''(the third year after year dxxx, i.e. year 533)'' |} {{Intraincepti |w= Annales Cambriae |q= <!-- Vicicitatio --> |commons= <!-- Communia --> |b= <!-- Vicilibri --> |wikt= <!-- Victionarium --> |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} {{finis}} [[en:The Annals of Wales A]] qsv9pvnamq1ocuugpvqd8sgjiauhoap 0 18551 264826 136751 2026-05-06T19:44:42Z Demetrius Talpa 13304 264826 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Christophorus Columbus |OperaeTitulus= Epistola de insulis nuper repertis |OperaeWikiPagina= Epistola de insulis nuper repertis |Annus= 1494 |Genera=geographia, documenta historica, itinera, epistulae |SubTitulus= }} Epistola Christoferi Colom—cui etas nostra multum debet, de insulis in mari Indico nuper inventis, ad quas perquirendas octavo antea mense auspiciis et ere invictissimi Fernandi Hispaniarum Regis missus fuerat—ad magnificum dominum Raphaelem Sanxis, eiusdem serenissimi Regis thesaurarium, missa, quam nobilis ac litteratus vir Aliander de Cosco ab Hispano ideomate in latinum convertit tercio Kalendas Maii .M.cccc.xciij. Pontificatus Alexandri Sexti anno primo.] Quoniam suscepte provinciæ rem perfectam me consecutum fuisse gratum tibi fore scio, has constitui exarare, quæ te uniuscuiusque rei in hoc nostro itinere geste inventeque admoneant. Tricesimo tercio die postquam Gadibus discessi, in mare Indicum perveni, ubi plurimas insulas innumeris habitatas hominibus reperi. Quarum omnium pro fœlicissimo Rege nostro, præconio celebrato et vexillis extensis, contradicente nemine possessionem accepi. Primeque earum divi Salvatoris nomen imposui, cuius fretus auxilio tam ad hanc quam ad ceteras alias pervenimus. Eam vero Indi Guanahanyn vocant. Aliarum etiam unamquamque novo nomine nuncupavi, quippe aliam insulam Sancte Marie Conceptionis, aliam Fernandinam, aliam Hysabellam, aliam [f. 30v] Iohannam et sic de reliquis appellari iussi. Quam primum in eam insulam (quam dudum Iohannam vocari dixi) appulimus, iuxta eius littus occidentem versus aliquantulum processi, tamque eam magnam nullo reperto fine inveni, ut non insulam, sed continentem Chatay provinciam esse crediderim, nulla tamen videns oppida municipiave in maritimis sita confinibus preter aliquos vicos et predia rustica, cum quorum incolis loqui nequibam. Quare simul ac nos videbant, surripiebant fugam. Progrediebar ultra existimans aliquam me urbem villasve inventurum. Denique videns, quod longe admodum progressis nihil novi emergebat: et huiusmodi via nos ad septentrionem deferebat (quod ipse fugere exoptabam; terris etenim regnabat bruma ad austrumque erat in voto contendere nec minus venti flagitantibus succedebant) constitui alios non operiri successus. Et sic retrocedens ad portum quendam (quem signaveram) sum reversus. Unde duos homines ex nostris in terram misi, qui investigarent, essetne Rex in ea provincia urbesve aliquæ. Hi per tres dies ambularunt inveneruntque innumeros populos et habitationes, parvas tamen et absque ullo regimine. Quapropter redierunt. Interea ego iam intellexeram a quibusdam Indis, quos ibidem susceperam, quomodo huiusmodi provincia insula quidem erat. Et sic perrexi orientem versus eius semper stringens littora usque ad miliaria .cccxxij., ubi ipsius insulæ sunt extrema. Hinc aliam insulam ad [f. 31r] orientem prospexi distantem ab hac Iohanna miliaribus .liiij. Quam protinus Hispanam dixi in eamque concessi et direxi iter quasi per septentrionem, quemadmodum in Iohanna, ad orientem miliaria .dlxiiij. Quæ dicta Iohanna et alie ibidem insule quam fertilissime existunt. Hæc multis atque tutissimus et latis nec aliis, quos unquam viderim, comparandis portibus est circumdata. Multi maximi et salubres hanc interfluunt fluvii, multi quoque et eminentissimi in ea sunt montes. Omnes he insule sunt pulcerrime et variis distincte figuris, pervie et maxima arborum varietate sidera lambentium plene. Quas nunquam foliis privari credo, quippe vidi eas ita virentes atque decoras, ceu mense Maio in Hispania solent esse. Quarum alie florentes, alie fructuose, alie in alio statu secundum uniuscuiusque qualitatem vigebant. Garriebat philomena et alii passeres varii ac innumeri mense Novembris, quo ipse per eas deambulabam. Sunt preterea in dicta insula Iohanna septem vel octo palmarum genera. Quæ proceritate et pulchritudine (quemadmodum cetere omnes arbores, herbe fructusque) nostras facile exuperant. Sunt et mirabiles pinus, agri et prata vastissima, varie aves, varia mella variaque metalla, ferro excepto. In ea autem, quam Hispanam supra diximus nuncupari, maximi sunt montes ac pulchri, vasta rura, nemora, campi feracissimi seri paisque et condendis edificiis aptissimi. Portuum in hac insula commoditas et præstantia flumi[f. 31v]num copia salubritate admixta hominum—quæ nisi quis viderit—credulitatem superat. Huius arbores, pascua et fructus multum ab illis Iohane differunt. Hæc præterea Hispana diverso aromatis genere, auro metallisque abundat. Cuius quidem et omnium aliarum, quas ego vidi et quarum cognitionem habeo, incole utriusque sexus nudi semper incedunt, [f. 32r] quemadmodum eduntur in lucem, præter aliquas feminas, que folio frondeve aliqua aut bombicino velo pudenda operiunt, quod ipse sibi ad id negocii parant. Carent hi omnes (ut supra dixi) quocunque genere ferri. Carent et armis, utpote sibi ignotis, nec ad ea sunt apti; non propter corporis deformitatem (cum sint bene formati), sed quia sunt timidi ac pleni formidine. Gestant tamen pro armis arundines sole perustas, in quarum radicibus hastile quoddam ligneum siccum et in mucronem attenuatum figunt; neque his audent iugiter uti. Nam sæpe evenit, cum miserim duos vel tris homines ex meis ad aliquas villas, ut cum earum loquerentur incolis, exiisse agmen glomeratum ex Indis et, ubi nostros appropinquare videbant, fugam celeriter arripuisse despretis a patre liberis, et e contra; et hoc non, quod cuipiam eorum damnum aliquod vel iniuria illata fuerit. Immo ad quoscunque appuli et quibuscum verbum facere potui, quicquid habebam, sum elargitus: pannum aliaque permulta, nulla mihi facta versura. Sed sunt natura pavidi ac timidi. Ceterum ubi se cernunt tutos, omni metu repulso sunt admodum simplices ac bone fidei et in omnibus, quæ habent, liberalissimi. Roganti, quod possidet, inficiatur nemo. Quin ipsi nos ad id poscendum invitant. Maximum erga omnes amorem pre se ferunt. Dant queque magna pro parvis, minima licet re, nihilove contenti. Ego attamen prohibui, ne tam minima et nullius precii hisce darentur, ut sunt lan[f. 32v]cis, parapsidum, vitrique fragmenta, item clavi, ligule; quanquam, si hoc poterant adipisci, videbatur eis pulcerrima mundi possidere iocalia. Accidit enim quendam navitam tantum auri pondus habuisse pro una ligula, quanti sunt tres aurei solidi, et sic alios pro aliis minoris precii, præsertim pro blanquis novis [et quibusdam nummis aureis]. Pro quibus habendis dabant, quicquid petebat venditor, puta unciam cum dimidia et duas auri vel triginta et quadraginta bombicis pondo, quam ipsi iam neverant. Item arcuum amphore, hidrie doliique fragmenta bombice et auro tanquam bestie comparabant. Quod quia iniquum sane erat, vetui dedique eis multa pulcra et grata, que mecum tuleram, nullo interveniente premio, ut eos mihi facilius conciliarem fierentque christicole, et ut sint proni in amorem erga Regem, Reginam principesque nostros et universas gentes Hispaniæ ac studeant perquirere et coacervare eaque nobis tradere, quibus ipsi affluunt et nos magnopere indigemus. Nullam hii norunt ydolatriam. Immo firmissime credunt omnem vim, omnem potentiam, omnia denique bona esse in cœlo, meque inde cum his navibus et nautis descendisse: atque hoc animo ubi<que> fui susceptus, postquam metum repulerant. Nec sunt segnes aut rudes, quin summi ac perspicacis ingenii et homines, qui transfretant mare illud. Non sine admiratione uniuscuiusque rei rationem reddunt, sed nunquam viderunt gentes vestitas neque naves huiusmodi. Ego statim atque ad ma[f. 33r]re illud perveni, e prima insula Indos violenter arripui, qui ediscerent a nobis: et nos pariter docerent ea, quorum ipsi in hisce partibus cognitionem habebant. Et ex voto suscessit. Nam brevi nos ipsos et hi nos tum gestu ac signis, tum verbis intellexerunt magnoque nobis fuere emolumento. Veniunt modo mecum tamen; qui semper putant me desiluisse e cœlo, quamvis diu nobiscum versati fuerint hodieque versentur. Et hi erant primi, qui id, quodcunque appellabamus, nunciabant, alii deinceps aliis elata voce dicentes. ´Venite, venite et videbitis gentes ethereas!ª Quamobrem tam femine quam viri, tam impuberes quam adulti, tam iuvenes quam senes deposita formidine paulo ante concepta nos certatim visebant [magna iter stipante caterva] aliis cibum, aliis potum afferentibus maximo cum amore ac benivolentia incredibili. Habet unaqueque insula multas scaphas solidi ligni, etsi angustas, longitudine tamen ac forma nostris biremibus similes, cursu autem velociores. Reguntur remis tantummodo. Harum quedam sunt magnæ, quedam parve, quedam in medio consistunt, plures tamen biremi, que remigetur duodeviginti transtris, maiores. Cum quibus in omnes illas insulas, que innumere sunt, traiicitur, cunque his suam mercaturam exercent et inter eos conmertia fiunt. Aliquas ego harum biremium seu scapharum vidi, que vehebant septuaginta et octuaginta remiges. In omnibus his insulis nulla est diversitas inter gentis effigies, nulla in [f. 33v] moribus atque loquela. Quin omnes se intelligunt adinvicem. Quæ res perutilis est ad id, quod serenissimum Regem nostrum exoptare precipue reor, scilicet eorum ad sanctam Christi fidem conversionem. Cui quidem, quantum intelligere potui, facilimi sunt et proni. Dixi, quemadmodum sum progressus antea insulam Iohanam per rectum tramitem occasus in ori[f. 34r]entem miliaria .cccxxij. Secundum quam viam et intervallum itineris: possum dicere hanc Iohanam esse maiorem Anglia et Scotia simul. Namque ultra dicta .cccxxij. passuum milia: in ea parte, que ad occidentem prospectat, due (quas non pecii) supersunt provincie, quarum alteram Indi Avan vocant. Cuius accole caudati nascuntur. Tendentur in longitudinen ad miliaria .clxxx., ut ab his, quos veho mecum, Indis percepi, qui omnis has callent insulas. Hispane vero ambitus maior est tota Hispania a Cologna usque ad Fontem Rabidum; hincque facile arguitur quod quartum eius latus, quod ipse per rectam lineam occidentis in orientem traieci, miliaria continet .dlxllll. Hæc insula est affectanda, et affectata non spernenda. In qua—etsi aliarum omnium, ut dixi, pro invictissimo Rege nostro solemniter possessionem accepi, earumque imperiun dicto Regi penitus committitur—in oportuniori tamen loco atque omni lucro et commertio condecenti cuiusdam magne ville, cui Nativitatis domini nomen dedimus, possessionem peculiariter accepi, ibique arcem quandam erigere extemplo iussi, que modo iam debet esse peracta. In qua homines, qui necessarii sunt visi, cum omni armorum genere et ultra annum victu oportuno reliqui; item quandam caravellam et pro aliis construendis tam in hac arte quam in ceteris peritos ac eiusdem insule Regis erga nos benivolentiam et familiaritaten incredibilem. Sunt enim gentes ille ama[f. 34v]biles admodum et benigne eo, quod Rex prædictus me fratrem suum dici gloriabatur. Et si animum revocarent et his, qui in arce manserunt nocere velint, nequeunt, quia armis carent, nudi incedunt et nimium timidi. Ideo dictam arcem tenentes duntaxat possunt totam eam insulam nullo sibi imminente discrimine (dummodo leges, quas dedimus, ac regimen non excedant) facile detinere. In omnibus his insulis, ut intellexi, quisque uni tantum coniugi acquiescit præter principes aut reges, quibus viginti habere licet. Feminæ magis quam viri laborare videntur. Nec bene potui intelligere, an habeant bona propria. Vidi enim, quod unus habebat, aliis impartiri, presertim dapes, obsonia et huiusmodi. Nullum apud eos monstrum reperi, ut plerique existimabant, sed homines magne reverentie atque benignos. Nec sunt nigri velut ethiopes. Habent crines planos ac demissos. Non degunt, ubi radiorum solaris emicat calor. Per magna namque hic est solis vehementia, propterea quod ab equinoctiali linea distat [ubi videtur] gradus sex et viginti. Ex montium acuminibus maximum quoque viget frigus, sed id quidem moderantur Indi tum loci consuetudine, tum rerum calidissimarum, quibus frequenter et luxuriose vescuntur, presidio. Itaque monstra aliqua non vidi neque eorum alicubi habui cognitionem excepta quadam insula Charis nuncupata, quæ secunda ex Hispana in Indiam transfretantibus existit. Quam gens quedam a finitimis habita ferocior incolit. Hi carne [f. 35r] humana vescuntur. Habent predicti biremium genera plurima, quibus in omnes Indicas insulas traiiciunt, depredant, surripiuntque quecunque possunt. Nihil ab aliis differunt, nisi quod gerunt more femineo longos crines. Utuntur arcubus et spiculis arundineis, fixis (ut diximus) in grossiori parte attenuatis hastilibus; ideoque habentur feroces. Quare ceteri Indi inexhausto metu plectuntur. Sed hos ego nihili facio plus quam alios. Hi sunt, qui coeunt cum quibusdam feminis, quæ sole insulam Matheunin, primam ex Hispania in Indiam traiicientibus habitant. He autem femine nullum sui sexus opus exercent. Utuntur enim arcubus et spiculis, sicuti de earum coniugibus dixi. Muniunt sese laminis eneis, quarum maxima apud eas copia existit. Aliam mihi insulam affirmant su pradicta Hispana maiorem. Eius incole carent pilis, auroque inter alias potissimum exuberat. Huius insule et aliarum [quas vidi] homines mecum porto, qui horum, quæ dixi, testimonium perhibent. Denique, ut nostri discessus et celeris reversionis compendium ac emolumentum brevibus astringam, hoc polliceor: me nostris Regibus invictissimis parvo eorum fultum auxilio tantum auri daturum, quantun eis fuerit opus, tantum vero aromatum, bombicis, masticis (que apud Chium duntaxat invenitur) tantumque ligni aloes, tantum servorum ydolatrarum, quantum eorum Maiestas voluerit exigere, item reubarbarum et alia aromatun genera, quæ hii, quos in di[f. 35v]cta arce reliqui, iam invenisse: atque inventuros existimo, quandoquidem ego nullibi magis sum moratus, nisi quantum me cœgerunt venti, præterquam in villa Nativitatis, dum arcem condere et tuta omnia esse providi. Quæ etsi maxima et inaudita sunt, multo tamen maiora forent, si naves mihi, ut ratio exigit, subvenissent. Verum multum ac mirabile hoc nec nostris meritis correspondens, sed sancte Christiane fidei nostrorumque Regum pietati ac religioni, quia, quod humanus consequi non poterat intellectus, id humanis concessit divinus. Solet enim deus servos suos, quique sua præcepta diligunt etiam in impossibilibus exaudire, ut nobis in præsentia contigit, qui ea consecuti sumus, que hactenus mortalium vires minime attigerant. Nam si harum insularum quicpiam aliqui scripserunt aut locuti sunt, omnes per ambages et coniecturas, nemo se eas vidisse asserit, unde prope videbatur fabula. Igitur Rex et Regina, principes ac eorum regna fœlicissima: cunctæque aliæ Christianorum provincie Salvatori domino nostro Iesu Christo agamus gratias, qui tanta nos victoria munereque donavit. Celebrentur processiones, peragantur solemnia sacra [festaque fronde velentur delubra]. Exultet Christus in terris, quemadmodum in cœlis exultat, cum tot populorum perditas ante hac animas salvatum iri previdet. Letemur et nos tum propter exaltationen nostræ fidei, tum propter rerum temporalium incrementa, quorum non solum Hispania, sed universa Christia[f. 36r]nitas est futura particeps. Hec ut gesta sunt, sic breviter enarrata. Vale. Ulisbone, pridie ydus Marcii. Christoforus Colom, Oceanice classis Præfectus. [Epigranma R. L. de Corbaria, Episcopi Montispalusii ad invictissimum Regem Hispaniarum. Iam nulla Hispanis tellus addenda triumphis: atque parum tantis viribus orbis erat. Nunc longe Eois regio deprensa sub undis auctura est titulos, Bethice magne, tuos. Unde repertori merito referenda Columbo gratia, sed summo est maior habenda Deo, qui vincenda parat nova regna tibique sibique teque simul fortem præstat et esse pium.] 1gppqf8znau4ho1mydooqqi2mfgsm24 0 18912 264823 132070 2026-05-06T19:40:22Z Demetrius Talpa 13304 264823 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= Canonicus Menevensis |OperaeTitulus= Annales Ecclesiae Menevensis |OperaeWikiPagina= Annales Ecclesiae Menevensis |Annus= post anno 1286 AD |SubTitulus= sive Annales Menevensis<br/>ex Codice Cottonniano Domitian A.<small>I</small> |Genera=annales et chronica }} ==SUCCESSIO REGUM WALLENSIUM== <br/> '''<font size=6>A</font>Rthurus Rex obiit anno DXLII'''<br/> Dunand Rex moritur<br/> Conanus.<br/> Vortiporius.<br/> Mailgo. Hi quatuor in annis XXIV. sequentibus Arthuri mortem regnaverunt unus post alium in Britannia.<br/> Kereticus infoelix in Britannia regnavit inter annos DLXVI. & DLXXV.<br/> Caduanus Rex Venedocorum post annum DLXXV.<br/> Cadwallo filius Caduani regnavit in Britannia post annum DCX. Is ab Eadwino Saxonico pulsus post annum DCXXX. iterum rediens ab Armorica, Eadwinum cum suis inter fecit, & Britanniam pacifice rexit.<br/> Cadwalladrus filius Cadwallonis regnabat in Britannia post annum DCXLII. Is in Armoricam derelicta Britannia perrexit anno DCLXXIX. & exin Ivor filium suum ad regendas Britonum reliquias misit anno DCLXXXIX.<br/> Anno DCCXXIV. Frequentia inter Britones & Saxones bella: Sed Britones victores in his omnibus fuerunt, Ivor existente duce eorum.<br/> Ivor filius Cadwalladri obiit anno DCCXXXVI.<br/> Tudur ab Hely moritur anno DCCLII.<br/> Rodri Rex Britonum moritur anno DCCLVI.<br/> Sernmail filius Ydwal moritur anno DCCLXXVI.<br/> Maredud Rex Demetorum obiit anno DCCXCVIII.<br/> Cradauc Rex Venedociae a Saxonibus jugulatur anno DCCC.<br/> Arthen Rex Keredigaun obiit anno DCCCIX.<br/> Reyn Rex Demetorum & Cadell Rex Powisiae moriuntur anno DCCCX.<br/> Oweyn filius Mareduc obiit anno DCCCXIII.<br/> Howel moritur anno DCCCXXVI.<br/> Merhin moritur anno DCCCXLIII.<br/> Ythail Rex moritur anno DCCCXLVII.<br/> Eygen Rex Powisiae Romae obiit anno DCCCLIII.<br/> Gogaun Rex Keredigaun mergitur anno DCCCLXXI.<br/> Rodri & filius ejus occiduntur anno DCCCLXXVII.<br/> Howel Romae defunctus est anno DCCCLXXXV.<br/> Merwin Rex filius Rodri occiditur a Gentilibus anno DCCCCIV.<br/> Cadell filius Rodri moritur anno DCCCCX.<br/> Cledau filius Cadell occiditur anno DCCCCXX.<br/> Howel Rex filius Cadell Romam perrexit, & Elen obiit anno DCCCCXXVIII.<br/> Grifut filius Oweyn occiditur anno DCCCCXXXV.<br/> Hiveid filius Cledauc moritur anno DCCCCXXXVIII.<br/> Kenged filius Elissed veneno extinguitur anno DCCCCXLVI.<br/> Howel Rex Britonum cognomento bonus moritur; cui successit Oweyn filius ejus anno DCCCCL. Sed supervenerunt duo filii Ydwal viz Jago & Jevaf, quos Howel a regno expulerat; & pugnaverunt contra Oweyn, & victores fuerunt.<br/> Rodri filius Howel moritur anno DCCCCLIII.<br/> Edywin Filius<!--sic--> Howel moritur anno DCCCCLIV.<br/> Idwal filius Rodri occiditur anno DCCCCLXI.<br/> Cadwallaun filius Oweyn moritur anno DCCCCLXVI.<br/> Rodri filius Idwal moritur anno DCCCCLXVIII.<br/> Jevaf filius Idwal a fratre suo Jago incarceratus est anno DCCCCLXIX.<br/> Jago expulsus est a regno suo, Howel regnante post eum. Meuric filius Idwal occiditur. Morgan obiit anno DCCCCLXXIV.<br/> Jago captus est a Gentilibus, Howel filio Jevas tenente regnum ejus anno DCCCCLXXIX.<br/> Idwal occiditur anno DCCCCLXXX.<br/> Howel filius Jevaf occiditur anno DCCCCLXXXV.<br/> Owen filius Howel moritur anno DCCCCLXXXVII.<br/> Teudur filius Eyniaun occiditur anno DCCCCXCII.<br/> Idimal filius Meuric occiditur anno DCCCCXCIV.<br/> Mareduc filius Owein moritur anno M.<br/> Kenan filius Howel anno MI.<br/> Kenan filius Howel occiditur anno MV.<br/> Meuric filius Artvail occiditur anno MXX.<br/> Lewelin filius Seisill Rex Venedociae pugnavit contra Reyn, qui dicebat se filium Mareduc; & devictrus est Reyn anno MXXI.<br/> Lewelin moritur anno MXXIII. Rederch regnum dextralium Britonum tenuit.<br/> Kenan filius Seisill occiditur anno MXXVI.<br/> Rederch filius Jestin occiditur anno MXXXII. Jacob & filii Howell & Mareduc tenuerunt regnum.<br/> Mareduc filius Edvin a filiis Kenan occiditur anno MXXXIV. Cradauc filius rederch ab Anglis occiditur.<br/> Jacob Rex Venedociae occiditur anno MXXXVIII. pro quo Grifut ap Lewelin regnavit.<br/> Grifud captus fuit a Gentilibus anno MXL.<br/> Grifud Howelum filium Edvyn interfecit anno MXLII.<br/> Cadell filius Artvail moritur. Idwal filius Rodri & filius ejus jugulantur a Saxonibus anno MXLIII.<br/> Grifud filius Lewelin Britonum Rex cecidit anno MLXI.<br/> Bledin regnavit anno MLXVIII.<br/> Bledin a Res filio Owein occiditur anno MLXXIII. cui successit Traharin filius Cradauc, regnum Venedociae tantum tenens. Sed Res & Roderch fil. Cradauc dextralem Britanniam habuerunt.<br/> Rederch filius Cradauc dolo occiditur a consobrino suo Meirchaun anno MLXXIV.<br/> Trahern Rex Venedociae Resum<ref>?</ref> devicit anno MLXXVI. In fine vero hujus anni Res & Howel ejus frater a Cradauc filio Grifud occiduntur.<br/> Res filius Teudur incoepit regnare anno MLXXVII.<br/> Trahern filius Cradauc, & Cradauc filius Grifud, & Res filius Teudur in bello montis Carn occiduntur anno MLXXIX.<br/> Res filius Teudur de regno suo expellitur a filiis Bledit, i.e. Madauc, &c. anno MLXXXV. & occiditur a Francis anno MXC.<br/> Cadugann filius Bledin de Hibernia rediens, pacificatus est eum<ref>or cum</ref> Francis, & partem regni sui accepit anno MXCVI.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&c.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&c.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&c.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&c.<br/> ==ANNALES== <br/> '''<font size=6>A</font>Nno CCCCXXXVIII'''. adventus Anglorum in Angliam sub Hors & Hengist, Gurtheirno existente Rege Britonum.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DXLII'''. ultimo Leonis Imp. anno Arthurus pugnavit contra Mordredum nepotem suum juxta fluvium Cabulan, & eum cum omnibus interfecit. Sed ipse Arthurus graviter vulneratus ad sananda vulnera sua in insulam Avallonis perrexit ; & Constantino cognato suo Britanniam regendam dimisit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anastasius Imp. annis xxiv, regnavit. De Episcopo Daniele Bangor.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dunaud Rex moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Synodus Urbis Legionum ordinata a S. David Menevensi Archiepiscopo.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;S. David Menevensis Archiepiscopus in Domino quievit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCLXXXIX'''. Cadwalladrus Rex Britanniae misit Ivor filium suum cum xii. navibus ad regendas Britonum reliquias ; & ipse Romam perrexit, ubi xii. Cal. Maii viam universae carnis ingressus est anno ab Incarnatione Domini DCLXXXIX.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCXXXVII'''. Beda Presbyter mortuus, qui hunc librum Cronicorum annuatim composuit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCLXX'''. Pascha mutatur apud Britones, emendante Elbodu homine Dei.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCXCVIII'''. Offa Rex moritur. Maredud Rex Demetorum obiit. Bellum Rudlan.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCXI'''. Ellodu Episcopus Venedociae obiit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCXII'''. Combustio Meneviae.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCXXXII'''. Sadurnven Episcopus Menevensis moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCXLI'''. Novis est Episcopus Menevensis.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCLXXIII'''. Novis Episcopus moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCIX'''. Asser Episcopus Britanniae sit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCXL'''. Adelstan Rex Saxonum obiit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCXLIV'''. Luvert Episcopus Menevensis moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCXLV'''. Morcleis Episcopus moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCXLVI'''. Eneuris Episcopus moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCXLVII'''. Eadmundus Rex Saxonum occiditur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno DCCCCLXXXVI'''. Godifric filius Harald cum nigris gentibus vastavit Meneviam.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno M'''. Mareduc filius Owein moritur. Menevia vastatur a Gentilibus ; & Morgeneu Episcopus occiditur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MXI'''. Menevia vastatur a Saxonibus, sc. Edrich & Umbrich.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MXXXIV'''. Cnut filius Sveyn Rex Anglorum moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MXXXIX'''. Herbin Episcopus Menevensis moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXI'''. Grifut filius Leuuelin Britonum Rex cecidit. Joseph Episcopus Menevensis moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXV'''. Haroldus Rex Gothorum cum magno exercitu invasit regiones Angliae ; cui obviavit alius Haroldus filius Godwini, & eum interfecit. Sed iterum supervenit Willelmus quidam Normannorum Dux ; & Haroldum Anglorum Regem vita & regno privavit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXI'''. Franci vastaverunt Keredigiaun. Menevia vastatur a Gentilibus, & Bangor similiter. Bledud Episcopus Menevenfis moritur. Sulgenius Episcopatum aceepit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXVI'''. Bellum Pullgudic, in quo Traharn Rex Venedociae victor fuit, & tota familia Rees cecidit. In fine vero hujus anni Rees & Howel ejus frater a Cerdauc filio Grifud occiduntur. Sulgenus Episcopatum deserit ; & Abraham accepit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXVIII'''. Menevia a Gentilibus vastatur ; & Abraham a Gentilibus occiditur. Sulgenus iterum Episcopatum accepit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXIX'''. Willelmus Rex ad Sanctum David orationis causa perrexit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXXVI'''. Scrinium Sancti David de Ecclesia sua furatur, & juxta civitatem ex toto spoliatur. Terrae motus ingens per totam Britanniam fuit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MLXXXVIII'''. Sulgenus Episcopus lxxv. aetatis fuae anno moritur. Menevia frangitur & destruitur a Gentilibus.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MXCVI'''. Rikemarth filius Sulien Episcopus moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MXCVII'''. Willelmus Rex Anglorum improviso ictu sagittae a quodam milite in venatu percussus occubuit. Thomas Archiepiscopus Eboraci, i. e. Catyr Ebranc, moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXVI'''. Wilfridus Episcopus Menevensis moritur ; cui successit quidam Normannus Bernardus nomine.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXVII'''. Gelasius Papa obiit ; Calixtus successit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXXVII'''. Daniel filius Sulgeni Episcopi moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXXXI'''. Dedicatio Ecclesiae Sancti David.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXXXII'''. Rex Henricus mare transiit, non ultra visurus Angliam. Robertus frater ejus obiit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXXXV'''. Henricus Rex Angliae moritur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXLIII'''. Ducti sunt Monachi Ordinis Cisterciensis, qui modo sunt apud Albam Landam, in Westwalliam per Bernardum Episcopum ; qui dedit eis locum apud Trefgarn in Denglethes.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXLIX'''. Bernardus Episcopus Menevensis xxxiii. Episcopatus sui anno mortuus est. Cui David Geraldi filius in Episcopatum successit. Uchdrit Landavensis Episcopus moritur. Robertus Herefordiae Episcopus moritur. Cui Gilbertus Foliot successit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLIV'''. Stephanus Anglorum Rex obiit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLXVI'''. Robertus de Mulun Herefordiae Episcopus Anglorum sapientissimus obiit iv. Cal. Marcii.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLXXIII'''. Henricus Rex Angliae de Hibernia redeuns orandi causa venit ad Sanctum David xv. Cal. Maii. Ricardus Cant. Archiepiscopus electus est.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLXXVI'''. David Menev. Episcopus obiit; cui successit Petrus.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLXXVIII'''. Willelmus Rex Sicilia duxit filiam Regis Angliae. Petrus suscepit Episcopatum Menevensem.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCLXXX'''. Ecclesia Menevensis diruitur; & novum opus inchoatur.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXCVIII'''. Ricardus Rex obiit. Resus filius Grifut Sutwalliae Princeps moritur iv. Cal. Maii ; cujus corpus apud Sanctum David honorifice humatum est.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCXCIX'''. Petrus Episcopus Menevensis obiit ; qui opus novum Ecclesiae Menevensis incoepit. Vixit autem Episcopus xxii. annis, mensibus vii. diebus xv. cui successit Gaufredus.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCIV'''. Galfridus Menevensis Episcopus in Octavis S. Andreae Apostoli Londoniae consecratur ab Huberto Cant. Archiepiscopo. Nam sex praxedentibus annis Sedes vacaverat propter controversiam Electionis inter Cantuariensem Archiepiscopum & Abbatem S. Dogmaelis, lite ad ultimum determinata in Curia Romana.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXI'''. Johannes Rex cum magno exercitu Nortwalliam adivit ; & Lewelino Principi Venedociae, cui Annam filiam suam in uxorem dederat, munitiones & oppida sua abstulit ; & vix pacificatus Lewelin xxx. obsides Regi dedit, & ut perhibent septem millia averia cum equibus pluribus & canibus & avibus promisit. Episcopum autem Bangornensem, quod ad eum venire noluit, in Ecclesia Bangornensi ante altare Episcopalibus indutum capi praecepit. Qui data pecunia vitam & membra, prout melius potuit, redemit. Rex facta pace in Angliam rediit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXIV'''. Relaxado Interdicti per totam Angliam v. Non. Junii. Galfridus Menevensis Episcopus obiit ; cui successit Gervasius. Johannes Rex transfretavit in Pictaviam. Consecratus est Gervasius Menevensis Episcopus.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXX'''. Translatio S. Thomae Martyris Id. Julii. Nova Turris Menevensis Ecclesiae die Lunae ante Festum S. Martini, nemine mortuo vel laeso, statim post Vesperas in ruinam improvisam versa est.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXXV'''. Primo constitutus est Praecentor in Ecclesia Menevensi. Et incoeptum fuit novum opus majoris Ecclesiae S. Thomae Haverfordiae.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXXIX'''. Gervasius Episcopus Menevensis obiit ; cui successit Anselmus Crassus, Thesaurarius Exoniensis.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXXX'''. Anselmus Crassus consecratus est Episcopus Menev.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXLVIII'''. Terrae motus magnus fuit in Britannia & Hybernia; quo terrae motu magna pars Ecclesiae Menevensis corruit, & plura aedificia in patria, & rupes scissae sunt, xi. Cal. Marcii. Anselmus Menevensis Episcopus obiit ; cui successit Magister Thomas Wallensis. Fur quidam intravit Ecclesiam Menevensem ; & eam vestibus, ornamentis, & caeteris rebus spoliavit ; & spolia in rupibus maritimis abscondit. Custodes vero Ecclesiae super hoc dolentes (impingebatur enim eis a quibusdam) Deum Beatumque David patronum loci suppliciter oraverunt ; ut eos sicut erant innocentes demonstrarent. Quadam autem die non multum post, cum post prandium Sacrista nomine Madauc de hospitio suo ad Ecclesiam iret, ostium Ecclesiae aperuit, & locum in quo ornamenta erant intrans, furem in medio ornamentorum stantem & calicem aureum in manu tenentem invenit. Sacrista vero super hoc admirans ait : О fur infoelix, quid hic facis ? quod te infortunium huc adduxit ? Tu vasa & ornamenta istius Ecclesiae nuper amissa furtive rapuisti. Fur consitens & non negans ait : Ego vere rapui. Prosiliens Sacrista abripuit ei cultellum, quem ad corrigiam suam habebat ; & eum captum coram Clero & populo deduxit. Clerus & populus pro tanto miraculo plaudentes, Deum & Sanctum David hymnis & canticis collaudarunt.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCXCX'''. Consecratus fuit Thomas Wallensis Menevensis Episcopus viii.Kal. Augusti.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLV'''. Thomas Wallensis Menevensis Episcopus die Translationis S. Benedi&i obiit. Cui successit Magister Ricardus de Karreu Theologus & Philosophus optimus.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLVI'''. Consecratus fuit Ricardus Menevensis Episcopus apud Romam a Domino Papa.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXI'''. Ricardus de Carreu Episcopus Menevensis ivit in Franciam incontinenti post Pascha ; & perendinavit apud Rungy prope civitatem Parisiensem.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXII'''. Rediit Ricardus Episcopus in Walliam circa Aiccniionem Domini. Anno<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXIII'''. Henricus Rex Anglias obiit. Cui Edwardus filius suus successit.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXIV'''. celebratum fuit Conciliura Generale apud Lugdunum. Magister Johannes de Fekeham Archidiaconus Brechoniae obiit ; cui successit Magister Henricus de Villamlof. Coronatus est Edwardus Rex Angliae.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXV'''. Incoeptum fuit Feretrum Beati David in Ecclesia Menevensi.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXVIII'''. Magister Henricus de Villamlof Archidiaconus Brechoniae obiit ; cui successit Magister Adam Bareth Thesaurarius Menevensis. Cui Adae successit in Thesauraria Robertus de Haverford Rector Ecclesiae de Lanvenyth ; & fuit installatus viii. Id. Septembris.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXX'''. Ricardus de Carreu Episcopus Menevensis Kalendis Aprilis obiit, & sepultus est in Ecclesia Menevensi prope altare S. Crucis a parte Australi die S. Ambrosii. Electus fuit Magister Thomas Веk iii. Non. Junii, & confirmatus prid. Non. Julii per Johannem de Pecham de Ordine Minorum in Abbatia de Stanlowe prope Cestriam, & consecratus pridie Non. Octobr. apud Lyncolniam.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eodem anno electus est Magister Petrus de Exonia Archidiaconus Menevensis in Episcopum Exoniensem. Cui successit in Archidiaconatu Robertus Thesaurarius Menevensis. Cui Roberto successit in Thesauraria Willelmus de Burreche Canonicus Menevensis.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXXII'''. Willelmus de Burreche Thesaurarius Menevensis obiit iv. Kalend. Aprilis : cui successit Johannes de Barry.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXXIII'''. Mareduc filius Gurwared Archidiaconus de Kermerdyn obiit. Cui successit Magister Johannes de Alderby. Ecclesia de Langadauc facta est Collegiata.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXXIV'''. Visitavit Johannes de Pecham Archiepiscopus Cant. Dioceses Meneveniem, Landavenfem, Bangorem, Asapheniem. Incoepit autem visitare in Ecclesia Menevensi vi. Idus Julii. Eodem anno Dominus Rex Edwardus venit causa peregrinationis apud Sanctum David una cum Domina Regina Angliae nomine Elianora die Dominica in crastino B. Katerinae virginis.<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Anno MCCLXXXVI'''. in crastino Annuntiationis Dominies concessum fuit subsidium magnum Thomae Becke Episcopo Menevensi de tota Diocesi sua ad expedienda quaedam negotia tangentia Clerum erga Magistrum Giffard nuncium Domini Papae in regno Angliae.<br/> <br/> ==Notas== <references/> Ab: ''[http://books.google.no/books?id=VGhHAAAAYAAJ&pg=PA648#v=onepage&q&f=false Anglia sacra: sive Collectio historiarum, partim antiquitus, partim recenter scriptarum, de archiepiscopis & episcopis Angliæ, a prima fidei christianæ susceptione ad annum MDXL]'' Henrici Wharton {{finis}} ghtj5gfhnxh4ap660p6h3p6zogrvuuu 0 18938 264820 134635 2026-05-06T19:39:49Z Demetrius Talpa 13304 264820 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Cambriae |OperaeWikiPagina= Annales Cambriae C |Annus= c. Saeculo XIII |SubTitulus=C T<small>EXT</small><br/>Annales ab orbe condito adusque A. D. mcclxxviii |Editio=British Library MS Cotton Domitian A.1<br/>Folios 138&ndash;155. |Genera=annales et chronica }} ---- ---- <div style="text-align:center;">{{center| {{multicol}} <u>'''Divisionem Pagina'''</u> [[Annales Cambriae C/I|I]].<br/> [[Annales Cambriae C/II|II]].<br/> [[Annales Cambriae C/III|III]].<br/> [[Annales Cambriae C/IIII|IV]].<br/> [[Annales Cambriae C/V|V]].<br/> [[Annales Cambriae C/VI|VI]].<br/> [[Annales Cambriae C/VII|VII]].<br/> [[Annales Cambriae C/VIII|VIII]].<br/> [[Annales Cambriae C/VIIII|IX]].<br/> [[Annales Cambriae C/X|X]].<br/> [[Annales Cambriae C/XI|XI]].<br/> [[Annales Cambriae C/XII|XII]].<br/> [[Annales Cambriae C/XIII|XIII]].<br/> {{multicol-break}} <u>'''Divisionem Folio'''</u> {{multicol}} [[Annales Cambriae C/CXXXVIII|CXXXVIII]].<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXVIIII|CXXXIX]].<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXX|CXL]].<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXXI|CXLI]].<br/> <s>CXLII</s>.<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXXIII|CXLIII]].<br/> <s>CXLIV</s>.<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXXV|CXLV]].<br/> <s>CXLVI</s>.<br/> {{multicol-break}} [[Annales Cambriae C/CXXXXVII|CXLVII]].<br/> <s>CXLVIII</s>.<br/> [[Annales Cambriae C/CXXXXVIIII|CXLIX]].<br/> <s>CL</s>.<br/> [[Annales Cambriae C/CLI|CLI]].<br/> [[Annales Cambriae C/CLII|CLII]].<br/> [[Annales Cambriae C/CLIII|CLIII]].<br/> [[Annales Cambriae C/CLIIII|CLIV]].<br/> [[Annales Cambriae C/CLV|CLV]].<br/> {{multicol-end}} {{multicol-end}} }}</div> ---- ---- ==Vide etiam== * [[Annales Cambriae A]] * [[Annales Cambriae B]] * [[Chronica minora]] {{PD-old}} h5t7bfyxolnxl0lqdnvcj6hljaz6fvr 0 21703 264699 247959 2026-05-06T15:13:51Z Saumache 27923 /* 1. H : K : FEB : N */ 264699 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Ovidius Naso |OperaeTitulus= Fasti |OperaeWikiPagina= Fasti |Annus= c. anno 9 AD |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I |Post= Liber III |PostNomen= ../Liber III }} __TOC__ <poem> Ianus habet finem. cum carmine crescit et annus: alter ut hic mensis, sic liber alter eat. nunc primum velis, elegi, maioribus itis: exiguum, memini, nuper eratis opus. ipse ego vos habui faciles in amore ministros, {{versus|5}} cum lusit numeris prima iuventa suis. idem sacra cano signataque tempora fastis: ecquis ad haec illinc crederet esse viam? haec mea militia est; ferimus quae possumus arma, dextraque non omni munere nostra vacat. {{versus|10}} si mihi non valido torquentur pila lacerto nec bellatoris terga premuntur equi, nec galea tegimur, nec acuto cingimur ense (his habilis telis quilibet esse potest), at tua prosequimur studioso pectore, Caesar, {{versus|15}} nomina, per titulos ingredimurque tuos. ergo ades et placido paulum mea munera voltu respice, pacando siquid ab hoste vacat. Februa Romani dixere piamina patres: nunc quoque dant verbo plurima signa fidem. {{versus|20}} pontifices ab rege petunt et flamine lanas, quis veterum lingua februa nomen erat; quaeque capit lictor domibus purgamina certis, torrida cum mica farra, vocantur idem; nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura {{versus|25}} casta sacerdotum tempora fronde tegit. ipse ego flaminicam poscentem februa vidi; februa poscenti pinea virga data est. denique quodcumque est quo corpora nostra piantur, hoc apud intonsos nomen habebat avos. {{versus|30}} mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci omne solum lustrant, idque piamen habent; aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris, tum cum ferales praeteriere dies. omne nefas omnemque mali purgamina causam {{versus|35}} credebant nostri tollere posse senes. Graecia principium moris dedit: illa nocentes impia lustratos ponere facta putat. Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci caede per Haemonias solvit Acastus aquas; {{versus|40}} vectam frenatis per inane draconibus Aegeus credulus immerita Phasida fovit ope; Amphiareiades Naupactoo Acheloo 'solve nefas' dixit, solvit et ille nefas. ah nimium faciles, qui tristia crimina caedis {{versus|45}} fluminea tolli posse putatis aqua! Sed tamen, antiqui ne nescius ordinis erres, primus, ut est, Iani mensis et ante fuit; qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni: tu quoque sacrorum, Termine, finis eras. {{versus|50}} primus enim Iani mensis, quia ianua prima est: qui sacer est imis manibus, imus erat. postmodo creduntur spatio distantia longo tempora bis quini continuasse viri. </poem> ==1. H : K : FEB : N == <poem> Principio mensis Phrygiae contermina Matri{{r|55}} Sospita delubris dicitur aucta novis. nunc ubi sunt, illis quae sunt sacrata Kalendis templa deae? longa procubuere die. cetera ne simili caderent labefacta ruina cavit sacrati provida cura ducis, {{versus|60}} sub quo delubris sentitur nulla senectus; nec satis est homines, obligat ille deos. templorum positor, templorum sancte repostor, sit superis opto mutua cura tui. dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos, {{versus|65}} proque tua maneant in statione domo. tum quoque vicini lucus celebratur Alerni, qua petit aequoreas advena Thybris aquas. ad penetrale Numae Capitolinumque Tonantem inque Iovis summa caeditur arce bidens. {{versus|70}} saepe graves pluvias adopertus nubibus aether concitat, aut posita sub nive terra latet. </poem> ==2. A N == <poem> Proximus Hesperias Titan abiturus in undas gemmea purpureis cum iuga demet equis, illa nocte aliquis, tollens ad sidera voltum, {{versus|75}} dicet 'ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?' dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis in liquidas subito mersa notabit aquas. </poem> ==3. B N == <poem> Quem modo caelatum stellis Delphina videbas, is fugiet visus nocte sequente tuos, seu fuit occultis felix in amoribus index, Lesbida cum domino seu tulit ille lyram. quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus? carmine currentes ille tenebat aquas. saepe sequens agnam lupus est a voce retentus, {{versus|85}} saepe avidum fugiens restitit agna lupum; saepe canes leporesque umbra iacuere sub una, et stetit in saxo proxima cerva leae, et sine lite loquax cum Palladis alite cornix sedit, et accipitri iuncta columba fuit. {{versus|90}} Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion, tamquam fraternis obstipuisse modis. nomen Arionium Siculas impleverat urbes captaque erat lyricis Ausonis ora sonis; inde domum repetens puppem conscendit Arion, {{versus|95}} atque ita quaesitas arte ferebat opes. forsitan, infelix, ventos undasque timebas: at tibi nave tua tutius aequor erat. namque gubernator destricto constitit ense ceteraque armata conscia turba manu. {{versus|100}} quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem: non haec sunt digitis arma tenenda tuis. ille, metu pavidus, 'mortem non deprecor' inquit, 'sed liceat sumpta pauca referre lyra.' dant veniam ridentque moram: capit ille coronam, {{versus|105}} quae possit crines, Phoebe, decere tuos; induerat Tyrio bis tinctam murice pallam: reddidit icta suos pollice chorda sonos, flebilibus numeris veluti canentia dura traiectus penna tempora cantat olor. {{versus|110}} protinus in medias ornatus desilit undas; spargitur impulsa caerula puppis aqua. inde (fide maius) tergo delphina recurvo se memorant oneri subposuisse novo. ille, sedens citharamque tenens, pretiumque vehendi {{versus|115}} cantat et aequoreas carmine mulcet aquas. di pia facta vident: astris delphina recepit Iuppiter et stellas iussit habere novem. </poem> == (4. C N) 5. D NON : NP == <poem> Nunc mihi mille sonos quoque est memoratus Achilles vellem, Maeonide, pectus inesse tuum, dum canimus sacras alterno carmine Nonas. maximus hic fastis accumulatur honor. deficit ingenium, maioraque viribus urgent: haec mihi praecipuo est ore canenda dies. quid volui demens elegis imponere tantum {{versus|125}} ponderis? heroi res erat ista pedis. sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques. res tamen ante dedit: sero quoque vera tulisti nomina, iam pridem tu pater orbis eras. {{versus|130}} hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto, nomen habes: hominum tu pater, ille deum. Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo moenia, tu dederas transilienda Remo. te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit, {{versus|135}} hoc duce Romanum est solis utrumque latus; tu breve nescioquid victae telluris habebas, quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet. tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas; tu recipis luco, reppulit ille nefas; {{versus|140}} vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges; tu domini nomen, principis ille tenet; te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille; caelestem fecit te pater, ille patrem. Iam puer Idaeus media tenus eminet alvo, {{versus|145}} et liquidas mixto nectare fundit aquas. en etiam, siquis Borean horrere solebat, gaudeat: a Zephyris mollior aura venit. </poem> == (6. E N) (7. F N) (8. G N) (9. H N vel NP) 10. A N == <poem> Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis Lucifer, et primi tempora veris erunt. ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant, magnaque discedens signa reliquit hiems. </poem> == (11. B N) 12. C N == <poem> Tertia nox veniat, Custodem protinus Ursae aspicies geminos exseruisse pedes. inter hamadryadas iaculatricemque Dianam {{versus|155}} Callisto sacri pars fuit una chori. illa, deae tangens arcus, 'quos tangimus arcus, este meae testes virginitatis' ait. Cynthia laudavit, 'promissa' que 'foedera serva, et comitum princeps tu mihi' dixit 'eris.' {{versus|160}} foedera servasset, si non formosa fuisset: cavit mortales, de Iove crimen habet. mille feras Phoebe silvis venata redibat aut plus aut medium sole tenente diem; ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus, {{versus|165}} in medio gelidae fons erat altus aquae), 'hic' ait 'in silva, virgo Tegeaea, lavemur'; erubuit falso virginis illa sono. dixerat et nymphis. nymphae velamina ponunt; hanc pudet, et tardae dat mala signa morae. {{versus|170}} exuerat tunicas; uteri manifesta tumore proditur indicio ponderis ipsa suo. cui dea 'virgineos, periura Lycaoni, coetus desere, nec castas pollue' dixit 'aquas.' luna novum decies implerat cornibus orbem: {{versus|175}} quae fuerat virgo credita, mater erat. laesa furit Iuno, formam mutatque puellae: quid facis? invito est pectore passa Iovem. utque ferae vidit turpes in paelice voltus, 'huius in amplexus, Iuppiter,' inquit 'eas.' {{versus|180}} ursa per incultos errabat squalida montes quae fuerat summo nuper amata Iovi. iam tria lustra puer furto conceptus agebat, cum mater nato est obvia facta suo. illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens, {{versus|185}} et gemuit: gemitus verba parentis erant. hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto ni foret in superas raptus uterque domos. signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton, Arctophylax formam terga sequentis habet. {{versus|190}} saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis. </poem> ==13. D EID : NP == <poem> Idibus agrestis fumant altaria Fauni hic ubi discretas insula rumpit aquas. haec fuit illa dies in qua Veientibus armis {{versus|195}} ter centum Fabii ter cecidere duo. una domus vires et onus susceperat urbis: sumunt gentiles arma professa manus. egreditur castris miles generosus ab isdem, e quis dux fieri quilibet aptus erat. {{versus|200}} Carmentis portae dextro est via proxima iano: ire per hanc noli, quisquis es; omen habet. illa fama refert Fabios exisse trecentos: porta vacat culpa, sed tamen omen habet. ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem {{versus|205}} (turbidus hibernis ille fluebat aquis), castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt; non aliter quam cum Libyca de gente leones invadunt sparsos lata per arva greges. {{versus|210}} diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo accipiunt: Tusco sanguine terra rubet. sic iterum, sic saepe cadunt; ubi vincere aperte non datur, insidias armaque tecta parant. campus erat, campi claudebant ultima colles {{versus|215}} silvaque montanas occulere apta feras. in medio paucos armentaque rara relinquunt, cetera virgultis abdita turba latet. ecce velut torrens undis pluvialibus auctus aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit, {{versus|220}} per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat, riparum clausas margine finit aquas, sic Fabii vallem latis discursibus implent, quodque vident sternunt, nec metus alter inest. quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti: {{versus|225}} simplex nobilitas, perfida tela cave. fraude perit virtus: in apertos undique campos prosiliunt hostes et latus omne tenent. quid faciant pauci contra tot milia fortes? quidve, quod in misero tempore restet, adest? {{versus|230}} sicut aper longe silvis latratibus actus fulmineo celeres dissipat ore canes, mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti, volneraque alterna dantque feruntque manu. una dies Fabios ad bellum miserat omnes, {{versus|235}} ad bellum missos perdidit una dies. ut tamen Herculeae superessent semina gentis, credibile est ipsos consuluisse deos: nam puer impubes et adhuc non utilis armis unus de Fabia gente relictus erat; {{versus|240}} scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci, cui res cunctando restituenda foret. </poem> ==14. E N == <poem> Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis et medius Crater inter utrumque, iacent. Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti; {{versus|245}} quae, tibi, cur tria sint tam sociata, canam. forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat (non faciet longas fabula nostra moras): 'i, mea' dixit 'avis, ne quid pia sacra moretur, et tenuem vivis fontibus adfer aquam.' {{versus|250}} corvus inauratum pedibus cratera recurvis tollit et aerium pervolat altus iter. stabat adhuc duris ficus densissima pomis: temptat eam rostro, non erat apta legi; immemor imperii sedisse sub arbore fertur, {{versus|255}} dum fierent tarda dulcia poma mora. iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum, ad dominumque redit, fictaque verba refert: 'hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum: hic tenuit fontes officiumque meum.' {{versus|260}} 'addis' ait 'culpae mendacia' Phoebus 'et audes fatidicum verbis fallere velle deum? at tibi, dum lactens haerebit in arbore ficus, de nullo gelidae fonte bibentur aquae.' dixit, et, antiqui monimenta perennia facti, {{versus|265}} Anguis, avis, Crater sidera iuncta micant. </poem> ==15. F LVPER : NP == <poem> Tertia post Idus nudos aurora Lupercos aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt. dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo, attigerint Latias unde petita domos. {{versus|270}} Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur Arcades; Arcadiis plurimus ille iugis. testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae, quique citis Ladon in mare currit aquis, cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini, {{versus|275}} altaque Tricrene Parrhasiaeque nives. Pan erat armenti, Pan illic numen equarum, munus ob incolumes ille ferebat oves. transtulit Euander silvestria numina secum: hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat. {{versus|280}} inde deum colimus devectaque sacra Pelasgis: flamen ad haec prisco more Dialis erat. cur igitur currant, et cur (sic currere mos est) nuda ferant posita corpora veste, rogas? ipse deus velox discurrere gaudet in altis {{versus|285}} montibus, et subitas concipit ipse fugas: ipse deus nudus nudos iubet ire ministros; nec satis ad cursus commoda vestis erit. ante Iovem genitum terras habuisse feruntur Arcades, et luna gens prior illa fuit. {{versus|290}} vita feris similis, nullos agitata per usus: artis adhuc expers et rude volgus erat. pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas; nectar erat palmis hausta duabus aqua. nullus anhelabat sub adunco vomere taurus, {{versus|295}} nulla sub imperio terra colentis erat: nullus adhuc erat usus equi; se quisque ferebat: ibat ovis lana corpus amicta sua. sub Iove durabant et corpora nuda gerebant, docta graves imbres et tolerare Notos. {{versus|300}} nunc quoque detecti referunt monimenta vetusti moris, et antiquas testificantur opes. Sed cur praecipue fugiat velamina Faunus, traditur antiqui fabula plena ioci. forte comes dominae iuvenis Tirynthius ibat: {{versus|305}} vidit ab excelso Faunus utrumque iugo; vidit et incaluit, 'montana' que 'numina', dixit 'nil mihi vobiscum est: hic meus ardor erit.' ibat odoratis umeros perfusa capillis Maeonis, aurato conspicienda sinu: {{versus|310}} aurea pellebant tepidos umbracula soles, quae tamen Herculeae sustinuere manus. iam Bacchi nemus et Tmoli vineta tenebat, Hesperos et fusco roscidus ibat equo. antra subit tofis laqueata et pumice vivo; {{versus|315}} garrulus in primo limine rivus erat. dumque parant epulas potandaque vina ministri, cultibus Alciden instruit illa suis: dat tenues tunicas Gaetulo murice tinctas, dat teretem zonam, qua modo cincta fuit. {{versus|320}} ventre minor zona est; tunicarum vincla relaxat, ut posset magnas exseruisse manus. fregerat armillas non illa ad bracchia factas, scindebant magni vincula parva pedes. ipsa capit clavamque gravem spoliumque leonis {{versus|325}} conditaque in pharetra tela minora sua. sic epulis functi sic dant sua corpora somno, et positis iuxta secubuere toris: causa, repertori vitis quia sacra parabant, quae facerent pure, cum foret orta dies. {{versus|330}} noctis erat medium. quid non amor improbus audet? roscida per tenebras Faunus ad antra venit: utque videt comites somno vinoque solutos, spem capit in dominis esse soporis idem. intrat et huc illuc temerarius errat adulter, {{versus|335}} et praefert cautas subsequiturque manus. venerat ad strati captata cubilia lecti, et felix prima sorte futurus erat; ut tetigit fulvi saetis hirsuta leonis vellera, pertimuit sustinuitque manum, {{versus|340}} attonitusque metu rediit, ut saepe viator turbatum viso rettulit angue pedem. inde tori qui iunctus erat velamina tangit mollia, mendaci decipiturque nota. ascendit spondaque sibi propiore recumbit, {{versus|345}} et tumidum cornu durius inguen erat. interea tunicas ora subducit ab ima: horrebant densis aspera crura pilis. cetera temptantem subito Tirynthius heros reppulit: e summo decidit ille toro. {{versus|350}} fit sonus, inclamat comites et lumina poscit Maeonis: inlatis ignibus acta patent. ille gemit lecto graviter deiectus ab alto, membraque de dura vix sua tollit humo. ridet et Alcides et qui videre iacentem, {{versus|355}} ridet amatorem Lyda puella suum. veste deus lusus fallentes lumina vestes non amat, et nudos ad sua sacra vocat. Adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas, inque suo noster pulvere currat equus. {{versus|360}} cornipedi Fauno caesa de more capella venit ad exiguas turba vocata dapes. dumque sacerdotes veribus transuta salignis exta parant, medias sole tenente vias, Romulus et frater pastoralisque iuventus {{versus|365}} solibus et campo corpora nuda dabant. vectibus et iaculis et misso pondere saxi bracchia per lusus experienda dabant: pastor ab excelso 'per devia rura iuvencos, Romule, praedones, et Reme', dixit 'agunt.' {{versus|370}} longum erat armari: diversis exit uterque partibus, occursu praeda recepta Remi. ut rediit, veribus stridentia detrahit exta atque ait 'haec certe non nisi victor edet.' dicta facit, Fabiique simul. venit inritus illuc {{versus|375}} Romulus et mensas ossaque nuda videt. risit, et indoluit Fabios potuisse Remumque vincere, Quintilios non potuisse suos. forma manet facti: posito velamine currunt, et memorem famam quod bene cessit habet. {{versus|380}} Forsitan et quaeras cur sit locus ille Lupercal, quaeve diem tali nomine causa notet. Silvia Vestalis caelestia semina partu ediderat, patruo regna tenente suo; is iubet auferri parvos et in amne necari: {{versus|385}} quid facis? ex istis Romulus alter erit. iussa recusantes peragunt lacrimosa ministri (flent tamen) et geminos in loca sola ferunt. Albula, quem Tiberim mersus Tiberinus in undis reddidit, hibernis forte tumebat aquis: {{versus|390}} hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres, quaque iacent valles, Maxime Circe, tuae. huc ubi venerunt (neque enim procedere possunt longius), ex illis unus et alter ait: 'at quam sunt similes! at quam formosus uterque! {{versus|395}} plus tamen ex illis iste vigoris habet. si genus arguitur voltu, nisi fallit imago, nescioquem in vobis suspicor esse deum. at siquis vestrae deus esset originis auctor, in tam praecipiti tempore ferret opem: {{versus|400}} ferret opem certe, si non ope, mater, egeret, quae facta est uno mater et orba die. nata simul, moritura simul, simul ite sub undas corpora.' desierat, deposuitque sinu. vagierunt ambo pariter: sensisse putares; {{versus|405}} hi redeunt udis in sua tecta genis. sustinet impositos summa cavus alveus unda: heu quantum fati parva tabella tulit! alveus in limo silvis adpulsus opacis paulatim fluvio deficiente sedet. {{versus|410}} arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur Rumina nunc ficus Romula ficus erat. venit ad expositos, mirum, lupa feta gemellos: quis credat pueris non nocuisse feram? non nocuisse parum est, prodest quoque. quos lupa nutrit, {{versus|415}} perdere cognatae sustinuere manus. constitit et cauda teneris blanditur alumnis, et fingit lingua corpora bina sua. Marte satos scires: timor abfuit. ubera ducunt nec sibi promissi lactis aluntur ope. {{versus|420}} illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis; magna dati nutrix praemia lactis habet. Quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos? Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet. Nupta, quid exspectas? non tu pollentibus herbis {{versus|425}} nec prece nec magico carmine mater eris; excipe fecundae patienter verbera dextrae, iam socer optatum nomen habebit avi. nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae reddebant uteri pignora rara sui. {{versus|430}} 'quid mihi' clamabat 'prodest rapuisse Sabinas' Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit), 'si mea non vires, sed bellum iniuria fecit? utilius fuerat non habuisse nurus.' monte sub Esquilio multis incaeduus annis {{versus|435}} Iunonis magnae nomine lucus erat. huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique suppliciter posito procubuere genu: cum subito motae tremuere cacumina silvae, et dea per lucos mira locuta suos. {{versus|440}} 'Italidas matres' inquit 'sacer hircus inito.' obstipuit dubio territa turba sono. augur erat, nomen longis intercidit annis: nuper ab Etrusca venerat exul humo; ille caprum mactat: iussae sua terga puellae {{versus|445}} pellibus exsectis percutienda dabant. luna resumebat decimo nova cornua motu, virque pater subito nuptaque mater erat. gratia Lucinae: dedit haec tibi nomina lucus, aut quia principium tu, dea, lucis habes. {{versus|450}} parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis, maturumque utero molliter aufer onus. Orta dies fuerit, tu desine credere ventis; perdidit illius temporis aura fidem. flamina non constant, et sex reserata diebus {{versus|455}} carceris Aeolii ianua lata patet. iam levis obliqua subsedit Aquarius urna: proximus aetherios excipe, Piscis, equos. te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis signa) duos tergo sustinuisse deos. {{versus|460}} terribilem quondam fugiens Typhona Dione, tum, cum pro caelo Iuppiter arma tulit, venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo, inque Palaestinae margine sedit aquae. populus et cannae riparum summa tenebant, {{versus|465}} spemque dabant salices hos quoque posse tegi. dum latet, insonuit vento nemus: illa timore pallet, et hostiles credit adesse manus, utque sinu tenuit natum, 'succurrite, nymphae, et dis auxilium ferte duobus' ait. {{versus|470}} nec mora, prosiluit. pisces subiere gemelli: pro quo nunc, cernis, sidera nomen habent. inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis nec violant timidi piscibus ora Syri. </poem> == (16. G EN) 17. H QVIR : NP == <poem> Proxima lux vacua est; at tertia dicta Quirino, qui tenet hoc nomen (Romulus ante fuit), sive quod hasta 'curis' priscis est dicta Sabinis (bellicus a telo venit in astra deus); sive suum regi nomen posuere Quirites, seu quia Romanis iunxerat ille Cures. {{versus|480}} nam pater armipotens postquam nova moenia vidit, multaque Romulea bella peracta manu, 'Iuppiter', inquit 'habet Romana potentia vires: sanguinis officio non eget illa mei. redde patri natum: quamvis intercidit alter, {{versus|485}} pro se proque Remo qui mihi restat erit. "unus erit quem tu tolles in caerula caeli" tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.' Iuppiter adnuerat: nutu tremefactus uterque est polus, et caeli pondera novit Atlas. {{versus|490}} est locus, antiqui Caprae dixere paludem: forte tuis illic, Romule, iura dabas. sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum, et gravis effusis decidit imber aquis. hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether: {{versus|495}} fit fuga, rex patriis astra petebat equis. luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis, haesissetque animis forsitan illa fides; sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba, lunaque fulgebat, nec facis usus erat, {{versus|500}} cum subito motu saepes tremuere sinistrae: rettulit ille gradus, horrueruntque comae. pulcher et humano maior trabeaque decorus Romulus in media visus adesse via et dixisse simul 'prohibe lugere Quirites, {{versus|505}} nec violent lacrimis numina nostra suis: tura ferant placentque novum pia turba Quirinum, et patrias artes militiamque colant.' iussit et in tenues oculis evanuit auras; convocat hic populos iussaque verba refert. {{versus|510}} templa deo fiunt: collis quoque dictus ab illo est, et referunt certi sacra paterna dies. Lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur accipe: parva quidem causa, sed apta, subest. non habuit doctos tellus antiqua colonos: {{versus|515}} lassabant agiles aspera bella viros. plus erat in gladio quam curvo laudis aratro: neglectus domino pauca ferebat ager. farra tamen veteres iaciebant, farra metebant, primitias Cereri farra resecta dabant: {{versus|520}} usibus admoniti flammis torrenda dederunt, multaque peccato damna tulere suo; nam modo verrebant nigras pro farre favillas, nunc ipsas ignes corripuere casas. facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni {{versus|525}} orant ut fruges temperet illa suas. curio legitimis nunc Fornacalia verbis maximus indicit nec stata sacra facit: inque foro, multa circum pendente tabella, signatur certa curia quaeque nota, {{versus|530}} stultaque pars populi quae sit sua curia nescit, sed facit extrema sacra relata die. </poem> == (18. A C) (19. B C) (20. C C) 21. D FERAL : F vel FP == <poem> Est honor et tumulis, animas placare paternas, parvaque in exstructas munera ferre pyras. parva petunt manes: pietas pro divite grata est {{versus|535}} munere; non avidos Styx habet ima deos. tegula porrectis satis est velata coronis et sparsae fruges parcaque mica salis, inque mero mollita Ceres violaeque solutae: haec habeat media testa relicta via. {{versus|540}} nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est: adde preces positis et sua verba focis. hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor, attulit in terras, iuste Latine, tuas. ille patris Genio sollemnia dona ferebat: {{versus|545}} hinc populi ritus edidicere pios. at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis bella, Parentales deseruere dies. non impune fuit; nam dicitur omine ab isto Roma suburbanis incaluisse rogis. {{versus|550}} vix equidem credo: bustis exisse feruntur et tacitae questi tempore noctis avi, perque vias Urbis latosque ululasse per agros deformes animas, volgus inane, ferunt. post ea praeteriti tumulis redduntur honores, {{versus|555}} prodigiisque venit funeribusque modus. dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae: exspectet puros pinea taeda dies, nec tibi, quae cupidae matura videbere matri, comat virgineas hasta recurva comas. {{versus|560}} conde tuas, Hymenaee, faces, et ab ignibus atris aufer: habent alias maesta sepulcra faces. di quoque templorum foribus celentur opertis, ture vacent arae stentque sine igne foci. nunc animae tenues et corpora functa sepulcris {{versus|565}} errant, nunc posito pascitur umbra cibo. nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint Luciferi, quot habent carmina nostra pedes. hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem; ultima placandis manibus illa dies. {{versus|570}} Ecce anus in mediis residens annosa puellis sacra facit Tacitae (vix tamen ipsa tacet), et digitis tria tura tribus sub limine ponit, qua brevis occultum mus sibi fecit iter: tum cantata ligat cum fusco licia plumbo, {{versus|575}} et septem nigras versat in ore fabas, quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena, obsutum maenae torret in igne caput; vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est, aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit. {{versus|580}} 'hostiles linguas inimicaque vinximus ora' dicit discedens ebriaque exit anus. protinus a nobis quae sit dea Muta requires: disce per antiquos quae mihi nota senes. Iuppiter, inmodico Iuturnae victus amore, {{versus|585}} multa tulit tanto non patienda deo: illa modo in silvis inter coryleta latebat, nunc in cognatas desiliebat aquas. convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant, et iacit in medio talia verba choro: {{versus|590}} 'invidet ipsa sibi vitatque quod expedit illi vestra soror, summo iungere membra deo. consulite ambobus: nam quae mea magna voluptas, utilitas vestrae magna sororis erit. vos illi in prima fugienti obsistite ripa, {{versus|595}} ne sua fluminea corpora mergat aqua.' dixerat; adnuerant nymphae Tiberinides omnes quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos. forte fuit Nais, Lara nomine; prima sed illi dicta bis antiquum syllaba nomen erat, {{versus|600}} ex vitio positum. saepe illi dixerat Almo 'nata, tene linguam': nec tamen illa tenet. quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis, 'effuge' ait 'ripas', dicta refertque Iovis. illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas {{versus|605}} 'Naida Iuturnam vir tuus' inquit 'amat.' Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste eripit huic linguam, Mercuriumque vocat: 'duc hanc ad manes: locus ille silentibus aptus. nympha, sed infernae nympha paludis erit.' {{versus|610}} iussa Iovis fiunt. accepit lucus euntes: dicitur illa duci tum placuisse deo. vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur, et frustra muto nititur ore loqui, fitque gravis geminosque parit, qui compita servant {{versus|615}} et vigilant nostra semper in urbe Lares. </poem> ==22. E C == <poem> Proxima cognati dixere Karistia kari, et venit ad socios turba propinqua deos. scilicet a tumulis et qui periere propinquis protinus ad vivos ora referre iuvat, {{versus|620}} postque tot amissos quicquid de sanguine restat aspicere et generis dinumerare gradus. innocui veniant: procul hinc, procul impius esto frater et in partus mater acerba suos, cui pater est vivax, qui matris digerit annos, {{versus|625}} quae premit invisam socrus iniqua nurum. Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor, et quae ruricolis semina tosta dedit, et soror et Procne Tereusque duabus iniquus et quicumque suas per scelus auget opes. {{versus|630}} dis generis date tura boni: Concordia fertur illa praecipue mitis adesse die; et libate dapes, ut, grati pignus honoris, nutriat incinctos missa patella Lares. iamque, ubi suadebit placidos nox umida somnos, {{versus|635}} larga precaturi sumite vina manu, et 'bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar' dicite; suffuso sint bona verba mero. </poem> ==23. F TER : NP == <poem> Nox ubi transierit, solito celebretur honore separat indicio qui deus arva suo. Termine, sive lapis sive es defossus in agro stipes, ab antiquis tu quoque numen habes. te duo diversa domini de parte coronant, binaque serta tibi binaque liba ferunt. ara fit: huc ignem curto fert rustica testo {{versus|645}} sumptum de tepidis ipsa colona focis. ligna senex minuit concisaque construit arte, et solida ramos figere pugnat humo; tum sicco primas inritat cortice flammas; stat puer et manibus lata canistra tenet. {{versus|650}} inde ubi ter fruges medios immisit in ignes, porrigit incisos filia parva favos. vina tenent alii: libantur singula flammis; spectant, et linguis candida turba favet. spargitur et caeso communis Terminus agno, {{versus|655}} nec queritur lactans cum sibi porca datur. conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex et cantant laudes, Termine sancte, tuas: 'tu populos urbesque et regna ingentia finis: omnis erit sine te litigiosus ager. {{versus|660}} nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro, legitima servas credita rura fide. si tu signasses olim Thyreatida terram, corpora non leto missa trecenta forent, nec foret Othryades congestis lectus in armis. {{versus|665}} o quantum patriae sanguinis ille dedit! quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum cuncta Iovi cessit turba locumque dedit; Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede restitit et magno cum Iove templa tenet. {{versus|670}} nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat, exiguum templi tecta foramen habent. Termine, post illud levitas tibi libera non est: qua positus fueris in statione, mane; nec tu vicino quicquam concede roganti, {{versus|675}} ne videare hominem praeposuisse Iovi: et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris, clamato "tuus est hic ager, ille tuus".' est via quae populum Laurentes ducit in agros, quondam Dardanio regna petita duci: {{versus|680}} illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris sacra videt fieri sextus ab Urbe lapis. gentibus est aliis tellus data limite certo: Romanae spatium est Urbis et orbis idem. </poem> ==24. G REGIF : N == <poem> Nunc mihi dicenda est regis fuga. traxit ab illa sextus ab extremo nomina mense dies. ultima Tarquinius Romanae gentis habebat regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen. ceperat hic alias, alias everterat urbes, et Gabios turpi fecerat arte suos. {{versus|690}} namque trium minimus, proles manifesta Superbi, in medios hostes nocte silente venit. nudarant gladios: 'occidite' dixit 'inermem: hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater, qui mea crudeli laceravit verbere terga' {{versus|695}} (dicere ut hoc posset, verbera passus erat). luna fuit: spectant iuvenem, gladiosque recondunt, tergaque, deducta veste, notata vident: flent quoque, et ut secum tueatur bella precantur. callidus ignaris adnuit ille viris. {{versus|700}} iamque potens misso genitorem appellat amico, perdendi Gabios quod sibi monstret iter. hortus odoratis suberat cultissimus herbis, sectus humum rivo lene sonantis aquae: illic Tarquinius mandata latentia nati {{versus|705}} accipit, et virga lilia summa metit. nuntius ut rediit decussaque lilia dixit, filius 'agnosco iussa parentis' ait. nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina, traduntur ducibus moenia nuda suis. {{versus|710}} ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis exit et exstinctis ignibus exta rapit. consulitur Phoebus. sors est ita reddita: 'matri qui dederit princeps oscula, victor erit.' oscula quisque suae matri properata tulerunt, {{versus|715}} non intellecto credula turba deo. Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis. ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae, creditus offenso procubuisse pede. {{versus|720}} cingitur interea Romanis Ardea signis, et patitur longas obsidione moras. dum vacat et metuunt hostes committere pugnam, luditur in castris, otia miles agit. Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque {{versus|725}} accipit; ex illis rege creatus ait: 'dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello, nec sinit ad patrios arma referre deos, ecquid in officio torus est socialis? et ecquid coniugibus nostris mutua cura sumus?' {{versus|730}} quisque suam laudat: studiis certamina crescunt, et fervet multo linguaque corque mero. surgit cui dederat clarum Collatia nomen: 'non opus est verbis, credite rebus' ait. 'nox superest: tollamur equis Urbemque petamus'; {{versus|735}} dicta placent, frenis impediuntur equi. pertulerant dominos. regalia protinus illi tecta petunt: custos in fore nullus erat. ecce nurum regis fusis per colla coronis inveniunt posito pervigilare mero. {{versus|740}} inde cito passu petitur Lucretia, cuius ante torum calathi lanaque mollis erat. lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant; inter quas tenui sic ait illa sono: 'mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae) {{versus|745}} quamprimum nostra facta lacerna manu. quid tamen auditis (nam plura audire potestis)? quantum de bello dicitur esse super? postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas, improba, quae nostros cogis abesse viros. {{versus|750}} sint tantum reduces. sed enim temerarius ille est meus, et stricto qualibet ense ruit. mens abit et morior, quotiens pugnantis imago me subit, et gelidum pectora frigus habet.' desinit in lacrimas inceptaque fila remisit, {{versus|755}} in gremio voltum deposuitque suum. hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicam, et facies animo dignaque parque fuit. 'pone metum, veni' coniunx ait; illa revixit, deque viri collo dulce pependit onus. {{versus|760}} interea iuvenis furiales regius ignes concipit, et caeco raptus amore furit. forma placet niveusque color flavique capilli quique aderat nulla factus ab arte decor: verba placent et vox et quod corrumpere non est; {{versus|765}} quoque minor spes est, hoc magis ille cupit. iam dederat cantus lucis praenuntius ales, cum referunt iuvenes in sua castra pedem. carpitur attonitos absentis imagine sensus ille; recordanti plura magisque placent. {{versus|770}} sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit, iniectae collo sic iacuere comae, hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt, hic color, haec facies, hic decor oris erat. ut solet a magno fluctus languescere flatu, {{versus|775}} sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet, sic, quamvis aberat placitae praesentia formae, quem dederat praesens forma, manebat amor. ardet, et iniusti stimulis agitatus amoris comparat indigno vimque metumque toro. {{versus|780}} 'exitus in dubio est: audebimus ultima' dixit: 'viderit! audentes forsque deusque iuvat. cepimus audendo Gabios quoque.' talia fatus ense latus cinxit tergaque pressit equi. accipit aerata iuvenem Collatia porta, {{versus|785}} condere iam voltus sole parante suos. hostis ut hospes init penetralia Collatini: comiter excipitur; sanguine iunctus erat. quantum animis erroris inest! parat inscia rerum infelix epulas hostibus illa suis. {{versus|790}} functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum; nox erat, et tota lumina nulla domo. surgit et aurata vagina liberat ensem et venit in thalamos, nupta pudica, tuos; utque torum pressit, 'ferrum, Lucretia, mecum est' {{versus|795}} natus ait regis, 'Tarquiniusque loquor.' illa nihil, neque enim vocem viresque loquendi aut aliquid toto pectore mentis habet; sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis parva sub infesto cum iacet agna lupo. {{versus|800}} quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans. clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat. effugiat? positis urgentur pectora palmis, tum primum externa pectora tacta manu. instat amans hostis precibus pretioque minisque: {{versus|805}} nec prece nec pretio nec movet ille minis. 'nil agis: eripiam' dixit 'per crimina vitam: falsus adulterii testis adulter ero: interimam famulum, cum quo deprensa fereris.' succubuit famae victa puella metu. {{versus|810}} quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet. heu quanto regnis nox stetit una tuis! iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis, ut solet ad nati mater itura rogum, grandaevumque patrem fido cum coniuge castris {{versus|815}} evocat: et posita venit uterque mora. utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt, cui paret exsequias, quoque sit icta malo. illa diu reticet pudibundaque celat amictu ora: fluunt lacrimae more perennis aquae. {{versus|820}} hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant indicet et caeco flentque paventque metu. ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto non oculos ideo sustulit illa suos. 'hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar' inquit, {{versus|825}} 'eloquar infelix dedecus ipsa meum?' quaeque potest, narrat; restabant ultima: flevit, et matronales erubuere genae. dant veniam facto genitor coniunxque coactae: 'quam' dixit 'veniam vos datis, ipsa nego.' {{versus|830}} nec mora, celato fixit sua pectora ferro, et cadit in patrios sanguinulenta pedes. tum quoque iam moriens ne non procumbat honeste respicit: haec etiam cura cadentis erat. ecce super corpus, communia damna gementes, {{versus|835}} obliti decoris virque paterque iacent. Brutus adest, tandemque animo sua nomina fallit, fixaque semanimi corpore tela rapit, stillantemque tenens generoso sanguine cultrum edidit impavidos ore minante sonos: {{versus|840}} 'per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem, perque tuos manes, qui mihi numen erunt, Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum. iam satis est virtus dissimulata diu.' illa iacens ad verba oculos sine lumine movit, {{versus|845}} visaque concussa dicta probare coma. fertur in exsequias animi matrona virilis et secum lacrimas invidiamque trahit. volnus inane patet: Brutus clamore Quirites concitat et regis facta nefanda refert. {{versus|850}} Tarquinius cum prole fugit: capit annua consul iura: dies regnis illa suprema fuit. Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo, nec metuit ne qua versa recurrat hiems? saepe tamen, Procne, nimium properasse quereris, {{versus|855}} virque tuo Tereus frigore laetus erit. </poem> == (25. H C) (26. A EN) 27. B EQVIR : NP (28. C C) == <poem> Iamque duae restant noctes de mense secundo, Marsque citos iunctis curribus urget equos; ex vero positum permansit Equirria nomen, quae deus in campo prospicit ipse suo. {{versus|860}} iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt, signatusque tuo nomine mensis adest. venimus in portum libro cum mense peracto. naviget hinc alia iam mihi linter aqua. </poem> </div> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I |Post= Liber III |PostNomen= ../Liber III }} lvj6ao69nu1dh13nuwslz6hvl4odous 0 23077 264821 132071 2026-05-06T19:40:03Z Demetrius Talpa 13304 264821 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Iuvavenses maiores |OperaeWikiPagina= Annales Iuvavenses maiores |Annus= Saeculo X |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=annales et chronica }} <div class="text"> '''ANNI INCARNATIONIS DOMINICAE'''.<br/> '''550.''' De hoc pascha Victor Capuanus scripsit.<br/> '''551.''' primus Dionysii circa Iustiniani principis annum 6. qui regnavit annis 38. indictione 7.<br/> '''620.''' Edilberct Cantuariorum rex, filius Irminrici, obiit 6. Kal. Mart. feria 4.<br/> '''640.''' Eodbald, filius Edilberti, depositus 13. Kal. Februar. feria 6.<br/> '''643.''' Oswi regnare incipit.<br/> '''651.''' Aidan episcopus obiit.<br/> '''658.''' Finan moritur.<br/> '''725.''' Carolus primum in Baioariam venit.<br/> '''741.''' natus est Tassilo dux.<br/> '''774.''' dedicata exxlesia sancti Rodberti, et captus Desiderius rex in Italia in civitate Pabia.<br/> '''782.''' in Carisiaco.<br/> '''783.''' in Theodunvilla.<br/> '''784.''' in Haristalle. Transitus Virgilii episcopi.<br/> '''785.''' in Erisburgo.<br/> '''786.''' in Atiniago.<br/> '''787.''' Romae celebravit pascham.<br/> '''788.''' pascham in Inglinhaim, et captus Tassilo dux.<br/> '''789.''' in Aquis.<br/> '''790.''' ad Wormatiam. Adalwinus episcopus ordinatus est.<br/> '''792.''' ad Ragenesburc.<br/> '''793.''' ad Franchonofurt, et magna synodus, in quo damnata est haeresis de adoptione filii Dei, et Felix episcopus de Ispania anathematizatus.<br/> '''794.''' ad Aquis.<br/> '''795.''' ad Aquis.<br/> '''796.''' ad Aquis. Hunni se dediderunt. Zotan haptizatus est.<br/> '''797.''' ad Aquis.<br/> '''798.''' domnus Arn episcopus cum magna legatione ad Romam, et ibidem a Leone papa pallium accepit et archiepiscopus constituitur.<br/> '''799.''' hoc anno eiectus est Leo papa a sede apostolica 7. Kal. Maii et a Romanis martyrizatus, sed a Deo restitutis 3. Kal. Decembris, imperante Carolo rege.<br/> '''800.''' Carolus imperium suscepit Romanum in Roma, et a Leone secundo iuniore consecratus imperator, die nativitatis Domini.<br/> '''801.''' Carolus imperator synodum examinationis episcoporum et clericorum fecit in Aquis palatio mense Novembrio, et alium mense Aprilio ita ... fact ... iter. Tertium synodum fecit mense Martio.<br/> '''803.''' Carolus in Baioaria mense Augusto, in Iuvavense civitate mense Octobr. et missi Hierosolymitani cum eo.<br/> '''804.''' Alchuinus obiit 14. Kal. Iun. Carolus Sixones expulit de patria eorum.<br/> '''805.''' hoc anno haptizatus est paganus, vocatus Abraham, 11. Kal. Octobr. Hoc anno Leo papa in Francia. Natalis Domini in Carisiaco; epiphania in Aquis.<br/> '''806.''' in Niceno synodus circiter 483 patrum. Hoc anno Carolus imperator divisit regnum inter filios suos in Theodonis villa die 2. Id. Febr.<br/> '''807.''' ecclipsis solis facta est die 2. Id. Febr. ab hora 4. usque in horam 7.<br/> '''810.''' domnus Pipinus obiit 8. Idus Iulias. Pridie Kal. Dec. eclipsis solis facta est ab hora 4. usque in horam 7. die sabbathi.<br/> '''811.''' Carolus iunior obiit 2. Non. Decembris.<br/> '''812.''' Pernhardus rex factus est.<br/> '''814.''' Karolus imperator obiit 5. Kal. Febr. Domnus Hludowicus imperium suscepit, et Hlodhario Baioariam dedit, Pippino Wasoniam.<br/> '''821.''' obiit Arn episcopus 9. Kal. Febr.<br/> '''835.''' Heilram obiit 6. Idus Ian.<br/> '''975.''' ..... et iterum ad orientem iuxta ripam Danubii, itemque iuxta fluvium Isara; et perierunt plurimi in aquis et interfecti sunt. Tunc venit rex Otto ad Radasponam, et expulsus est Henricus dux a regno, et factus est Otto dux Baioariorum, filius fratris. </div> {{finis}} ksrftak2sgv295yc6p64vlyadcad41e 0 23717 264818 137563 2026-05-06T19:39:06Z Demetrius Talpa 13304 264818 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus=Annales Bertiniani |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo IX |SubTitulus= fortasse [[Scriptor:Georgus Henricus Pertz|Georgus Henricus Pertz]], [[Scriptor:Prudentius Trecensis|Prudentius Trecensis]], [[Scriptor:Hincmarus Remensis|Hincmarus Remensis]] auctores esse dicitur |Genera=annales et chronica }} <div class=text> '''INDEX''' *[[Annales Bertiniani/Pars Prima|Pars Prima.]] *[[Annales Bertiniani /Pars Secunda Auctore Prudentio, Trecensi Episcopo|Pars Secunda Auctore Prudentio, Trecensi Episcopo.]] *[[Annales Bertiniani/Pars Tertia Auctore Hincmaro, Remensi Archiepiscopo|Pars Tertia Auctore Hincmaro, Remensi Archiepiscopo.]] </div> {{finis}} o6629ebn1xt65xcp9ve0dnqz4na1chk 0 37842 264824 138705 2026-05-06T19:40:35Z Demetrius Talpa 13304 264824 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Vedastini |OperaeWikiPagina= Annales Vedastini |Annus= Saeculo X |SubTitulus= |Genera=annales et chronica |Editio= |Fons= [https://www.thelatinlibrary.com/annalesvedastini.html thelatinlibrary.com] }} ANNALES VEDASTINI Anno DCCCLXXIIII. Anno Domini DCCCLXXIIII. Karolus rex Andegavis civitate Nortmannos obsedit, sed pessimorum consilio acceptis obsidibus inlesos abire permisit. In illis etiam diebus plaga locustarum facta. Anno DCCCLXXV. Anno Domini DCCCLXXV. Hludowicus imperator obiit, Karolusque rex Italiam perrexit, et pars maxima multitudo eiusdem provintiae eum cum pace excepit. Sed Karlomannus nepos eius cum exercitu veniens iter illius inquietare conatus est, sed nuntiis intercurrentibus ad colloquium mutuum devenerunt, et pace inter eos acta Karlomannus reversus est in terram suam, Karolus iter, quod arripuerat, pertendere studuit, donec Romam ad limina beati Petri pervenit, ibique ab Iohanne papa honorifice susceptus. Anno DCCCLXXVI. Anno Domini DCCCLXXVI. Karolus rex die nativitatis Domini nostri a praedicto Iohanne papa accepit benedictionem imperialem multisque muneribus honoravit sanctum Petrum et praedictum papam, atque dehinc benedictione apostolica percepta remeavit in Franciam. Mortuo dehinc Hludowico fratre suo, pessimo usus consilio regnum ipsius, quod suis filiis pater reliquit, invasit, Aquisgrani palatium cum multitudine venit, sed non ita ut debuit. Inde Coloniam perrexit; et Hludowicus nepos eius ad eum legatos misit pacis gratia, sed quod petiere non impetrantes ad eum, a quo missi sunt, rediere. Unde instinctu diabolico utrique, Karolus imperator et Hludowicus rex, bellum inter se mandavere Andranacumque devenerunt, et iudicio Dei cessit victoria Hludowico, multique Franci nobiles ibi capti atque interempti sunt, et Karolus imperator inde fugiendo rediit in regnum suum. Actum est hoc proelium Nonis Octobr. indictione X. Interim, dum haec aguntur, Dani seu Nortmanni, piraticam exercentes, Sequanam ingressi incendiis et occisione regnum Francorum crudeliter devastant. Contra quos Karolus exercitum dirigit, sed nil utiliter egere. Unde de redemptione regni cogitare coepit. Anno DCCCLXXVII. Anno Domini DCCCLXXVII. Misitque legatos, qui cum Nortmannis tractarent, ut munerati e regno eius abirent. Et facta pactione spoliantur aecclesiae, et omne regnum ad hoc tributum dat, ut ab hac liberarentur clade. Et dum in his principes regni occupantur, Karolus imperator ad hoc negotium perficiendum Hludowicum filium suum delegit in regno cum suis primoribus relinquendum et iterum iter parat, quo Italiam pergeret et inde ad limina apostolorum. Contra voluntatem denique suorum cum coniuge iterum Italiam ingressus est, Papiaeque civitati Iohannes papa ei occurrit, ibique se mutuo salutaverunt. At hi qui in Francia remanserant dato tributo Danos e regno abire coegerunt. Et dum domnus apostolicus et imperator Papiae civitati essent, subito eis nuntiatur Karlomannum imperatori cum manu valida superveniri. Unde commotus imperator, videns non habere unde ei resistere, praedicto papae munera, quae sancto deportabat Petro, dedit, inter quae crucifixum aureum, quale non fuit ab ullis regibus factum. Ipse vero per Alpes Provintiae in Franciam repedare voluit, sed, ut dicitur, a quodam Sedechia Iudaeo potionatus in loco qui dicitur Nantua intra Alpes posito II. Non. Octobr. indictione XI, anno aetatis suae LIIII, regni vero XXXVII, imperii autem II. vitam finivit praesentem. Corpus vero eius in eodem regno in loculo *reposuerunt, donec transferretur in Franciam, quod postea per diversa loca translatum est. Franci vero mense Decembrio Compendio palatio adunati Hludowicum filium eius in regnum statuunt. Anno DCCCLXXVIII. Anno Domini DCCCLXXVIII. Iohannes papa ab Lantberto duce Spolitanorum iniuriatus Franciam venit, eiusque adventus Hludowico regi nuntiatur, qui tunc morabatur circa Ligerem propter Nortmannos. Qui festinanter Trecas civitati ei occurrit, mutuoque se salutaverunt. Tunc ibi Incmarus Laudunensium episcopus, qui ab Bosone fuerat excaecatus, coram ipso papa atque omnibus Gallicanorum episcopis [se] de omnibus, quibus olim fuerat dampnatus, inculpabilem reddidit atque iubente apostolico missas celebravit. Ibi etiam Bernardus dux Augustudunensium de infidelitate convincitur. Rex etiam atque omnes principes multis honoribus honoraverunt domnum apostolicum et socium itineris eius Bosonem delegerunt usque Italiam. Hludowicus etiam rex, filius Hludowici, legatos misit ad Hludowicum regem, ut sibi Aristallio occurreret pacis gratia. Qui festine ad locum nominatum veniens, mutuo se salutaverunt pacemque firmissimam inter se fecerunt. Actum est hoc mense Octobrio, ipsoque mense fere mediante eclypsis solis facta est hora diei VIII. indictione XII. Anno DCCCLXXVIIII. Anno Domini DCCCLXXVIIII. Balduinus comes moritur sepeliturque in Sithiu monasterio. Hludowicus etiam rex graviter infirmatur et die sancto parasceuen anno aetatis suae circiter XXXIII, indictione XII, diem clausit extremum, sepeliturque in aecclesia beatae Dei genitricis Mariae, quam eius pater regio culto Compendio suo in palatio construxerat. Post vero eius obitum miserabilis et excidiosa inter Francos orta est dissensio. Nam Hugo abba memor fidelitatis, quam promisit Hludowico regi, suo videlicet consobrino, filios eius Hludowicum et Karlomannum in paterno regno cum sibi consentientibus statuere volebat, Gozlinus vero abba et Chuonradus comes multique alii eis consentientes supradictum regem Hludowicum in regno advocarunt. His denique inter se discordantibus Nortmanni ultra mare positi, eorum audientes discordiam, navali evectione cum infinita multitudine mare transito Taruennam urbem Morinorum mediante mense Iulio igne et gladio vastaverunt, nemine sibi resistente. Videntesque initia suorum prospere accidisse omnem terram Menapiorum perambulando ferro et igne vastant. Post haec Scaldum fluvium intrant et omnem Bracbantisiorum terram incendio et ferro delent. Contra quos Hugo filius Hlotharii regis arma sumens inconsulte non mediocrem eis intulit audatiam. Nam nil prospere egit et utile, verum et turpiter inde aufugit, interfectis atque captis quam plurimis e suis sociis; inter quos etiam Abbas filius Adalardi captus est. Et dum haec aguntur, Hugo abba Waltherum Aurelianensium episcopum misit, obsecrans Hludowico regi, ut partem regni Hlotharii, quam suus genitor Karolo inter se dividendo regnum consensit, acciperet et abiret in regnum suum et pacem suis sineret habere consobrinis. Quod ille audiens, recepta parte regni, abiit in terram suam. Hugo vero Hludowicum et Karlomannum per manus Ansegisi archiepiscopi benedici fecit in reges. Per idem tempus mense Septembrio natus est Karolus frater illorum. Nortmanni vero non cessant devastari aecclesiam populumque Christianum interfici captivarique. Boso etiam dux provinciae per tirannidem nomen regis sibi vindicat partemque Burgundiae occupat. Sed Nortmanni incendiis et devastationibus inhiantes sanguinemque humanum sitientes ad interitum et perditionem regni mense Novembrio in Gandao monasterio sedem sibi ad hiemandum statuunt et mense Decembrio corpus sancti Vedasti Vallis supra Sumnam in villa sua defertur. Ragnelmus Tornacensium episcopus moritur per indictionem XIII. Anno DCCCLXXX. Anno Domini *DCCCLXXX. Nortmanni vero Tornacam civitatem et omnia monasteria supra Scaldum ferro et igne devastant, interfectis accolis terrae atque captivatis. Gozlinus vero et Chuonradus eorumque complices aegre ferentes de amicitia Hugonis abbatis suorumque dominorum cum Hludowico iterum eum faciunt venire in Franciam. Contra quem Hugo abba cum sociis ac dominis et copioso exercitu venire non distulit, apudque monasterium sancti Quintini resederunt, Hludowicus vero rex et eius exercitus supra fluvium Hisam, et nuntiis intercurrentibus praedicti reges in unum conveniunt et pacis foedera inter se procurante Hugone abbate firmant, regratiatis his qui a se disciverant. Actum est hoc mense Februario. Post haec Hludowicus parat redire in regnum suum, occurritque Nortmannis a praeda revertentibus. Et facta congressione apud Timiomum nobiliter eos vicisset, nisi contigisset Hugonem filium suum ibi ruere. Nam Godefridus rex Danorum illum interfecit. Quo mortuo omisit rex illos insequi. Multi quoque nobiles illius gentis ibi corruerunt, caeteri, qui evasere, rediere ad castra sua. Hugo quoque abbas fuit in illo proelio. Hoc modo Hludowico ad sua reverso, Hludowicus et Karlomannus reges Ambianis cum suis fidelibus veniunt, ibique Franci inter eos dividunt, dataque est pars Franciae et omnis Neustria Hludowico, Karlomanno vero Aquitania atque pars Burgundiae necnon et Gothtia; et inde unusquisque ivit in sua. Post haec Hludowicus rex dirigit Heinricum quendam e suis principibus, qui pergeret cum Hludowico et Karlomanno contra Bosonem tyrannum. In ipso etiam itinere Heinricus Teutbaldum filium Hucberti gravi devicit proelio. Hludowicus vero Gauzlinum cum aliis multis ad tuitionem regni contra Nortmannos dirigit. Ipse vero et frater eius cum reliquo exercitu Burgundiam petentes civitates, quas tyrannus invaserat, receperunt. Sociatoque sibi Karolo rege, fratre Hludowici, Bosonem in Vienna civitate incluserunt, pacemque ei obtulerunt, quam ille rennuit suscipere. Circumdata itaque urbe ille se firmissime intus munivit. Unde episcopi cum consilio regum et principum eum perpetuo damnavere anathemate. Karolus vero rex de nocte consurgens, ignorantibus Hludowico et Karlomanno, igne sua castra concremavit, atque ita revertitur in sua. Hoc etiam tempore obiit Karlomannus rex, frater Karoli et Hludowici. Hi vero qui Viennam obsederant videntes nil inimicis posse . ., accepto consilio, rediere in sua. Gozlinus vero abba et exercitus qui cum eo erat statuunt Nortmannos bellum inferre. Mittuntque ad eos qui trans Scaldum erant, ut die statuta venientes, hi ex una parte fluminis hique ex alia eosque delerent. Sed non provenit ita ut voluerunt. Nam non solum nil prospere egerunt, verum turpiter fugiendo vix evasere, captis suorum plurimis atque occisis. Timor quoque et tremor eorum cecidit super inhabitantes terram, et hac elati victoria die noctuque non cessant aecclesias igne cremari populumque Christianum iugulari. Tunc omnes intra Scaldum et Sumnam atque trans Scaldum monachi, canonici, sanctimoniales cum corporibus sanctorum et omnis aetas et conditio fugam ineunt. Ipsi enim Dani nemini nec etiam aetati parcebant, sed omnia ferro et igne devastant. Gozlinus vero et hi qui cum eo erant videntes non posse eos resistere, mense Octobrio intrante dimisso exercitu, rediit unusquisque in sua. Nortmanni vero seu Dani sedem sibi mutaverunt et mense Novembris Curtriaco sibi castrum ad hiemandum construunt. Indeque Menapios atque Suevos usque ad internitionem delevere, quia valde illis infesti erant. Omnemque terram vorax flamma consumpsit. Hludowicus vero rex rediit in Franciam diemque nativitatis Domini egit celebrem in Compendio palatio. Anno DCCCLXXXI. Anno Domini DCCCLXXXI. Nortmanni vero cum infinita multitudine monasterium nostrum ingressi VII. Kal. Ianuarii ipsum monasterium et civitatem, exceptis aecclesiis, et vicum monasterii et omnes villas in circuitu V. Kal. Ianuarii, interfectis omnibus quos invenire poterant, *igne cremaverunt omnemque terram usque Sumnam pervagati sunt, capta praeda infinita hominum, pecudum et iumentorum. Indeque eisdem V. Kal. Ianuarii Camaracum ingressi incendiis et occisionibus tam civitatem quam monasterium sancti Gaugerici vastantes atque cum infinita praeda ad castra sua reversi omnia monasteria supra Hisscar fluvium devastant, fugatis ac interfectis habitatoribus. Et circa purificationem sanctae Mariae iterum, moventes, per Taruennam iter arripientes usque Centula monasterium sancti Richarii et sancti Walerici, omnia loca circa mare, monasteria et vicos indeque Ambianis civitatem atque Corbeiam monasterium petentes multisque honusti praedis, sani et sine inpedimento ad propria repedavere castra. Iberum circa sollempnitatem sancti Petri Atrebatis venerunt omnesque quos ibi repperere interfecere et circuita omni terra, ferro et igne cuncta vastantes, sani revertuntur ad castra. Interim Hludowicus rex gravi dolore contristatus, videns regnum deleri, convocato exercitu praeparat se ad proelium. At Nortmanni omnia prospera agentes cum magno exercitu fluvium Sumnam mense Iulio transeunt, cuncta vastantes more solito usque prope civitatem Belvagorum. Hludowicus vero rex cum exercitu transiens Hisam fluvium Latverum tendere coepit, quo credebat Nortmannos redire. Missis itaque exploratoribus, nuntiant redire eos honustos a praeda. Contra quos rex ire perrexit obviavitque eos in pago Witmau, in villa quae dicebatur Sathulcurtis, et commissum est proelium. Moxque Nortmanni fugam ineunt atque dictam villam deveniunt; quos rex insecutus est gloriosissimeque de eis triumphavit. Et patrata victoria ex parte coeperunt gloriari suis hoc actum viribus et non dederunt gloriam Deo. Paucique Nortmanni ex dicta villa egressi, omnem exercitum vertit in fugam, pluresque ex eis, videlicet usque ad centum homines, interfecerunt; et nisi rex citius equo descendens locum resistendi et audaciam suis donaret, omnes turpiter ex eodem loco fugiendo abirent. Hac vero patrata victoria, quia multos contigit ibi ruere Nortmannos, rex ovans repedavit trans Hisam, perpauci vero Dani, qui evasere, interitum suorum nuntiavere in castra, indeque Nortmanni Hludowicum regem adolescentem timere coeperunt. Rex quoque adunato exercitu in pago Camaracensium venit castrumque sibi statuit in loco qui dicitur Strum ad debellationem Danorum. Nortmanni hoc cognoscentes Gandavum rediere suisque reparatis navibus terra marique iter facientes Mosam ingressi sunt et in Haslao sibi sedem firmant ad hiemandum. Hac etiam tempestate Hludowicus rex senior obiit. Karlus vero frater eius Romam perrexit imperiique dignitatem adeptus est. Anno DCCCLXXXII. Anno Domini DCCCLXXXII. At australes Franci congregant exercitum contra Nortmannos, sed statim terga vertunt, ibique Walo Mettensis episcopus corruit. Dani vero famosissimum Aquisgrani palatium igne cremant et monasteria, civitates Treveris nobilissimam et Coloniam Agrippinam, palatia quoque regum et villas cum habitatoribus terrae interfectis igne cremaverunt. Contra quos Karolus imperator exercitum infinitum congregat eosque Haslao obsedit. Godefridus vero rex ad eum exiit, cui imperator regnum Fresonum, quod olim Roricus Danus tenuerat, dedit. Coniugemque ei dedit Gislam filiam Hlotharii regis Nortmannosque e suo regno abire fecit. Hludowicus vero rex Ligerem petiit Nortmannos volens e regno suo eicere atque Alstingum in amicitiam recipere, quod et fecit. Sed quia iuvenis erat, quandam puellam, filiam cuiusdam Germundi, insecutus est; illa in domo paterno fugiens, rex equo sedens iocando eam insecutus scapulas superliminare et pectus sella equi attrivit eumque valide confregit. Unde egrotare coepit et delatus apud Sanctum Dionisium, Nonis Augusti defunctus maximum dolorem Francis reliquit, sepultusque est in aecclesia sancti Dionisii. Miseruntque et vocaverunt fratrem eius Karlomannum, qui festine venit in Franciam. Berardus quoque quidam ab Italia veniens Bosonem tyrannum non sinebat quietum esse. Nortmanni vero mense Octobrio in Condato sibi sedem firmant regnumque Karlomanni acriter devastant. Karlomannus vero rex eiusque exercitus supra Sumnam in Barlous resederunt. Sed Nortmanni non cessant a rapinis, fugatis omnibus *accolis, qui relicti fuerant trans Sumnam. Unde cum exercitu per Terasciam iter agentes Hisam transierunt. Quos Karlomannus rex insecutus est eosque in Avallis comprehendit, commissoque proelio superiores Franci extiterunt cecideruntque ibi Nortmanni circiter mille, sed nil eos haec pugna perdomuit. Karlomannus Compendio palatio petiit, et Nortmanni Condato ad naves reversi. Indeque omne regnum usque Hisam ferro et igne devastant, subversis moeniis et monasteriis atque aecclesiis usque ad solum dirutis servitoribusque divini cultus aut gladio aut fame peremptis aut ultra mare venditis et accolis terrae deletis, nemine sibi resistente. Tunc Hugo abba haec audiens adunato suo exercitu venit ad regem et Nortmannis a praeda ex pago Belvacensi revertentibus simul cum rege in Vitconia silva insecutus, illi huc illucque dispersi, paucis suorum amissis, rediere ad naves. His etiam diebus Hincmarus Remorum archiepiscopus, vir merito a cunctis praedicandus, ex hac vita discessit. Anno DCCCLXXXIII. Anno Domini DCCCLXXXIII. Cui in sede pontificali Folcho, vir admirabilis per omnia, successit. Post haec Nortmanni monasterium et aecclesiam sancti Quintini incendunt; simul etiam et aecclesiam Dei genitricis in Atrebatis civitate. Iterum Karlomannus rex Nortmannos insecutus nil prospere vel utile fecit. Moritur etiam his diebus Hrotgarius Belvagorum episcopus; cui successit Honoratus. Verno vero tempore a Condato egressi maritima petivere loca, ibique aestivo remorati tempore Flamingos e terra sua fugere compulerunt et undique saevientes omnia ferro et igne depopulantur. Circa autumni vero tempora Karlomannus rex in pago Vithmau villa Melnaco contra Latverum cum exercitu ad custodiam regni resedit, Northmanni vero Octobrio mense finiente Latverum cum equitibus et peditibus atque omni suppellectili veniunt. Naves quoque per mare Sumnam fluvium ingressae regem cunctumque exercitum eius fugere compulerunt atque Hisam fluvium transire fecerunt. Tunc Ambianis civitatem ad hiemandum sibi sedem parant. Dehinc usque Sequanam et circa fluenta Hisae omnem terram devastant incensis monasteriis et aecclesiis Christi, nemine eis resistente. Tunc Franci, videntes Nortmannorum res prospere in omnibus accrescere, quendam Danum Christianum [Sigefridum] nomine mittunt ad eos, qui caute cum . . . de redemptione regni ageret. Ille vero Bellovagum venit, et ita Ambianis perrexit ad exercendum sibi iniunctum negotium. Anno DCCCLXXXIIII. Anno Domini DCCCLXXXIIII. Per idem tempus mortuo Engelwino Parisiorum episcopo Gauzilinus abba subrogatur in sedem eius. Nortmanni vero non cessant captivari atque interfici populum Christianum atque aecclesias subrui, destructis moeniis et villis igne crematis. Per omnes enim plateas iacebant cadavera clericorum, laicorum nobilium atque aliorum, mulierum, iuvenum et lactentium. Non enim erat via vel locus, quo non iacerent mortui, et erat tribulatio omnibus et dolor, videntes populum Christianum usque ad internitionem devastari. Interim, quia rex iuvenis erat, omnes principes Compendio palatio conveniunt tractaturi, quid illis esset agendum. Initoque consilio Sigefridum Danum Christianum regique fidelem, qui nepos fuerat Heorici Dani, [mittunt], ut cum principibus suae gentis tractaret, ut tributum acciperent et e regno abirent. At ille quod sibi iniunctum fuit opere implere studuit, Ambianis ivit, primores gentis quae sibi fuerant dicta enuntiat, et post longam et diuturnam contionem in eundo et redeundo, renuntiando nunc his, nunc illis, ad ultimum XII milia pondera argenti cum suo pondere imposuerunt regi et Francis in tributum, et datis obsidibus ad invicem, coeperunt hi qui trans Hisam erant aliquatenus securi esse. A die itaque purificationis sanctae Mariae usque mense Octobrio inter eos haec securitas data est. Sed Nortmanni trans Scaldum agentes praedas more sibi solito ferro et igne cuncta devastant, aecclesias, monasteria, civitates, vicos, habitatores usque ad internitionem *deletis. Post sanctum itaque pascha inchoatur tributum persolvi. Spoliantur aecclesiae et aecclesiastica mancipia; tandem soluto tributo, mense Octobrio finiente adunantur Franci, ut, si Nortmanni inmutari fidem vellent, eis resisterent. Nortmanni vero sua castra incendunt atque ab Ambianis recedunt. Rex vero et Franci transito Hisa lento itinere eos insequuntur. Praedicti vero Dani iter agentes Bononiam veniunt ibique agentes consilium, quid sibi faciendum esset, pars illorum mare transiit, atque pars Luvanium in regno quondam Hlotharii, ibique sibi castra statuunt ad hiemandum. Franci vero qui cum Karlomanno fuerant redierunt ad sua loca; pauci iuvenes cum eo remanserunt venandi causa in Basiu silva. Et dum rex aprum vellet percutere, quidam e suis Bertoldus nomine, cum ei iuvare vellet, casu regem in tibia vulneravit, et accepto vulnere supervixit plus VII diebus atque in eodem loco defunctus est . . . . . Decembris, anno aetatis suae circiter XVIII. Delatum est corpus eius in monasterium sancti Dyonisii ibique humatum. Franci capiunt consilium et Theodericum comitem Italiae dirigunt ad imperatorem Karolum, uti veniat in Franciam. Anno DCCCLXXXV. Anno Domini DCCCLXXXV. Karolus imperator nuntio percepto acceleravit iter et venit usque Pontionum, ibique omnes qui fuerant in regno Karlomanni ad eum venerunt eiusque se subdidere imperio; atque ita Karolus imperator rediit in terram suam, praecipiens eos qui erant ex regno quondam Hlotharii et regno Karlomanni pergere Luvanio contra Nortmannos. Condicto itaque uterque exercitus placiti die advenerunt ad dictum locum, praeter Hugonem abbatem, qui dolore pedum ab hac profectione se abstinuit, sed nil ibi prospere egerunt, verum cum magno dedecore rediere ad sua. Francosque qui venerant ex regno Karlomanni irrisere Dani: 'Ut quid ad nos venistis? Non fuit necesse. Nos scimus, qui estis, et vultis, ut ad vos redeamus; quod faciemus'. His etiam diebus Godefridus Danus, quia disponebat suam inmutare fidem, astu Gerulfi sui fidelis ab Heinrico duce interficitur. Hugo etiam filius Hlotharii regis iubente imperatore per consilium dicti ducis excaecatus est. Mense itaque Iulio VIII. Kal. Augusti Rotomagum civitatem ingressi cum omni exercitu, Francique eos usque in dictum locum insecuti sunt. Et quia necdum eorum naves advenerant, cum navibus in Sequana repertis fluvium transierunt et sedem sibi firmare non desistunt. Inter haec omnes qui morabantur Neustria atque Burgundia adunantur et collecto exercitu adveniunt quasi debellaturi Nortmannos. Sed ut congredi debuerunt, contigit ruere Ragnoldum ducem Cinomannicum cum paucis, et hinc rediere omnes ad loca sua cum magna tristitia, nil actum utile. Tunc Nortmanni sevire coeperunt incendiis, occisionibus sitientes, populumque Christianum necant, captivant, aecclesias subruunt, nullo resistente. Iterum Franci parant se ad resistendum, non in bello, sed munitiones construunt, quo illis navale iter interdicant. Castrum quoque statuunt super fluvium Hisam in loco qui dicitur Ad pontem Hiserae, quod Aletramno committunt ad custodiendum. Parisius civitatem Gauzlinus episcopus munit. Nortmanni vero mense Novembri Hisam ingressi praedictum castrum obsidione cingunt aquamque eis qui in castro erant inclusi haurire ex flumine, quia aliam non habebant, prohibent. Hi vero qui in castro erant coeperunt laborare pro penuria aquae. Quid multa? Pacem petunt et vivos se abire petunt, et datis ad invicem obsidibus, Aletramnus cum suis Belvacum petiit. Nortmanni vero dictum igne cremaverunt castrum, diripientes omnia inibi reperta. Nam hi qui castrum reliquerant omnia sua inibi dimiserunt praeter arma et equos; sub hac etiam conditione abire illis permissum est. Hac Nortmanni patrata victoria valde elati Parisius adeunt turremque statim aggressi valide obpugnant, et quia necdum perfecte firmata fuerat, eam se capi sine mora existimant. At Christiani viriliter eam defendunt, et factum est proelium a mane usque ad vesperum, noxque dirimit proelium; atque ita Nortmanni ea nocte regressi ad naves. Gauzlinus vero episcopus et Odo comes tota nocte cum suis *laboravere, suam obfirmantes turrim ad praeparationem pugnae. Sequenti die iterum Nortmanni accurrunt ad ipsam turrim ad proelium, fitque gravis pugna usque ad solis occasum. Sed Dani multis suorum amissis rediere ad naves; indeque sibi castrum statuunt adversus civitatem eamque obsidione vallant, machinas construunt, ignem supponunt et omne ingenium suum apponunt ad captionem civitatis. Sed Christiani adversus eos fortiter dimicando in omnibus extitere superiores. Anno DCCCLXXXVI. [Anno Domini DCCCLXXXVI.] VIII. Idus Februarii contigit grave discrimen infra civitatem habitantibus. Nam ex gravissima inundatione fluminis minor pons disruptus est. Quo cognito episcopus delegit nocte illa ex suis viros nobiles et strenuos ad custodiam turris, ut mane facto pons restauraretur; quod Nortmannis minime latuit. Anteque auroram surgentes cum omni multitudine ad ipsam accurrerunt turrim eamque vallantes, ne adiutorium e civitate illis superveniret, obpugnare coeperunt. Illis vero qui intra turrim erant acriter resistentibus, fit clamor multitudinis usque in caelum, episcopo desuper muro civitatis cum omnibus qui in civitate erant nimis flentibus, eo quod suis subvenire non possent, et quia nil aliud agere poterat, Christo eos commendabat. At Nortmanni cum impetu portam ipsius turris adeunt ignemque subponunt, et hi qui infra erant fracti vulneribus et incendio capiuntur atque ad obprobrium Christianorum diversis interficiuntur modis atque in flumine praecipitantur. Indeque ipsam turrim destruunt. Post haec non cessant obpugnare civitatem. Episcopus vero corde confractus ex gravi damno Herkengero comiti litteras misit mandans, ut quantotius Germaniam peteret et Heinrico duci Austrasiorum expeteret, quo ei et populo Christiano subveniret. Herkengerus vero quae sibi mandaverat statim adimplevit et Heinricum cum exercitu Parisius venire fecit, sed nil ibi profecit atque in suam rediit regionem. Gauzlinus vero, dum omnibus modis populo Christiano iuvare studeret, cum Sigefrido rege Danorum amicitiam fecit, ut per hoc civitas ab obsidione liberaretur. Dum haec aguntur, episcopus gravi corruit infirmitate, diem clausit extremum in loculoque positus est in ipsa civitate. Cuius obitus Nortmannis non latuit; et antequam civibus eius obitus nuntiaretur, a Nortmannis deforis praedicatur episcopum esse mortuum. Dehinc vulgus pertesi una cum morte patris obsidione inremediabiliter contristantur. Quos Odo illustris comes suis adhortationibus roborabat. Nortmanni tamen cotidie, non cessant obpugnare civitatem, et ex utraque parte multi interficiuntur, pluresque vulneribus debilitantur, escae etiam coeperunt minui in civitate. His diebus, id est ....., Hugo venerabilis abba ex hac vita decessit sepeliturque in monasterio sancti Germani Autisiodoro Odo vero, videns affligi populum, clam exiit de civitate, a principibus regni requirens auxilium et, ut imperatori innotescerent velocius perituram civitatem, nisi auxilium ei daretur. Dehinc regressus ipsam civitatem de eius absentia nimis repperit merentem; non tamen in ea sine admiratione introiit. Nortmanni eius reditum praescientes occurrerunt ei ante portam turris. Sed ille, amisso equo a dextris et a sinistris adversarios caedens, civitatem ingressus tristem populum reddidit laetum. Nemo tamen mortalium enumerare potest, qualia pericula ibi pertulerint, vel quot milia hominum in diversis praeliis ibi corruerint ex utraque parte; nam sine intermissione cum diverso apparatu armorum et machinarum arietumque ipsam concutiebant civitatem. Sed omnibus magna instantia ad Deum clamantibus semper liberati sunt. Nam ferme octo mensibus, antequam imperator eis subveniret, diversis modis proeliatum est. Circa autumni vero tempora Carisiacum veniens cum ingenti exercitu praemisit Heinricum dictum ducem Austrasiorum Parisius. Qui dum advenisset illuc cum exercitu prope civitatem, cum paucis inconsulte coepit equitare circa castra Danorum volens invisere, qualiter exercitus castra eorum possent adtingere, vel quo ipsi castra figere deberent: et ecce equus eius subito corruens inter fossas, quas Nortmanni fecerant, illum deiecit ad terram. Statimque de latibulis Dani pauci surgentes *illum interemerunt, magnumque dolorem et terrorem Christianis fecit, Danis vero gaudium. Cumque nudassent illum armis suis, supervenit quidam e Francis Ragnerus nomine comes eiusque corpus non absque vulneribus illis tulit. Quod statim imperatori nuntiatum est. Ille vero audito multum doluit, accepto tamen consilio Parisius venit cum manu valida. Sed quia dux periit, ipse nil utile gessit. His diebus, id est XV. Kal. Octobris, Bellovagus civitas igne ex parte crematur. In quo incendio omnis ornatus monasterii sancti Vedasti in thesauro et sacris vestibus et libris et kartis deperiit. Imperator vero cum exercitu ad castra Nortmannorum veniens, quia ex utraque parte fluminis castra fixerant, eis unam fecit deserere fluviumque transire atque in unum castra ponere. Deinde misit custodes in civitatem et exercitum misit trans flumen. Indeque coeperunt, quia hiems imminebat, missi ad invicem discurrere, ut imperator pacem cum Danis faceret. Et factum est vere consilium nimis miserum. Nam utrumque, et civitatis redemptio illis promissa est et data et via sine impedimento attributa, ut Burgundiam hieme depraedarent. Episcopo quoque in ipsa civitate delegato, Askricho nomine, et terram patris sui Rothberti Odoni comiti concessam, imperator castra movit inde et quo venerat redire festinavit. Nam Suessionis apud Sanctum Medardum terram inter Francos dispertiit; necdumque se de eo moverat loco, et ecce Sigefridus rex, cuius supra meminimus, Hisam fluvium ingressus, terra et aqua iter faciens post eum cum suis, omnia ferro vastabat et igne. Quod cum imperator agnovisset - nam ignis eum certum nuntium deferebat -, festine rediit in terram suam. Post haec Sigefridus famosissimam aecclesiam beati Medardi igne cremavit, monasteria, vicos, palatia regia, interfectis et captivatis accolis terrae. Nortmanni vero, qui per Sequanam ascenderant a Parisius, cum omni exercitu et suppellectili et navibus Hionam fluvium ingressi Senonas civitatem obsederunt. Sed Evrardus archiepiscopus ipsius civitatis statim cum eis de redemptione civitatis agi coepit et obtinuit quod voluit. Anno DCCCLXXXVII. Anno Domini DCCCLXXXVII. Nortmanni vero [usque] Segonnam et Ligerem more solito pervagati sunt. His etiam diebus moritur Evrardus Senonensis episcopus, cui succedit Waltherus iuvenis. Usque aestivo tempore ibi residerunt, incendiis et occisionibus terram in solitudinem redigerunt. Sigefridus vero cum suis verno finiente in Sequanam rediit agens solita et circa autumni tempora Frexiam petiit, ibique interfectus est. Dani vero Parisius regressi propter tributum ab imperatore promissum, pro qua re Askrichus ad imperatorem abiit et pro quo ierat rediens secum detulit; datoque tributo, quia nullus erat qui eis resisteret, iterum per Sequanam Maternam fluvium ingressi Gaziaco sibi castra statuunt. Franci vero australes videntes imperatoris vires ad regendum imperium invalidas, eiecto eo de regno, Arnulfum filium Karlomanni, qui eius erat nepos, in regni solio ponunt. Ast inferiores Franci inter se divisi, quidam Widonem ab Italia, quidam Odonem in regno statuere volunt. Berengarius etiam regnum Italiae usurpat. Hroderardus Camaracensium episcopus his diebus obiit. Karolus vero post amissum imperium fertur a suis strangulatus; tamen in brevi finivit vitam praesentem, possessurus caelestem, ut credimus. Nortmanni vero omnia loca usque Mosam more solito et partem Burgundiae devastant. Anno DCCCLXXXVIII. Anno Domini DCCCLXXXVIII. Verum, ut diximus, Franci divisi, aliqui Widonem, qui partibus Fulchonis archiepiscopi favebant, alii Odonem, inter quos Theodericus comes eminebat, in regno statuere contendebant. Convenerunt itaque qui Odonem advocarunt Compendio palatio atque cum consensu eorum qui sibi consentiebant per manus Waltheri archiepiscopi benedicisibi in regnum fecerunt. Pauci vero ex Burgundia Widonem Lingonis civitate per Geilonem eiusdem civitatis episcopum regem sibi creaverunt. Interim, dum haec aguntur, ordinatur Dodilo Camaracensium vel Atrebatensium ecclesiae episcopus *XVI. Kal. Aprilis. At hi qui ultra Iurum atque circa Alpes consistunt, Tullo adunati Hrodulfum nepotem Hugonis abbatis per episcopum dictae civitatis benedici in regem petierunt; qui et ita egit. Wido vero rex factus, audiens Odonem in Francia creatum regem, cum his qui se sequi deliberaverant rediit Italiam. Ibique cum Berengero rege non modica gessit bella semperque victor extitit. Cumque Berengerum e regno fugere compulisset, Romam ivit, imperator efficitur. Odo vero rex Francos, qui suo nolebant se subdi dominationi, partim blanditiis, partim terroribus sibi sociari festinabat. Sed cum ei fidem dedissent, quo eius dominatui se subderent, contulerunt se ad Arnulfum regem, ut veniret in Franciam et regnum sibi debitum reciperet. Inter quos erant primi huius discordiae Fulcho archiepiscopus et Hrodulfus abba necnon et Balduinus comes. Sed dum illi haec agerent, contigit Odoni regi per Dei misericordiam inopinata victoria. Nam die nativitatis sancti Iohannis baptistae cum parvo exercitu Danorum exercitum obviavit super Axonam fluvium commissoque proelio mox victor extitit. Quae victoria non modicam illi contulit gloriam. Post haec ab Arnulfo convocatur ad placitum. Qui sibi et regno suisque consulens, sumptis primoribus e suis, ad regem ire non distulit, praemisitque ante se Theodericum cum aliis, qui ei suum nuntiarent adventum et cum eo de his quae necessaria erant tractarent. Qui, ut sibi imperatum fuerat, peregerunt, ei renuntiant, quo die ad condictum placitum devenirent. Interim, dum missi inter illos discurrerent, Balduinus relictis sociis ivit ad regem Odonem et promisit se de reliquo fidelem illi fore. At ille benigne suscepit eum et cum honore hortatusque est, ut in sua promissione maneret, iussitque, ut secum iret ad condictum placitum. Statuto itaque die Odo rex fretus auxilio suorum Wormaciam venit, honorificeque ab Arnulfo rege susceptus, et facti amici, remisit eum cum honore in regnum suum petens, ut indulgentiam eis daret qui se ad eum contulerant. Interim Nortmanni Meldis civitatem obsidione vallant, machinas instruunt, aggerem conportant ad capiendam urbem. Quibus viriliter resistit Teutbertus comes, donec interiit cum omnibus prope bellatoribus. Mortuo itaque comite, episcopus Sigemundus timore perculsus iussit lapidibus obfirmari portas civitatis. Cumque hi qui infra civitatem erant inclusi, obsidione pertesi, fame attenuati, mortibus etiam suorum nimis afflicti, cernerent ex nulla parte sibi auxilium adfuturum, cum Nortmannis sibi notos agere coeperunt, ut data civitate vivi sinerentur abire. Quid plura? Refertur ad multitudinem, et sub spetie pacis obsides dant. Reserantur portae, fit via Christianis, ut egrediantur, delegatis his qui eos quo vellent ducerent. Cumque amnem Maternam transissent et longius a civitate processissent, Nortmanni eos omnes insecuti comprehenderunt ipsum episcopum cum omni populo. Indeque reversi civitatem igne combusserunt murosque quantum placuit destruxerunt; atque inibi morati sunt usque . mense prope Novembrio. Circa autumni vero tempora Odo rex adunato exercitu Parisius venit, ibique castra metati sunt prope civitatem, ne iterum ipsa obsideretur. Nortmanni vero per Maternam in Sequanam regressi indeque navigantes et iter per terram facientes, Luvam fluvium ingressi, circa eius littora sedem sibi firmant. Odo vero rex Remis civitatem contra missos Arnulfi perrexit, qui ei coronam, ut ferunt, misit, quam in aecclesia Dei genitricis in natale sancti Brictii capiti impositam, ab omni populo rex adclamatur. Ibique eis qui se spreverant delicta pie indulsit atque in societatem recepit et, ut de reliquo sibi fideles forent, admonuit. Odo rex nativitatem Domini in monasterio sancti Vedasti celebrem egit. Anno DCCCLXXXVIIII. Anno Domini DCCCLXXXVIIII. Post nativitatem vero Domini cum paucis Francis Aquitaniam perrexit, ut sibi eos sociaret. Quo audito Ramnulfus dux maximae partis Aquitaniae cum sibi faventibus venit ad eum, adducens secum Karolum puerum, filium Hludowici regis, et iuravit illi quae digna fuerunt, simul et de ipso puerulo, ne quid mali de eo suspicaretur. *Aquitanios itaque rex ex parte receptos, festinavit propter Nortmannos redire in Franciam. Dani vero more suo Burgundiam, Neustriam atque partem Aquitaniae, nullo resistente, igne et ferro devastant. Circa autumni vero tempora Parisius regressi, contra quos Odo rex venit; et nuntiis intercurrentibus munerati ab eo, regressi a Parisius relictoque Sequanam, per mare navale iter atque per terram pedestre et equestre agentes, in territorio Constantiae civitatis circa castrum Sancti Lauti sedem sibi faciunt ipsumque castrum oppugnare non cessant. Anno DCCCXC. Anno Domini DCCCXC. In ipsa etiam obsidione positus Lista praedictae civitatis [episcopus] diem clausit extremum; gladio etiam nobilioribus praedicti castri deletis, ad ultimum capta est munitio dicti castri, interfectis eius habitatoribus, ipsumque castrum funditus terrae coaequatum. Brittanni vero viriliter suum defensavere regnum atque afflictos Danos Sequanam redire compulerunt. Imminente vero festa omnium sanctorum Dani per Sequanam Hisam ingressi Noviomagum petunt ad statuenda sibi castra hiemalia. Illis vero qui per terram iter agebant occurrit rex Odo circa Germaniacum; sed propter loci incommoditatem nil eis damni intulit. Nortmanni vero coeptum iter peragentes castra sibi adversus civitatem statuunt. Alstingus autem cum suis Argova super Sumnam sedem sibi firmavit. Odo vero rex adunato exercitu super littora Hisae fluminis resedit, ne regnum libere devastarent. Alstingus vero per dolum pacem fecit cum Hrodulfo abbate, ut libere posset ire quo vellet. Praedictus vero Alstingus die sollempnitatis sancti Iohannis ewangelistae venit adversus castrum sive monasterium sancti Vedasti. Hrodulfus vero abbas timens, ne multitudo qui Noviomum erat cum eis adveniret, et insidias timens - quod etiam Alstingus mandaverat - populum retinuit, sed cognita veritate post eorum discessum multum doluit. Frequentibus vero incursionibus exterruit eos, nec ausi sunt postea ita adversus praedictum venire castrum. Anno DCCCXCI. Anno DCCCXCI. Hi vero qui Noviomo erant moventes exercitum usque Mosam omnem terram pervagati sunt; indeque per Bracbantum rediere transeuntesque Scaldum per invia loca parant redire ad castra. Insecutusque eos Odo rex comprehendit eos super Galtheram, sed non ita ut voluit. Nam amissa praeda per silvas dispersi evasere atque ita ad castra reversi sunt. Circa autumni vero tempora relicto Noviomo maritima petivere loca ibique toto aestivo tempore morati sunt, indeque iterum moventes iter usque Mosam. Quod audiens Arnulfus rex velociter accurrit eosque usque trans Scaldum et prope Atrebatis insecutus, sed eos non comprehendit, indeque rediit in regnum suum. Nortmanni vero qui Noviomo hiemaverant decreverunt Luvanio sibi sedem firmare ad hiemandum, illucque mense Novembrio petunt iter; qui vero Argobio, Ambianis sedem [sibi ] firmant. Arnulfus vero rex adunato exercitu venit adversum Nortmannos et Deo se protegente ipsum cepit castrum, interfecta non modica multitudine Danorum; atque hac patrata victoria ita rediit in regnum suum. Nortmanni vero, qui huc illucque dispersi erant, adunati in eodem loco iterum sibi sedem firmant. Odo vero rex adunato exercitu Ambianis pergit, sed nil ibi prospere gessit. Verum post haec in pago Virmandinse ob neglectum custodum illi inprovise superveniunt Dani eumque fugere coegerunt. Anno DCCCXCII. Anno Domini DCCCXCII. Rodulfus abba et levita obiit Nonis Ianuarii sepultusque in aecclesia beati Petri, in sinistra parte altaris, in monasterio sancti Vedasti. Tertio vero die post eius obitum, postquam castellani Egfridum comitem miserunt eius obitum regi nuntiantes et, ut illis iuxta suum velle, quid agerent, remandaret, Balduinum a Flandris advocantes per consilium Evreberti, qui nimis fuerat *versutissimus, contra voluntatem regis receperunt, pro nichilo habentes quod regi mandaverunt vel quod Egfrido comiti promiserant. Per hoc itaque, quod Evrebertus consiliatus est, Balduinus itaque comes legatos dirigit ad Odonem regem, mandans cum sua gratia velle tenere abbatias sui consobrini. Odo vero rex respondit, ut sineret illum prius esse potestativum de suo, quod Deus illi concessit, et veniret ad se, fidens benignum erga illum se inventurum fore. Balduinus vero ad hoc non praebuit assensum. Iterum rex alios atque alios missos misit, sed nil profecerunt. Exhinc Balduinus regi coepit esse infestus. Relicto itaque fratre Atrebatis, ipse in Flandras ante quadragesimam perrexit. Sed die lunae ante pascha contigit nobis malum tale, quod inrecuperabile est. Nam casu hora diei sexta ipsum castrum igne accensum combussit aecclesias inibi sancti Vedasti, sancti Petri et sanctae Mariae. In ipso etiam incendio omnia patrocinia sanctorum, quae habuimus, furto nobis ablata sunt, omne etiam castrum consumptum est. Indeque fames valida et sterilitas terrae nobis invasit, ita ut accolae terrae prae magnitudine famis sua relinquerent loca. Post haec Balduinus castrum refirmat et parat se ad resistendum. Episcopi vero illum excommunicaverunt. Exhinc Odo rex adunato exercitu iter arripuit quasi Atrebatis venturus, re autem vera Flandris petiturus. Balduinus Atrebatis iter arripiens per aliam viam antecessit regem venitque in Bruociam, atque ita rex sine aliquo effectu rediit ad loca sua. Nam antea Walkerus eius consobrinus castrum Ludunensium, quod a rege perceperat, per tirannidem obtinuit, sed rex castellum obsedit ipsamque civitatem mox cepit. Et post paucos dies diiudicatus, sed rex non sibi praevidit, capite eum iussit truncari. Hocque actum est, antequam rex Flandras pergeret. Nam Balduinus per Evrebertum inter se et Walkerum pacem fecit, quae pax illi abstulit vitam. Nortmanni vero a Luvanio regressi, videntes omne regnum fame atteri, relicta Francia tempore autumni mare transierunt. Franci vero, qui dudum Odoni regi infesti fuerant, sociatis sibi aliis, ut possent compleri quae volebant, suaserunt regi, ut relicta Francia hiemandi gratia peteret Aquitaniam, ut Francia, quae tot annis afflicta erat, aliquatenus recuperare posset; et quia Ramnulfus obierat, et quia Ebulus et Gotbertus ab illo disciverant, eos aut sibi resociaret aut de regno suo pelleret aut vita privaret. Ille credulus factus consilium adquievit eorum, nescius, quae mala sibi parabant. At ubi fines attigit Aquitaniae, Ebulus, eius adventum praesciens, in fugam versus interfectus est iuxta quoddam castellum lapide; frater quoque eius Gozbertus post haec obsessus atque in brevi vitam finivit. Anno DCCCXCIII. Anno Domini DCCCXCIII. Franci qui in Francia remanserant, ut inimicitias et odium, quod habebant contra Odonem regem, panderent, Remis adunati consilium inierunt adversus eum, ut die purificationis sanctae Mariae in eodem, iterum convenirent loco et quod invicem firmaverant manifestis indiciis demonstrarent. Mittunt itaque et Karolum regis Hludowici filium, adhuc puerulum, ad dictum placitum venire fecerunt et die supra dicto Remis adunati eum in paterno solio benedictum in regem collocant, omnesque coniurant adversus Odonem regem. Fama itaque citius volans quod factum est Odoni regi innotuit. Ipse vero, ut tunc conveniens fuerat, Aquitaniam degens ad eos qui sibi fideles erant in Francia mandavit, ut constantes essent, in suaque poscit permanere fide. Post pascha Domini Fulcho archiepiscopus et Heribertus comes assumentes Karolum regem cum omni exercitu disponunt [ire] contra Odonem regem, veneruntque contra eos Richardus, Willelmus et Hadamarus, habueruntque exercitum copiosum. Contra quos rex Odo venire non distulit. Misitque ad eos qui cum Karolo erant mandans, ut quicquid in eis deliquissent per suum eis vadium emendarent et memores essent sacramenti quae sibi iuraverant. Atque ita actum est, ut sine aliquo effectu unusquisque rediret in sua. Karolus cum suis reversus in Francia; Odo vero remansit in Aquitania. Messivo tempore Odo rex subito Franciam veniens Karolum cum suis e regno abire coegit. Septembrio vero mense Karolus cum suis redit in Francia inprovise, atque intercurrentibus nuntiis invicem pacem faciunt usque in pascha. Atque ita Odo rex Compendio ivit. *Karolus vero cum Fulcone Remis repedavit. Anno DCCCXCIIII. Anno Domini DCCCXCIIII. Denique post pascha adunato exercitu Odo rex disponit ire Remis contra Karolum eiusque fidelibus. Hi vero qui ab eo disciverant Remis cum suo adunantur rege. Odo vero rex veniens castra adversus eos posuit. Cumque hi qui cum Karolo erant viderent se non habere unde ei resistere, civitate munita custodibusque delegatis, sub obtentu pacis acceptis a Rothberto obsidibus, noctu civitatem egressi cum suo rege ad Arnulfi regis auxilium cum suo rege se contulerunt. Arnulfus vero rex benigne suum excepit consobrinum eique regnum paternum concessit adiutoresque ei delegavit hos qui erant ex superiori Francia. Qui reversi ab Arnulfo Odonem in regno inveniunt eos cum suo expectantes exercitu supra Axonam fluvium. Sed hi qui erant cum Karolo ex parte Arnulfi cum Odone rege amicitiam habebant. Resederuntque et illi ex alia parte dicti fluminis, nulloque peracto negotio unusquisque rediit in sua. Odo vero rex remansit in Francia, Karolus vero contulit se ad Richardum; quem insecutus Odo rex, volens determinare bello finem discordiae. Verum pietas Dei non concessit sanguinem finem litis finiri. Per idem tempus Teutboldus Lingonicae urbis episcopus excecatus est a Manasse Richardi dilecto. Odo rex iterum rediit in Franciam, Karolus vero cum suis in Burgundiam quo poterant morabantur. Anno DCCCXCV. Anno Domini DCCCXCV. Constricti vero hi qui sequebantur Karolum - nam Odo rex eis quicquid in Francia habuerant tulerat - Burgundiam acriter depopulati sunt. Venitque clamor eorum ad aures Arnulfi regis. Qui missos in Franciam mittens iussit, ut Odo et Karolus ad eum venirent, quatinus tantae calamitatis malum inter eos finiret. Verum hi qui Karoli partibus favebant ab ipsa profectione suum retinuere regem missosque suos ad regem dirigunt Arnulfum. Odo vero rex strenuis secum assumptis viris ire ad regem perrexit Arnulfum multisque honoribus eum honoravit. Rex vero illum cum honore excoepit atque cum laetitia ad sua remisit, filiumque suum rex Arnulfus in praesentia Odoni regis nomine Zuendebolchum benedici in regem fecit eique concessit regnum quondam Hlotharii. Cumque Odo rex rediret ab Arnulfo, Fulchonem archiepiscopum, qui pergebat ad Arnulfum, in itinere obviant; qui vix fuga lapsus est, interfecto Adalungo comite, qui cum eo erat. At hi qui cum Karolo erant conferunt se ad Zuendebolchum eique partem regni consentiunt, uti veniat et iuvet Karolo suo consobrino. Quod audiens Odo rex, quia sui fatigati erant, quasi ignorans hoc Sequanam transiit. Zuendebolchus vero rex et Karolus cum exercitu veniunt Laudunumque obsidione cingunt. Balduinus vero comes et Hrodulfus frater eius necnon et Ragnerus non bono consilio accepto Karolum reliquerunt et se ad Zuendebolchum contulerunt. Hi vero qui cum Karolo erant videntes se inminui et, ut ferunt, quia Zuendebolchus cum suis Karolum privari vitam cogitabant, ab ipsa obsidione legatos [ad] Odonem mittunt, ut partem regni, qualemcumque ei placuerit, Karolo et eis consentiat atque eos in pace recipiat. Quod rex libentissime annuit, indeque adunato exercitu in Franciam repedavit. Ut Zuendebolcho nuntiatum est, qui iam a Lauduno recesserat, episcopo Didone indutias sub spetie pacis petendo, et quia primores Karoli videbat non ita esse erga se ut fuerant, velociter reversus est in regnum suum. Odo vero rex Corbeiam venit indeque Atrebatis castrumque seu monasterium sancti Vedasti obsidione vallavit. Sed miseratus Christianitati noluit eum bellando capere. Homines vero Balduini, videntes ei non posse resistere, pacem petunt, obsides regi dant, ad sauum dirigunt seniorem, ut, quid illis agendum sit, insinuet. Et dum moram facit his qui missus fuerat, rex iussit sibi aperiri portas, ingressusque monasterium seu castellum ad limina perrexit sancti Vedasti coramque eius sepulchro humi prostratus devotissime oravit ac uberrime flevit, inibi etiam missam audivit, gratias agens Deo. Venerunt etiam a parte Karoli et primorum eius Heribertus et Herkengerus et Hekfridus propter dictam rationem. Missi vero Balduini regressi *cum Rotberto egerunt ea quae senior illorum iussit. Statimque rex iussit illis reddi claves castelli omnesque suos iussit exire, et ita homines Balduini recipere ipsum castrum. Rex vero ab Atrebatis disponit ire ad Sanctum Quintinum et Perronam. Nam Sancti Quintini castrum, per noctem tradendo eum abintus, tulerat Rodulfus filio Theoderici. Sed intercurrentibus nuntiis distulit rex profectionem et Karoli fidelibus indixit placitum usque post pascha, ut hieme sine discordiis agerent. Anno DCCCXCVI. Anno Domini DCCCXCVI. Odo rex in Francia hiemavit, Karolus vero rex supra Mosellam. Exhinc hi qui cum Karolo erant Balduinum infestum habuere, et ubique depraedationes agebantur ab eis. Nam omnia castella tulerat eis Odo rex, excepto Remis. Igitur per varia placita totus hic annus pertransiit. Odo rex placitum cum suis fidelibus habuit, volens partem regni, quam eius fideles tenuerant, Karolo concedere. Sed Rodulfus comes omne illud placitum disrupit; unde Heribertus et Herkengerus, omnibus iam perditis, contulerunt se ad regem Odonem, paucique relicti sunt cum Karolo. Post haec Odo rex castrum Sancti Quintini et Perronam obsedit hominesque Rodulfi inde eiecit. Fulcho vero archiepiscopus, qui adhuc favebat partibus Karoli, circumventus a fidelibus Odonis et, licet invitus, venit ad regem et de omnibus quae ei rex iussit satis illi fecit. Karolus vero hoc audito secessit in regnum Zuendebolchi. Ac per idem tempus iterum Nortmanni cum duce Hundeo nomine et quinque barchis iterum Sequanam ingressi; et dum rex ad alia intendit, magnum sibi et regno malum accrescere fecit. Rodulfus vero in ira commotus propter castella perdita, dum depraedari non cessat abbatiam sancti Quintini, ab Heriberto in bello occiditur. Nortmanni vero iam multiplicati paucis ante nativitatem Domini diebus Hisam ingressi Cauciaco sedem sibi nullo resistente firmant. Anno DCCCXCVII. Anno Domini DCCCXCVII. Post haec usque Mosam in praeda exierunt, nullo sibi resistente. A praeda vero illis revertentibus occurrit regis exercitus, sed nil profecerunt. Verum Nortmanni ad naves reversi, timentes multitudinem exercitus, ne obsiderentur, in Sequanam redierunt, ibique toto demorantes aestate praedas agebant, nullo sibi resistente. Karolus vero Hundeum ad se deductum Duninio monasterio in pascha eum de sacro fonte suscepit. Verum post haec hi qui cum Karolo erant, videntes suam paucitatem et nullum tutum habere locum refugii, iterum ad Odonem regem dirigunt, quatinus ad memoriam reduceret, quod senior eorum filius esset sui quondam senioris, et partem aliquam ei ex paterno regno concederet. At vero rex cum consilio suorum respondit se illi velle misereri, si sibi liceret; et intercurrentibus nuntiis venit Karolus ad eum; quem ille benigne suscepit, deditque ei tantum e regno, quantum sibi visum fuit, promisitque maiora et remisit eum ad locum suum, pacificato Heriberto cum eo. Balduinus etiam Rothberto faciente venit ad regem; quem rex honorifice suscepit, et de omnibus quae iusserat illi rex satis illi fecit, et ita remisit eum rex ad sua. Nortmanni vero iam in multitudine fidentes omnes reliquias regni ferro et igne devastant. Unde rex misit ad eos, regnum redimere volens; et facto placito super Ligerem hiemandi gratia pergunt. Odo vero rex venit ad quoddam castrum super fluvium Isam, quod Fera dicitur, ibique graviter infirmari coepit. Qui dum languor per dies singulos incresceret, onmibus rogare coepit, ut Karolo servarent fidem. Anno DCCCXCVIII. Anno Domini DCCCXCVIII. Obiit ipse in eodem loco Kalendis Ianuarii, corpusque eius apud Sanctum Dionisium delatum ibique honorifice humatum. Franci vero rege mortuo die . . . Remis conveniunt Karolumque in sede paterna restituunt. Balduinus vero propter Heribertum venire distulit, attamen missos dirigit, qui regi innotescerent se illi fidelem esse, sicut dignum erat. Nortmanni vero verno tempore rediere ad naves, vastatam Aquitaniae partem atque Neustriam, insuper plurima eversa castra, interfectis habitatoribus. Post haec Rothbertus comes, frater regis Odoni, venit ad regem; quem rex honorifice suscepit, eiusque fidelis effectus rediit ad sua. Similiter fecit et Richardus, [insuper et Willelmus]. Post haec rex Karolus cum exercitu parvo Nortmannis a praeda revertentibus in pago Vitmau iuxta quandam . . . insecutus, aliquibus suorum interfectis plurimisque vulneratis, Nortmanni more solito loca inoportuna tenentes rediere ad naves. Hiemis vero tempore Burgundiam petierunt ibique sedem sibi statuunt ad hiemandum. Sed Richardus comes noctu in natale sanctorum Innocentium commisit cum eis proelium et victor existens compulit eos redire in Sequanam. Ragnerus vero comes venit ad regem Karolum et fidem ei promittens suasit illi atque suis fidelibus invadere regnum Zuendebolchi. Sed ille suis adunatis fidelibus venit contra Karolum, nuntiisque discurrentibus inter eos, Karolus nullo peracto negotio rediit in regnum suum. Anno DCCCXCVIIII. Anno Domini DCCCXCVIIII. Balduinus vero contra regis voluntatem Perronam invasit, sed sub celeritate amisit. Post haec mense Novembrio Nortmanni quasi sedem sibi firmandam super Hisam iter arripientes omnem terram pervagati sunt usque Mosam, insecutusque est eos Zuendebolchus rex, sed non comprehendit eos. Karolus rex obsedit castrum Sancti Vedasti, et habitatoribus excommunicatis omnibus, hi qui ipsum castrum tenebant missos dirigunt ad Balduinum et, quamvis non voluntarie, obsides regi dederunt, dato spatio ad sua exportanda. Ad dictum vero placitum rediit rex, venitque ad eum Balduinus in pago Camaracense; et primitus pacificati sunt Karolus rex atque Zuendebolchus, et reddidit Balduinus regi castrum et suos exinde fecit exire; quem rex dedit Altmaro comiti. In ipso etiam placito debuerunt se pacificari Heribertus et Balduinus, atque redierunt unusquisque ad sua loca. Anno CM. Karolus vero rex aestivo tempore super Hisam adunato exercitu resedit tractaturus, quid agerent de suis inimicis. Balduinus vero perrexit ad ipsum placitum, volens sibi regem reblandiri, ut terram, quam ei tulerat, redderet. Cumque hoc contradiceret Fulcho atque Heribertus, Winetmarus inprovise superveniens Fulchoni archiepiscopo cum suis complicibus, quod dictum nefas est, multis perfossum vulneribus interfecerunt XVI. Kal. Iulii, corpusque eius Remis delatum atque in aecclesia beati Remigii positum. Post haec ordinato episcopo Hereveo Remis synodoque facto, omnes interfectores episcopi damnaverunt et a liminibus sanctae matris aecclesiae extorres reddiderunt. Rex vero cum Rothberto et Richardo atque Heriberto coepit sermocinari de Nortmannis, quid agerent. Unde contigit quadam die, ut Manasses, quidam ex fidelibus Richardi, cum rege loquens quae illi non conveniebat de Rothberto locutus est. Quod ubi Rothberto nuntiatum est, ascenso equo rediit in sua, atque ita omnes discordantes sine ullo effectu reversi sunt [unusquisque in sua]. 9w5iv9owh92mil33kxevoy9wadi3g5o 0 37844 264825 148649 2026-05-06T19:40:45Z Demetrius Talpa 13304 264825 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Annales Xantenses |OperaeWikiPagina= Annales Xantenses |Annus= saeculo IX |SubTitulus= |Genera=annales et chronica |Editio= |Fons= [https://www.thelatinlibrary.com/xanten.html thelatinlibrary.com] }} ANNALES XANTENSES QUI DICUNTUR. PRAEFATIO. <div style="font-style:italic"> Annalium qui dicuntur Xantensium codex, ut videtur re vera unicus, exstat Londinii in museo Britannico, inter Cottonianos, Tiberius C. XI. signatus, membr., isque satis aegre servatus. Vix enim effugit cladem bibliothecae Cottonianae a. 1731. incendio illatam, quo margines foliorum adusti sunt, quamquam textus integer permansit. Libri qui in bibliotheca publica civitatis Hamburgensis (nr. 18) atque in bibliotheca regia Havniensi (nr. 624) inveniuntur iam non sunt nisi exemplaria eiusdem, circa a. 1600. exarata. Descripsit codicem Londiniensem, in quo hos annales a. 1827. invenit, G. H. Pertz in SS. t. II, p. 217 sqq.; tum K. Hampe, qui eum in itinere Britannico a. 1895. et 1896. suscepto vidit, in 'N. Archiv' t. XXII, p. 633 sq. Etiam liber Karoli de Richthofen, 'Die ?ltesten Egmonder Geschichtsquellen' (Berolini 1886) p. 168 sqq. dignus est qui adhibeatur. Videre me non potuisse doleo quae M. S. Pols in libro Roberto Fruin a discipulis dedicato 'Geschiedkundige opstellen' (Hagae 1894) ad rem disseruit. Confectus est hic codex, cui etiam manus saec. XV. in folio olim anteposito (nunc 2) Donationes ecclesie traiectensis et nostre cum cronicis inscripsit, in monasterio Egmondano dioc. Traiectensis. Et est quidem collectaneus, qui multa et varia diversis manibus a saec. X. usque ad initium saec. XIII. scripta, velut Einhardi Vitam Karoli M., Reginonis chronographiam (sine continuatione), Annales Egmondanos (cum excerptis ex Reginonis chronico coniunctos), contineat. Annales Xantenses manu saec. XI. litteris satis gracilibus exarati in f. 132-145. leguntur; scripturae specimen ex a. 865. desumtum tab. VII. SS. t. II, p. 219. addita ostendit. G. H. Pertz, qui hos annales ibidem p. 217 sqq. primus et usque adhuc solus edidit, eos etiam satis emendate recognovit. K. Hampe, cuius collatione nobis uti licuit, librum denuo conglutinatum atque numeros foliorum paulo mutatos, sed nonnisi pauca corrigenda vel supplenda invenit. In linguam Germanicam Annales Xantenses bene transtulit paucisque adnotationibus accuratius illustravit vir doctissimus C. Rehdantz b. m. in collectione 'Geschichtschreiber der deutschen Vorzeit' inscripta, cuius editio altera (t. XXIII, saeculi IX. t. VIII, 1889) idem opus a W. Wattenbach diligenter retractatum exhibet. Praeterea intellegenter arguteque de his annalibus Hans Steffen in 'Neues Archiv' t. XIV, p. 87 sqq. egit. Praecedunt in codicis f. 128?-130?. annales 640-789, sed multis annis nihil adscriptum est. At iam Pertz perspexit hos multo posterius a monacho Egmondano suppletos esse. Etiam fontes, ex quibus conscripti sint, explorare conatus est, quos postea alii viri docti accuratius indicaverunt. Sunt inprimis chronographia Sigeberti, tum Reginonis, praeterea alii, quos in editione eius supplementi (infra p. 34-39) laudavimus. Adhibitae sunt hae notae in Chronico Hollandiae. Eadem manus etiam in fol. quod iam 131. numeratur, olim assuto, nunc male inserto, annales breves ex Xantensibus necnon ex Sigeberti chronico excerptos addidit, quos Pertz 'Annalium Xantensium Appendicem' inscripsit et l. c. p. 236. item publici iuris fecit, nos maximam eorum partem, qui nullius pretii sint, neglegendam censuimus. Primus editor Annales Xantenses a. 790-829. Annalibus regni Francorum (quos Annales Laurissenses et Einhardi nuncupavit) tamquam fundamento inniti putavit. Quod tamen nonnisi ex parte et cum aliqua exceptione concedi potest. Nondum noverat ille vir b. m. Annales illos vulgo Maximinianos dictos, quos a. 1844. l. b. de Reiffenberg in lucem dedit, deinde G. Waitz perita manu indagavit atque in SS. t. XIII, p. 19 sqq. recognovit. Quibuscum nostri tam arta affinitate coniuncti sunt, ut ab a. 790, quo incipiunt, usque ad 811, quo illi desinunt, haud dubie maximam partem ex eodem annalium libro profecti sint. Nec minus dare apparet hunc librum inde ab a. 797. Annales regni Francorum omnino secutum esse, sed post a. 811. nostri non iam ex illis repetita praebent, sed alia nituntur memoria annalium, quam indicare difficile est, nisi pauca ex Thegani Vita Hludowici imperatoris deprompta credere velis. Ceterum partes horum annalium satis diversae. In relatione a. 834. (p. 9) scriptor Hlothario favet, Hludowicum Germaniae regem, qui adversus fratrem astute et infideliter egerit, reprehendit. Postea Hlotharii ne obitus quidem notatus, Hludowicus (a. 869. 873, p. 27. 32) rex ceteris in imperio quondam Karoli M. regnantibus sapientior et iustior atque pater pius laudatur. Nec tamen ideo cum Georgio Pertz opus duobus saltem scriptoribus, immo viri d. H. Steffen opinionem sequentes totum eidem deberi censemus. Priora tam neglegenter aliunde excerpta, ut nonnumquam intellegi iam nequeant, nisi fontem ipsum adeas vel fragmenta quae praebent alio modo supplere coneris. Postrema pars, praesertim inde ab a. 869. aliquanto maioris pretii, quippe qua res multo uberius atque ab eo cui curae cordique fuerint tractentur. Illic aliis obnoxius eorum iudicium temere suum fecisse videtur, hic propriam mentem secutus suo iudicio stetit. Temporum quoque ratio, antea saepius turbata, numeris annorum 854-872. etiam post veros semper uno remanentibus, extremo in fine tandem ad suum ordinem redit. Sermo, ubi auctor iam sua praebet, grandiloquus et verbis Bibliae Vulgatae nimis refertus, sed semper quasi prisco indulgens et qui contra legem grammaticam graviter peccet. Animadvertas velim participium praesentis pro indicativo usurpatum, immo coniunctionem ut cum indicativo positam. Multum loci res Guntharii archiepiscopi Coloniensis occupant, qui, cum Hlothario II. regi in repudianda uxore legitima favisset, a munere remotus est. Hunc scriptor acerrime impugnat, tandem alium in eius locum subrogatum esse vehementer gaudens. Commemorat quoque orientalem partem provinciae Coloniensis aliquamdiu a Liudberto Monasteriensi administratam. Hunc episcopum 'Saxoniae', ut manifesto apparet, singulari studio prosequebatur; hunc venerabilem et beatum praedicat, huius etiam obitus diem notat necnon de reliquiis ab illo monasterio Freckenhorst donatis et aliis gratia papae acceptis, ut alibi de corporibus sanctorum in Saxoniam translatis, refert. Quas res si reputas, non immerito miraberis, quod Georgio Pertz hos annales, qui medio aevo fere incogniti mansisse videntur, Xantenses nuncupare placuerit. Innititur enim tantum iis, quae a. 864. (p. 20) de loco Sanctis 'opinatissimo' vastato et ecclesia S. Victoris incensa enarrantur, quam cladem scriptor non modo vehementissime doluit, sed etiam oculis vidisse videtur. Attamen ne Pertz quidem ideo totum opus illo in loco confectum esse contendit. Alius vir doctus nuper non sine causa veri similius putavit auctorem Coloniae Agrippinae vixisse, quo etiam corpus S. Victoris a praeposito, uno presbytero comite, perductum accipimus. Utcumque res se habet, inscriptionem a primo editore commendatam et iam usitatam non ausi sumus penitus spernere, cum alia certa substitui nequeat et id solum pateat, auctorem Ripuariam et Westfaliam, inprimis provinciam Coloniensis et diocesim Monasteriensis ecclesiae tamquam patriam amplecti. G. H. Pertz in editione principe codicem, apographum sane, sed unicum, fere ad litteram secutus, nonnisi perpauca emendavit neque nos multo plura correximus, cum nonnulla, quorum veram lectionem nonnisi annotare licuit, iam ab ipso annalista depravata videantur. Berolini a. d. IV. Kal. Apriles anni 1909. B. DE SIMSON. </div> ANNALES XANTENSES QUI DICUNTUR. Anno DCCXC. Domnus rex moratus est Vangionam, et absque bello transivit tempus. Anno DCCXCI. Perrexit domnus rex cum exercitu in Pannoniam. Inde regressus rediit ad Regenesburg et nativitatem Domini ac pascha ibidem celebravit vita prospera. Anno DCCXCII. Carolus rex in Reganesburg totum annum peregit, et Saxones iterum a fide dilapsi sunt Christianitatem relinquentes. Anno DCCXCIII. Ermbertus episcopus Vangione obiit. Anno DCCXCIIII. Fastrada regina obiit ad Franconofurt; ibi domnus rex sinodum magnam habuit cum omnibus episcopis Galliae et Italiae de adoptivo filio domino nostro Iesu Christo. Quam heresim introducere nitebatur Elefantes episcopus Hispanorum, Toletanae sedis episcopus. Inde rediens per Saxoniam venit ad Aquis ibique hiemavit. Anno DCCXCV. Rex Carolus venit in Saxoniam. Cumque Saxones convicti in omnibus se culpabiles recognovissent, obsides regi offerentes, accepitque eorum terciam partem in obsidionem generis masculini, et spoponderunt se ultra non fallere, sed antiqua illorum infelicitas eos non permisit, et domno rege inde recedente, statim foedus irrumpentes. Anno DCCXCVI. Huni cum omnibus finibus ad se pertinentibus domni regis dicioni et Francorum imperio se subdiderunt; rex autem perrexit Saxoniam. Anno DCCXCVII. Barcinona civitas Hispaniae, quae iam olim a nobis desciverat, per Azotum prefectum ipsius nobis est reddita. Nam et ipse ad palacium veniens domno regi semetipsum cum civitate commendavit. Expedicio facta in Saxoniam, et usque ad oceanum trans omnes paludes et invia loca transitum est; et rex mense Novembrio mediante ad hibernandum cum exercitu Saxoniam intravit, positis castris apud Wisuram fluvium. Anno DCCXCVIII. Venit etiam legatus Hadifonsi regis Galaciae et Austriae nomine Froia, papilionem mirae pulchritudinis deferens imperatori. Anno DCCXCVIIII. Eodem anno Romani Leonem papam excecaverunt et linguam detruncaverunt atque in custodiam miserunt. Set visum ei addidit Dominus, etiam et loquelam. Wido comes vicit totam Brittanniorum provintiam, quod numquam antea fuerat. Anno DCCC. Eodem anno Karolus rex pertranssiens ad Turonicam. Anno DCCCI. Ipsa die sacratissimae nativitatis domini nostri Iesu Christi ante confessionem beati Petri apostoli Leo papa Carolum benedixit ad imperatorem, sicut mos est, et coronam auream expressam signo sanctitatis super caput eius posuit. Anno DCCCII. Herona imperatrix de Constantinopoli misit legatos ad Karolum pacem confirmare inter Francos et Grecos. Anno DCCCIII. Hoc anno terrae motus ad Aquis factus est. Anno DCCCIIII. Karolus imperator transivit in Saxoniam et omnes, qui trans Albiam et in Winodis habitabant, Saxones exules fecit. Anno DCCCV. Eodem anno cappanus, princeps Hunorum, ad Karolum imperatorem venit. Anno DCCCVI. mense Iulio profectus est imperator de Aquis ad Theodoniswillam. Anno DCCCVII. Legatus regis Persarum nomine Abdella cum monachis de Ierusalem et Georgius, qui fuit abbas in monte Oliveti, hi ad imperatorem Karolum pervenerunt, munera deferentes, id est papilionem et alia multa. Anno DCCCVIII. Eodem anno hiemps mollissima ac pestilens erat. Tunc misit filium suum Karolum ad Albiam vesano regi resistere. Anno DCCCVIIII. Karolus rex ad Aquis palatium concilium episcoporum magnum habuit de processione spiritus sancti. Anno DCCCX. Sol et luna bis defecerunt, sol VI. Idus Iunii et luna XI. Kal. Iulii, et Pippinus rex, filius imperatoris, migravit, et ille elefas, quem Aaron imperatori miserat, subita morte periit, et magna mortalitas boum et aliorum animalium erat in ipso anno, et hiemps valde dura. Anno DCCCXI. In ipso anno mittuntur ab imperatore nostro ad regem Grecorum legati ad Constantinopolim, id est Haida episcopus et alii duo. Anno DCCCXII. Dedit Karolus imperator filio filii sui Bernhardo, filio Pippini regis, regnum Langobardorum, et, gratias omnipotenti Deo! tunc venerunt legati imperatoris nostri de Grecia, qui prenominati sunt, et simul legati cum eis Grecorum cum honorificis vel imperialibus muneribus ad Aquis palacium ad colloquium imperatoris, et dimissi sunt cum pace. Anno DCCCXIII. Karolus imperator Lodewicum regem Aequitaniae, filium suum, constituit corona imperiali, et hiemps nimis dura. Anno DCCCXIIII. Beate memoriae gloriosissimus Karolus imperator, Domino vocante, V. Kal. Februarii de hac luce migravit. Et postea mense Martio venit de Aequitania Ludewicus imperator ad Aquis palacium, et venerunt illic ad eum legati Grecorum et aliarum gentium ad pacem confirmandam inter illos et Francos. Tunc demum ille imperator constituit filium suum regem super Equitaniam Pippinum. Anno DCCCXV. Ludewicus imperator habuit conventum magnum in loco appellato Paderbrunnon in Saxonia. Stephanus papa mense Octobri venit Franciam ad civitatem Remensium. Ibique apostolicus in dominico die fecit benedictionem imperialem super Ludewicum et coniugem eius Ermingardam. Anno DCCCXVI. Ludewicus imperator direxit suum exercitum contra Sclavos, et adiuvante Deo victores extiterunt, et legati Grecorum venerunt ad imperatorem pacem confirmandam. Anno DCCCXVII. Imperator Lotharium filium imperatorem constituit. Eodem anno mense Octobri igneae acies apparuerunt in caelo. Bernhardus filius Pippini regis molitur Italiae tirannidem machinante Egitheo. Huius nefandum conatum ad nihilum deducitur, et tempus vertebatur in annum . . .. Anno DCCCXVIII. Bernhardus rex Langobardorum luminibus privatus est, et Theodulfus episcopus degradatus est Aurelianae civitatis. Anno DCCCXVIIII. Mense Februario Ludewicus imperator accepit sibi in coniugium Iudith ad imperatricem. Anno DCCCXX. Ludewicus imperator Carisaco placitum habuit. Anno DCCCXXI. Ludewicus imperator dedit filio suo Lothario regi ad coniugium Ermingardam filiam Hugonis comitis Turonicorum, et hiemps erat valde dura. Anno DCCCXXII. Ludewicus imperator dedit filio suo Lothario regnum Langobardorum. Anno DCCCXXIII. Ludewicus imperator dedit Druoa goni fratri suo regimen et cathedram episcopalem Metensiae civitatis. Ebo episcopus pergit partibus Danorum una cum Wildericho episcopo. Eodem anno genuit Iudith Carolum. Anno DCCCXXIIII. Perrexit rex cum exercitu partibus Brittanniae, eam vastavit et reversus est in pace. Anno DCCCXXV. Haistulfus archiepiscopus Magontiae civitatis obiit, et successit in locum eius Otgerus capellanus dominicus. Anno DCCCXXVI. Ludewicus imperator habuit sinodum episcoporum ad Ingulunheim, et illic venit multitudo ad eum Nordmannorum, et princeps eorum nomine Herioldus baptizatus est et uxor eius, et cum eis plus quam CCCC homines promiscui sexus. Ex eo tempore multa mala increverunt a gentilibus super aecclesiam catholicam. Anno DCCCXXVII. Venerunt corpora sanctorum Marcellini et Petri de Roma, et Ludewicus rex accepit in coniugium sororem Iudith imperatricis. Anno DCCCXXVIII. Legati imperatoris, Ruodger episcopus cum sociis suis, Constantinopolin perrexerunt. Anno DCCCXXIX. Erat sinodus episcoporum in tribus locis regni Lodewici imperatoris, et mense Augusto [in] Vangionensium civitate erat conventus magnus episcoporum. Et ibi tradidit imperator Karolo filio suo regnum Alisacinse et Coriae et partem Burgundiae. Anno DCCCXXXI. Mense Octobri venit ad imperatorem Pippinus rex Aequitaniae et Bernhardus comes Barcenonae civitatis, qui infideles deputabantur, ac fidem iuraverunt; et Pippinus de Aquis nocte fugiens abscessit. Eodem mense eclipsis lunae facta est. Legati Sarracenorum venerunt ad imperatorem pacem con firmandam et cum pace reversi sunt. Anno DCCCXXXII. Mense Aprili eclipsis lunae fuit; et postea aestivo tempore, Ludewico imperatore morante apud Magontiam civitatem, obviam venit ei filius eius Lodewicus rex Beguariae, rebellare paratus contra patrem, et non potuit, sed fugiens abscessit. Persequente autem eum patre usque ad Augustam civitatem, necessitate conpulsus venit ad patrem et in pace dimissus est. Et inde rediens imperator ad Hispaniam capere filium suum Pippinum, sed non potuit. Anno DCCCXXXIII. Tempore enim aestivo convenerunt filii imperatoris in pago Alisacinse, Lutharius, Pippinus et Ludewicus, adducentes secum Gregorium papam. Ibique leudes imperatoris coniurationes suas postposuerunt, relinquentes autem eum solum, reversique sunt ad Lotharium, ei fidem iuramentis spoponderunt, et imperator vero illorum coniuge simul et regno privatus, merens adflictusque in dominium filiorum advenit. Qui miserunt eum in custodiam puplicam in Suessionis civitate similiterque coniugem illius. Collatione autem eorum peracta, tripertitum est regnum Francorum, et domnus papa rediit in patriam suam, Lotharius mansit in Conpendio. Ceteri vero reversi sunt unusquisque in sua. Anno DCCCXXXIIII. Morante Ludewico imperatore in custodia, filius Ludewicus astute cogitans contra fratrem suum Lotharium, cui priori anno omnem fidem promiserat, insidias molitus est. Congregato exercitu suo festinus perrexit ad Suessiones patremque suum de claustris liberavit atque Iudith de custodia revocavit, direxeruntque aciem contra Mahtfridum atque Landbertum, principes Lotharii consules, ut eos vinctos ad se adducerent aut etiam gladio detruncarent. Quibus resistentibus magna persecutores strage ceciderunt. Ibique cum aliis plurimis occisi sunt Uodo comes et Theodo abbas. Ludewicus vero imperator et coniunx eius persecuti sunt Lotharium, qui tandem venit ad eos cum suis omnibus, et fide facta ex utraque parte, tamen non firma, rediit unusquisque in sua. Interea, dum haec agerentur, inruerunt pagani in vicum nominatissimum Dorestatum eumque inmani crudelitate vastaverunt; et eo tempore regnum Francorum infra semetipsum valde desolatum est, et infelicitas hominum multipliciter cotidie augebatur. Eodem anno aquae inundaverunt valde super terram. Anno DCCCXXXV. Mense Februario eclipsis lunae fuit. Ludewicus imperator cum convoco suo perrexit ad Burgundiam, ibique venit ad eum Pippinus filius eius. Interim autem iterum invaserunt pagani partes Frisiae, et interfecta est de paganis non minima multitudo. Et iterum predaverunt Dorestatum. Anno DCCCXXXVI. Mense Februario incipiente nocte mirandae acies apparuerunt ab oriente in occidentem. Iterum eodem anno pagani Christianos invaserunt. Anno DCCCXXXVII. Ingens turbo ventorum frequenter erumpebat, et stella cometes visa est nimium ex se mittens fervorem in oriente coram humanis obtutibus quasi per tres cubitos, et pagani vastaverunt Walicrum multasque feminas inde abduxerunt captivas cum infinita diversi generis pecunia. Anno DCCCXXXVIII. Hiemps pluvialis et tosa valde, et mense Ianuario XII. Kal. Februarii ventonitruum auditum est, similiterque mense Februarii XIIII. Kal. Martii tonitruum est auditum magnum, et nimis ardor solis terram urebat, et [in] quibusdam partibus terrae motus factus est, et ignis forma draconis in aere visus est. Eodom anno heretica pravitas orta est. Eodem anno V. nocte ante natale Domini fragor tonitrui magni auditus est et fulguris visus, et multis modis miseria et calamitas hominum cotidie augebatur. Anno DCCCXXXVIIII. VII. Kal. Ianuariorum ingens venti turbo ortus est, ita ut fluctus maris valde inundabant supra terminos et litus, miserabiliter innumerabilem turmam humani generis in villis et vicis circumpositis simul cum edificiis consumpserunt. Classes enim in mari vertentes disruptae sunt, et flamma ignis supra totum mare visa est. Eodem anno VIII. Kal. Aprilis admirandae acies apparuerunt vesperascente die in caelo, in modum domus rotundae totum caeli ambitum circumducentes. Eo anno venerunt corpora sanctorum Felicissime et Agapiti atque sanctae Felicitatis in locum qui dicitur Fredenna. Anno DCCCXL. Acies consimiles apparuerunt per duas simul noctes sicut hae quae in priore anno fuerunt. Et tercia Maii, id est tercia die rogationum, hora nona eclipsis solis facta est, et stellae manifestae sunt visae in caelo velut noctis tempore. Et postea mense Iunio, XI. Kal. [Iulii] Ludowicus imperator obiit in insula quadam parva Hereni fluminis contra villam regiam que vocatur Ingulunheim, absentibus liberis coniugeque eius, et ad Sanctum Arnulfum conditus est. Postea vero Lotharius imperator profectus est de Italia in Franciam concessum sibi a patre possidere regnum. Cui contra veniens predictus Ludewicus, frater illius, iterum intercapere regnum orientale; sed superveniente Lothario ultra Renum flumen, vix sine bello discesserunt a se. Postea vero Lotharius pergens cum exercitu contra Karolum. Et Ludewicus iterum congregato exercitu litus Rheni possidens. Quo comperto, Lotharius movens exercitum et clam apud Wormatiam civitatem predicto flumine transcenso, iterum Ludewicus fugiens in Beioariam. Anno DCCCXLI. Videns Ludewicus, quod germanum superare nequibat, iunxitque se ad Karolum, ut per eius solatium predictum superaret imperatorem. Quod cum Lotharius percepisset, moto cum exercitu venit adversus eos in locum qui dicitur Alciodorum, et, quod dici dolor est, magna se cede ibidem Christiani in invicem debachati sunt. Eodem anno V. Kal. Augusti, feria V, claro sole circuli tres apparuerunt in caelo, similes visioni arcus, ambientes se alterutrum; sed minimus solem sibi medium circumcingens, qui tamen colore ceteris plenissimus videbatur. Maximus in occidente, cuius extrema pars solem tangere videbatur. Medius in aquilone, qui predictos duos aequaliter ambiebat. Sed tamen medius et maximus plus tenues minimo videbantur. Et nubecula parva in oriente et aquilone eadem specie circulorum longe ab his quasi in uno loco claruit. Ante horam diei terciam visi sunt et usque post meridiem permanserunt. Eodem anno per totam Saxoniam potestas servorum valde excreverat super dominos suos, et nomen sibi usurpaverunt Stellingas et multa inrationabilia conmiserunt. Et nobiles illius patriae a servis valde afflicti et humiliati sunt. Anno DCCCXLII. Quadragesimali tempore stella in occidente maiorem consueto radium ab oriente habens. Et Lotharius vastata Gallia rediens ad Aquis. Et postea aestivo tempore Ludewicus et Karolus, predato pago Vangionensium, per angustum iter asperum Gronneorum Confluentes civitatem petierunt. Ibique hostiliter venit Lotharius contra eos. Sed cum vidisset, quod a suis deceptus esset, fugiens usque Lingonas pervenit ibique viribus resumptis consedit. Prefati vero reges, vastata omni regione Ripuariorum, insequentes eum usque ad predictum locum. Illicque, intervenientibus viris strenuis, iterum tripertito regno Francorum, in pace, tamen non firma, discesserunt a se, Lotharius ad Aquis, Karolus in Galliam, Ludewicus in Saxoniam et servos Saxonum superbe elatos nobiliter afflixit et ad propriam naturam restituit. Anno DCCCXLIII. Prefati III reges miserunt legatos suos proceres, unusquisque ex parte sua, ut iterum per descriptas mansas aeque tripertirent regnum Francorum. Cumque et inter illos dissensio facta est, venerunt ipsi reges in unum locum et dissonantiam illorum coadunaverunt, et separati sunt a se. Eodem anno Iudhit imperatrix, mater Karoli, predata a filio substantia omni Turonis civitate migravit a seculo. Anno DCCCXLIIII. Gregorius papa migravit de seculo, et successit in locum illius Sergius papa. Et Bernhardus comes a Karolo est occisus. Et Pippinus rex Aquitaniae, filius Pippini, una cum filio Bernhardi hostem Karoli valde prostravit. Ibique Hugo interfectus est abbas. Eodem tempore Ludewicus rex perrexit in Winithos cum exercitu. Ibique unus ex regibus eorum interiit, Gestimus nomine, reliqui vero fidem prebentes veniebant ad eum. Quam illo absente statim mentientes. Post haec autem Lotharius, Ludewicus atque Karolus convenerunt ad Thiedenhofe et post conlationem eorum in pace discesserunt a se. Anno DCCCXLV. Bis in pago Wormaciense terre motus factus est. Primo sequenti nocte palmarum, secundo in nocte sancta resurrectionis Christi. Eodem anno multis in locis gentiles Christianos invaserunt, sed cesi sunt ex eis a Fresionibus plus quam XII. Alia pars eorum Galliam petierunt, ibique ceciderunt ex eis plus quam sexcenti viri. Sed tamen propter desidiam Karoli dedit eis multa milia ponderum auri et argenti, ut irent extra Galliam, quod et fecerunt. Tamen monasteria sanctorum plurimorum diruta sunt, et multos Christianos captivos abduxerunt. His ita gestis, Ludewicus rex congregato exercitu magno iter iniit ad Winodos. Quod gentiles cum cognovissent, e contra legatos direxerunt in Saxoniam, et miserunt ei munera et obsides et petierunt pacem. At ille, concessa pace, reversus est de Saxonia. Postea vero ingenti clade percussi sunt predones, in qua et princeps sceleratorum, qui Christianos et loca sancta predaverat, nomine Reginheri Domino percutiente interiit. Consilio enim inito miserunt sortes, a quo deorum suorum salutem consequi debuissent; sed sortes salubriter non ceciderunt. Suadente autem eos quodam captivo Christiano, ut coram deo Christianorum sortem ponerent, quod et fecerunt, et salubriter sors eorum cecidit. Tunc rex eorum nomine Rorik una cum omni populo gentilium XIIII dies a carne et medone abstinuit, et cessavit plaga, et omnes Christianos captivos, quos habebant, ad patriam propriam dirigunt. Anno DCCCXLVI. Consueto Norhtmanni Ostraciam et Westraciam vastaverunt et vicum Dorestatum cum aliis duabus villis incenderunt igni, vidente Lothario imperatore, cum esset in Noviomago castro, sed scelus ulcisci nequiverat. Illi autem ingenti preda hominum atque facultatum oneratis classibus reversi sunt in patriam. Eodem anno ivit Ludewicus de Saxonia contra Winidos ultra Albiam. Ipse vero cum exercitu suo contra Boemmanos perrexit, quos nos Beuwinitha vocamus, sed periculose valde; Karolus contra Brittannos, sed non profuit. Eodem tempore, quod sine grandi merore nulli dicendum vel audiendum est, mater cunctarum ecclesiarum, basilica sancti Petri apostoli, a Mauris vel a Sarracenis, qui iam pridem Beneventaniam consederant, capta atque predata est, et omnes Christianos, quos foris Romam repperierunt, intus et foris eiusdem aecclesiae occiderunt. Reclausos etiam viros et mulieres abduxerunt. Altare sancti Petri cum aliis multis detraxerunt, et afflictio Christianorum propter scelera eorum cotidie hinc inde orta est. Sergius papa migravit ex hac luce. Anno DCCCXLVII. Defuncto Sergio memoria apostolicae sedis minime ad aures nostras pervenit. Hereban magister et abbas de Fuldo defuncto Otgero episcopo archiepiscopus et successor eius effectus est atque sollempniter electus. De cetero NordmanniChristianos hinc inde vastaverunt et contra Sigirum et Liutharium comites bellum fecerunt, et ultra vicum Dorestatum contra flumen Reni per miliaria novem remigaverunt usque ad vicum Meginhardi, et ibidem facta preda reversi sunt. Anno DCCCXLVIII. II. Nonas Februarii ad vesperum fulgur emicuit et tonitruum auditum est, et gentiles Christianis, ut consueverant, nocuerunt. Eodem anno Ludewicus rex habuit conventum populi apud Magontiam, et secta quaedam in sinodo episcoporum inlata est a quibusdam monachis de predestinatione omnipotentis Dei. Qui convicti et coram omni populo contumeliis verberum affecti reversi sunt in Galliam, unde ierant, et, Deo gratias! inlesus permansit status aecclesiae. Anno DCCCXLVIIII. Infirmante Ludewico rege, hostis illius de Beioaria iter arripuit in Boemmanos; sed multis ex eis ibidem interfectis, valde humiliati reversi sunt in patriam. Gentilitas vero consueto ab aquilone Christianitatem nocuit, magis magisque convaluit; sed fastidiosum est enarrare. Anno DCCCL. Kalendis Ianuarii, id est octabas Domini, . . . eodem die ad vesperum tonitruum auditum est magnum, et fulgur nimium visum est, et inundatio aquarum ipsa hieme humanum genus affligebat. Et sequenti aestate calor nimium solis terram urebat. Leo papa apostolicae sedis, vir electus, castellum circa basilicam sancti Petri apostoli construxit. Mauri vero urbes maritimas in Italia hinc inde vastaverunt. Rorik Nordmannus, frater iam dicti Herioldi iunioris, qui prius a Lothario dehonestatus fugit, Dorestatum repetit, multa mala Christianis fraudulenter intulit. Eodem anno inter duos fratres, Lotharium imperatorem et Ludewicum regem, tanta pax erat, ut in Hosninge simul plurimos dies cum paucis venationi operam dederunt, ita ut multi hoc facto mirarentur, et in pace discesserunt a se. Anno DCCCLI. De Roma venerunt corpora sanctorum in Saxoniam, Alexandri, unius ex septem fratribus, Romani atque Emerentianae. Eodem anno nobilissima imperatrix nomine Irmingard, coniunx Lotharii imperatoris, de hac luce migravit. Item Nordmanni in Fresia et circa Rhenum fluvium nocuerunt. Ingens exercitus congregatus est ad Albiam fluvium contra Saxones et civitates eorum, aliaeque obsesse alieque succensae sunt igni. Et nimium Christianos vexaverunt. Conventus namque regum nostrorum tunc erat apud Mosam fluvium. Anno DCCCLII. Ferrum paganorum incanduit; nimius ardor solis, et fames subsecuta est, et pabula animalium, defecerunt, et pastus porcorum exuberans. Anno DCCCLIII. Fames magna in Saxonia, ita ut multi equis alerentur. Anno DCCCLIIII. Nordmanni cum reliquis multis malis, quae Christianis intulerunt undique, aecclesiam sancti Martini Turonis civitatis episcopi, ubi pausatio illius est, igni succenderunt. Anno DCCCLV. Verno tempore Ludewicus rex orientalis misit filium suum et convocum in Aquitaniam accipere sibi regnum patruelis sui Pippini. Anno DCCCLVI. Nordmanni rursum regem sibi constituunt, cognatum et convocum priori, et Dani iterum, resumptis viribus, navali evectu Christianos invaserunt. Anno DCCCLVII. Plaga magna vesicarum turgentium grassatur in populo et detestabili eos putredine consumpsit, ita ut menbra dissoluta ante mortem deciderent. Anno DCCCLVIII. Ludewicus rex orientalis conventum populi sortis suae apud Wan gionam habuit. Anno DCCCLVIIII. Kalendis Ianuarii, celebrata sollempnitate matutinorum, apud Wormatiam semel terrae motus factus est et apud Magontiam tredecies ante diluculum. Anno DCCCLX. Nonas Februarii tonitruum auditum est, et rex reversus est de Gallia, depravato omni regno et in nihilo emendato. Anno DCCCLXI. Beatus Liutbertus episcopus honorifice multis sanctorum menbris monasterium quod dicitur Frikkenhurst adornavit, id est Bonifacii et Maximi martyrum, Eonii atque Antonii confessorum, adiecta parte de presepe Domini atque de sepulchro illius, simul et de pulvere pedum illius ascendentis in caelum. Eo anno hiemps longissima, et supradicti reges iterum secretum colloquium in supradicta insula habuerunt penes Confluentiam, vastantes omnia quae in circuitu erant. Et Lotharius rex Ripuariorum legitimam uxorem suam, sororem Hugberti clerici, iniusta occasione reliquit. Quam postea eodem anno predictus germanus illius accepit in sua. Rex vero concubina, cuius amore uxorem reliquit, publice usus est. Anno DCCCLXII. Ludewicus impium Hughardum comitem constituit. Quod dampnum pene suis omnibus visum est. Iam enim dissensio regum nostrorum et desolatio paganorum per regna nostra fastidiosum est enarrare. Anno DCCCLXIII. Ludewicus rex primum conventum habuit Wangiona et post haec Magontia, ibique venit ad eum Lotharius, hostem machinantes in Sclavos, quod et postea fecerunt. Sed non profuit. Eodem anno hiemps turbulenta, mutabilis et pluvialis valde, ut pene absque gelu omnino, ut in sequentibus patuit in aecclesia sancti Victoris. Anno DCCCLXIIII. Nimia inun datione aquarum pagani sepe iam dicti aecclesiam undique vastantes per alveum Reni fluminis ad Sanctos usque pervenerunt et locum opinatissimum vastaverunt. Atque, quod omnibus audientibus et videntibus nimium dolendum est, aecclesiam sancti Victoris mirifico opere constructam incenderunt igni, omnia quae intus aut foris sanctuarii repperierunt rapuerunt. Clerus tamen et omne vulgus pene aufugit. Sed ipsum censum sanctuarii postea nimium vesania correpti ibidem remiserunt. Sanctum vero corpus Victoris prepositus fratrum equo ascenso et loculo ante se posito cum solo presbitero Coloniam noctu perduxit in magno periculo, nonnisi meritis sancti intervenientibus. Guntharius autem isdem temporibus ibidem rector et episcopus preesse videbatur, nepos scilicet Hildiwini iunioris. Predones vero post, perpetrato scelere, haut longe a monasterio insulam quandam parvam petierunt ibique munitione constructa habitaverunt ad tempus. Sed quaedam pars illorum per alveum ascendentes villam regiam grandem incenderunt, ibique cesi sunt ex eis utpote plus quam C homines, ita ut una navis ibidem ex eorum sorte vacua remansit. Ceteri vero, vix conscensis navibus, confusi redierunt ad suos. Lotharius vero, paratis navibus, cogitabat inruere in eos, sed sui non consenserunt ei. At contra Saxones agiles ex altera ripa fluminis agiliter agebant, ita ut quendam ex eorum regibus nomine Calbi, qui superba temeritate litus eorum aggredi temptabat, occiderunt et in ipsum flumen fugientem demerserunt omnesque pene sequaces illius. Ceteri vero exinde territi locum predictum reliquerunt et incerta petierunt. Ludewicus vero totum pene annum morabatur in Bewaria, caute agens contra Margos rebelles, sed et contra filium. Predictus vero Guntharius archiepiscopus Agrippinae et Thietgaudus Treverensis archiepiscopus eodem anno iussu Nicolai pape Romam petierunt ob adulterium Lotharii regis, quod pridem commiserat, eo quod ei in hoc cum suis suffraganeis iniusta occasione contra religionem Christianitatis consenserunt, plurimas secum deferentes sententias quasi canonica auctoritate conpositas. Quibus in sinodo Romanensi cum omni assertione illorum condempnatis, omnino refutati sunt, eisque omni officio sacerdotali ad tempus interdicto dimissi sunt. Anno DCCCLXV. Moram faciente Lothario veniendi, temerarias ipsi episcopi conscriptiones Nicolao papae iterum remiserunt, dicentes eum impie et absque omni ratione tirannico in eos more iniusta exercere iudicia, promittentes se absque illius gratia velle aequaliter gloriari in locis suis ceu ipse in Roma et in nullo gradum suum inferiorem gradu illius esse, non recordantes se ab eo pallium dignitatis accepisse. Loquente per eos apostata spiritu, qui dixit: Ponam solium meum ad aquilonem et ero similis altissimo. Quibus iterum ipse papa in sinodo episcopali, si ita peregissent, ab omni aecclesia catholica excommunicandos esse indixit. Regressi sunt ergo unde ierant, et veniente Gunthario Coloniam, ex ipso sacratissimo die caenae Domini omne officium paschale contra fas peregit, et ob hanc temeritatem iterum in eadem provintia ab omnibus episcopis Lotharii excommunicatus est. Nec mirum, si ipse, qui aerarium sancti Petri in vasis sacris aureis et argenteis et multis speciebus exinanivit et avariciae facibus semper exarsit et ad secularem pompam necnon et ad fratres et nepotes et sorores et neptes ea convertit, omnibus bonis privaretur. Consors vero illius nihil horum agere temptabatur. Sed tamen ambo Romam reversi sunt. Anno DCCCLXVI. Mense Ianuario eclipsis lunae facta est, et sanctissimus episcopus Bremensis Ansger de hac luce migravit. Liudolfus comes a septentrione et in Italia Everwinus, gener Ludewici regis, magnifici viri, de hac luce subtracti sunt. Eodem tempore Hubertus clericus, de quo supra scribitur, cuius sororem Lotharius rex pridem repudiatam dimisit, a quinque episcopis excommunicatus, a filiis Cuonradi, fratris quondam Iuthit reginae, in bello occiditur. Eo anno pagani reliquias Fresiae nimium vastaverunt. Et Ludewicus rex orientalis aestivo tempore conventum populi sortis suae habuit ad Franconoford, ibique interfuit Arsenius, auricularius Nicolai papae, ab eo cum epistolis directus ob statum catholicae fidei et defensionem Christianae religionis. Indeque proficiscens visitavit Lotharium regem, abstrahens inlicitam concubinam reginam elevatam, cuius rei consensu Guntharius et Thietgaudus, duo archiepiscopi, graviter ceciderunt; restituens ei legitimam uxorem prius ab eo nefanda occasione repudiatam, indeque Romam rediens. Eo tempore vir magnificus nomine Ernost, socer videlicet Karlomanni primogeniti Ludewici regis, de hac luce migravit. Moram autem faciente Gunthario veniendi in civitatem, successit in locum illius quidam tirannicus Hugo nomine, filius predicti comitis Cuonradi, qui non ut pastor, sed ceu lupus rapax gregem Dei invasit et idcirco annuente Domino celeriter inde deiectus est, occisis ab eo plurimis in eodem episcopatu. Et pagani crudeliter Galliam vastaverunt. Acceptoque inde a Karolo rege innumerabili censu, ad tempus reversi sunt alibi desolare aecclesiam Dei. Anno DCCCLXVII. Duo presbiteri, qui se monachico habitu in Saxonia, quamvis inperiti, nimiae sanctitatis viros sub obtentu religionis simulabant, ita ut episcopis et presbiteris omnibus eiusdem provintiae sanctiores se esse prefigurabant. Nam solitariam vitam in hipocrisi primum duxere simul. Sed postea, mediante inter illos spiritu discordiae, separati sunt ab invicem, et tamen remota querentes habitacula semper iactitabant etiam se visiones angelicas vidisse et signa fecisse. Et confluebat ad eos multitudo magna gentis huius, tam divitum quam etiam ceterorum, diversa munera deferentes. Quorum confessiones suscipientes nova iudicia pretulerunt. Quorum hypocrisin inspector secretorum Dominus de caelo prospexit et manifestavit consilia cordium illorum, ita ut qui prior eorum videbatur nimia infestatione diaboli correptus est. Alter vero, aestivo tempore convocato Liudberto archiepiscopo Magontiae cum caeteris coepiscopis, canonice victus et prostratus ac de gradu depositus est. His ita gestis allata sunt pignora sancti Magni martyris in Saxoniam, a Nicolao papa venerabili episcopo Liudberto directa. Eodem tempore Guntharius, quondam Agrippinensis archiepiscopus, iterum Roma reversus est, communione tantum vulgari ei concessa, sed omni officio episcopali interdicto. Ipse tamen cum magna elatione, clangentibus signis, occurrenti clero cum ewangeliis et turribulis, aecclesias adiit. Eo anno ingens bellum inter Gallos et paganos geritur in Gallia, et cecidit ex utraque parte innumerabilis multitudo. Ibique Ruodbertus, vir valde strenuus, ortus de Frantia, dux Karoli, interfectus est. Anno DCCCLXVIII. Adhuc visitante Domino plebem suam et circa solis occasum pro denario diurno ociosos vocante operarios ad vineam excolendam, gens Bulgarum, hactenus idola vana colentium, ad fidem catholicam conversa est, mittente eis summo tonanti signa et prodigia fieri in medio plebis. Directis a Nicolao summo pontifice et universali papa urbis Romae viris apostolicis, receperunt sermonem domini nostri Iesu Christi et baptizati sunt. Aequum quippe erat, ut piscationem sibi iam olim a Domino conmissam veteranus piscator, sagena predicationis Europico ponto directus, ad finem usque mundi prosequeretur et antiquus dierum pastor ovium nuncupatus agnos sibi specialiter commendatos et diu in heremo vacantes ad ovilia pascua perduceret, ubi eis individuus comes illius et egregius gentium predicator lac potum daret pro esca, quoadusque fierent oves foetosae, habundantes in egressibus suis, et fieret unum ovile et unus pastor, Iesus Christus dominus noster. De cetero diebus ieiuniorum Septembrium circuli duo magni apparuerunt in caelo, similes aspectui iris. Quorum maior ab aquilone primum formosior, sed postea, plenitudinem suam australi quasi tribueret, desipuit. Minor vero, solem sibi medium circumcingens, in extrema parte alterius omni decore resplenduit. Ante horam namque terciam oriundi et usque ad nonam perdurantes evanuerunt. Eodem tempore in Saxonia ignis in aere sagittae celeritate ferri visus est, grossitudine ligni foenarii et sicut massa ferri in conflatorio scintillas emittens, et subito coram oculis plurimorum velut in fumum picis redactus est. Sed horum significationem solius Domini nosse est. Deinde autumnali tempore exiit edictum a regibus, ut ieiunium triduanum generaliter observaretur, inminente terrore famis pestilentiae, et terrae motus magnus per regna, ita ut desperatio humanae vitae plurimis accidit. Eo tempore Liudbertus episcopus Saxoniae, ortus de ... , distributione graduum et inpositione crismali parrochiam Guntarii ab orientali parte procuravit. Eodem anno Nicolaus summus pontifex et ahtleta Christi de hac luce migravit ad Dominum. Pagani quoque iterum Hiberniam atque Fresiam crudeliter vastaverunt. Anno DCCCLXVIIII. Mense Februario, tenebrosis aquis in nubibus aeris, tonitrua audita sunt, et XV. Kal. Martii, id est nocte sancta septuagesimae, stella cometes visa est ab aquilone et occidente, cui statim nimia tempestas ventorum et inmensa inundatio aquarum est subsecuta, in qua multi inprovidi interierunt. Et postea aestivo tempore fames acerrima in multis provintiis subsequitur, maxime in Burgundia et Gallia, in quibus magna multitudo hominum acerbam sustinuit mortem, ita ut homines hominum corpora comedisse feruntur. Sed et canum carnibus aliqui vesci dicuntur. Eo tempore, ut propheta ait: propter peccata terrae multi principes eius, quattuor reges regnaverunt in regno quondam Karoli Magni: Ludewicus filius imperatoris Ludewici in oriente et Sclavis, Bevaria, Alamannia et Coria, Saxonia, Suevis, Thoringia et orientalibus Francis cum pago Wormaciensi atque Namnetis, qui sapientior et iustior caeteris. Karolus frater eius Gallis, Aquitaneis atque Wasconiis praeerat, sepissime paganorum infestationem sustinens semperque eis censum opponens et numquam in bello victor existens. Ludewicus filius Lotharii imperatoris senior Italiam et Beneventaniam consedit, qui multas iniurias Nicolao papae intulit et non Mauros de Beneventania expulit. Lotharius frater eius, citus et levis, relicta legitima coniuge contra sanctorum canones et Nicolai papae iussum inlicite concubina usus est. Ipse enim Ripuariam, Burgundiam atque provintiam possedit. Iterum atque iterum Guntarius et Thietgaudus Romam petierunt, succedente Adriano in locum regiminis, si aliquomodo possent adipisci gradum pristinum, sed non potuerunt, quia durum est contra stimulum calcitrare. Nam in ipsa peregrinatione Theotgaudus magna febre correptus vita pariter cum sacerdotio caruit. Ecclesia vero illius a chorepiscopis regebatur. Alter quippe eadem molestia preventus vix convaluit. Et cum vidisset, quod nullo modo repedare posset in gradum pristinum, consumpto aerario fraude adquisito, defunctis pene omnibus suis sequacibus, pauper cum paucis in incerto vagus girabat per terras. Sicque duo metropolitani ob consensum adulterii nefandi regis rite obligati sunt et ceciderunt. Sponsa vero Guntharii, quae quondam post Romam eligantissima habebatur, quasi vidua destituta viro, scissa veste, fuscata pelle, deiectis crinibus, nudis pedibus absque pastore sedit in cinere. Parvuli quoque illius hinc inde a lupis rapacibus devorabantur per loca, non habentes patrem. Sacerdotes eius acris verberibus virgisque ceduntur, non habentes patronum. Nobiles eius gladio ceciderunt, et illa dolens ac gemens, plorans ploravit per diem et noctem, dicens: 'Angustiae mihi undique, et quid eligam, ignoro, quia tribulationes cordis mei multiplicatae sunt'. Ad viatores quoque conversa aiebat: 'O vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte, si est dolor similis sicut dolor meus. Ecce vivente viro vidua vocor. Parvuli mei delicati suffocati sunt. Vide, Domine, afflictionem meam, quoniam erectus est undique inimicus. Non est qui consoletur me nisi tu Deus solus'. Anno DCCCLXX. Lotharius rex Ripuariae sepe vocatus tandem Romam venit, cum Adriano pontifice colloquium habuit. Et ab eo mandatum accepit pelicem eicere ac legitimam coniugem accipere. Qui ita se per omnia obtemperare velle promisit, sed minime implevit. Et idcirco eum Dominus Roma redeuntem terribiliter percussit cum omnibus pene suis optimatibus. Quorum corpora pariter Coloniam asportata atque humata sunt. Quasi ultor dixisset: Mihi vindictam, et ego retribuam. Evaginabo gladium, et interficiet eos manus mea. Eo anno Ludewicus rex orientalis, missis duobus filiis suis Karlomanno et Karlo contra Margos diu resistentes sibi, Rasticium regem eorum fugaverunt et patriam vastaverunt atque cum multis spoliis reversi sunt. Item Guntharius sepe iam nominatus autumpnali tempore cum paucis, quasi lupus gregi insidians, nescientibus cunctis, latentibus evectu navali Coloniam venit et misso legato signa aecclesiae pulsare precepit et sibi honorifice occurrere iussit, dicens se potestatem habere, quam non habuit, ut rei exitus postea probavit. Anno DCCCLXXI. Karolus rex Galliae regnum quondam Lotharii cum elatione magna invasit, Aquisgrani palatium consedit, affirmans se totum regnum absque ullius gratia in proprietatem usurpare velle, quod postea, viris intercurrentibus strenuis, emollitum est et in pace dispositum. Tamen cum adhuc esset in pertinatia et videns Guntharium de loco suo avulsum Hilduvinum quendam nepotem eiusdem, die sancto theophaniae cum uno tantummodo episcopo Leodiae de Aquis ad Coloniam misit episcopum ordinandum et cathedram huius regiminis inrationabiliter obtinendam. At contra Ludewicus rex orientalis Liudbertum archiepiscopum Magontiae civitatis cum omnibus suffraganeis episcopis Coloniae ex altera parte Reni fluminis e regione civitatis direxit ordinare quendam Willibertum, eiusdem Colonie filium, episcopum, non elatum, non venatorem, non hypocritam, non mercenarium neque mercede conductum, sed magna coactum necessitate, omnibus aecclesiasticis disciplinis preditum. His omnibus ita peractis in conspectu gentium revelavit Dominus iusticiam suam, et mercenarius abiit et recessit, verus autem pastor supra gregem suum sollicite vigilavit. Tunc videns Guntharius, quod nullam spem pertinatiae suae ibidem ultra infigere posset, relicta Colonia victus et confusus inde discessit et amplius non est reversus ad eam. Sed in sequenti anno semper vagus, insidians, iterum Romam rediens, Adriano pontifici comminationes inferens et idcirco ab omni sinodo Romana excommunicatus incerto vitam pertinacem et inproviso periculose amisit. Eodem anno V. Kal. Mai beatus episcopus Liudbertus Saxoniae et filius Ripuariae, de quo multa bona commemoravimus de hac luce migravit ad Dominum. Civitas sancta Ierusalem et mons Oliveti atque omnia loca sancta in circuitu a Sarracenis invasa et possessa sunt. Monachi quoque ibidem Domino famulantes diversis poenis afflicti atque in custodiam missi. Audite enim haec omnes catholicae fidei cultores, dicentes: 'Plorate, sacerdotes, ministri Domini, et dicite: Parce, Domine, parce populo tuo, ne dominentur eis nationes et dicant: Ubi est Deus eorum?' [Nunc de victoria Carlomanni]. Rasticius rex Margorum a Karlomanno captus et in Franciam patri directus ibique postea luminibus privatus est. Pagani quoque tunc totam pene Hiberniam vastantes cum spoliis multis sunt reversi et per aquosa loca Franciae atque Galliae humano generi multas miserias intulerunt. Mauri quoque Beneventaniam consederant plurimis iam annis, quos Ludewicus rex Italiae expellere nequibat, et undique ecclesia catholica infestatione gentilium circumcincta, anxiali spiritu gemens ac sentiens tempora Antichristi appropiare. Anno DCCCLXXII. Iterum regnum Margorum e manibus Karlomanni per quendam eiusdem gentis Sclavum elabuit, et grandis exercitus de parte Karlomanni cecidit. Eodem anno infestatio tonitruorum et ymbrium atque grandinum humano generi nocuit nimium in frugibus et aedificiis. Nam principalis mater aecclesia sancti Petri apostoli Vangionae civitatis, nuper a novo restaurata per Samuelem episcopum et abbatem monachorum sancti Nazarii, ictu fulminis prostrata atque succensa est. Iterum ingens exercitus ex omni parte Francorum collectus est contra Margos. Qui hostes fugaverunt et in civitatem munitissimam propulerunt. Ibique obsessi diu grande dampnum sustinuere. Et Karlomannus frequenter patriam vastavit. Item eodem anno Adrianus papa obiit, et successit in locum eius vir preclarus, nomine Iohannes. Guntio episcopus Vangionensis obiit, et successit in locum eius Adhelhelmus iuvenis de titulo sancti Cyriaci martyris Christi. Anno DCCCLXXIII. Ludewicus rex orientalis placitum publicum episcoporum ac laicorum ad Vadum-Francorum celebravit. Ibique venerunt contra eum duo filii eius, pleni iniqua cogitatione, convocus et Karolus, tirannidem moliri et iuramenta priorum postponere, patrem regno privare et in custodiam mittere, Sed Deus, iustus iudex et patiens, grande miraculum palam omnibus ibidem monstravit, ita ut malignus spiritus videntibus cunctis Karolum invasit eumque horribiliter discrepantibus vocibus agitavit. Sed in eodem die orationum suffragiis et coniurationibus diversorum sacerdotum eiectus est. Viso hoc terrore frater senior pedibus patris provolutus conmissum nefandum profitetur, indulgentiam postulans. Pater vero pius haec omnia prudenter cum moderamine disposuit. Eodem hiemis tempore insperatum diluvium nive madens repente inolevit, maxime in litoribus Rheni fluminis. Ex influentia aquarum multarum multitudo hominum cum aedificiis et frugibus innumerabilibus deperiit. Iterum in aestivo tempore eiusdem anni predictus rex Aquis palatium secundum sinodum ac placitum suorum consedit. Ibique rationabiliter cunctis dispositis, venit ad regem quidam clericus orbus, filius Karoli fratris sui, regis Galliae, quem ipse pater luminibus privari iussit et postea in monasterium retrudi, promittens inferre peiora, presidium petens. Itidemque venit ad eum Ruorich, fel Christianitatis, tamen ei repositis obsidibus plurimis in navi, et subditus effectus est regi ac iuramentis constrictus inconcussam ei servare fidem. Ac non post multum temporis Ruodoldus nepos predicti tiranni, qui transmarinas regiones plurimas regnumque Francorum undique atque Galliam horribiliter et pene totam Fresiam vastavit, in eadem regione, in pago Ostrachia ab eadem gente cum quingentis viris agiliter interfectus est et, quamvis baptizatus esset, caninam vitam digna morte finivit. Postea vero mediante mense Augusto antiqua Egiptiorum plaga, id est locustarum innumerabilis turma more apium de alveo exeuntium, ab oriente nova exorta est per terras nostras, quae in aere volitantes, vocem subtilem velut aviculi parvi dantes. Et dum elevarentur, caelum vix velut per cribram intueri potuit. In plerisque locis vero pastores ecclesiarum et omnis clerus cum kapsis et crucibus occurrerunt eis misericordiam Dei implorantes, ut defenderet eos ab hac plaga. Non tamen ubique, sed per loca nocuerunt. Item in Kalendis Novembris. usque ad sexagesimam nix totam superficiem terrae cooperuit, et diversis plagis Dominus assidue populum suum afflixit et visitavit in virga iniquitates eorum et in verberibus peccata eorum. Anno DCCCLXXIIII. Medieval Latin The Latin Library The Classics Page </div> kskzsqpz1vcdpcndes6gghzfuwtqxzz 0 40849 264872 197109 2026-05-07T07:48:17Z Saumache 27923 264872 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De agri cultura - Liber I |Annus=37 a.C.n. }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../II }} ==<span id='I.1'></span>I.== Otium si essem consecutus, Fundania, commodius tibi haec scriberem, quae nunc, ut potero, exponam cogitans esse properandum, quod, ut dicitur, si est homo bulla, eo magis senex. Annus enim octogesimus admonet me ut sarcinas conligam, antequam proficiscar e vita. {{pn|I.2|2}}Quare, quoniam emisti fundum, quem bene colendo fructuosum cum facere velis, meque ut id mihi habeam curare roges, experiar; et non solum, ut ipse quoad vivam, quid fieri oporteat ut te moneam, sed etiam post mortem. {{pn|I.3|3}}Neque patiar Sibyllam non solum cecinisse quae, dum viveret, prodessent hominibus, sed etiam quae cum perisset ipsa, et id etiam ignotissimis quoque hominibus; ad cuius libros tot annis post publice solemus redire, cum desideramus, quid faciendum sit nobis ex aliquo portento: me, ne dum vivo quidem, necessariis meis quod prosit facere. {{pn|I.4|4}}Quocirca scribam tibi tres libros indices, ad quos revertare, siqua in re quaeres, quem ad modum quidque te in colendo oporteat facere. Et quoniam, ut aiunt, dei facientes adiuvant, prius invocabo eos, nec, ut Homerus et Ennius, Musas, sed duodecim deos Consentis; neque tamen eos urbanos, quorum imagines ad forum auratae stant, sex mares et feminae totidem, sed illos XII deos, qui maxime agricolarum duces sunt. {{pn|I.5|5}}Primum, qui omnis fructos agri culturae caelo et terra continent, Iovem et Tellurem: itaque, quod ii parentes, magni dicuntur, Iuppiter pater appellatur, Tellus terra mater. Secundo Solem et Lunam, quorum tempora observantur, cum quaedam seruntur et conduntur. Tertio Cererem et Liberum, quod horum fructus maxime necessari ad victum: ab his enim cibus et potio venit e fundo. {{pn|I.6|6}}Quarto Robigum ac Floram, quibus propitiis neque robigo frumenta atque arbores corrumpit, neque non tempestive florent. Itaque publice Robigo feriae Robigalia, Florae ludi Floralia instituti. Item adveneror Minervam et Venerem, quarum unius procuratio oliveti, alterius hortorum; quo nomine rustica Vinalia instituta. Nec non etiam precor Lympham ac Bonum Eventum, quoniam sine aqua omnis arida ac misera agri cultura, sine successu ac bono eventu frustratio est, non cultura. {{pn|I.7|7}}Iis igitur deis ad venerationem advocatis ego referam sermones eos quos de agri cultura habuimus nuper, ex quibus quid te facere oporteat animadvertere poteris. in quis quae non inerunt et quaeres, indicabo a quibus scriptoribus repetas et Graecis et nostris. Qui Graece scripserunt dispersim alius de alia re, sunt plus quinquaginta. {{pn|I.8|8}}Hi sunt, quos tu habere in consilio poteris, cum quid consulere voles, Hieron Siculus et Attalus Philometor: de philosophis Democritus physicus, Xenophon Socraticus, Aristoteles et Theophrastus peripatetici, Archytas Pythagoreus: item Amphilochus Atheniensis, Anaxipolis Thasius, Apollodorus Lemnius, Aristophanes Mallotes, Antigonus Cymaeus, Agathocles Chius, Apollonius Pergamenus, Aristandros Atheniensis, Bacchius Milesius, Bion Soleus, Chaeresteus et Chaereas Athenienses, Diodorus Prieneus, Dion Colophonius, Diophanes Nicaeensis, Epigenes Rhodios, Euagon Thasius, Euphronii duo, unus Atheniensis, alter Amphipolites, Hegesias Maronites, Menandri duo, unus Prieneus, alter Heracleotes, Nicesius Maronites, Pythion Rhodius. {{pn|I.9|9}}De reliquis, quorum quae fuerit patria non accepi, sunt Androtion, Aeschrion, Aristomenes, Athenagoras, Crates, Dadis, Dionysios, Euphiton, Euphorion, Eubulus, Lysimachus, Mnaseas, Menestratus, Plentiphanes, Persis, Theophilus. Hi quos dixi omnes soluta oratione scripserunt; easdem res etiam quidam versibus, ut Hesiodus Ascraeus, Menecrates Ephesius. {{pn|I.10|10}}Hos nobilitate Mago Carthaginiensis praeteriit, poenica lingua qui res dispersas comprendit libris XXIIX, quos Cassius Dionysius Uticensis vertit libris XX ac Graeca lingua Sextilio praetori misit: in quae volumina de Graecis libris eorum quos dixi adiecit non pauca et de Magonis dempsit instar librorum VIII. Hosce ipsos utiliter ad VI libros redegit Diophanes in Bithynia et misit Deiotaro regi. {{pn|I.11|11}}Quo brevius de ea re conor tribus libris exponere, uno de agri cultura, altero de re pecuaria, tertio de villaticis pastionibus, hoc libro circumcisis rebus, quae non arbitror pertinere ad agri culturam. Itaque prius ostendam, quae secerni oporteat ab ea, tum de his rebus dicam sequens naturales divisiones. Ea erunt ex radicibus trinis, et quae ipse in meis fundis colendo animadverti, et quae legi, et quae a peritis audii. ==<span id='II.1'></span>II.== Sementivis feriis in aedem Telluris veneram rogatus ab aeditumo, ut dicere didicimus a patribus nostris, ut corrigimur a recentibus urbanis, ab aedituo. Offendi ibi C. Fundanium, socerum meum, et C. Agrium equitem R. Socraticum et P. Agrasium publicanum spectantes in pariete pictam Italiam. Quid vos hic? inquam, num feriae sementivae otiosos huc adduxerunt, ut patres et avos solebant nostros? {{pn|II.2|2}}Nos vero, inquit Agrius, ut arbitror, eadem causa quae te, rogatio aeditumi. Itaque si ita est, ut annuis, morere oportet nobiscum, dum ille revertatur. Nam accersitus ab aedile, cuius procuratio huius templi est, nondum rediit et nos uti expectaremus se reliquit qui rogaret. Voltis igitur interea vetus proverbium, quod est 'Romanus sedendo vincit', usurpemus, dum ille venit? Sane, inquit Agrius, et simul cogitans portam itineri dici longissimam esse ad subsellia sequentibus nobis procedit. {{pn|II.3|3}}Cum consedissemus, Agrasius, Vos, qui multas perambulastis terras, ecquam cultiorem Italia vidistis? inquit. Ego vero, Agrius, nullam arbitror esse quae tam tota sit culta. Primum cum orbis terrae divisus sit in duas partes ab Eratosthene maxume secundum naturam, {{pn|II.4|4}}ad meridiem versus et ad septemtriones, et sine dubio quoniam salubrior pars septemtrionalis est quam meridiana, et quae salubriora illa fructuosiora, dicendum utique Italiam magis etiam fuisse opportunam ad colendum quam Asiam, primum quod est in Europa, secundo quod haec temperatior pars quam interior. Nam intus paene sempiternae hiemes, neque mirum, quod sunt regiones inter circulum septemtrionalem et inter cardinem caeli, ubi sol etiam sex mensibus continuis non videtur. Itaque in oceano in ea parte ne navigari quidem posse dicunt propter mare congelatum. {{pn|II.5|5}}Fundanius, Em ubi tu quicquam nasci putes posse aut coli natum. Verum enim est illud Pacuvi, sol si perpetuo sit aut nox, flammeo vapore aut frigore terrae fructos omnis interire. Ego hic, ubi nox et dies modice redit et abit, tamen aestivo die, si non diffinderem meo insiticio somno meridie, vivere non possum. {{pn|II.6|6}}Illic in semenstri die aut nocte quem ad modum quicquam seri aut alescere aut meti possit? Contra quid in Italia utensile non modo non nascitur, sed etiam non egregium fit? Quod far conferam Campano? Quod triticum Apulo? Quod vinum Falerno? Quod oleum Venafro? Non arboribus consita Italia, ut tota pomarium videatur? {{pn|II.7|7}}An Phrygia magis vitibus cooperta, quam Homerus appellat ampeloessan, quam haec? Aut tritico Argos, quod idem poeta polupuron? In qua terra iugerum unum denos et quinos denos culleos fert vini, quot quaedam in Italia regiones? An non M. Cato scribit in libro Originum sic: 'ager Gallicus Romanus vocatur, qui viritim cis Ariminum datus est ultra agrum Picentium. In eo agro aliquotfariam in singula iugera dena cullea vini fiunt'? Nonne item in agro Faventino, a quo ibi trecenariae appellantur vites, quod iugerum trecenas amphoras reddat? Simul aspicit me, Certe, inquit, Libo Marcius, praefectus fabrum tuos, in fundo suo Faventiae hanc multitudinem dicebat suas reddere vites. {{pn|II.8|8}}Duo in primis spectasse videntur Italici homines colendo, possentne fructus pro impensa ac labore redire et utrum saluber locus esset an non. Quorum si alterutrum decolat et nihilo minus quis vult colere, mente est captus adque adgnatos et gentiles est deducendus. Nemo enim sanus debet velle impensam ac sumptum facere in cultura, si videt non posse refici, nec si potest reficere fructus, si videt eos fore ut pestilentia dispereant. {{pn|II.9|9}}Sed, opinor, qui haec commodius ostendere possint adsunt. Nam C. Licinium Stolonem et Cn. Tremelium Scrofam video venire: unum, cuius maiores de modo agri legem tulerunt (nam Stolonis illa lex, quae vetat plus D iugera habere civem R.), et qui propter diligentiam culturae Stolonum confirmavit cognomen, quod nullus in eius fundo reperiri poterat stolo, quod effodiebat circum arbores e radicibus quae nascerentur e solo, quos stolones appellabant. Eiusdem gentis C. Licinius, tr. pl. cum esset, post reges exactos annis CCCLXV primus populum ad leges accipiendas in septem iugera forensia e comitio eduxit. {{pn|II.10|10}}Alterum collegam tuum, viginti virum qui fuit ad agros dividendos Campanos, video huc venire, Cn. Tremelium Scrofam, virum omnibus virtutibus politum, qui de agri cultura Romanus peritissimus existimatur. An non iure? inquam. Fundi enim eius propter culturam iucundiore spectaculo sunt multis, quam regie polita aedificia aliorum, cum huius spectatum veniant villas, non, ut apud Lucullum, ut videant pinacothecas, sed oporothecas. Huiusce, inquam, pomarii summa sacra via, ubi poma veneunt contra aurum, imago. {{pn|II.11|11}}Illi interea ad nos, et Stolo, Num cena comessa, inquit, venimus? Nam non L. videmus Fundilium, qui nos advocavit. Bono animo este, inquit Agrius. Nam non modo ovom illut sublatum est, quod ludis circensibus novissimi curriculi finem facit quadrigis, sed ne illud quidem ovom vidimus, quod in cenali pompa solet esse primum. {{pn|II.12|12}}Itaque dum id nobiscum una videatis ac venit aeditumus, docete nos, agri cultura quam summam habeat, utilitatemne an voluptatem an utrumque. Ad te enim rudem esse agri culturae nunc, olim ad Stolonem fuisse dicunt. Scrofa, Prius, inquit, discernendum, utrum quae serantur in agro, ea sola sint in cultura, an etiam quae inducantur in rura, ut oves et armenta. {{pn|II.13|13}}Video enim, qui de agri cultura scripserunt et Poenice et Graece et Latine, latius vagatos, quam oportuerit. Ego vero, inquit Stolo, eos non in omni re imitandos arbitror et eo melius fecisse quosdam, qui minore pomerio finierunt exclusis partibus quae non pertinent ad hanc rem. Quare tota pastio, quae coniungitur a plerisque cum agri cultura, magis ad pastorem quam ad agricolam pertinere videtur. {{pn|II.14|14}}Quocirca principes qui utrique rei praeponuntur vocabulis quoque sunt diversi, quod unus vocatur vilicus, alter magister pecoris. Vilicus agri colendi causa constitutus atque appellatus a villa, quod ab eo in eam convehuntur fructus et evehuntur, cum veneunt. A quo rustici etiam nunc quoque viam veham appellant propter vecturas et vellam, non villam, quo vehunt et unde vehunt. Item dicuntur qui vecturis vivunt velaturam facere. {{pn|II.15|15}}Certe, inquit Fundanius, aliut pastio et aliut agri cultura, sed adfinis et ut dextra tibia alia quam sinistra, ita ut tamen sit quodam modo coniuncta, quod est altera eiusdem carminis modorum incentiva, altera succentiva. {{pn|II.16|16}}Et quidem licet adicias, inquam, pastorum vitam esse incentivam, agricolarum succentivam auctore doctissimo homine Dicaearcho, qui Graeciae vita qualis fuerit ab initio nobis ita ostendit, ut superioribus temporibus fuisse doceat, cum homines pastoriciam vitam agerent neque scirent etiam arare terram aut serere arbores aut putare; ab iis inferiore gradu aetatis susceptam agri culturam. Quocirca ea succinit pastorali, quod est inferior, ut tibia sinistra a dextrae foraminibus. {{pn|II.17|17}}Agrius, Tu, inquit, tibicen non solum adimis domino pecus, sed etiam servis peculium, quibus domini dant ut pascant, atque etiam leges colonicas tollis, in quibus scribimus, colonus in agro surculario ne capra natum pascat: quas etiam astrologia in caelum recepit, non longe ab tauro. {{pn|II.18|18}}Cui Fundanius, Vide, inquit, ne, Agri, istuc sit ab hoc, cum in legibus etiam scribatur 'pecus quoddam'. Quaedam enim pecudes culturae sunt inimicae ac veneno, ut istae, quas dixisti, caprae. Eae enim omnia novella sata carpendo corrumpunt, non minimum vites atque oleas. {{pn|II.19|19}}Itaque propterea institutum diversa de causa ut ex caprino genere ad alii dei aram hostia adduceretur, ad alii non sacrificaretur, cum ab eodem odio alter videre nollet, alter etiam videre pereuntem vellet. Sic factum ut Libero patri, repertori vitis, hirci immolarentur, proinde ut capite darent poenas; contra ut Minervae caprini generis nihil immolarent propter oleam, quod eam quam laeserit fieri dicunt sterilem: eius enim salivam esse fructuis venenum: {{pn|II.20|20}}hoc nomine etiam Athenis in arcem non inigi, praeterquam semel ad necessarium sacrificium, ne arbor olea, quae primum dicitur ibi nata, a capra tangi possit. Nec ullae, inquam, pecudes agri culturae sunt propriae, nisi quae agrum opere, quo cultior sit, adiuvare, ut eae quae iunctae arare possunt. {{pn|II.21|21}}Agrasius, Si istuc ita est, inquit, quo modo pecus removeri potest ab agro, cum stercus, quod plurimum prodest, greges pecorum ministrent? Sic, inquit Agrius, venalium greges dicemus agri culturam esse, si propter istam rem habendum statuerimus. Sed error hinc, quod pecus in agro esse potest et fructus in eo agro ferre, quod non sequendum. Nam sic etiam res aliae diversae ab agro erunt adsumendae, ut si habet plures in fundo textores atque institutos histonas, sic alios artifices. Scrofa, Diiungamus igitur, inquit, pastionem a cultura, et siquis quid vult aliud. {{pn|II.22|22}}Anne ego, inquam, sequar Sasernarum patris et filii libros ac magis putem pertinere, figilinas quem ad modum exerceri oporteat, quam argentifodinas aut alia metalla, quae sine dubio in aliquo agro fiunt? {{pn|II.23|23}}Sed ut neque lapidicinae neque harenariae ad agri culturam pertinent, sic figilinae. Neque ideo non in quo agro idoneae possunt esse non exercendae, atque ex iis capiendi fructus: ut etiam, si ager secundum viam et opportunus viatoribus locus, aedificandae tabernae devorsoriae, quae tamen, quamvis sint fructuosae, nihilo magis sunt agri culturae partes. Non enim, siquid propter agrum aut etiam in agro profectus domino, agri culturae acceptum referre debet, sed id modo quod ex satione terra sit natum ad fruendum. {{pn|II.24|24}}Suscipit Stolo, Tu, inquit, invides tanto scriptori et obstrigillandi causa figlinas reprehendis, cum praeclara quaedam, ne laudes, praetermittas, quae ad agri culturam vehementer pertineant. {{pn|II.25|25}}Cum subrisisset Scrofa, quod non ignorabat libros et despiciebat, et Agrasius se scire modo putaret ac Stolonem rogasset ut diceret, coepit: Scribit cimices quem ad modum interfici oporteat his verbis: 'cucumerem anguinum condito in aquam eamque infundito quo voles, nulli accedent; vel fel bubulum cum aceto mixtum, unguito lectum'. {{pn|II.26|26}}Fundanius aspicit ad Scrofam, Et tamen verum dicit, inquit, hic, ut hoc scripserit in agri cultura. Ille, Tam hercle quam hoc, siquem glabrum facere velis, quod iubet ranam luridam coicere in aquam, usque qua ad tertiam partem decoxeris, eoque unguere corpus. Ego, Quod magis, inquam, pertineat ad Fundani valetudinem in eo libro, est satius dicas: nam huiusce pedes solent dolere, in fronte contrahere rugas. {{pn|II.27|27}}Dic sodes, inquit Fundanius: nam malo de meis pedibus audire, quam quem ad modum pedes betaceos seri oporteat. Stolo subridens, Dicam, inquit, eisdem quibus ille verbis scripsit (vel Tarquennam audivi, cum homini pedes dolere coepissent, qui tui meminisset, ei mederi posse): 'ego tui memini, medere meis pedibus, terra pestem teneto, salus hic maneto in meis pedibus'. Hoc ter noviens cantare iubet, terram tangere, despuere, ieiunum cantare. {{pn|II.28|28}}Multa, inquam, item alia miracula apud Sasernas invenies, quae omnia sunt diversa ab agri cultura et ideo repudianda. Quasi vero, inquit, non apud ceteros quoque scriptores talia reperiantur. An non in magni illius Catonis libro, qui de agri cultura est editus, scripta sunt permulta similia, ut haec, quem ad modum placentam facere oporteat, quo pacto libum, qua ratione pernas sallere? Illud non dicis, inquit Agrius, quod scribit, 'si velis in convivio multum bibere cenareque libenter, ante esse oportet brassicam crudam ex aceto aliqua folia quinque'. ==<span id='III.1'></span>III.== Igitur, inquit Agrasius, quae diiungenda essent a cultura cuius modi sint, quoniam discretum, de iis rebus quae scientia sit in colendo nos docete, ars id an quid aliud, et a quibus carceribus decurrat ad metas. Stolo cum aspexisset Scrofam, Tu, inquit, et aetate et honore et scientia quod praestas, dicere debes. Ille non gravatus, Primum, inquit, non modo est ars, sed etiam necessaria ac magna; eaque est scientia, quae sint in quoque agro serenda ac facienda, quo terra maximos perpetuo reddat fructus. ==<span id='IV.1'></span>IV.== Eius principia sunt eadem, quae mundi esse Ennius scribit, aqua, terra, anima et sol. Haec enim cognoscenda, priusquam iacias semina, quod initium fructuum oritur. Hinc profecti agricolae ad duas metas dirigere debent, ad utilitatem et voluptatem. Utilitas quaerit fructum, voluptas delectationem: priores partes agit quod utile est, quam quod delectat. {{pn|IV.2|2}}Nec non ea, quae faciunt cultura honestiorem agrum, pleraque non solum fructuosiorem eadem faciunt, ut cum in ordinem sunt consita arbusta atque oliveta, sed etiam vendibiliorem atque adiciunt ad fundi pretium. Nemo enim eadem utilitati non formosius quod est emere mavult pluris, quam si est fructuosus turpis. {{pn|IV.3|3}}Utilissimus autem is ager qui salubrior est quam alii, quod ibi fructus certus; contra [quod] in pestilenti calamitas, quamvis in feraci agro, colonum ad fructus pervenire non patitur. Etenim ubi ratio cum orco habetur, ibi non modo fructus est incertus, sed etiam colentium vita. Quare ubi salubritas non est, cultura non aliud est atque alea domini vitae ac rei familiaris. {{pn|IV.4|4}}Nec haec non deminuitur scientia. Ita enim salubritas, quae ducitur e caelo ac terra, non est in nostra potestate, sed in naturae, ut tamen multum sit in nobis, quo graviora quae sunt ea diligentia leviora facere possimus. Etenim si propter terram aut aquam odore, quem aliquo loco eructat, pestilentior est fundus, aut propter caeli regionem ager calidior sit, aut ventus non bonus flet, haec vitia emendari solent domini scientia ac sumptu, quod permagni interest, ube sint positae villae, quantae sint, quo spectent porticibus, ostiis ac fenestris. {{pn|IV.5|5}}An non ille Hippocrates medicus in magna pestilentia non unum agrum, sed multa oppida scientia servavit? Sed quid ego illum voco ad testimonium? Non hic Varro noster, cum Corcyrae esset exercitus ac classis et omnes domus repletae essent aegrotis ac funeribus, immisso fenestris novis aquilone et obstructis pestilentibus ianuaque permutata ceteraque eius generis diligentia suos comites ac familiam incolumes reduxit? ==<span id='V.1'></span>V.== Sed quoniam agri culturae quod esset initium et finis dixi, relinquitur quot partes ea disciplina habeat ut sit videndum. Equidem innumerabiles mihi videntur, inquit Agrius, cum lego libros Theophrasti complures, qui inscribuntur phuton istorias et alteri phutikon aition. {{pn|V.2|2}}Stolo, Isti, inquit, libri non tam idonei iis qui agrum colere volunt, quam qui scholas philosophorum; neque eo dico, quo non habeant et utilia et communia quaedam. {{pn|V.3|3}}Quapropter tu potius agri culturae partes nobis expone. Scrofa, Agri culturae, inquit, quattuor sunt partes summae: e quis prima cognitio fundi, solum partesque eius quales sint; secunda, quae in eo fundo opus sint ac debeant esse culturae causa; tertia, quae in eo praedio colendi causa sint facienda; quarta, quo quicque tempore in eo fundo fieri conveniat. {{pn|V.4|4}}De his quattuor generalibus partibus singulae minimum in binas dividuntur species, quod habet prima ea quae ad solum pertinent terrae et iterum quae ad villas et stabula. Secunda pars, quae moventur atque in fundo debent esse culturae causa, est item bipertita, de hominibus, per quos colendum, et de reliquo instrumento. Tertia pars quae de rebus dividitur, quae ad quamque rem sint praeparanda et ubi quaeque facienda. Quarta pars de temporibus, quae ad solis circumitum annuum sint referenda et quae ad lunae menstruum cursum. De primis quattuor partibus prius dicam, deinde subtilius de octo secundis. ==<span id='VI.1'></span>VI.== Igitur primum de solo fundi videndum haec quattuor, quae sit forma, quo in genere terrae, quantus, quam per se tutus. Formae cum duo genera sint, una quam natura dat, altera quam sationes imponunt, prior, quod alius ager bene natus, alius male, posterior, quod alius fundus bene consitus est, alius male, dicam prius de naturali. {{pn|VI.2|2}}Igitur cum tria genera sint a specie simplicia agrorum, campestre, collinum, montanum, et ex iis tribus quartum, ut in eo fundo haec duo aut tria sint, ut multis locis licet videre, e quibus tribus fastigiis simplicibus sine dubio infimis alia cultura aptior quam summis, quod haec calidiora quam summa, sic collinis, quod ea tepidiora quam infima aut summa: haec apparent magis ita esse in latioribus regionibus, simplicia cum sunt. {{pn|VI.3|3}}Itaque ubi lati campi, ibi magis aestus, et eo in Apulia loca calidiora ac graviora, et ubi montana, ut in Vesuvio, quod leviora et ideo salubriora: qui colunt deorsum, magis aestate laborant, qui susum, magis hieme. Verno tempore in campestribus maturius eadem illa seruntur quae in superioribus et celerius hic quam illic coguntur. Nec non susum quam deorsum tardius seruntur ac metuntur. {{pn|VI.4|4}}Quaedam in montanis prolixiora nascuntur ac firmiora propter frigus, ut abietes ac sappini, hic, quod tepidiora, populi ac salices: susum fertiliora, ut arbutus ac quercus, deosum, ut nuces graecae ac mariscae fici. In collibus humilibus societas maior cum campestri fructu quam cum montano, in altis contra. {{pn|VI.5|5}}Propter haec tria fastigia formae discrimina quaedam fiunt sationum, quod segetes meliores existimantur esse campestres, vineae collinae, silvae montanae. Plerumque hiberna iis esse meliora, qui colunt campestria, quod tunc prata ibi herbosa, putatio arborum tolerabilior: contra aestiva montanis locis commodiora, quod ibi tum et pabulum multum, quod in campis aret, ac cultura arborum aptior, quod tum hic frigidior aer. {{pn|VI.6|6}}Campester locus is melior, qui totus aequabiliter in unam partem verget, quam is qui est ad libellam aequos, quod is, cum aquae non habet delapsum, fieri solet uliginosus: eo magis, siquis est inaequabilis, eo deterior, quod fit propter lacunas aquosus. Haec atque huiusce modi tria fastigia agri ad colendum disperiliter habent momentum. ==<span id='VII.1'></span>VII.== Stolo, Quod ad hanc formam naturalem pertinet, de eo non incommode Cato videtur dicere, cum scribit optimum agrum esse, qui sub radice montis situs sit et spectet ad meridianam caeli partem. {{pn|VII.2|2}}Subicit Scrofa, De formae cultura hoc dico, quae specie fiant venustiora, sequi ut maiore quoque fructu sint, ut qui habent arbusta, si sata sunt in quincuncem, propter ordines atque intervalla modica. Itaque maiores nostri ex arvo aeque magno male consito et minus multum et minus bonum faciebant vinum et frumentum, quod quae suo quicque loco sunt posita, ea minus loci occupant, et minus officit aliud alii ab sole ac luna et vento. {{pn|VII.3|3}}Hoc licet coniectura videre ex aliquot rebus, ut nuces integras quas uno modio comprendere possis, quod putamina suo loco quaeque habet natura composita, cum easdem, si fregeris, vix sesquimodio concipere possis. {{pn|VII.4|4}}Praeterea quae arbores in ordinem satae sunt, eas aequabiliter ex omnibus partibus sol ac luna coquunt. Quo fit ut uvae et oleae plures nascantur et ut celerius coquantur. Quas res duas sequuntur altera illa duo, ut plus reddant musti et olei et preti pluris. {{pn|VII.5|5}}Sequitur secundum illud, quali terra solum sit fundi, a qua parte vel maxime bonus aut non bonus appellatur. Refert enim, quae res in eo seri nascique et cuius modi possint: non enim eadem omnia in eodem agro recte possunt. Nam ut alius est ad vitem appositus, alius ad frumentum, sic de ceteris alius ad aliam rem. {{pn|VII.6|6}}Itaque Cretae ad Cortyniam dicitur platanus esse, quae folia hieme non amittat, itemque in Cypro, ut Theophrastus ait, una, item Subari, qui nunc Thurii dicuntur, quercus simili esse natura, quae est in oppidi conspectu: item contra atque apud nos fieri ad Elephantinen, ut neque ficus neque vites amittant folia. Propter eandem causam multa sunt bifera, ut vitis apud mare Zmyrnae, malus in agro Consentino. {{pn|VII.7|7}}Idem ostendit, quod in locis feris plura ferunt, in iis quae sunt culta meliora. Eadem de causa sunt quae non possunt vivere nisi in loco aquoso aut etiam aqua, et id discriminatim alia in lacubus, ut [h]arundines in Reatino, alia in fluminibus, ut in Epiro arbores alni, alia in mari, ut scribit Theophrastus palmas et squillas. {{pn|VII.8|8}}In Gallia transalpina intus, ad Rhenum cum exercitum ducerem, aliquot regiones accessi, ubi nec vitis nec olea nec poma nascerentur, ubi agros stercorarent candida fossicia creta, ubi salem nec fossicium nec maritimum haberent, sed ex quibusdam lignis combustis carbonibus salsis pro eo uterentur. {{pn|VII.9|9}}Stolo, Cato quidem, inquit, gradatim praeponens alium alio agrum meliorem dicit esse in novem discriminibus, quod sit primus ubi vineae possint esse bono vino et multo, secundus ubi hortus inriguus, tertius ubi salicta, quartus ubi oliveta, quintus ubi pratum, sextus ubi campus frumentarius, septimus ubi caedua silva, octavus ubi arbustum, nonus ubi glandaria silva. {{pn|VII.10|10}}Scrofa, Scio, inquit, scribere illum; sed de hoc non consentiunt omnes, quod alii dant primatum bonis pratis, ut ego, a quoantiqui prata parata appellarunt. Caesar Vopiscus, aedilicius causam cum ageret apud censores, campos Roseae Italiae dixit esse sumen, in quo relicta pertica postridie non appareret propter herbam. ==<span id='VIII.1'></span>VIII.== Contra vineam sunt qui putent sumptu fructum devorare. Refert, inquam, quod genus vineae sit, quod sunt multae species eius. Aliae enim humiles ac sine ridicis, ut in Hispania, aliae sublimes, quae appellantur iugatae, ut pleraeque in Italia. Cuius generis nomina duo, pedamenta et iuga. Quibus stat rectis vinea, dicuntur pedamenta; quae transversa iunguntur, iuga: ab eo quoque vineae iugatae. {{pn|VIII.2|2}}Iugorum genera fere quattuor, pertica, harundo, restes, vites: pertica, ut in Falerno, harundo, ut in Arpano, restes, ut in Brundisino, vites, ut in Mediolanensi. iugationis species duae, una derecta, ut in agro Canusino, altera conpluviata in longitudinem et latitudinem iugata, ut in Italia pleraeque. Haec ubi domo nascuntur, vinea non metuit sumptum; ubi multa e propinqua villa, non valde. {{pn|VIII.3|3}}Primum genus quod dixi maxime quaerit salicta, secundum harundineta, tertium iunceta aut eius generis rem aliquam, quartum arbusta, ubi traduces possint fieri vitium, ut Mediolanenses faciunt in arboribus, quas vocant opulos, Canusini in hardulatione in ficis. {{pn|VIII.4|4}}Pedamentum item fere quattuor generum: unum robustum, quod optimum solet afferri in vineam e querco ac iunipiro et vocatur ridica; alterum palus e pertica, meliore dura, quo diuturnior; quem cum infimum terra solvit, puter evertitur et fit solum summum: tertium, quod horum inopiae subsidio misit harundinetum. Inde enim aliquot colligatas libris demittunt in tubulos fictiles cum fundo pertuso, quas cuspides appellant, qua umor adventicius transire possit. Quartum est pedamentum nativum eius generis, ubi ex arboribus in arbores traductis vitibus vinea fit, quos traduces quidam rumpos appellant. {{pn|VIII.5|5}}Vineae altitudinis modus longitudo hominis, intervalla pedamentorum, qua boves iuncti arare possint. Ea minus sumptuosa vinea, quae sine iugo ministrat acratophoro vinum. Huius genera duo: unum, in quo terra cubilia praebet uvis, ut in Asia multis locis, quae saepe vulpibus et hominibus fit communis. Nec non si parit humus mures, minor fit vindemia, nisi totas vineas oppleris muscipulis, quod in insula Pandateria faciunt. {{pn|VIII.6|6}}Alterum genus vineti, ubi ea modo removetur a terra vitis, quae ostendit se adferre uvam. Sub eam, ubi nascitur uva, subiciuntur circiter bipedales e surculis furcillae, ne vindemia facta denique discat pendere in palma aut funiculo aut vinctu, quod antiqui vocabant cestum. Ibi dominus simul ac vidit occipitium vindemiatoris, furcillas reducit hibernatum in tecta, ut sine sumptu harum opera altero anno uti possit. Hac consuetudine in Italia utuntur Reatini. {{pn|VIII.7|7}}Haec ideo varietas maxime, quod terra cuius modi sit refert. Ubi enim natura umida, ibi altius vitis tollenda, quod in partu et alimonio vinum non ut in calice quaerit aquam, sed solem. Itaque ideo, ut arbitror, primum e vinea in arbores escendit vitis. ==<span id='IX.1'></span>IX.== Terra, inquam, cuius modi sit refert et ad quam rem bona aut non bona sit. Ea tribus modis dicitur, communi et proprio et mixto. Communi, ut cum dicimus orbem terrae et terram Italiam aut quam aliam. In ea enim et lapis et harena et cetera eius generis sunt in nominando comprensa. Altero modo dicitur terra proprio nomine, quae nullo alio vocabulo neque cognomine adiecto appellatur. {{pn|IX.2|2}}Tertio modo dicitur terra, quae est mixta, in qua seri potest quid et nasci, ut argillosa aut lapidosa, sic aliae, cum in hac species non minus sint multae quam in illa communi propter admixtiones. In illa enim cum sint dissimili vi ac potestate partes permultae, in quis lapis, marmor, rudus, harena, sabulo, argilla, rubrica, pulvis, creta, cinis, carbunculus, id est quae sole perferve ita fit, ut radices satorum comburat, {{pn|IX.3|3}}ab iis quae proprio nomine dicitur terra, cum est admixta ex iis generibus aliqua re, dicitur aut cretosa * * * sic ab aliis generum discriminibus mixta. Horum varietatis ita genera haec, ut praeterea subtiliora sint alia, minimum in singula facie terna, quod alia terra est valde lapidosa, alia mediocriter, alia prope pura. Sic de aliis generibus reliquis admixtae terrae tres gradus ascendunt eosdem. {{pn|IX.4|4}}Praeterea hae ipsae ternae species ternas in se habent alias, quod partim sunt umidiores, partim aridiores, partim mediocres. Neque non haec discrimina pertinent ad fructus vehementer. Itaque periti in loco umidiore far adoreum potius serunt quam triticum, contra in aridiore hordeum potius quam far, in mediocri utrumque. {{pn|IX.5|5}}Praeterea etiam discrimina omnium horum generum subtiliora alia, ut in sabulosa terra, quod ibi refert sabulo albus sit an rubicundus, quod subalbus ad serendos surculos alienus, contra rubicundior appositus. Sic magna tria discrimina terrae, quod refert utrum sit macra an pinguis an mediocris, quod ad culturam pinguis fecundior ad multa, macra contra. Itaque in tenui, ut in Pupinia, neque arbores prolixae neque vites feraces, neque stramenta videre crassa possis neque ficum mariscam et arbores plerasque ac prata retorrida muscosa. {{pn|IX.6|6}}Contra in agro pingui, ut in Etruria, licet videre et segetes fructuosas ac restibilis et arbores prolixas et omnia sine musco. In mediocri autem terra, ut in Tiburti, quo propius accedit ut non sit macra, quam ut sit ieiuna, eo ad omnes res commodior, quam si inclinabit ad illud quod deterius. {{pn|IX.7|7}}Stolo, Non male, inquit, quae sit idonea terra ad colendum aut non, Diophanes Bithynos scribit signa sumi posse aut ex ipsa aut quae nascuntur ex iis: ex ipsa, si sit terra alba, si nigra, si levis, quae cum fodiatur, facile frietur, natura quae non sit cineracia neve vehementer densa: ex iis autem quae enata sunt fera, si sunt prolixa atque quae ex iis nasci debent earum rerum feracia. Sed quod sequitur, tertium illut de modis dic. ==<span id='X.1'></span>X.== Ille, Modos, quibus metirentur rura, alius alios constituit. Nam in Hispania ulteriore metiuntur iugis, in Campania versibus, apud nos in agro Romano ac Latino iugeris. Iugum vocant, quod iuncti boves uno die exarare possint. Versum dicunt centum pedes quoquo versum quadratum. {{pn|X.2|2}}Iugerum, quod quadratos duos actus habeat. Actus quadratus, qui et latus est pedes CXX et longus totidem: is modus acnua latine appellatur. Iugeri pars minima dicitur scripulum, id est decem pedes et longitudine et latitudine quadratum. Ab hoc principio mensores non numquam dicunt in subsicivum esse unciam agri aut sextantem, sic quid aliud, cum ad iugerum pervenerunt, quod habet iugerum scripula CCLXXXVIII, quantum as antiquos noster ante bellum punicum pendebat. Bina iugera quod a Romulo primum divisa dicebantur viritim, quae heredem sequerentur, heredium appellarunt. Haec postea centum centuria. Centuria est quadrata, in omnes quattuor partes ut habeat latera longa pedum **CD. Hae porro quattuor, centuriae coniunctae ut sint in utramque partem binae, appellantur in agris divisis viritim publice saltus. ==<span id='XI.1'></span>XI.== In modo fundi non animadverso lapsi multi, quod alii villam minus magnam fecerunt, quam modus postulavit, alii maiorem, cum utrumque sit contra rem familiarem ac fructum. Maiora enim tecta et aedificamus pluris et tuemur sumptu maiore. Minora cum sunt, quam postulat fundus, fructus solent disperire. {{pn|XI.2|2}}Dubium enim non est quin cella vinaria maior sit facienda in eo agro, ubi vineta sint, ampliora ut horrea, si frumentarius ager est. Villa aedificanda potissimum ut intra saepta villae habeat aquam, si non, quam proxime: primum quae ibi sit nata, secundum quae influat perennis. Si omnino aqua non est viva, cisternae faciendae sub tectis et lacus sub dio, ex altero loco ut homines, ex altero ut pecus uti possit. ==<span id='XII.1'></span>XII.== Danda opera ut potissimum sub radicibus montis silvestris villam ponat, ubi pastiones sint laxae, item ut contra ventos, qui saluberrimi in agro flabunt. Quae posita est ad exortos aequinoctiales, aptissima, quod aestate habet umbram, hieme solem. Sin cogare secundum flumen aedificare, curandum ne adversum eam ponas; hieme enim fiet vehementer frigida et aestate non salubris. {{pn|XII.2|2}}Advertendum etiam, siqua erunt loca palustria, et propter easdem causas, et quod crescunt animalia quaedam minuta, quae non possunt oculi consequi, et per aera intus in corpus per os ac nares perveniunt atque efficiunt difficilis morbos. Fundanius, Quid potero, inquit, facere, si istius modi mi fundus hereditati obvenerit, quo minus pestilentia noceat? Istuc vel ego possum respondere, inquit Agrius; vendas, quot assibus possis, aut si nequeas, relinquas. {{pn|XII.3|3}}At Scrofa, Vitandum, inquit, ne in eas partes spectet villa, e quibus ventus gravior afflare soleat, neve in convalli cava et ut potius in sublimi loco aedifices, qui quod perflatur, siquid est quod adversarium inferatur, facilius discutitur. Praeterea quod a sole toto die inlustratur, salubrior est, quod et bestiolae, siquae prope nascuntur et inferuntur, aut efflantur aut aritudine cito pereunt. {{pn|XII.4|4}}Nimbi repentini ac torrentes fluvii periculosi illis, qui in humilibus ac cavis locis aedificia habent, et repentinae praedonum manus quod improvisos facilius opprimere possunt, ab hac utraque re superiora loca tutiora. ==<span id='XIII.1'></span>XIII.== In villa facienda stabula ita, ut bubilia sint ibi, hieme quae possint esse caldiora. Fructus, ut est vinum et oleum, loco plano in cellis, item vasa vinaria et olearia potius faciendum; aridus, ut est faba et faenum, in tabulatis. Familia ubi versetur providendum, si fessi opere aut frigore aut calore, ubi commodissime possint se quiete reciperare. {{pn|XIII.2|2}}Vilici proximum ianuam cellam esse oportet eumque scire, qui introeat aut exeat noctu quidve ferat, praesertim si ostiarius est nemo. In primis culina videnda ut sit admota, quod ibi hieme antelucanis temporibus aliquot res conficiuntur, cibus paratur ac capitur. Faciundum etiam plaustris ac cetero instrumento omni in cohorte ut satis magna sint tecta, quibus caelum pluvium inimicum. Haec enim si intra clausum in consaepto et sub dio, furem modo non metuunt, adversus tempestatem nocentem non resistunt. {{pn|XIII.3|3}}Cohortes in fundo magno duae aptiores: una ut interdius conpluvium habeat lacum, ubi aqua saliat, qui intra stylobatas, cum velit, sit semipiscina. Boves enim ex arvo aestate reducti hic bibunt, hic perfunduntur, nec minus e pabulo cum redierunt anseres, sues, porci. In cohorte exteriore lacum esse oportet, ubi maceretur lupinum, item alia quae demissa in aquam ad usum aptiora fiunt. {{pn|XIII.4|4}}Cohors exterior crebro operta stramentis ac palea occulcata pedibus pecudum fit ministra fundo, ex ea quod evehatur. Secundum villam duo habere oportet stercilina aut unum bifariam divisum. Alteram enim partem fieri oportet novam, alteram veterem tolli in agrum, quod enim quam recens quod confracuit melius. Nec non stercilinum melius illud, cuius latera et summum virgis ac fronde vindicatum a sole. Non enim sucum, quem quaerit terra, solem ante exugere oportet. Itaque periti, qui possunt, ut eo aqua influat eo nomine faciunt (sic enim maxime retinetur sucus) in eoque quidam sellas familiaricas ponunt. {{pn|XIII.5|5}}Aedificium facere oportet, sub quod tectum totam fundi subicere possis messem, quod vocant quidam nubilarium. Id secundum aream faciendum, ubi triturus sis frumentum, magnitudine pro modo fundi, ex una parti apertum, et id ab area, quo et in tritura proruere facile possis et, si nubilare coepit, inde ut rursus celeriter reicere. Fenestras habere oportet ex ea parti, unde commodissime perflari possit. {{pn|XIII.6|6}}Fundanius, Fructuosior, inquit, est certe fundus propter aedificia, si potius ad anticorum diligentiam quam ad horum luxuriam derigas aedificationem. Illi enim faciebant ad fructum rationem, hi faciunt ad libidines indomitas. Itaque illorum villae rusticae erant maioris preti quam urbanae, quae nunc sunt pleraque contra. Illic laudabatur villa, si habebat culinam rusticam bonam, praesepis laxas, cellam vinariam et oleariam ad modum agri aptam et pavimento proclivi in lacum, quod saepe, ubi conditum novum vinum, orcae in Hispania fervore musti ruptae neque non dolea in Italia. Item cetera ut essent in villa huiusce modi, quae cultura quaereret, providebant. {{pn|XIII.7|7}}Nunc contra villam urbanam quam maximam ac politissimam habeant dant operam ac cum Metelli ac Luculli villis pessimo publico aedificatis certant. Quo hi laborant ut spectent sua aestiva triclinaria ad frigus orientis, hiberna ad solem occidentem, potius quam, ut antiqui, in quam partem cella vinaria aut olearia fenestras haberet, cum fructus in ea vinarius quaerat ad dolia aera frigidiorem, item olearia calidiorem. Item videre oportet, si est collis, nisi quid impedit, ut ibi potissimum ponatur villa. ==<span id='XIV.1'></span>XIV.== Nunc de saeptis, quae tutandi causa fundi aut partis fiant, dicam. Earum tutelarum genera IIII, unum naturale, alterum agreste, tertium militare, quartum fabrile. Horum unum quodque species habet plures. Primum naturale saepimentum, quod opseri solet virgultis aut spinis, quod habet radices ac vivit, praetereuntis lascivi non metuet facem ardentem. {{pn|XIV.2|2}}Secunda saeps est agrestis e ligno, sed non vivit: fit aut palis statutis crebris et virgultis implicatis aut latis perforatis et per ea foramina traiectis longuris fere binis aut ternis aut ex arboribus truncis demissis in terram deinceps constitutis. Tertium militare saepimentum est fossa et terreus agger. Sed fossa ita idonea, si omnem aquam, quae e caelo venit, recipere potest aut fastigium habet, ut exeat e fundo. {{pn|XIV.3|3}}Agger is bonus, qui intrinsecus iunctus fossa aut ita arduus, ut eum transcendere non sit facile. Hoc genus saepes fieri secundum vias publicas solent et secundum amnes. Ad viam Salariam in agro Crustumino videre licet locis aliquot coniunctos aggeres cum fossis, ne flumen agris noceat. Aggeres faciunt sine fossa: eos quidam vocant muros, ut in agro Retino. {{pn|XIV.4|4}}Quartum fabrile saepimentum est novissimum, maceria. Huius fere species quattuor, quod fiunt e lapide, ut in agro Tusculano, quod e lateribus coctilibus, ut in agro Gallico, quod e lateribus crudis, ut in agro Sabino, quod ex terra et lapillis compositis in formis, ut in Hispania et agro Tarentino. ==<span id='XV.1'></span>XV.== Praeterea sine saeptis fines praedi satione arborum tutiores fiunt, ne familiae rixent[ur] cum vicinis ac limites ex litibus iudicem quaerant. Serunt alii circum pinos, ut habet uxor in Sabinis, alii cupressos, ut ego habui in Vesuvio, alii ulmos, ut multi habent in Crustumino: ubi id pote, ut ibi, quod est campus, nulla potior serenda, quod maxime fructuosa, quod et sustinet saepe ac cogit aliquot corbulas uvarum et frondem iucundissimam ministrat ovibus ac bubus ac virgas praebet saepibus et foco ac furno. Scrofa, Igitur primum haec, quae dixi, quattuor videnda agricolae, de fundi forma, de terrae natura, de modo agri, de finibus tuendis. ==<span id='XVI.1'></span>XVI.== Relinquitur altera pars, quae est extra fundum, cuius appendices et vehementer pertinent ad culturam propter adfinitatem. Eius species totidem: si vicina regio est infesta; si quo neque fructus nostros exportare expediat neque inde quae opus sunt adportare; tertium, si viae aut fluvii, qua portetur, aut non sunt aut idonei non sunt; quartum, siquid ita est in confinibus fundis, ut nostris agris prosit aut noceat. {{pn|XVI.2|2}}E quis quattuor quod est primum, refert infesta regio sit necne. Multos enim agros egregios colere non expedit propter latrocinia vicinorum, ut in Sardinia quosdam, qui sunt prope Oeliem, et in Hispania prope Lusitaniam. Quae vicinitatis invectos habent idoneos, quae ibi nascuntur ubi vendant, et illinc invectos opportunos quae in fundo opus sunt, propter ea fructuosa. Multi enim habent, in praediis quibus frumentum aut vinum aliudve quid desit, importandum; contra non pauci, quibus aliquid sit exportandum. {{pn|XVI.3|3}}Itaque sub urbe colere hortos late expedit, sic violaria ac rosaria, item multa quae urps recipit, cum eadem in longinquo praedio, ubi non sit quo deferri possit venale, non expediat colere. Item si ea oppida aut vici in vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde non care emere possis quae opus sunt in fundum, quibus quae supersint venire possint, ut quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus, quam si longe sint importanda, non numquam etiam, quam si colendo in tuo ea parare possis. {{pn|XVI.4|4}}Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios habent vicinos, quibus imperent, medicos, fullones, fabros, quam in villa suos habeant, quorum non numquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici, fabros parant, quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius, quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat. {{pn|XVI.5|5}}Itaque ideo Sasernae liber praecipit, nequis de fundo exeat praeter vilicum et promum et unum, quem vilicus legat; siquis contra exierit, ne impune abeat; si abierit, ut in vilicum animadvertatur. Quod potius ita praecipiendum fuit, nequis iniussu vilici exierit, neque vilicus iniussu domini longius, quam ut eodem die rediret, neque id crebrius, quam opus esset fundo. {{pn|XVI.6|6}}Eundem fundum fructuosiorem faciunt vecturae, si viae sunt, qua plaustra agi facile possint, aut flumina propinqua, qua navigari possit, quibus utrisque rebus evehi atque invehi ad multa praedia scimus. Refert etiam ad fundi fructus, quem ad modum vicinus in confinio consitum agrum habeat. Si enim ad limitem querquetum habet, non possis recte secundum eam silvam serere oleam, quod usque eo est contrarium natura, ut arbores non solum minus ferant, sed etiam fugiant, ut introrsum in fundum se reclinent, ut vitis adsita ad holus facere solet. Ut quercus, sic iugulandes magnae et crebrae finitimae fundi oram faciunt sterilem. ==<span id='XVII.1'></span>XVII.== De fundi quattuor partibus, quae cum solo haerent, et alteris quattuor, quae extra fundum sunt et ad culturam pertinent, dixi. Nunc dicam, agri quibus rebus colantur. Quas res alii dividunt in duas partes, in homines et adminicula hominum, sine quibus rebus colere non possunt; alii in tres partes, instrumenti genus vocale et semivocale et mutum, vocale, in quo sunt servi, semivocale, in quo sunt boves, mutum, in quo sunt plaustra. {{pn|XVII.2|2}}Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque: liberis, aut cum ipsi colunt, ut plerique pauperculi cum sua progenie, aut mercennariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac faenisicia, administrant, iique quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque Aegypto et in Illyrico complures. {{pn|XVII.3|3}}De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercennariis colere quam servis, et in salubribus quoque locis opera rustica maiora, ut sunt in condendis fructibus vindemiae aut messis. De iis, cuius modi esse oporteat, Cassius scribit haec: operarios parandos esse, qui laborem ferre possint, ne minores annorum XXII et ad agri culturam dociles. Eam coniecturam fieri posse ex aliarum rerum imperatis, et in eo eorum e noviciis requisitione, ad priorem dominum quid factitarint. Mancipia esse oportere neque formidulosa neque animosa. {{pn|XVII.4|4}}Qui praesint esse oportere, qui litteris atque aliqua sint humanitate imbuti, frugi, aetate maiore quam operarios, quos dixi. Facilius enim iis quam qui minore natu sunt dicto audientes. Praeterea potissimum eos praeesse oportere, qui periti sint rerum rusticarum. Non solum enim debere imperare, sed etiam facere, ut facientem imitetur et ut animadvertat eum cum causa sibi praeesse, quod scientia praestet. {{pn|XVII.5|5}}Neque illis concedendum ita imperare, ut verberibus coerceant potius quam verbis, si modo idem efficere possis. Neque eiusdem nationis plures parandos esse: ex eo enim potissimum solere offensiones domesticas fieri. Praefectos alacriores faciendum praemiis dandaque opera ut habeant peculium et coniunctas conservas, e quibus habeant filios. Eo enim fiunt firmiores ac coniunctiores fundo. Itaque propter has cognationes Epiroticae familiae sunt inlustriores ac cariores. {{pn|XVII.6|6}}Inliciendam voluntatem praefectorum honore aliquo habendo, et de operariis qui praestabunt alios, communicandum quoque cum his, quae facienda sint opera, quod, ita cum fit, minus se putant despici atque aliquo numero haberi a domino. {{pn|XVII.7|7}}Studiosiores ad opus fieri liberalius tractando aut cibariis aut vestitu largiore aut remissione operis concessioneve, ut peculiare aliquid in fundo pascere liceat, huiusce modi rerum aliis, ut quibus quid gravius sit imperatum aut animadversum qui, consolando eorum restituat voluntatem ac benevolentiam in dominum. ==<span id='XVIII.1'></span>XVIII.== De familia Cato derigit ad duas metas, ad certum modum agri et genus sationis, scribens de olivetis et vineis ut duas formulas: unam, in qua praecipit, quo modo olivetum agri iugera CCXL instruere oporteat. Dicit enim in eo modo haec mancipia XIII habenda, vilicum, vilicam, operarios V, bubulcos III, asinarium I, subulcum I, opilionem I. Alteram formulam scribit de vinearum iugeribus C, ut dicat haberi oportere haec XV mancipia, vilicum, vilicam, operarios X, bubulcum, asinarium, subulcum. {{pn|XVIII.2|2}}Saserna scribit satis esse ad iugera VIII hominem unum: ea debere eum confodere diebus XLV tametsi quaternis operis singula iugera possit; sed relinquere se operas XIII valetudini, tempestati, inertiae, indiligentiae. {{pn|XVIII.3|3}}Horum neuter satis dilucide modulos reliquit nobis, quod Cato si voluit, debuit sic, ut pro portione ad maiorem fundum et minorem adderemus et demeremus. Praeterea extra familiam debuit dicere vilicum et vilicam. Neque enim, si minus CCXL iugera oliveti colas, non possis minus uno vilico habere, nec, si bis tanto ampliorem fundum aut eo plus colas, ideo duo vilici aut tres habendi. {{pn|XVIII.4|4}}Fere operarii modo et bubulci pro portione addendi ad maioris modos fundorum, ii quoque, si similis est ager. Sin est ita dissimilis, ut arari non possit, quod sit confragosus atque arduis clivis, minus multi opus sunt boves et bubulci. Mitto illut, quod modum neque unum nec modicum proposuit CCXL iugerum (modicus enim centuria, et ea CC iugerum), {{pn|XVIII.5|5}}e quo quom sexta pars sit ea XL, quae de CCXL demuntur, non video quem ad modum ex eius praecepto demam sextam partem et de XIII mancipiis, nihilo magis, si vilicum et vilicam removero, quem ad modum ex XI sextam partem demam. Quod autem ait in C iugeribus vinearum opus esse XV mancipia, siquis habebit centuriam, quae dimidium vineti, dimidium oliveti, sequetur ut duo vilicos et duas vilicas habeat, quod est deridiculum. {{pn|XVIII.6|6}}Quare alia ratione modus mancipiorum generatim est animadvertendus et magis in hoc Saserna probandus, qui ait singula iugera quaternis operis uno operario ad conficiendum satis esse. Sed si hoc in Sasernae fundo in Gallia satis fuit, non continuo idem in agro Ligusco montano. Itaque de familiae magnitudine et reliquo instrumento commodissime scies quantam pares, {{pn|XVIII.7|7}}si tria animadverteris diligenter: in vicinitate praedia cuius modi sint et quanta, et quot quaeque hominibus colantur, et quot additis operis aut demptis melius aut deterius habeas cultum. Bivium nobis enim ad culturam dedit natura, experientiam et imitationem. Antiquissimi agricolae temptando pleraque constituerunt, liberi eorum magnam partem imitando. {{pn|XVIII.8|8}}Nos utrumque facere debemus, et imitari alios et aliter ut faciamus experientia temptare quaedam, sequentes non aleam, sed rationem aliquam: ut si altius repastinaverimus aut minus quam alii, quod momentum ea res habeat, ut fecerunt ii in sariendo iterum et tertio, et qui insitiones ficulnas ex verno tempore in aestivum contulerunt. ==<span id='XIX.1'></span>XIX.== De reliqua parte instrumenti, quod semivocale appellavi, Saserna ad iugera CC arvi boum iuga duo satis esse scribit, Cato in olivetis CCXL iugeris boves trinos. Ita fit ut, si Saserna dicit verum, ad C iugera iugum opus sit, si Cato, ad octogena. Sed ego neutrum modum horum omnem ad agrum convenire puto et utrumque ad aliquem. Alia enim terra facilior aut difficilior est: {{pn|XIX.2|2}}aliam terram boves proscindere nisi magnis viribus non possunt et saepe fracta bura relinquunt vomerem in arvo. Quo sequendum nobis in singulis fundis, dum sumus novicii, triplici regula, superioris domini instituto et vicinorum et experientia quadam. {{pn|XIX.3|3}}Quod addit asinos qui stercus vectent tres, asinum molarium, in vinea iugerum C iugum boum, asinorum iugum, asinum molendarium: in hoc genere semivocalium adiciendum de pecore ea sola quae agri colendi causa erunt et quae solent esse peculiaria pauca habenda, quo facilius mancipia se tueri et assidua esse possint. In eo numero non modo qui prata habent, ut potius oves quam sues habeant curant, sed etiam qui non solum pratorum causa habent, propter stercus. De canibus vero utique, quod villa sine iis parum tuta. ==<span id='XX.1'></span>XX.== Igitur de omnibus quadripedibus prima est probatio, qui idonei sint boves, qui arandi causa emuntur. Quos rudis neque minoris trimos neque maioris quadrimos parandum: ut viribus magnis sint ac pares, ne in opere firmior inbecilliorem conficiat: amplis cornibus et nigris potius quam aliter ut sint, lata fronte, naribus simis, lato pectore, crassis coxendicibus. {{pn|XX.2|2}}Hos veteranos ex campestribus locis non emendum in dura ac montana, nec non contra si incidit, ut sit vitandum. Novellos cum quis emerit iuvencos, si eorum colla in furcas destitutas incluserit ac dederit cibum, diebus paucis erunt mansueti et ad domandum proni. Tum ita subigendum, ut minutatim adsuefaciant et ut tironem cum veterano adiungant (imitando enim facilius domatur), et primum in aequo loco et sine aratro, tum eo levi, principio per harenam aut molliorem terram. {{pn|XX.3|3}}Quos ad vecturas, item instituendum ut inania primum ducant plaustra et, si possis, per vicum aut oppidum: creber crepitus ac varietas rerum consuetudine celeberrima ad utilitatem adducit. Neque pertinaciter, quem feceris dextrum, in eo manendum, quod, si alternis fit sinister, fit laboranti in alterutra parte requies. {{pn|XX.4|4}}Ubi terra levis, ut in Campania, ibi non bubus gravibus, sed vaccis aut asinis quod arant, eo facilius ad aratrum leve adduci possunt, ad molas et ad ea, siquae sunt, quae in fundo convehuntur. In qua re alii asellis, alii vaccis ac mulis utuntur, exinde ut pabuli facultas est; Nam facilius asellus quam vacca alitur, sed fructuosior haec. {{pn|XX.5|5}}In eo agricolae hoc spectandum, quo fastigio sit fundus. In confragoso enim haec ac difficili valentiora parandum et potius ea quae per se fructum reddere possint, cum idem operis faciant. ==<span id='XXI.1'></span>XXI.== Canes potius cum dignitate et acres paucos habendum quam multos, quos consuefacias potius noctu vigilare et interdiu clausos dormire. De indomitis quadripedibus ac pecore faciendum: si prata sunt in fundo neque pecus habet, danda opera ut pabulo vendito alienum pecus in suo fundo pascat ac stabulet. ==<span id='XXII.1'></span>XXII.== De reliquo instrumento muto, in quo sunt corbulae, dolia, sic alia, haec praecipienda. Quae nasci in fundo ac fieri a domesticis poterunt, eorum nequid ematur, ut fere sunt quae ex viminibus et materia rustica fiunt, ut corbes, fiscinae, tribula, valli, rastelli; sic quae fiunt de cannabi, lino, iunco, palma, scirpo, ut funes, restes, tegetes. {{pn|XXII.2|2}}Quae e fundo sumi non poterunt, ea si empta erunt potius ad utilitatem quam ob speciem, sumptu fructum non extenuabunt; eo magis, si inde empta erunt potissimum, ubi ea et bona et proxime et vilissimo emi poterunt. Cuius instrumenti varia discrimina ac multitudo agri magnitudine finitur, quod plura opus sunt, si fines distant late. {{pn|XXII.3|3}}Itaque, Stolo inquit, proposita magnitudine fundi de eo genere Cato scribit, oliveti iugera CCXL qui coleret, eum instruere ita oportere, ut faceret vasa olearia iuga quinque, quae membratim enumerat, ut ex aere ahenea, urceos, nassiternam, item alia: sic e ligno et ferro, ut plostra maiora tria, aratra cum vomeribus sex, crates stercorarias quattuor, item alia; sic de ferramentis quae sint et qua opus multitudine, ut ferreas octo, sarcula totidem, dimidio minus palas, item alia. {{pn|XXII.4|4}}Item alteram formulam instrumenti fundi vinarii fecit, in qua scribit, si sit C iugerum, habere oportere vasa torcularia instructa trina, dolia cum operculis culleorum octingentorum, acinaria viginti, frumentaria viginti, item eius modi alia. Quae minus multa quidem alii, sed tantum numerum culleorum scripsisse puto, ne cogeretur quotannis vendere vinum. Vetera enim quam nova et eadem alio tempore quam alio pluris. {{pn|XXII.5|5}}Item sic de ferramentorum varietate scribit permulta, et genere et multitudine qua sint, ut falces, palas, rastros, sic alia, quorum non nulla genera species habent plures, ut falces. Nam dicuntur ab eodem scriptore vineaticae opus esse XL, sirpiculae V, silvaticae V, arborariae III, rustariae X. Hic haec. {{pn|XXII.6|6}}At Scrofa, Instrumentum et supellectilem rusticam omnem oportet habere scriptam in urbe et rure dominum, vilicum contra ea ruri omnia certo suo quoque loco ad villam esse posita; quae non possunt esse sub clavi, quam maxime facere ut sint in conspectu oportet, eo magis ea quae in rariore sunt usu, ut quibus in vindemia utuntur et corbulae, et sic alia. Quae enim res cotidie videntur, minus metuunt furem. ==<span id='XXIII.1'></span>XXIII.== Suscipit Agrasius, Et quoniam habemus illa duo prima ex divisione quadripertita, de fundo et de instrumento, quo coli solet, de tertia parte expecto. Scrofa, Quoniam fructum, inquit, arbitror esse fundi eum qui ex eo satus nascitur utilis ad aliquam rem, duo consideranda, quae et quo quidque loco maxime expediat serere. Alia enim loca adposita sunt ad faenum, alia ad frumentum, alia ad vinum, alia ad oleum, sic ad pabulum quae pertinent, in quo est ocinum, farrago, vicia, medica, cytiscum, lupinum. {{pn|XXIII.2|2}}Neque in pingui terra omnia seruntur recte neque in macra nihil. Rectius enim in tenuiore terra ea quae non multo indigent suco, ut cytisum et legumina praeter cicer; hoc enim quoque legumen, ut cetera quae velluntur e terra, non subsecantur, quae, quod ita leguntur, legumina dicta. In pingui rectius quae cibi sunt maioris, ut holus, triticum, siligo, linum. {{pn|XXIII.3|3}}Quaedam etiam serenda non tam propter praesentem fructum quam in annum prospicientem, quod ibi subsecta atque relicta terram faciunt meliorem. Itaque lupinum, cum minus siliculam cepit, et non numquam fabalia, si ad siliquas non ita pervenit, ut fabam legere expediat, si ager macrior est, pro stercore inarare solent. {{pn|XXIII.4|4}}Nec minus ea discriminanda in conserendo quae sunt fructuosa, propter voluptatem, ut quae pomaria ac floralia appellantur, item illa quae ad hominum victum ac sensum delectationemque non pertinent neque ab agri utilitate sunt diiuncta. Idoneus locus eligendus, ubi facias salictum et harundinetum, {{pn|XXIII.5|5}}sic alia quae umidum locum quaerunt, contra ubi segetes frumentarias, ubi fabam potissimum seras, item alia quae arida loca secuntur: sic ut umbrosis locis alia seras, ut corrudam, quod ita petit asparagus; aprica, ut ibi seras violam et hortos facias, quod ea sole nutricantur, sic alia. Et alio loco virgulta serenda, ut habeas vimina, unde viendo quid facias, ut sirpeas, vallus, crates; alio loco ut seras ac colas silvam caeduam, {{pn|XXIII.6|6}}alio ubi aucupere, sic ubi cannabim, linum, iuncum, spartum, unde nectas bubus soleas, lineas, restis, funes. Quaedam loca eadem alia ad serendum idonea. Nam et in recentibus pomariis dissitis seminibus in ordinemque arbusculis positis primis annis, antequam radices longius procedere possint, alii conserunt hortos, alii quid aliud, neque cum convaluerunt arbores, idem faciunt, ne violent radices. ==<span id='XXIV.1'></span>XXIV.== Stolo, Quod ad haec pertinet, Cato non male, quod scribit de sationibus, ager crassus et laetus si sit sine arboribus, eum agrum frumentarium fieri oportere; idem ager si nebulosus sit, rapa, raphanos, milium, panicum; in agro crasso et calido oleam conditaneam, radium maiorem, Sallentinam, orcitem, poseam, Sergianam, Colminiam, albicerem, quam earum in iis locis optimam dicant esse, eam maxime serere. Agrum oliveto conserendo, nisi qui in ventum favonium spectet et soli ostentus sit, alium bonum nullum esse. {{pn|XXIV.2|2}}Qui ager frigidior et macrior sit, ibi oleam licinianam seri oportere. Si in loco crasso aut calido posueris, hostum nequam fieri et ferendo arborem perire et muscum rubrum molestum esse. {{pn|XXIV.3|3}}Hostum vocant quod ex uno facto olei reficitur. Factum dicunt quod uno tempore conficiunt, quem alii CLX aiunt esse modiorum, alii ita minus magnum, ut ad CXX descendat, exinde ut vasa olearia quot et quanta habeant, quibus conficiunt illut. Quod Cato ait circum fundum ulmos et populos, unde frons ovibus et bubus sit et materies, seri oportere (sed hoc neque in omnibus fundis opus est neque, in quibus est opus, propter frondem maxime), sine detrimento ponuntur a septemtrionali parte, quod non officiunt soli. {{pn|XXIV.4|4}}Ille adicit ab eodem scriptore, si locus umectus sit, ibi cacumina populorum serenda et harundinetum. Id prius bipalio verti, ibi oculos harundinis pedes ternos alium ab alio seri, * * * aptam esse utrique eandem fere culturam. Salicem Graecam circum harundinetum seri oportere, uti sit qui vitis alligari possit. ==<span id='XXV.1'></span>XXV.== Vinea quo in agro serenda sit, sic observandum. Qui locus optimus vino sit et ostentus soli, Aminneum minusculum et geminum eugeneum, helvium minusculum seri oportere. Qui locus crassior sit aut nebulosus, ibi Aminneum maius aut Murgentinum, Apicium, Lucanum seri. Ceteras vites, et de iis miscellas maxime, in omne genus agri convenire. ==<span id='XXVI.1'></span>XXVI.== In omni vinea diligenter observant ut ridica vitis ad septemtrionem versus tegatur; et si cupressos vivas, pro ridicis quas inserunt, alternos ordines inponunt neque eos crescere altius quam ridicas patiuntur, neque propter eos ut adserant vites, quod inter se haec inimica. Agrius Fundanio, Vereor, inquit, ne ante aeditumus veniat huc, quam hic ad quartum actum. Vindemiam enim expecto. Bono animo es, inquit Scrofa, ac fiscinas expedi et urnam. ==<span id='XXVII.1'></span>XXVII.== Et quoniam tempora duorum generum sunt, unum annale, quod sol circuitu suo finit, alterum menstruum, quod luna circumiens comprendit, prius dicam de sole. Eius cursus annalis primum fere circiter ternis mensibus ad fructus est divisus in IIII partis, et idem subtilius sesquimensibus in IIX, in IIII, quod dividitur in ver et aestatem et autumnum et hiemem. {{pn|XXVII.2|2}}Vere sationes quae fiunt, terram rudem proscindere oportet, quae sunt ex ea enata, priusquam ex iis quid seminis cadat, ut sint exradicata; et simul glaebis ab sole percalefactis aptiores facere ad accipiendum imbrem et ad opus faciliores relaxatas; neque eam minus binis arandum, ter melius. {{pn|XXVII.3|3}}Aestate fieri messes oportere, autumno siccis tempestatibus vindemias, ac silvas excoli commodissime tunc, praecidi arbores oportere secundum terram: radices autem primoribus imbribus ut effodiantur, nequid ex iis nasci possit. Hieme putari arbores dumtaxat his temporibus, cum gelu cortices ex imbribus careant et glacie. ==<span id='XXVIII.1'></span>XXVIII.== Dies primus est veris in aquario, aestatis in tauro, autumni in leone, hiemis in scorpione. Cum unius cuiusque horum IIII signorum dies tertius et vicesimus IIII temporum sit primus et efficiat ut ver dies habeat XCI, aestas XCIV, autumnus XCI, hiems XXCIX, quae redacta ad dies civiles nostros, qui nunc sunt, primi verni temporis ex a. d. VII id. Febr., aestivi ex a. d. VII id. Mai., autumnalis ex a. d. III id. Sextil., hiberni ex a. d. IV id. Nov., {{pn|XXVIII.2|2}}suptilius descriptis temporibus observanda quaedam sunt, eaque in partes VIII dividuntur: primum a favonio ad aequinoctium vernum dies XLV, hinc ad vergiliarum exortum dies XLIV, ab hoc ad solstitium dies XLIIX, inde ad caniculae signum dies XXVII, dein ad aequinoctium autumnale dies LXVII, exin ad vergiliarum occasum dies XXXII, ab hoc ad brumam dies LVII, inde ad favonium dies XLV. ==<span id='XXIX.1'></span>XXIX.== Primo intervallo inter favonium et aequinoctium vernum haec fieri oportet. Seminaria omne genus ut serantur, putari arbusta, stercorari in pratis, circum vites ablacuari, radices quae in summa terra sunt praecidi, prata purgari, salicta seri, segetes sariri. Seges dicitur quod aratum satum est, arvum quod aratum necdum satum est, novalis, ubi satum fuit, antequam secunda aratione novatur rursus. {{pn|XXIX.2|2}}Terram cum primum arant, proscindere appellant, cum iterum, offringere dicunt, quod prima aratione glaebae grandes solent excitari; cum iteratur, offringere vocant. Tertio cum arant iacto semine, boves lirare dicuntur, id est cum tabellis additis ad vomerem simul et satum frumentum operiunt in porcis et sulcant fossas, quo pluvia aqua delabatur. Non nulli postea, qui segetes non tam latas habent, ut in Apulia et id genus praediis, per sartores occare solent, siquae in porcis relictae grandiores sunt glaebae. {{pn|XXIX.3|3}}Qua aratrum vomere lacunam striam fecit, sulcus vocatur. Quod est inter duos sulcos elata terra dicitur porca, quod ea seges frumentum porricit. Sic quoque exta deis cum dabant, porricere dicebant. ==<span id='XXX.1'></span>XXX.== Secundo intervallo inter vernum aequinoctium et vergiliarum exortum haec fieri. Segetes runcari, id est herbam e segetibus expurgari, boves terram proscindere, salicem caedi, prata defendi. Quae superiore tempore fieri oportuerit et non sunt absoluta, antequam gemmas agant ac florescere incipiant, fieri, quod, si quae folia amittere solent ante frondere inceperunt, statim ad serendum idonea non sunt. Oleam seri interputarique oportet. ==<span id='XXXI.1'></span>XXXI.== Tertio intervallo inter vergiliarum exortum et solstitium haec fieri debent. Vineas novellas fodere aut arare et postea occare, id est comminuere, ne sit glaeba. Quod ita occidunt, occare dictum. Vites pampinari, sed a sciente (nam id quam putare maius), neque in arbusto, sed in vinea fieri. {{pn|XXXI.2|2}}Pampinare est e sarmento coles qui nati sunt, de iis, qui plurimum valent, primum ac secundum, non numquam etiam tertium, relinquere, reliquos decerpere, ne relictis colibus sarmentum nequeat ministrare sucum. Ideo in vitiario primitus cum exit vitis, tota resicari solet, ut firmiore sarmento e terra exeat atque in pariendis colibus vires habeat maiores. {{pn|XXXI.3|3}}Eiuncidum enim sarmentum propter infirmitatem sterile neque ex se potest eicere vitem, quam vocant minorem flagellum, maiorem et iam unde uvae nascuntur palmam. Prior littera una mutata declinata a venti flatu, similiter ac flabellum flagellum. Posterior, quod ea vitis immittitur ad uvas pariendas, dicta primo videtur a pariendo parilema: {{pn|XXXI.4|4}}exin mutatis litteris, ut in multis, dici coepta palma. Ex altera parte parit capreolum. Is est coliculus viteus intortus, ut cincinnus. hi sunt enim vitis quibus teneat id quo serpit ad locum capiendum, a quo capiendo capreolus dictus. Omne pabulum, primum ocinum farraginem viciam, novissime faenum, secari. Ocinum dictum a graeco verbo, okeos quod valet cito, similiter quod ocimum in horto. Hoc amplius dictum ocinum, quod citat alvom bubus et ideo iis datur, ut purgentur. Id est ex fabali segete viride sectum, antequam genat siliquas. {{pn|XXXI.5|5}}Farrago contra ex segete ubi sata admixta hordeum et vicia et legumina pabuli causa viride aut quod ferro caesa ferrago dicta, aut inde, quod primum in farracia segete seri coepta. Eo equi et iumenta cetera verno tempore purgantur ac saginantur. Vicia dicta a vinciendo, quod item capreolos habet, ut vitis, quibus, cum susum versus serpit, ad scapum lupini aliumve quem ut haereat, id solet vincire. Si prata inrigua habebis, simulac faenum sustuleris, inrigare. In poma, quae insita erunt, siccitatibus aquam addi cotidie vesperi. A quo, quod indigent potu, poma dicta esse possunt. ==<span id='XXXII.1'></span>XXXII.== Quarto intervallo inter solstitium et caniculam plerique messem faciunt, quod frumentum dicunt quindecim diebus esse in vaginis, quindecim florere, quindecim exarescere, cum sit maturum. Arationes absolvi, quae eo fructuosiores fiunt, quo caldiore terra aratur. Si proscideris, offringi oportet, id est iterare, ut frangantur glaebae; prima enim aratione grandes glaebae ex terra scinduntur. {{pn|XXXII.2|2}}Serendum viciam, lentem, cicerculam, ervilam ceteraque, quae alii legumina, alii, ut Gallicani quidam, legarica appellant, utraque dicta a legendo, quod ea non secantur, sed vellendo leguntur. Vineas veteres iterum occare, novellas etiam tertio, si sunt etiam tum glaebae. ==<span id='XXXIII.1'></span>XXXIII.== Quinto intervallo inter caniculam et aequinoctium autumnale oportet stramenta desecari et acervos constitui, arata offringi, frondem caedi, prata inrigua iterum secari. ==<span id='XXXIV.1'></span>XXXIV.== Sexto intervallo ab aequinoctio autumnali incipere scribunt oportere serere usque ad diem nonagensimum unum. Post brumam, nisi quae necessaria causa coegerit, non serere, quod tantum intersit, ut ante brumam sata quae septimo die, post brumam sata quadragesimo die vix existant. Neque ante aequinoctium incipi oportere putant, quod, si minus idoneae tempestates sint consecutae, putescere semina soleant. Fabam optime seri in vergiliarum occasu: {{pn|XXXIV.2|2}}uvas autem legere et vindemiam facere inter aequinoctium autumnale et vergiliarum occasum; dein vites putare incipere et propagare et serere poma. Haec aliquot regionibus, ubi maturius frigora fiunt asperiora, melius verno tempore. ==<span id='XXXV.1'></span>XXXV.== Septimo intervallo inter vergiliarum occasum et brumam haec fieri oportere dicunt: Serere lilium et crocum. Quae iam egit radicem rosa, ea conciditur radicitus in virgulas palmares et obruitur, haec eadem postea transfertur facta viviradix. Violaria in fundo facere non est utile, ideo quod necesse est terra adruenda pulvinos fieri, quos inrigationes et pluviae tempestates abluunt et agrum faciunt macriorem. {{pn|XXXV.2|2}}A favonio usque ad arcturi exortum recte serpillum e seminario transferri, quod dictum ab eo, quod serpit. Fossas novas fodere, veteres tergere, vineas arbustumque putare, dum in XV diebus ante et post brumam, ut pleraque, ne facias. Nec non tum aliquid recte seritur, ut ulmi. ==<span id='XXXVI.1'></span>XXXVI.== Octavo intervallo inter brumam et favonium haec fieri oportet. De segetibus, siqua est aqua, deduci; sin siccitates sunt et terra teneritudinem habet, sarire. Vineas arbustaque putare. Cum in agris opus fieri non potest, quae sub tecto possunt tunc conficienda antelucano tempore hiberno. Quae dixi scripta et proposita habere in villa oportet, maxime ut vilicus norit. ==<span id='XXXVII.1'></span>XXXVII.== Dies lunares quoque observandi, qui quodam modo bipertiti, quod a nova luna crescit ad plenam et inde rursus ad novam lunam decrescit, quaad veniat ad intermenstruum, quo die dicitur luna esse extrema et prima; a quo eum diem Athenis appellant enhn kai nean, triakada alii. Quaedam facienda in agris potius crescente luna quam senescente, quaedam contra quae metas, ut frumenta et caeduas silvas. {{pn|XXXVII.2|2}}Ego istaec, inquit Agrasius, non solum in ovibus tondendis, sed in meo capillo a patre acceptum servo, ni crescente luna tondens calvos fiam. Agrius, Quem ad modum, inquit, luna quadripertita? Et quid ea divisio ad agros pollet? {{pn|XXXVII.3|3}}Tremelius, Numquam rure audisti, inquit, octavo Ianam lunam et crescentem et contra senescentem, et quae crescente luna fieri oporteret, [et] tamen quaedam melius fieri post octavo Ianam lunam quam ante? Et siquae senescente fieri conveniret, melius, quanto minus haberet ignis id astrum? Dixi de quadripertita forma in cultura agri. {{pn|XXXVII.4|4}}Stolo, Est altera, inquit, temporum divisio coniuncta quodam modo cum sole et luna sexpertita, quod omnis fere fructus quinto denique gradu pervenit ad perfectum ac videt in villa dolium ac modium, unde sexto prodit ad usum. Primo praeparandum, secundo serendum, tertio nutricandum, quarto legendum, quinto condendum, sexto promendum. Ad alia in praeparando faciendi scrobes aut repastinandum aut sulcandum, ut si arbustum aut pomarium facere velis; ad alia arandum aut fodiendum, ut si segetes instituas; {{pn|XXXVII.5|5}}ad quaedam bipalio vertenda terra plus aut minus. Aliae enim radices angustius diffundunt, ut cupressi, aliae latius, ut platani, usque eo ut Theophrastus scribat Athenis in Lyceo, cum etiam nunc platanus novella esset, radices trium et triginta cubitorum egisse. Quaedam si bubus et aratro proscideris, et iterandum, antequam semen iacias. Item praeparatio siquae fit in pratis, id est ut defendantur a pastione, quod fere observant a piro florente; si inrigua sunt, ut tempestive inrigentur. ==<span id='XXXVIII.1'></span>XXXVIII.== Quae loca in agro stercoranda, videndum, et qui et quo genere potissimum facias: nam discrimina eius aliquot. Stercus optimum scribit esse Cassius volucrium praeter palustrium ac nantium. De hisce praestare columbinum, quod sit calidissimum ac fermentare possit terram. Id ut semen aspargi oportere in agro, non ut de pecore acervatim poni. {{pn|XXXVIII.2|2}}Ego arbitror praestare ex aviariis turdorum ac merularum, quod non solum ad agrum utile, sed etiam ad cibum ita bubus ac subus, ut fiant pingues. Itaque qui aviaria conducunt, si cavet dominus stercus ut in fundo maneat, minoris conducunt, quam ii quibus id accedit. Cassius secundum columbinum scribit esse hominis, tertio caprinum et ovillum et asininum, minime bonum equinum, sed in segetes; in prata enim vel optimum, ut ceterarum veterinarum, quae hordeo pascuntur, quod multam facit herbam. Stercilinum secundum villam facere oportet, ut quam paucissimis operis egeratur. In eo, si in medio robusta aliqua materia sit depacta, negant serpentem nasci. ==<span id='XXXIX.1'></span>XXXIX.== Sationis autem gradus, secundus, hanc habet curam: naturam ad quod tempus cuiusque seminis apta sit ad serendum. Nam refert in agro ad quam partem caeli quisque locus spectet, sic ad quod tempus quaeque res facillime crescat. Nonne videmus alia florere verno tempore, alia aestivo, neque eadem autumnali, quae hiberno? {{pn|XXXIX.2|2}}Itaque alia seruntur atque inseruntur et metuntur ante aut post quam alia; et cum pleraque vere quam autumno inserantur, circiter solstitium inseri ficos nec non brumalibus diebus cerasos. {{pn|XXXIX.3|3}}Quare cum semina sint fere quattuor generum, quae natura dedit, quae transferuntur e terra in terram viva radice, quae ex arboribus dempta demittuntur in humum, quae inseruntur ex arboribus in arbores, de singulis rebus videndum, quae quoque tempore locoque facias. ==<span id='XL.1'></span>XL.== Primum semen, quod est principium genendi, id duplex, unum quod latet nostrum sensum, alterum quod apertum. Latet, si sunt semina in aere, ut ait physicos Anaxagoras, et si aqua, quae influit in agrum, inferre solet, ut scribit Theophrastus. Illud quod apparet ad agricolas, id videndum diligenter. Quaedam enim ad genendum propensa usque adeo parva, ut sint obscura, ut cupressi. Non enim galbuli qui nascuntur, id est tamquam pilae parvae corticiae, id semen, sed in iis intus. {{pn|XL.2|2}}Primigenia semina dedit natura, reliqua invenit experientia coloni. Prima quae sine colono, priusquam sata, nata; secunda quae ex iis collecta neque, priusquam sata, nata. Prima semina videre oportet ne vetustate sint exsucta aut ne sint admixta aut ne propter similitudinem sint adulterina. Semen vetus tantum valet in quibusdam rebus, ut naturam commutet. Nam ex semine brassicae vetere sato nasci aiunt rapa et contra ex raporum brassicam. {{pn|XL.3|3}}Secunda semina videre oportet ne, unde tollas, nimium cito aut tarde tollas. Tempus enim idoneum, quod scribit Theophrastus, vere et autumno et caniculae exortu, neque omnibus locis ac generibus idem. In sicco et macro loco et argilloso vernum tempus idoneum, quo minus habet umoris: in terra bona ac pingui autumno, quod vere multus umor, quam sationem quidam metiuntur fere diebus XXX. {{pn|XL.4|4}}Tertium genus seminis, quod ex arbore per surclos defertur in terram, si in humum demittitur, in quibusdam est videndum ut eo tempore sit deplantatum, quo oportet (id fit tum, antequam gemmare aut florere quid incipit); et quae de arbore transferas ut ea deplantes potius quam defringas, quod plantae solum stabilius, quo latius aut radices facilius mittit. Ea celeriter, antequam sucus exarescat, in terram demittunt. In oleagineis seminibus videndum ut sit de tenero ramo ex utraque parte aequabiliter praecisum, quas alii clavolas, alii taleas appellant ac faciunt circiter pedales. {{pn|XL.5|5}}Quartum genus seminis, quod transit ex arbore in aliam, videndum qua ex arbore in quam transferatur et quo tempore et quem ad modum obligetur. Non enim pirum recipit quercus, neque enim si malus pirum. Hoc secuntur multi, qui haruspices audiunt multum, a quibus proditum, in singulis arboribus quot genera insita sint, uno ictu tot fulmina fieri illut quod fulmen concepit. Si in pirum silvaticam inserueris pirum quamvis bonam, non fore tam iucundam, quam si in eam quae silvestris non sit. {{pn|XL.6|6}}In quamcumque arborem inseras, si eiusdem generis est, dumtaxat ut sit utraque malus, ita inserere oportet referentem ad fructum, meliore genere ut sit surculus, quam est quo veniat arbor. Est altera species ex arbore in arborem inserendi nuper animadversa in arboribus propinquis. Ex arbore, qua vult habere surculum, in eam quam inserere vult ramulum traducit et in eius ramo praeciso ac diffisso implicat, eum locum qui contingit, ex utraque parte quod intro est falce extenuatum, ita ut ex una parti quod caelum visurum est corticem cum cortice exaequatum habeat. Eius ramuli, quem inseret, cacumen ut derectum sit ad caelum curat. Postero anno, cum comprendit, unde propagatum est, ab altera arbore praecidit. ==<span id='XLI.1'></span>XLI.== Quo tempore quaeque transferas, haec in primis videnda, quae prius verno tempore inserebantur, nunc etiam solstitiali, ut ficus, quod densa materia non est et ideo sequitur caldorem. A quo fit ut in locis frigidis ficeta fieri non possint. Aqua recenti insito inimica: tenellum enim cito facit putre. {{pn|XLI.2|2}}Itaque caniculae signo commodissime existimatur ea inseri. Quae autem natura minus sunt mollia, vas aliquod supra alligant, unde stillet lente aqua, ne prius exarescat surculus, quam colescat. Cuius surculi corticem integrum servandum et eum sic exacuendum, ut non denudes medullam. Ne extrinsecus imbres noceant aut nimius calor, argilla oblinendum ac libro obligandum. {{pn|XLI.3|3}}Itaque vitem triduo antequam inserant desecant, ut qui in ea nimius est umor defluat, antequam inseratur; aut in quam inserunt, in ea paulo infra, quam insitum est, incidunt, qua umor adventicius effluere possit. Contra in fico et malo punica, et siquae etiam horum natura aridiora, continuo. In aliis translationibus videndum ut quod transferat cacumen habeat gemmam, ut in ficis. {{pn|XLI.4|4}}De his primis quattuor generibus seminum quaedam quod tardiora, surculis potius utendum, ut in ficetis faciunt. Fici enim semen naturale intus in ea fico, quam edimus, quae sunt minuta grana; e quibus parvis quod enasci coliculi vix queunt — omnia enim minuta et arida ad crescendum tarda, ea quae laxiora, et fecundiora, ut femina quam mas et pro portione in virgultis item; itaque ficus, malus punica et vitis propter femineam mollitiam ad crescendum prona, contra palma et cupressus et olea in crescendo tarda: {{pn|XLI.5|5}}in hoc enim umidiora quam aridiora — quare ex terra potius in seminariis surculos de ficeto quam grana de fico expedit obruere, praeter si aliter nequeas, ut siquando quis trans mare semina mittere aut inde petere vult. Tum enim resticulam per ficos, quas edimus, maturas perserunt et eas, cum inaruerunt, complicant ac quo volunt mittunt, ubi obrutae in seminario pariant. {{pn|XLI.6|6}}Sic genera ficorum, Chiae ac Chalcidicae et Lydiae et Africanae, item cetera transmarina in Italiam perlata. Simili de causa, oleae semen cum sit nuculeus, quod ex eo tardius enascebatur colis quam ex aliis, ideo potius in seminariis taleas, quas dixi, serimus. ==<span id='XLII.1'></span>XLII.== In primis observes ne in terram nimium aridam aut variam, sed temperatam, semen demittas. In iugerum unum, si est natura temperata terra, scribunt opus esse medicae sesquimodium. Id seritur ita, ut semen iaciatur, quem ad modum cum pabulum et frumentum seritur. ==<span id='XLIII.1'></span>XLIII.== Cytisum seritur in terra bene subacta tamquam semen brassicae. Inde differtur et in sesquipedem ponitur, aut etiam de cytiso duriore virgulae deplantantur, et ita pangitur in serendo. ==<span id='XLIV.1'></span>XLIV.== Seruntur fabae modii IIII in iugero, tritici V, hordei VI, farris X, sed non nullis locis paulo amplius aut minus. Si enim locus crassus, plus; si macer, minus. Quare observabis, quantum in ea regione consuetudo erit serendi, ut tantum facias, quod tantum valet regio ac genus terrae, ut ex eodem semine aliubi cum decimo redeat, aliubi cum quinto decimo, ut in Etruria locis aliquot. {{pn|XLIV.2|2}}In Italia in Subaritano dicunt etiam cum centesimo redire solitum, in Syria ad Gadara et in Africa ad Byzacium item ex modio nasci centum. Illut quoque multum interest, in rudi terra, an in ea seras, quae quotannis obsita sit, quae vocatur restibilis, an in vervacto quae interdum requierit. {{pn|XLIV.3|3}}Cui Agrius, In Olynthia quotannis restibilia esse dicunt, sed ita ut tertio quoque anno uberiores ferant fructos. Licinius, Agrum alternis annis relinqui oportet paulo levioribus sationibus, id est quae minus sugunt terram. Dicetur, inquit Agrius, de tertio gradu, de nutricationibus atque alimoniis eorum. {{pn|XLIV.4|4}}Ille, Quae nata sunt, inquit, in fundo alescunt, adulta concipiunt, praegnatia, cum sunt matura, pariunt poma aut spicam, sic alia.A quo profectum, redit semen. Itaque si florem acerbumve pirum aliudve quid decerpseris, in eodem loco eodem anno nihil renascitur, quod praegnationis idem bis habere non potest. Ut enim mulieres habent ad partum dies certos, sic arbores ac fruges. ==<span id='XLV.1'></span>XLV.== Primum plerumque e terra exit hordeum diebus VII, nec multo post triticum; legumina fere quadriduo aut quinque diebus, praeterquam faba: ea enim serius aliquanto prodit. Item milium et sesima et cetera similiter aequis fere diebus, praeterquam siquid regio aut tempestas viti attulit, quo minus ita fiat. {{pn|XLV.2|2}}Quae in seminario nata, si loca erunt frigidiora, quae molli natura sunt, per brumalia tempora tegere oportet fronde aut stramentis. Si erunt imbres secuti, videndum necubi aqua consistat; venenum enim gelum radicibus tenellis. {{pn|XLV.3|3}}Sub terra et supra virgulta non eodem tempore aeque crescunt; nam radices autumno aut hieme magis sub terra quam supra alescunt, quod tectae terrae tepore propagantur, supra terram aere frigidiore coguntur. Itaque ita esse docent silvestria, ad quae sator non accessit. Nam prius radices, quam ex iis quod solet nasci, crescunt. Neque radices longius procedunt, nisi quo tepor venit solis. Duplex causa radicium, quod et materiem aliam quam aliam longius proicit natura, et quod alia terra alia facilius viam dat. ==<span id='XLVI.1'></span>XLVI.== Propter cuius modi res admiranda discrimina sunt naturae aliquot, ex quibusdam foliis propter eorum versuram, quod sit anni tempus, ut dici possit, ut olea et populus alba et salix. Horum enim folia cum converterunt se, solstitium dicitur fuisse. Nec minus admirandum quod fit in floribus, quos vocant heliotropia ab eo, quod ad solis ortum mane spectant et eius iter ita secuntur ad occasum, ut ad eum semper spectent. ==<span id='XLVII.1'></span>XLVII.== In seminario quae surculis consita et eorum molliora erunt natura cacumina, ut olea ac ficus, ea summa integenda binis tabellis dextra et sinistra deligatis herbaeque eligendae. Eae dum tenerae sunt, vellendae. Post enim aridae factae rixantur ac celerius rumpuntur, quam secuntur. Contra herba in pratis ad spem faenisiciae nata non modo non evellenda in nutricatu, sed etiam non calcanda. Quo et pecus ab prato ablegandum et omne iumentum, etiam hominem. Solum enim hominis exitium herbae et semitae fundamentum. ==<span id='XLVIII.1'></span>XLVIII.== In segetibus autem frumentum quo culmus extulit, spicam. Ea quae mutilata non est, in hordeo et tritico, tria habet continentia, granum, glumam, aristam et etiam, primitus spica cum oritur, vaginam. Granum dictum quod est intimum soldum; gluma qui est folliculus eius; arista quae ut acus tenuis longa eminet e gluma, proinde ut grani apex sit gluma et arista. {{pn|XLVIII.2|2}}Arista et granum omnibus fere notum, gluma paucis. Itaque id apud Ennium solum scriptum scio esse in Euhemeri libris versis. Videtur vocabulum etymum habere a glubendo, quod eo folliculo deglubitur granum. Itaque eodem vocabulo appellant fici eius, quam edimus, folliculum. Arista dicta, quod arescit prima. Granum a gerendo; id enim ut gerat spica, seritur frumentum, non ut glumam aut aristam gerat, ut vitis seritur, non ut pampinum ferat, sed ut uvam. Spica autem, quam rustici, ut acceperunt antiquitus, vocant specam, a spe videtur nominata; eam enim quod sperant fore, serunt. {{pn|XLVIII.3|3}}Spica mutila dicitur, quae non habet aristam; ea enim quasi cornua sunt spicarum. Quae primitus cum oriuntur neque plane apparent, qua sub latent herba, ea vocatur vagina, ut in qua latet conditum gladium. Illut autem summa in spica iam matura, quod est minus quam granum, vocatur frit; quod in infima spica ad culmum stramenti summum item minus quam granum est, appellatur urru. ==<span id='XLIX.1'></span>XLIX.== Cum conticuisset nec interrogaretur, de nutricatu credens nihil desiderari, Dicam, inquit, de fructibus maturis capiendis. Primum de pratis summissis herba, cum crescere desiit et aestu arescit, subsecari falcibus debet et, quaad perarescat, furcillis versari; cum peraruit, de his manipulos fieri ac vehi ad villam; tum de pratis stipulam rastellis eradi atque addere faenisiciae cumulum. {{pn|XLIX.2|2}}Quo facto sicilienda prata, id est falcibus consectanda quae faenisices praeterierunt ac quasi herba tuberosum reliquerunt campum. A qua sectione arbitror dictum sicilire pratum. ==<span id='L.1'></span>L.== Messis proprio nomine dicitur in iis quae metimur, maxime in frumento, et ab eo esse vocabulo declinata. Frumenti tria genera sunt messionis, unum, ut in Umbria, ubi falce secundum terram succidunt stramentum et manipulum, ut quemque subsicuerunt, ponunt in terra. Ubi eos fecerunt multos, iterum eos percensent ac de singulis secant inter spicas et stramentum. Spicas coiciunt in corbem atque in aream mittunt, stramenta relincunt in segete, unde tollantur in acervum. {{pn|L.2|2}}Altero modo metunt, ut in Piceno, ubi ligneum habent incurvum bacillum, in quo sit extremo serrula ferrea. Haec cum comprendit fascem spicarum, desecat et stramenta stantia in segeti relinquit, ut postea subsecentur. Tertio modo metitur, ut sub urbe Roma et locis plerisque, ut stramentum medium subsicent, quod manu sinistra summum prendunt; a quo medio messem dictam puto. Infra manum stramentum cum terra haeret, postea subsecatur; {{pn|L.3|3}}contra quod cum spica stramentum haeret, corbibus in aream defertur. Ibi discedit in aperto loco palam: a quo potest nominata esse palea. Alii stramentum ab stando, ut st[r]amen, dictum putant; alii ab stratu, quod id substernatur pecori. Cum est matura seges, metendum, cum in ea [in] iugerum fere una opera propemodum in facili agro satis esse dicatur. Messas spicas corbibus in aream deferre debent. ==<span id='LI.1'></span>LI.== Aream esse oportet in agro sublimiori loco, quam perflare possit ventus; hanc esse modicam pro magnitudine segetis, potissimum rutundam et mediam paulo extumidam, ut, si pluerit, non consistat aqua et quam brevissimo itinere extra aream defluere possit; omne porro brevissimum in rutundo e medio ad extremum. Solida terra pavita, maxime si est argilla, ne, aestu peminosa si sit, in rimis eius grana oblitescant et recipiant aquam et ostia aperiant muribus ac formicis. Itaque amurca solent perfundere, ea enim herbarum et formicarum et talparum venenum. {{pn|LI.2|2}}Quidam aream ut habeant soldam, muniunt lapide aut etiam faciunt pavimentum. Non nulli etiam tegunt areas, ut in Bagiennis, quod ibi saepe id temporis anni oriuntur nimbi. Ubi ea retecta et loca calda, prope aream faciundum umbracula, quo succedant homines in aestu tempore meridiano. ==<span id='LII.1'></span>LII.== Quae seges grandissima atque optima fuerit, seorsum in aream secerni oportet spicas, ut semen optimum habeat; e spicis in area excuti grana. Quod fit apud alios iumentis iunctis ac tribulo. Id fit e tabula lapidibus aut ferro asperata, quae cum imposito auriga aut pondere grandi trahitur iumentis iunctis, discutit e spica grana; aut ex axibus dentatis cum orbiculis, quod vocant plostellum poenicum; in eo quis sedeat atque agitet quae trahant iumenta, ut in Hispania citeriore et aliis locis faciunt. {{pn|LII.2|2}}Apud alios exteritur grege iumentorum inacto et ibi agitato perticis, quod ungulis e spica exteruntur grana. Iis tritis oportet e terra subiectari vallis aut ventilabris, cum ventus spirat lenis. Ita fit ut quod levissimum est in eo atque appellatur acus ac palea evannatur foras extra aream ac frumentum, quod est ponderosum, purum veniat ad corbem. ==<span id='LIII.1'></span>LIII.== Messi facta spicilegium venire oportet aut domi legere stipulam aut, si sunt spicae rarae et operae carae, compasci. Summa enim spectanda, ne in ea re sumptus fructum superet. ==<span id='LIV.1'></span>LIV.== In vinetis uva cum erit matura, vindemiam ita fieri oportet, ut videas, a quo genere uvarum et a quo loco vineti incipias legere. Nam et praecox et miscella, quam vocant nigram, multo ante coquitur, quo prior legenda, et quae pars arbusti ac vineae magis aprica, prius debet descendere de vite. {{pn|LIV.2|2}}In vindemia diligentis uva non solum legitur sed etiam eligitur; legitur ad bibendum, eligitur ad edendum. Itaque lecta defertur in forum vinarium, unde in dolium inane veniat; electa in secretam corbulam, unde in ollulas addatur et in dolia plena vinaciorum contrudatur, alia quae in piscinam in amphoram picatam descendat, alia quae in aream in carnarium escendat. Quae calcatae uvae erunt, earum scopi cum folliculis subiciendi sub prelum, ut, siquid reliqui habeant musti, exprimatur in eundem lacum. {{pn|LIV.3|3}}Cum desiit sub prelo fluere, quidam circumcidunt extrema et rursus premunt et, rursus cum expressum, circumcisicium appellant ac seorsum quod expressum est servant, quod resipit ferrum. Expressi acinorum folliculi in dolia coiciuntur, eoque aqua additur; ea vocatur lora, quod lota acina, ac pro vino operariis datur hieme. ==<span id='LV.1'></span>LV.== De oliveto oleam, quam manu tangere possis e terra ac scalis, legere oportet potius quam quatere, quod ea quae vapulavit macescit nec dat tantum olei. Quae manu stricta, melior ea quae digitis nudis, quam illa quae cum digitabulis, durities enim eorum quod non solum stringit bacam, {{pn|LV.2|2}}sed etiam ramos glubit ac relinquit ad gelicidium retectos. Quae manu tangi non poterunt, ita quati debent, ut harundine potius quam pertica feriantur; gravior enim plaga medicum quaerit. Qui quatiet, ne adversam caedat; {{pn|LV.3|3}}saepe enim ita percussa olea secum defert de ramulo plantam, quo facto fructum amittunt posteri anni. Nec haec non minima causa, quod oliveta dicant alternis annis non ferre fructus aut non aeque magnos. {{pn|LV.4|4}}Olea ut uva per idem bivium redit in villam, alia ad cibum, alia ut eliquescat ac non solum corpus intus unguat sed etiam extrinsecus. Itaque dominum et balneas et gymnasium sequitur. {{pn|LV.5|5}}Haec, de qua fit oleum, congeri solet acervatim in dies singulos in tabulata, ut ibi mediocriter fracescat ac primus quisque acervos demittatur per serias ac vasa olearia ad trapetas, quae res molae oleariae ex duro et aspero lapide. {{pn|LV.6|6}}Olea lecta si nimium diu fuit in acervis, caldore fracescit et oleum foetidum fit. Itaque si nequeas mature conficere, in acervis iactando ventilare oportet. {{pn|LV.7|7}}Ex olea fructus duplex: oleum, quod omnibus notum, et amurca, cuius utilitatem quod ignorant plerique, licet videre e torculis oleariis fluere in agros ac non solum denigrare terram, sed multitudine facere sterilem; cum is umor modicus cum ad multas res tum ad agri culturam pertineat vehementer, quod circum arborum radices infundi solet, maxime ad oleam, et ubicumque in agro herba nocet. ==<span id='LVI.1'></span>LVI.== Agrius, Iamdudum, inquit, in villa sedens expecto cum clavi te, Stolo, dum fructus in villam referas. Ille, Em quin adsum, venio, inquit, ad limen, fores aperi. Primum faenisiciae conduntur melius sub tecto quam in acervis, quod ita fit iucundius pabulum. Ex eo intellegitur, quod pecus utroque posito libentius est. ==<span id='LVII.1'></span>LVII.== Triticum condi oportet in granaria sublimia, quae perflentur vento ab exortu ac septemtrionum regione, ad quae nulla aura umida ex propinquis locis adspiret. Parietes et solum opere tectorio marmorato loricandi; {{pn|LVII.2|2}}si minus, ex argilla mixta acere e frumento et amurca, quod murem et vermem non patitur esse et grana facit solidiora ac firmiora. Quidam ipsum triticum conspargunt, cum addant in circiter mille modium quadrantal amurcae. Item alius aliut adfriat aut aspargit, ut Chalcidicam aut Caricam cretam aut absenthium, item huius generis alia. Quidam granaria habent sub terris speluncas, quas vocant sirus, ut in Cappadocia ac Thracia; alii, ut in agro Carthaginiensi et Oscensi in Hispania citeriore, puteos. Horum solum paleis substernunt et curant ne umor aut aer tangere possit, nisi cum promitur ad usum; quo enim spiritus non pervenit, ibi non oritur curculio. Sic conditum triticum manet vel annos L, milium vero plus annos C. {{pn|LVII.3|3}}Supra terram granaria in agro quidam sublimia faciunt, ut in Hispania citeriore et in Apulia quidam, quae non solum a lateribus per fenestras, sed etiam subtus a solo ventus refrigerare possit. Faba et legumina in oleariis vasis oblita cinere perdiu incolumia servantur. ==<span id='LVIII.1'></span>LVIII.== Cato ait uvam Aminneam minusculam et maiorem et Apiciam in ollis commodissime condi; eadem in sapa et musto recte; quas suspendas opportunissimas esse duracinas et Aminneas. ==<span id='LIX.1'></span>LIX.== De pomis conditiva, mala struthea, cotonea, Scantiana, Scaudiana, orbiculata et quae antea mustea vocabant, nunc melimela appellant, haec omnia in loco arido et frigido supra paleas posita servari recte putant. Et ideo oporothecas qui faciunt, ad aquilonem ut fenestras habeant atque ut eae perflentur curant, neque tamen sine foriculis, ne, cum umorem amiserint, pertinaci vento vieta fiant; {{pn|LIX.2|2}}ideoque in iis camaras marmorato et parietes pavimentaque faciunt, quo frigidius sit. In quo etiam quidam triclinium sternere solent cenandi causa. Etenim in quibus luxuria concesserit ut in pinacothece faciant, quod spectaculum datur ab arte, cur non quod natura datum utantur in venustate disposita pomorum? Praesertim cum id non sit faciendum, quod quidam fecerunt, ut Romae coempta poma rus intulerint in oporothecen instruendam convivi causa. {{pn|LIX.3|3}}In oporotheca mala manere putant satis commode alii in tabulis in opere marmorato, alii substrata palea vel etiam floccis; mala punica demissis suis surculis in dolio harenae, mala cotonea struthea in pensilibus iunctis; contra in sapa condita manere pira Aniciana sementiva; sorba quidam dissecta et in sole macerata, ut pira; et sorba per se, ubicumque sint posita in arido, facile durare: servare rapa consecta in sinape, nuces iugulandis in harena. Punica mala et in harena iam decerpta ac matura et etiam immatura, cum haereant in sua virga et demiseris in ollam sine fundo, eaque si coieceris in terram et obleris circum ramum, ne extrinsecus spiritus adflet, ea non modo integra eximi, sed etiam maiora, quam in arbore umquam pependerint. ==<span id='LX.1'></span>LX.== De olivitate oleas esui optime condi scribit Cato orcites et puseas vel virides in muria vel in lentisco contusas. Orcites nigras aridas, sale si sint confriatae dies quinque et tum sale excusso biduum si in sole positae fuerint, manere idoneas solere: easdem sine sale in defrutum condi recte. ==<span id='LXI.1'></span>LXI.== Amurcam periti agricolae tam in doleis condunt quam oleum aut vinum. Eius conditio: cum expressa effluxit, quod statim de ea decoquuntur duae partes et refrigeratum conditur in vasa. Sunt item aliae conditiones, ut ea in qua adicitur mustum. ==<span id='LXII.1'></span>LXII.== Quod nemo fructus condit, nisi ut promat, de eo quoque vel sexto gradu animadvertenda pauca. Promunt condita aut propterea quod sunt tuenda, aut quod utenda, aut quod vendunda. Ea quod dissimilia sunt inter se, aliut alio tempore tuendum et utendum. ==<span id='LXIII.1'></span>LXIII.== Tuendi causa promendum id frumentum, quod curculiones exesse incipiunt. Id enim cum promptum est, in sole ponere oportet aquae catinos, quod eo conveniunt, ut ipsi se necent, curculiones. Sub terra qui habent frumentum in iis quos vocant sirus, quod cum periculo introitur recenti apertione, ita ut quibusdam sit interclusa anima, aliquanto post promere, quam aperueris, oportet. Far, quod in spicis condideris per messem et ad usus cibatus expedire velis, promendum hieme, ut in pistrino pisetur ac torreatur. ==<span id='LXIV.1'></span>LXIV.== Amurca cum ex olea expressa, qui est umor aquatilis, ac retrimentum conditum in vas fictile. Id quidam sic solent tueri; diebus XV in eo quod est levissimum ac summum deflatum ut traiciant in alia vasa, et hoc isdem intervallis duodeciens sex mensibus proximis item faciant; cum id novissime, potissimum traiciant, cum senescit luna. Tum decocunt in ahenis leni igni, ad duas partes quaad redegerunt. Tum denique ad usum recte promitur. ==<span id='LXV.1'></span>LXV.== Quod mustum conditur in dolium, ut habeamus vinum, non promendum dum fervet, neque etiam cum processit ita, ut sit vinum factum. Si vetus bibere velis, quod non fit, antequam accesserit annus; anniculum prodit. Si est vero ex eo genere uvae, quod mature coacescat, ante vindemiam consumi aut venire oportet. Genera sunt vini, in quo Falerna, quae quanto pluris annos condita habuerunt, tanto, cum prompta, sunt fructuosiora. ==<span id='LXVI.1'></span>LXVI.== Oleas albas quas condideris, novas si celeriter promas, propter amaritudinem respuit palatum; item nigras, nisi prius eas sale maceraris, ut libenter in os recipiantur. ==<span id='LXVII.1'></span>LXVII.== Nucem iuglandem et palmulam et ficum Sabinam quanto citius promas, iucundiore utare, quod vetustate ficus fit pallidior, palmula cariosior, nux aridior. ==<span id='LXVIII.1'></span>LXVIII.== Pensilia, ut uvae, mala et sorba, ipsa ostendunt, quando ad usum oporteat promi, quod colore mutato et contractu acinorum, si non dempseris ad edendum, ad abiciendum descensurum se minitantur. Sorbum maturum mite conditum citius promi oportet; acerbum enim suspensum lentius est, quod prius domi maturitatem adsequi vult, quam nequit in arbore, quam mitescat. ==<span id='LXIX.1'></span>LXIX.== Messum far promendum hieme in pistrino ad torrendum, quod ad cibatum expeditum esse velis; quod ad sationem, tum promendum, cum segetes maturae sunt ad accipiendum. Item quae pertinent ad sationem, suo quoque tempore promenda. Quae vendenda, videndum quae quoque tempore oporteat promi; alia enim, quae manere non possunt, antequam se commutent, ut celeriter promas ac vendas; alia, quae servari possunt, ut tum vendas, cum caritas est. Saepe enim diutius servata non modo usuram adiciunt, sed etiam fructum duplicant, si tempore promas. {{pn|LXIX.2|2}}Cum haec diceret, venit libertus aeditumi ad nos flens et rogat ut ignoscamus, quod simus retenti, et ut ei in funus postridie prodeamus. Omnes consurgimus ac simul exclamamus, 'Quid? in funus? quod funus? quid est factum?' Ille flens narrat ab nescio quo percussum cultello concidisse, quem qui esset animadvertere in turba non potuisse, sed tantum modo exaudisse vocem, perperam fecisse. {{pn|LXIX.3|3}}Ipse cum patronum domum sustulisset et pueros dimisisset, ut medicum requirerent ac mature adducerent, quod potius illut administrasset, quam ad nos venisset, aecum esse sibi ignosci. Nec si eum servare non potuisset, quin non multo post animam efflaret, tamen putare se fecisse recte. Non moleste ferentes descendimus de aede et de casu humano magis querentes, quam admirantes id Romae factum, discedimus omnes. {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../II }} f91qm7vgntqlgi0ye7bl736uzrsgeuw 0 40850 264871 180927 2026-05-07T07:47:11Z Saumache 27923 264871 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic,"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} ea3jx6hqn22895i0gwehv89xj1x28u5 264874 264871 2026-05-07T09:45:04Z Saumache 27923 /* */ 264874 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria – Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic,"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} gt6fokc967ls5kb0wre9xkn4tkdqaxl 264875 264874 2026-05-07T09:47:18Z Saumache 27923 /* */ 264875 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria – Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0.1|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0.2|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0.3|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0.4|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0.5|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0.6|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic,"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} rn3h4cnkqjw1hym6jngplyg6tuoapi7 264882 264875 2026-05-07T10:32:01Z Saumache 27923 /* I. */ 264882 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria – Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0.1|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0.2|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0.3|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0.4|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0.5|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0.6|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== {{pn|I.1|1}}Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** {{pn|I.2|2}}Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. {{pn|I.3|3}}Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, {{pn|I.4|4}}ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. {{pn|I.5|5}}Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. {{pn|I.6|6}}Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. {{pn|I.7|7}}Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. {{pn|I.8|8}}Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? {{pn|I.9|9}}Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, {{pn|I.10|10}}tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? {{pn|I.11|11}}Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. {{pn|I.12|12}}Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. {{pn|I.13|13}}Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. {{pn|I.14|14}}Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. {{pn|I.15|15}}Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. {{pn|I.16|16}}Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. {{pn|I.17|17}}Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. {{pn|I.18|18}}Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. {{pn|I.19|19}}Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. {{pn|I.20|20}}Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. {{pn|I.21|21}}Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. {{pn|I.22|22}}Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: {{pn|I.23|23}}perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. {{pn|I.24|24}}Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. {{pn|I.25|25}}Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. {{pn|I.26|26}}Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. {{pn|I.27|27}}Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? {{pn|I.28|28}}Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic,"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} 26ijwguzxcsa5265nmky0rcx79tfdj7 0 40851 264869 197100 2026-05-07T07:11:48Z Saumache 27923 264869 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=Liber III |Annus=37 a.C.n. }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} ==<span id='I.1'></span>I.== Cum duae vitae traditae sint hominum, rustica et urbana, quidni, Pinni, dubium non est quin hae non solum loco discretae sint, sed etiam tempore diversam originem habeant. Antiquior enim multo rustica, quod fuit tempus, cum rura colerent homines neque urbem haberent. {{pn|I.2|2}}Etenim vetustissimum oppidum cum sit traditum Graecum Boeotiae Thebae, quod rex Ogyges aedificarit, in agro Romano Roma, quam Romulus rex; nam in hoc nunc denique est ut dici possit, non cum Ennius scripsit: <poem> :septingenti sunt paulo plus aut minus anni, :augusto augurio postquam inclita condita Roma est. </poem> {{pn|I.3|3}}Thebae, quae ante cataclysmon Ogygi conditae dicuntur, eae tamen circiter duo milia annorum et centum sunt. Quod tempus si referas ad illud principium, quo agri coli sunt coepti atque in casis et tuguriis habitabant nec murus et porta quid esset sciebant, immani numero annorum urbanos agricolae praestant. {{pn|I.4|4}}Nec mirum, quod divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes, cum artes omnes dicantur in Graecia intra mille annorum reperte, agri numquam non fuerint in terris qui coli possint. Neque solum antiquior cultura agri, sed etiam melior. Itaque non sine causa maiores nostri ex urbe in agros redigebant suos cives, quod et in pace a rusticis Romanis alebantur et in bello ab his allevabantur. {{pn|I.5|5}}Nec sine causa terram eandem appellabant matrem et Cererem, et qui eam colerent, piam et utilem agere vitam credebant atque eos solos reliquos esse ex stirpe Saturni regis. Cui consentaneum est, quod initia vocantur potissimum ea quae Cereri fiunt sacra. {{pn|I.6|6}}Nec minus oppidi quoque nomen Thebae indicat antiquiorem esse agrum, quod ab agri genere, non a conditore nomen ei est impositum. Nam lingua prisca et in Graecia Aeolis Boeoti sine afflatu vocant collis tebas, et in Sabinis, quo e Graecia venerunt Pelasgi, etiam nunc ita dicunt, cuius vestigium in agro Sabino via Salaria non longe a Reate miliarius clivus cum appellatur tebae. {{pn|I.7|7}}Agri culturam primo propter paupertatem maxime indiscretam habebant, quod a pastoribus qui erant orti in eodem agro et serebant et pascebant; quae postea creverunt peculia diviserunt, ac factum ut dicerentur alii agricolae, alii pastores. {{pn|I.8|8}}Quae ipsa pars duplex est, tametsi ab nullo satis discreta, quod altera est villatica pastio, altera agrestis. Haec nota et nobilis, quod et pecuaria appellatur, et multum homines locupletes ob eam rem aut conductos aut emptos habent saltus; altera villatica, quod humilis videtur, a quibusdam adiecta ad agri culturam, cum esset pastio, neque explicata tota separatim, quod sicam, ab ullo. {{pn|I.9|9}}Itaque cum putarem esse rerum rusticarum, quae constituta sunt fructus causa, tria genera, unum de agri cultura, alterum de re pecuaria, tertium de villaticis pastionibus, tres libros institui, e quis duo scripsi, primum ad Fundaniam uxorem de agri cultura, secundum de pecuaria ad Turranium Nigrum; qui reliquus est tertius de villaticis fructibus, in hoc ad te mitto, quod visus sum debere pro nostra vicinitate et amore scribere potissimum ad te. {{pn|I.10|10}}Cum enim villam haberes opere tectorio et intestino ac pavimentis nobilibus lithostrotis spectandam et parum putasses esse, ni tuis quoque litteris exornati parietes essent, ego quoque, quo ornatior ea esse posset fructu, quod facere possem, haec ad te misi, recordatus de ea re sermones, quos de villa perfecta habuissemus. De quibus exponendis initium capiam hinc. ==<span id='II.1'></span>II.== Comitiis aediliciis cum sole caldo ego et Q. Axius senator tribulis suffragium tulissemus et candidato, cui studebamus, vellemus esse praesto, cum domum rediret, Axius mihi, Dum diribentur, inquit, suffragia, vis potius villae publicae utamur umbra, quam privati candidati tabella dimidiata aedificemus nobis? Opinor, inquam, non solum, quod dicitur, "malum consilium consultori est pessimum", sed etiam bonum consilium, qui consulit et qui consulitur, bonum habendum. {{pn|II.2|2}}Itaque imus, venimus in villam. Ibi Appium Claudium augurem sedentem invenimus in subselliis, ut consuli, siquid usus poposcisset, esset praesto. Sedebat ad sinistram ei Cornelius Merula consulari familia ortus et Fircellius Pavo Reatinus, ad dextram Minucius Pica et M. Petronius Passer. Ad quem cum accessissemus, Axius Appio subridens, Recipis nos, inquit, in tuum ornithona, ubi sedes inter aves? {{pn|II.3|3}}Ille, Ego vero, inquit, te praesertim, quoius aues hospitales etiam nunc ructor, quas mihi apposuisti paucis ante diebus in Villa Reatina ad lacum Velini eunti de controversiis Interamnatium et Reatinorum. Sed non haec, inquit, villa, quam aedificarunt maiores nostri, frugalior ac melior est quam tua illa perpolita in Reatino? {{pn|II.4|4}}Nuncubi hic vides citrum aut aurum? Num minium aut armenium? Num quod emblema aut lithostrotum? Quae illic omnia contra. Et cum haec sit communis universi populi, illa solius tua; haec quo succedant e campo cives et reliqui homines, illa quo equae et asini; praeterea cum ad rem publicam administrandam haec sit utilis, ubi cohortes ad dilectum consuli adductae considant, ubi arma ostendant, ubi censores censu admittant populum. {{pn|II.5|5}}Tua scilicet, inquit Axius, haec in campo Martio extremo utilis et non deliciis sumptuosior quam omnes omnium universae Reatinae? Tua enim oblita tabulis pictis nec minus signis; at mea, vestigium ubi sit nullum Lysippi aut Antiphili, at crebra sartoris et pastoris. Et cum illa non sit sine fundo magno et eo polito cultura, tua ista neque agrum habeat ullum nec bovem nec equam. {{pn|II.6|6}}Denique quid tua habet simile villae illius, quam tuus avos ac proavos habebat? Nec enim, ut illa, faenisicia vidit arida in tabulato nec vindemiam in cella neque in granario messim. Nam quod extra urbem est aedificium, nihilo magis ideo est villa, quam eorum aedificia, qui habitant extra portam Flumentanam aut in Aemilianis. {{pn|II.7|7}}Appius subridens, Quoniam ego ignoro, inquit, quid sit villa, velim me doceas, ne labar imprudentia, quod volo emere a M. Seio in Ostiensi villam. Quod si ea aedificia villae non sunt, quae asinum tuum, quem mihi quadraginta milibus emptum ostendebas aput te, non habent, metuo ne pro villa emam in litore Seianas aedes. {{pn|II.8|8}}Quod aedificium hic me Lucius Merula impulit ut cuperem habere, cum diceret nullam se accepisse villam, qua magis delectatus esset, cum apud eum dies aliquot fuisset; nec tamen ibi se vidisse tabulam pictam neque signum aheneum aut marmoreum ullum, nihilo magis torcula vasa vindemiatoria aut serias olearias aut trapetas. {{pn|II.9|9}}Axius aspicit Merulam et, Quid igitur, inquit, est ista villa, si nec urbana habet ornamenta neque rustica membra? Quoi ille; Num minus villa tua erit ad angulum Velini, quam neque pictor neque tector vidit umquam, quam in Rosea quae est polita opere tectorio eleganter, quam dominus habes communem cum asino? {{pn|II.10|10}}Cum significasset nutu nihilo minus esse villam eam quae esset simplex rustica, quam eam quae esset utrumque, et ea et urbana, et rogasset, quid ex iis rebus colligeret, Quid? inquit, si propter pastiones tuus fundus in Rosea probandus sit, et quod ibi pascitur pecus ac stabulatur, recte villa appellatur, haec quoque simili de causa debet vocari villa, in qua propter pastiones fructus capiuntur magni. {{pn|II.11|11}}Quid enim refert, utrum propter oves, an propter aves fructus capias? Anne dulcior est fructus apud te ex bubulo pecore, unde apes nascuntur, quam ex apibus, quae ad villam Sei in alvariis opus faciunt? Et num pluris tu e villa illic natos verres lanio vendis, quam hinc apros macellario Seius? {{pn|II.12|12}}Qui minus ego, inquit Axius, istas habere possum in Reatina villa? Nisi si apud Seium Siculum fit mel, Corsicum in Reatino; et hic aprum glans cum pascit empticia, facit pinguem, illic gratuita exilem. Appius: Posse ad te fieri, inquit, Seianas pastiones non negauit Merula; ego non esse ipse vidi. {{pn|II.13|13}}Duo enim genera cum sint pastionum, unum agreste, in quo pecuariae sunt, alterum villaticum, in quo sunt gallinae ac columbae et apes et cetera, quae in villa solent pasci, de quibus et Poenus Mago et Cassius Dionysius et alii quaedam separatim ac dispersim in libris reliquerunt, quae Seius legisse videtur et ideo ex iis pastionibus ex una villa maioris fructus capere, quam alii faciunt ex toto fundo. {{pn|II.14|14}}Certe, inquit Merula; nam ibi vidi greges magnos anserum, gallinarum, columbarum, gruum, pavonum, nec non glirium, piscium, aprorum, ceterae venationis. Ex quibus rebus scriba librarius, libertus eius, qui apparuit Varroni et me absente patrono hospitio accipiebat, in annos singulos plus quinquagena milia e villa capere dicebat. Axio admiranti, Certe nosti, inquam, materterae meae fundum, in Sabinis qui est ad quartum vicesimum lapidem via Salaria a Roma. {{pn|II.15|15}}Quidni? inquit, ubi aestate diem meridie dividere soleam, cum eo Reate ex urbe aut, cum inde venio hieme, noctu ponere castra. Atque in hac villa qui est ornithon, ex eo uno quinque milia scio venisse turdorum denariis ternis, ut sexaginta milia ea pars reddiderit eo anno villae, bis tantum quam tuus fundus ducentum iugerum Reate reddit. Quid? sexaginta, inquit Axius, sexaginta, sexaginta? derides. {{pn|II.16|16}}Sexaginta, inquam. Sed ad hunc bolum ut pervenias, opus erit tibi aut epulum aut triumphus alicuius, ut tunc fuit Scipionis Metelli, aut collegiorum cenae, quae nunc innumerabiles excandefaciunt annonam macelli. Reliquis annis omnibus si non hanc expectabis summam, spero, non tibi decoquet ornithon; neque hoc accidit his moribus nisi raro ut decipiaris. Quotus quisque enim est annus, quo non videas epulum aut triumphum aut collegia non epulari? Sed propter luxuriam, inquit, quodam modo epulum cotidianum est intra ianuas Romae. {{pn|II.17|17}}Nonne item L. Abucius, homo, ut scitis, apprime doctus, cuius Luciliano charactere sunt libelli, dicebat in Albano fundum suum pastionibus semper vinci a villa? Agrum enim minus decem milia reddere, villam plus vicena. Idem secundum mare, quo loco vellet, si parasset villam, se supra centum milia e villa recepturum. Age, non M. Cato nuper, cum Luculli accepit tutelam, e piscinis eius quadraginta milibus sestertiis vendidit piscis? {{pn|II.18|18}}Axius, Merula mi, inquit, recipe me quaeso discipulum villaticae pastionis. Ille: Quin simul ac promiseris minerval, incipiam, inquit. Ego vero non recuso, vel hodie vel ex ista pastione crebro. Appius: Credo simul ac primum ex isto villatico pecore mortui erunt anseres aut pavones. Cui ille: Quid enim interest, utrum morticinas editis volucres an pisces, quos nisi mortuos estis numquam? Sed oro te, inquit, induce me in viam disciplinae villaticae pastionis ac vim formamque eius expone. ==<span id='III.1'></span>III.== Merula non gravate, Primum, inquit, dominum scientem esse oportet earum rerum, quae in villa circumve eam ali ac pasci possint, ita ut domino sint fructui ac delectationi. Eius disciplinae genera sunt tria: ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. {{pn|III.2|2}}Leporaria te accipere volo non ea quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, afficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascantur. Similiter piscinas dico eas, quae in aqua dulci aut salsa inclusos habent pisces ad villam. {{pn|III.3|3}}Harum rerum singula genera minimum in binas species dividi possunt: in prima parte ut sint quae terra modo sint contentae, ut sunt pavones turtures turdi; in altera specie sunt quae non sunt contentae terra solum, sed etiam aquam requirunt, ut sunt anseres querquedulae anates. Sic alterum genus illud venaticum duas habet diversas species, unam, in qua est aper caprea lepus; altera item extra villam quae sunt, ut apes cochleae glires. {{pn|III.4|4}}Tertii generis aquatilis item species duae, partim quod habent pisces in aqua dulci, partim quod in marina. De his sex partibus ad ista tria genera item tria genera artificum paranda, aucupes venatores piscatores, aut ab iis emenda quae tuorum servorum diligentia tuearis in fetura ad partus et nata nutricere saginesque, in macellum ut perveniant. Neque non etiam quaedam adsumenda in villam sine retibus aucupis venatoris piscatoris, ut glires cochleas gallinas. {{pn|III.5|5}}Earum rerum cultura instituta prima ea quae in villa habetur; non enim solum augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres familiae rure. Secunda, quae macerie ad villam venationis causa cluduntur et propter alvaria; apes enim subter subgrundas ad initio villatico usae tecto. Tertiae piscinae dulces fieri coeptae et e fluminibus captos recepere ad se pisces. {{pn|III.6|6}}Omnibus tribus his generibus sunt bini gradus; superiores, quos frugalitas antique, inferiores, quos luxuria posterior adiecit. Primus enim ille gradus anticus maiorum nostrum erat, in quo essent aviaria duo dumtaxat: in plano cohors, in qua pascebantur gallinae, et earum fructus erat ova et pulli; alter sublimis, in quo erant columbae in turribus aut summa villa. {{pn|III.7|7}}Contra nunc aviaria sunt nomine mutato, quod vocantur ornithones, quae palatum suave domini paravit, ut tecta maiora habeant, quam tum habebant totas villas, in quibus stabulentur turdi ac pavones. {{pn|III.8|8}}Sic in secunda parti ac leporario pater tuus, Axi, praeterquam lepusculum e venatione vidit numquam. Neque enim erat magnum id saeptum, quod nunc, ut habeant multos apros ac capreas, complura iugera maceriis concludunt. Non tu, inquit mihi, cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri fuerunt multi? {{pn|III.9|9}}In tertia parti quis habebat piscinam nisi dulcem et in ea dumtaxat squalos ac mugiles pisces? Quis contra nunc minthon non dicit sua nihil interesse, utrum iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis? Non Philippus, cum ad Ummidium hospitem Casini devertisset et ei e tuo flumine lupum piscem formosum apposuisset atque ille gustasset et exspuisset, dixit, "Peream, ni piscem putavi esse"? {{pn|III.10|10}}Sic nostra aetas in quam luxuriam propagavit leporaria, hac piscinas protulit ad mare et in eas pelagios greges piscium revocavit. Non propter has appellati Sergius Orata et Licinius Murena? Quis enim propter nobilitates ignorat piscinas Philippi, Hortensi, Lucullorum? Quare unde velis me incipere, Axi, dic. ==<span id='IV.1'></span>IV.== Ille, Ego vero, inquit, ut aiunt post principia in castris, id est ab his temporibus quam superioribus, quod ex pavonibus fructus capiuntur maiores quam e gallinis. Atque adeo non dissimulabo, quod volo de ornithone primum, quod lucri fecerunt hoc nomen turdi. Sexaginta enim milia Fircellina excande me fecerunt cupiditate. {{pn|IV.2|2}}Merula, Duo genera sunt, inquit, ornithonis: unum delectationis causa, ut Varro hic fecit noster sub Casino, quod amatores invenit multos; alterum fructus causa, quo genere macellarii et in urbe quidam habent loca clausa et rure, maxime conducta in Sabinis, quod ibi propter agri naturam frequentes apparent turdi. {{pn|IV.3|3}}Ex iis tertii generis voluit esse Lucullus coniunctum aviarium, quod fecit in Tusculano, ut in eodem tecto ornithonis inclusum triclinium haberet, ubi delicate cenitaret et alios videret in mazonomo positos coctos, alios volitare circum fenestras captos. Quod inutile invenerunt. Nam non tantum in eo oculos delectant intra fenestras aves volitantes, quantum offendit quod alienus odor opplet nares. ==<span id='V.1'></span>V.== Sed quod te malle arbitror, Axi, dicam de hoc quod fructus causa faciunt, unde, non ubi, sumuntur pingues turdi. Igitur testudo, aut peristylum tectum tegulis aut rete, fit magna, in qua milia aliquot turdorum ac merularum includere possint, {{pn|V.2|2}}quidam cum eo adiciant praeterea aves alias quoque, quae pingues veneunt care, ut miliariae ac coturnices. In hoc tectum aquam venire oportet per fistulam et eam potius per canales angustas serpere, quae facile extergeri possint (si enim late ibi diffusa aqua, et inquinatur facilius et bibitur inutilius), et ex eis caduca quae abundat per fistulam exire, ne luto aves laborent. {{pn|V.3|3}}Ostium habere humile et angustum et potissimum eius generis, quod cocliam appellant, ut solet esse in cavea, in qua tauri pugnare solent; fenestras raras, per quas non videantur extrinsecus arbores aut aves, quod earum aspectus ac desiderium marcescere facit volucres inclusas. Tantum locum luminis habere oportet, ut aves videre possint, ubi assidant, ubi cibus, ubi aqua sit. Tectorio tacta esse levi circum ostia ac fenestras, nequa intrare mus aliave quae bestia possit. {{pn|V.4|4}}Circum huius aedifici parietes intrinsecus multos esse palos, ubi aves assidere possint, praeterea perticis inclinatis ex humo ad parietem et in eis transversis gradatim modicis intervallis perticis adnexis ad speciem cancellorum scaenicorum ac theatri. Deorsum in terram esse aquam, quam bibere possint, cibatui offas positas. Eae maxime glomerantur ex ficis et farre mixto. Diebus viginti antequam tollere vult turdos, largius dat cibum, quod plus ponit et farre subtiliore incipit alere. In hoc tecto caveas, quae caveae tabulata habeant aliquot ad perticarum supplementum. {{pn|V.5|5}}Contra hic aviarius, quae mortuae ibi sunt aves, ut domino numerum reddat, solet ibidem servare. Cum opus sunt, ex hoc auiario ut sumantur idoneae, excludantur in minusculum aviarium, quod est coniunctum cum maiore ostio, lumine illustriore, quod seclusorium appellant. Ibi cum eum numerum habet exclusum, quem sumere vult, omnes occidit. {{pn|V.6|6}}Hoc ideo in secluso clam, ne reliqui, si videant, despondeant animum atque alieno tempore venditoris moriantur. Non ut advenae volucres pullos faciunt, in agro ciconiae, in tecto hirundines, sic aut hic aut illic turdi, qui cum sint nomine mares, re vera feminae quoque sunt. Neque id non secutum ut esset in merulis, quae nomine feminino mares quoque sunt. {{pn|V.7|7}}Praeterea volucres cum partim advenae sint, ut hirundines et grues, partim vernaculae, ut gallinae ac columbae, de illo genere sunt turdi adventicio ac quotannis in Italiam trans mare advolant circiter aequinoctium autumnale et eodem revolant ad aequinoctium vernum, et alio tempore, turtures ac coturnices immani numero. Hoc ita fieri apparet in insulis propinquis Pontiis, Palmariae, Pandateriae. Ibi enim in prima volatura cum veniunt, morantur dies paucos requiescendi causa itemque faciunt, cum ex Italia trans mare remeant. {{pn|V.8|8}}Appius Axio, Si quinque milia hoc coieceris, inquit, et erit epulum ac triumphus, sexaginta milia quae vis statim in fenus des licebit multum. Tum mihi, tu dic illud alterum genus ornithonis, qui animi causa constitutus a te sub Casino fertur, in quo diceris longe vicisse non modo archetypon inventoris nostri ornithotrophion M. Laenii Strabonis, qui Brundisii hospes noster primus in peristylo habuit exhedra conclusas aves, quas pasceret obiecto rete, sed etiam in Tusculano magna aedificia Luculli. {{pn|V.9|9}}Quoi ego: Cum habeam sub oppido Casino flumen, quod per villam fluat, liquidum et altum marginibus lapideis, latum pedes quinquaginta septem, et e villa in villam pontibus transeatur, longum pedes DCCCCL derectum ab insula, quae est in imo fluvio, ubi confluit altera amnis, ad summum flumen, ubi est museum, {{pn|V.10|10}}circum huius ripas ambulatio sub dio pedes lata denos, ab hac est in agrum versus ornithonis locus ex duabus partibus dextra et sinistra maceriis altis conclusus. Inter quas locus qui est ornithonis deformatus ad tabulae litterariae speciem cum capitulo, forma qua est quadrata, patet in latitudinem pedes XLVIII, in longitudinem pedes LXXII; qua ad capitulum rutundum est, pedes XXVII. {{pn|V.11|11}}Ad haec, ita ut in margine quasi infimo tabulae descripta sit, ambulatio, ab ornithone plumula, in qua media sunt caveae, qua introitus in aream est. In limine, in lateribus dextra et sinistra porticus sunt primoribus columnis lapideis, pro mediis arbusculis humilibus ordinatae, cum a summa macerie ad epistylium tecta porticus sit rete cannabina et ab epistylio ad stylobaten. Hae sunt avibus omnigenus oppletae, quibus cibus ministratur per retem et aqua rivolo tenui affluit. {{pn|V.12|12}}Secundum stylobatis interiorem partem dextra et sinistra ad summam aream quadratam e medio diversae duae non latae oblongae sunt piscinae ad porticus versus. Inter eas piscinas tantummodo accessus semita in tholum, qui est ultra rutundus columnatus, ut est in aede Catuli, si pro parietibus feceris columnas. Extra eas columnas est silva manu sata grandibus arboribus, ut infima perluceat, tota saepta maceriis altis. {{pn|V.13|13}}Intra tholi columnas exteriores lapideas et totidem interiores ex abiete tenues locus est pedes quinque latus. Inter columnas exteriores pro pariete reticuli e nervis sunt, ut prospici in silvam possit et quae ibi sunt videri neque avis ea transire. Intra interiores columnas pro pariete rete aviarium est obiectum. Inter has et exteriores gradatim substructum ut theatridion avium, mutuli crebri in omnibus columnis impositi, sedilia avium. {{pn|V.14|14}}Intra retem aves sunt omnigenus, maxime cantrices, ut lusciniolae ac merulae, quibus aqua ministratur per canaliculum, cibus obicitur sub retem. Subter columnarum stylobaten est lapis a falere pedem et dodrantem alta; ipsum falere ad duo pedes altum a stagno, latum ad quinque, ut in culcitas et columellas convivae pedibus circumire possint. Infimo intra falere est stagnum cum margine pedali et insula in medio parva. Circum falere et navalia sunt excavata anatium stabula. {{pn|V.15|15}}In insula est columella, in qua intus axis, qui pro mensa sustinet rotam radiatam, ita ut ad extremum, ubi orbile solet esse, arcuata tabula cavata sit ut tympanum in latitudinem duo pedes et semipedem, in altitudinem palmum. Haec ab uno puero, qui ministrat, ita vertitur, ut omnia una ponantur et ad bibendum et ad edendum et admoveantur ad omnes convivas. {{pn|V.16|16}}Ex suggesto faleris, ubi solent esse peripetasmata, prodeunt anates in stagnum ac nant, e quo rivus pervenit in duas, quas dixi, piscinas, ac pisciculi ultro ac citro commetant, cum et aqua calida et frigida ex orbi ligneo mensaque, quam dixi in primis radiis esse, epitoniis versis ad unum quemque factum sit ut fluat convivam. {{pn|V.17|17}}Intrinsecus sub tholo stella lucifer interdiu, noctu hesperus, ita circumeunt ad infimum hemisphaerium ac moventur, ut indicent, quot sint horae. In eodem hemisphaerio medio circum cardinem est orbis ventorum octo, ut Athenis in horologio, quod fecit Cyrrestes; ibique eminens radius a cardine ad orbem ita movetur, ut eum tangat ventum, qui flet, ut intus scire possis. {{pn|V.18|18}}Cum haec loqueremur, clamor fit in campo. Nos athletae comitiorum cum id fieri non miraremur propter studia suffragatorum et tamen scire vellemus, quid esset, venit ad nos Pantuleius Parra, narrat ad tabulam, cum diriberent, quendam deprensum tesserulas coicientem in loculum, eum ad consulem tractum a fautoribus competitorum. Pavo surgit, quod eius candidati custos dicebatur deprensus. ==<span id='VI.1'></span>VI.== Axius, De pavonibus, inquit, libere licet dicas, quoniam discessit Fircellius, qui, secus siquid diceres de iis, gentilitatis causa fortasse an tecum duceret serram. Quoi Merula, De pavonibus nostra memoria, inquit, greges haberi coepti et venire magno. Ex iis M. Aufidius Lurco supra sexagena milia nummum in anno dicitur capere. Ii aliquanto pauciores esse debent mares quam feminae, si ad fructum spectes; si ad delectationem, contra; formosior enim mas. {{pn|VI.2|2}}Pascendi greges agrestes. Transmarini esse dicuntur in insulis, Sami in luco Iunonis, item in Planasia insula M. Pisonis. Hi ad greges constituendos parantur bona aetate et bona forma. Huic enim natura formae e volucribus dedit palmam. Ad admissuram haec minores bimae non idoneae nec iam maiores natu. {{pn|VI.3|3}}Pascuntur omne genus obiecto frumento, maxime hordeo. Itaque Seius iis dat in menses singulos hordei singulos modios, ita ut in fetura det uberius, antequam salire incipiant. In has a procuratore ternos pullos exigit eosque, cum creverunt, quinquagenis denariis vendit, ut nulla avis hunc assequatur fructum. {{pn|VI.4|4}}Praeterea ova emit ac supponit gallinis, ex quibus excusos pullos refert in testudinem eam, in qua pavones habet. Quod tectum pro multitudine pavonum fieri debet et habere cubilia discreta, tectorio levata, quo neque serpens neque bestia accedere ulla possit; {{pn|VI.5|5}}praeterea habere locum ante se, quo pastum exeant diebus apricis. Utrumque locum purum esse volunt hae volucres. Itaque pastorem earum cum vatillo circumire oportet ac stercus tollere ac conservare, quod et ad agri culturam idoneum est et ad substramen pullorum. {{pn|VI.6|6}}Primus hos Q. Hortensius augurali aditiali cena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriosi quam severi boni viri laudabant. Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ita ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis, grex centenarius facile quadragena milia sestertia ut reddat, ut quidem Abucius aiebat, si in singulos ternos exigeret pullos, perfici sexagenas posse. ==<span id='VII.1'></span>VII.== Interea venit apparitor Appi a consule et augures ait citari. Ille foras exit e villa. At in villam intro involant columbae, de quibus Merula Axio: Si umquam peristerotrophion constituisses, has tuas esse putares, quamvis ferae essent. Duo enim genera earum in peristerotrophio esse solent: unum agreste, ut alii dicunt, saxatile, quod habetur in turribus ac columinibus villae, a quo appellatae columbae, quae propter timorem naturalem summa loca in tectis captant; quo fit ut agrestes maxime sequantur turres, in quas ex agro evolant suapte sponte ac remeant. {{pn|VII.2|2}}Alterum genus columbarum est clementius, quod cibo domestico contentum intra limina ianuae solet pasci. Hoc genus maxime est colore albo, illud alterum agreste sine albo, vario. Ex iis duabus stirpibus fit miscellum tertium genus fructus causa, atque incedunt in locum unum, quod alii vocant peristerona, alii peristerotrophion, in quo uno saepe vel quinque milia sunt inclusae. {{pn|VII.3|3}}Peristeron fit ut testudo magna, camara tectus, uno ostio angusto, fenestris punicanis aut latioribus reticulatis utrimque, ut locus omnis sit illustris, neve quae serpens aliudve quid animal maleficum introire queat. Intrinsecus quam levissimo marmorato toti parietes ac camarae oblinuntur et extrinsecus circum fenestras, ne mus aut lacerta qua adrepere ad columbaria possit. {{pn|VII.4|4}}Nihil enim timidius columba. Singulis paribus columbaria fiunt rutunda in ordinem crebra, ordines quam plurimi possunt a terra usque ad camaram. Columbaria singula esse oportet ut os habeat, quo modo introire et exire possit, intus ternarum palmarum ex omnibus partibus. Sub ordines singulos tabulae fictae ut sint bipalmes, quo utantur vestibulo ac prodeant. {{pn|VII.5|5}}Aquam esse oportet quae influat, unde et bibere et ubi lavari possint. Permundae enim sunt hae volucres. Itaque pastorem columbarum quotquot mensibus crebro oportet everrere; est enim quod eum inquinat locum appositum ad agri culturam, ita ut hoc optimum esse scripserint aliquot. Siquae columba quid offenderit, ut medeatur; siquae perierit, ut efferatur; siqui pulli idonei sunt ad vendendum, promat. {{pn|VII.6|6}}Item quae fetae sunt, certum locum ut disclusum ab aliis rete habeat, quo transferantur, e quo foras ex peristerone evolare possint matres. Quod faciunt duabus de causis: una, si fastidiunt aut inclusae consenescunt, quod libero aere, cum exierint in agros, redintegrentur; altera de causa propter inlicium. Ipsae enim propter pullos, quos habent, utique redeunt, nisi a corvo occisae aut ab accipitre interceptae. {{pn|VII.7|7}}Quos columbarii interficere solent duabus virgis viscatis defictis in terra inter se curvatis, cum inter eas posuerint obligatum animal, quod petere soleant accipitres, qui ita decipiuntur, cum se obleverunt visco. Columbas redire solere ad locum licet animadvertere, quod multi in theatro e sinu missas faciunt, atque ad locum redeunt, quae nisi reverterentur, non emitterentur. {{pn|VII.8|8}}Cibus apponitur circum parietes in canalibus, quas extrinsecus per fistulas supplent. Delectantur milio, tritico, hordeo, piso, fasiolis, ervo. Item fere haec, in turribus ac summis villis qui habent agrestes columbas, quoad possunt, imitandum. In peristeronas aetate bona parandum, neque pullos neque vetulas, totidem mares quot feminas. {{pn|VII.9|9}}Nihil columbis fecundius. Itaque diebus quadragenis concipit et parit et incubat et educat. Et hoc fere totum annum faciunt; tantummodo intervallum faciunt a bruma ad aequinoctium vernum. Pulli nascuntur bini, qui simulac creverunt et habent robur, cum matribus pariunt. Qui solent saginare pullos columbinos, quo pluris vendant, secludunt eos, cum iam pluma sunt tecti. Deinde manducato candido farciunt pane; hieme hoc bis, aestate ter, mane meridie vesperi; hieme demunt cibum medium. {{pn|VII.10|10}}Qui iam pinnas incipiunt habere, relincunt in nido inlisis cruribus et matribus, uberius ut cibo uti possint, obiciunt. Eo enim totum diem se et pullos pascunt. Qui ita educantur, celerius pinguiores fiunt quam alii, et candidae fiunt parentes eorum. Romae, si sunt formosi, bono colore, integri, boni seminis, paria singula volgo veneunt ducenis nummis nec non eximia singulis milibus nummum. Quas nuper cum mercator tanti emere vellet a L. Axio, equite Romano, minoris quadringentis denariis datorum negavit. {{pn|VII.11|11}}Axius, Si possem emere, inquit, peristerona factum, quem ad modum in aedibus cum habere vellem, emi fictilia columbaria, iam issem emptum et misissem ad villam. Quasi vero, inquit Pica, non in urbe quoque sint multi. An tibi columbaria qui in tegulis habent, non videntur habere peristeronas, cum aliquot supra centum milium sestertium habeant instrumentum? E quis alicuius totum emas censeo, et antequam aedificas rure, magnum condiscas hic in urbe cotidie lucrum assem semissem condere in loculos. Tu, Merula, sic perge deinceps. ==<span id='VIII.1'></span>VIII.== Ille, Turturibus item, inquit, locum constituendum proinde magnum, ac multitudinem alere velis; eumque item ut de columbis dictum est, ut habeat ostium ac fenestras et aquam puram ac parietes camaras munitas tectorio; {{pn|VIII.2|2}}sed pro columbariis in pariete mutulos aut palos in ordinem, supra quos tegeticulae cannabinae sint impositae. Infimum ordinem oportet abesse a terra non minus tres pedes, inter reliquos dodrantes, a summo ad camaram semipedem, aeque latum ac mutulus a pariete extare potest, in quibus dies noctesque pascuntur. {{pn|VIII.3|3}}Cibatui quod sit, obiciunt triticum siccum, in centenos vicenos turtures fere semodium, cottidie everrentes eorum stabula, a stercore ne offendantur, quod item servatur ad agrum colendum. Ad saginandum adpositissimum tempus circiter messem. Etenim matres eorum tum optimae sunt, cum pulli plurimi gignuntur, qui ad farturam meliores. Itaque eorum fructus id temporis maxime consistit. ==<span id='IX.1'></span>IX.== Axius, Ego quae requiro farturae membra, de gallinis dic sodes, Merula: tum de reliquis siquid idoneum fuerit ratiocinari, licebit. Igitur sunt gallinae quae vocantur generum trium: villaticae et rusticae et Africanae. {{pn|IX.2|2}}Gallinae villaticae sunt, quas deinceps rure habent in villis. De his qui ornithoboscion instituere vult, id est adhibita scientia ac cura ut capiant magnos fructus, ut factitaverunt Deliaci, haec quinque maxime animadvertant oportet; de emptione, cuius modi et quam multas parent; de fetura, quem ad modum admittant et pariant; de ovis, quem ad modum incubent et excudant; de pullis, quem ad modum et a quibus educentur; hisce appendix adicitur pars quinta, quem ad modum saginentur. {{pn|IX.3|3}}Ex quis tribus generibus proprio nomine vocantur feminae quae sunt villaticae gallinae, mares galli, capi semimares, qui sunt castrati. Gallos castrant, ut sint capi, candenti ferro inurentes ad infima crura, usque dum rumpatur, et quod exstat ulcus, oblinunt figlina creta. {{pn|IX.4|4}}Qui spectat ut ornithoboscion perfectum habeat, scilicet genera ei tria paranda, maxime villaticas gallinas. E quis in parando eligat oportet fecundas, plerumque rubicunda pluma, nigris pinnis, imparibus digitis, magnis capitibus, crista erecta, amplas; hae enim ad partiones sunt aptiores. {{pn|IX.5|5}}Gallos salaces qui animadvertunt, si sunt lacertosi, rubenti crista, rostro brevi pleno acuto, oculis ravis aut nigris, palea rubra subalbicanti, collo vario aut aureolo, feminibus pilosis, cruribus brevibus, unguibus longis, caudis magnis, frequentibus pinnis; item qui elati sunt ac vociferant saepe, in certamine pertinaces et qui animalia quae nocent gallinis non modo non pertimescant, sed etiam pro gallinis propugnent. {{pn|IX.6|6}}Nec tamen sequendum in seminio legendo Tanagricos et Melicos et Chalcidicos, qui sine dubio sunt pulchri et ad proeliandum inter se maxime idonei, sed ad partus sunt steriliores. Si ducentos alere velis, locus saeptus adtribuendus, in quo duae caveae coniunctae magnae constituendae, quae spectent ad exorientem versus, utraeque in longitudinem circiter decem pedum, latitudine dimidio minores, altitudine paulo humiliores: in utraque fenestra lata tripedalis, et eae pede altiores e viminibus factae raris, ita ut lumen praebeant multum, neque per eas quicquam ire intro possit, quae nocere solent gallinis. {{pn|IX.7|7}}Inter duas ostium sit, qua gallinarius, curator earum, ire possit. In caveis crebrae perticae traiectae sint, ut omnes sustinere possint gallinas. Contra singulas perticas in pariete exclusa sint cubilia earum. Ante sit, ut dixi, vestibulum saeptum, in quo diurno tempore esse possint atque in pulvere volutari. Praeterea sit cella grandis, in qua curator habitet, ita ut in parietibus circum omnia plena sint cubilia gallinarum aut exsculpta aut adficta firmiter. Motus enim, cum incubat, nocet. {{pn|IX.8|8}}In cubilibus, cum parturient, acus substernendum; cum pepererunt, tollere substramen et recens aliud subicere, quod pulices et cetera nasci solent, quae gallinam conquiescere non patiuntur; ob quam rem ova aut inaequabiliter maturescunt aut consenescunt. Quae velis incubet, negant plus XXV oportere ova incubare, quamvis propter fecunditatem pepererit plura, {{pn|IX.9|9}}optimum esse partum ab aequinoctio verno ad autumnale. Itaque quae ante aut post nata sunt et etiam prima eo tempore, non supponenda; et ea quae subicias, potius vetulis quam pullitris, et quae rostra aut ungues non habeant acutos, quae debent potius in concipiendo occupatae esse quam incubando. Adpositissimae ad partum sunt anniculae aut bimae. {{pn|IX.10|10}}Si ova gallinis pavonina subicias, cum iam decem dies fovere coepit, tum denique gallinacia subicere, ut una excudat. Gallinaciis enim pullis bis deni dies opus sunt, pavoninis ter noveni. Eas includere oportet, ut diem et noctem incubent, praeterquam mane et vespere, dum cibus ac potio is detur. {{pn|IX.11|11}}Curator oportet circumeat diebus interpositis aliquot ac vertere ova, ut aequabiliter concalefiant. Ova plena sint atque utilia necne, animadverti aiunt posse, si demiseris in aquam, quod inane natet, plenum desidit. Qui ut hoc intellegant concutiant, errare, quod vitale venas confundant in iis. Idem aiunt, cum ad lumen sustuleris, quod perluceat, id esse inane. {{pn|IX.12|12}}Qui haec volunt diutius servare, perfricant sale minuto aut muria tres aut quattuor horas eaque abluta condunt in furfures aut acus. In supponendo ova observant ut sint numero imparia. Ova, quae incubantur, habeantne semen pulli, curator quadriduo post quam incubari coepit intellegere potest. Si contra lumen tenuit et purum unius modi esse animadvertit, putant eiciendum et aliud subiciundum. {{pn|IX.13|13}}Excusos pullos subducendum ex singulis nidis et subiciendum ei quae habeat paucos; ab eaque, si reliqua sint ova pauciora, tollenda et subicienda aliis, quae nondum excuderunt et minus habent triginta pullos. Hoc enim gregem maiorem non faciendum. Obiciendum pullis diebus XV primis mane subiecto pulvere, ne rostris noceat terra dura, polentam mixtam cum nasturti semine et aqua aliquanto ante factam intritam, ne tum denique in eorum corpore turgescat; aqua prohibendum. {{pn|IX.14|14}}Qua de clunibus coeperint habere pinnas, e capite, e collo eorum crebro eligendi pedes; saepe enim propter eos consenescunt. Circum caveas eorum incendendum cornum cervinum, ne quae serpens accedat, quarum bestiarum ex odore solent interire. Prodigendae in solem et in stercilinum, ut volutare possint, quod ita alibiliores fiunt; {{pn|IX.15|15}}neque pullos, sed omne ornithoboscion cum aestate, tum utique cum tempestas sit mollis atque apricum; intento supra rete, quod prohibeat eas extra saepta evolare et in eas involare extrinsecus accipitrem aut quid aliud; evitantem caldorem et frigus, quod utrumque iis adversum. Cum iam pinnas habebunt, consuefaciundum ut unam aut duas sectentur gallinas, ceterae ut potius ad pariendum sint expeditae, quam in nutricatu occupatae. {{pn|IX.16|16}}Incubare oportet incipere secundum novam lunam, quod fere quae ante, pleraque non succedunt. Diebus fere viginti excudunt. De quibus villaticis quoniam vel nimium dictum, brevitate reliqua compensabo. Gallinae rusticae sunt in urbe rarae nec fere nisi mansuetae in cavea videntur Romae, similes facie non his gallinis villaticis nostris, sed Africanis. {{pn|IX.17|17}}Aspectu ac facie incontaminatae in ornatibus publicis solent poni cum psittacis ac merulis albis, item aliis id genus rebus inusitatis. Neque fere in villis ova ac pullos faciunt, sed in silvis. Ab his gallinis dicitur insula Gallinaria appellata, quae est in mari Tusco secundum Italiam contra montes Liguscos, Intimilium, Album Ingaunum; alii ab his villaticis invectis a nautis, ibi feris factis procreatis. {{pn|IX.18|18}}Gallinae Africanae sunt grandes, variae, gibberae, quas meleagridas appellant Graeci. Haec novissimae in triclinium cenantium introierunt e culina propter fastidium hominum. {{pn|IX.19|19}}Veneunt propter penuriam magno. De tribus generibus gallinae saginantur maxime villaticae. Eas includunt in locum tepidum et angustum et tenebricosum, quod motus earum et lux pinguitudinis vindicta, ad hanc rem electis maximis gallinis, nec continuo his, quas Melicas appellant falso, quod antiqui, ut Thetim Thelim dicebant, sic Medicam Melicam vocabant. Hae primo dicebantur, quae ex Medica propter magnitudinem erant allatae quaeque ex iis generatae, postea propter similitudinem amplae omnes. {{pn|IX.20|20}}Ex iis evulsis ex alis pinnis et e cauda farciunt turundis hordeaceis partim admixtis farina lolleacia aut semine lini ex aqua dulci. Bis die cibum dant, observantes ex quibusdam signis ut prior sit concoctus, antequam secundum dent. Dato cibo, quom perpurgarunt caput, nequos habeat pedes, rursus eas concludunt. Hoc faciunt usque ad dies XXV; tunc denique pingues fiunt. {{pn|IX.21|21}}Quidam et triticeo pane intrito in aquam, mixto vino bono et odorato, farciunt, ita ut diebus XX pingues reddant ac teneras. Si in farciendo nimio cibo fastidiunt, remittendum in datione pro portione, ac decem primis processit, in posterioribus ut deminuat eadem ratione, ut vicesimus dies et primus sint pares. Eodem modo palumbos farciunt ac reddunt pingues. ==<span id='X.1'></span>X.== Transi, inquit Axius, nunc in illud genus, quod non est ulla villa ac terra contentum, sed requirit piscinas, quod vos philograeci vocatis amphibium. In quibus ubi anseres aluntur, nomine alieno chenoboscion appellatis. Horum greges Scipio Metellus et M. Seius habent magnos aliquot. Merula, Seius, inquit, ita greges comparavit anserum, ut hos quinque gradus obseruaret, quos in gallinis dixi. Hi sunt de genere, de fetura, de ovis, de pullis, de sagina. {{pn|X.2|2}}Primum iubebat servum in legendo observare ut essent ampli et albi, quod plerumque pullos similes sui faciunt. Est enim alterum genus varium, quod ferum vocatur, nec cum iis libenter congregantur, nec aeque fit mansuetum. {{pn|X.3|3}}Anseribus ad admittendum tempus est aptissimum a bruma, ad pariendum et incubandum a Kalendis Februariis vel Martiis usque ad solstitium. Saliunt fere in aqua, iniguntur in flumen aut piscinam. Singulae non plus quam ter in anno pariunt. Singulis, ubi pariant, faciendum haras quadratas circum binos pedes et semipedem; eas substernendum palea. Notandum earum ova aliquo signo, quod aliena non excudunt. Ad incubandum supponunt plerumque novem aut undecim, qui hoc minus, quinque, qui hoc plus, XV. Incubat tempestatibus dies triginta, tepidioribus XXV. {{pn|X.4|4}}Cum excudit, quinque diebus primis patiuntur esse cum matre. Deinde cotidie, serenum cum est, producunt in prata, item piscinas aut paludes, iisque faciunt haras supra terram aut suptus, in quas non inducunt plus vicenos pullos, easque cellas provident ne habeant in solo umorem et ut molle habeant substramen e palea aliave qua re, neve qua eo accedere possint mustelae aliaeve quae bestiae noceant. {{pn|X.5|5}}Anseres pascunt in umidis locis et pabulum serunt, quod aliquem ferat fructum, seruntque his herbam, quae vocatur seris, quod ea aqua tacta, etiam cum est arida, fit viridis. Folia eius decerpentes dant, ne, si eo inegerint, ubi nascitur, aut obterendo perdant aut ipsi cruditate pereant; voraces enim sunt natura. Quo temperandum iis, qui propter cupiditatem saepe in pascendo, si radicem prenderunt, quam educere velint e terra, abrumpunt collum; perimbecillum enim id, ut caput molle. Si haec herba non est, dandum hordeum aut frumentum aliud. Cum est tempus farraginis, dandum, ut in seri dixi. {{pn|X.6|6}}Cum incubant, hordeum iis intritum in aqua apponendum. Pullis primum biduo polenta aut hordeum apponitur, tribus proximis nasturtium viride consectum minutatim ex aqua in vas aliquod. Cum autem sunt inclusi in haras aut speluncas, ut dixi, viceni, obiciunt iis polentam hordeaceam aut farraginem herbamve teneram aliquam concisam. {{pn|X.7|7}}Ad saginandum eligunt pullos circiter sesquimensem qui sunt nati; eos includunt in saginario ibique polentam et pollinem aqua madefacta dant cibum, ita ut ter die saturent. Secundum cibum large ut bibant faciunt potestatem. Sic curati circiter duobus mensibus fiunt pingues. Quotienscumque sumpeserunt, locus solet purgari, quod amant locum purum neque ipsi ullum, ubi fuerunt, relincunt purum. ==<span id='XI.1'></span>XI.== Qui autem volunt greges anatium habere ac constituere nessotrophion, primum locum, quoi est facultas, eligere oportet palustrem, quod eo maxime delectantur; si id non, potissimum ibi, ubi sit naturalis aut lacus aut stagnum aut manu facta piscina, quo gradatim descendere possint. {{pn|XI.2|2}}Saeptum altum esse oportet, ubi versentur, ad pedes quindecim, ut vidistis ad villam Sei, quod uno ostio claudatur. Circum totum parietem intrinsecus crepido lata, in qua secundum parietem sint tecta cubilia, ante ea vestibulum earum exaequatum tectorio opere testaceo. In eo perpetua canalis, in quam et cibus imponitur iis et immittitur aqua; sic enim cibum capiunt. {{pn|XI.3|3}}Omnes parietes tectorio levigantur, ne faeles aliave quae bestia introire ad nocendum possit, idque saeptum totum rete grandibus maculis integitur, ne eo involare aquila possit neve evolare anas. Pabulum iis datur triticum, hordeum, vinacei, non numquam etiam ex aqua cammari et quaedam eius modi aquatilia. Quae in eo saepto erunt piscinae, in eas aquam large influere oportet, ut semper recens sit. {{pn|XI.4|4}}Sunt item non dissimilia alia genera, ut querquedulae, phalarides, sic perdices, quae, ut Archelaus scribit, voce maris audita concipiunt. Quae, ut superiores, neque propter fecunditatem neque propter suavitatem saginantur et sic pascendo fiunt pingues. Quod ad villaticarum pastionum primum actum pertinere sum ratus, dixi. ==<span id='XII.1'></span>XII.== Interea redit Appius, et percontati nos ab illo et ille a nobis, quid esset dictum ac factum. Appius, Sequitur, inquit, actus secundi generis adficticius ad villam qui solet esse, ac nomine antico a parte quadam leporarium appellatum. Nam neque solum lepores in eo includuntur silva, ut olim in iugero agelli aut duobus, sed etiam cervi aut capreae in iugeribus multis. Quintus Fulvius Lippinus dicitur habere in Tarquiniensi saepta iugera quadraginta, in quo sunt inclusa non solum ea quae dixi, sed etiam oves ferae, etiam hoc maius hic in Statoniensi et quidam in locis aliis; {{pn|XII.2|2}}in Gallia vero transalpina T. Pompeius tantum saeptum venationis, ut circiter passum locum inclusum habeat. Praeterea in eodem consaepto fere habere solent cocliaria atque alvaria atque etiam dolia, ubi habeant conclusos glires. Sed horum omnium custodia, incrementum et pastio aperta, praeterquam de apibus. {{pn|XII.3|3}}Quis enim ignorat saepta e maceriis ita esse oportere in leporario, ut tectorio tacta sint et sint alta? Alterum ne faelis aut maelis aliave quae bestia introire possit, alterum ne lupus transilire; ibique esse latebras, ubi lepores interdiu delitiscant in virgultis atque herbis, et arbores patulis ramis, quae aquilae impediant conatus. {{pn|XII.4|4}}Quis item nescit, paucos si lepores, mares ac feminas, intromiserit, brevi tempore fore ut impleatur? Tanta fecunditas huius quadripedis. Quattuor modo enim intromisit in leporarium, brevi solet repleri. Etenim saepe, cum habent catulos recentes, alios in ventre habere reperiuntur. Itaque de iis Archelaus scribit, annorum quot sit qui velit scire, inspicere oportere foramina naturae, quod sine dubio alius alio habet plura. {{pn|XII.5|5}}Hos quoque nuper institutum ut saginarent plerumque, cum exceptos e leporario condant in caveis et loco clauso faciant pingues. Quorum ergo tria genera fere sunt: unum Italicum hoc nostrum pedibus primis humilibus, posterioribus altis, superiore parte pulla, ventre albo, auribus longis. Qui lepus dicitur, cum praegnas sit, tamen concipere. In Gallia Transalpina et Macedonia fiunt permagni, in Hispania et in Italia mediocres. {{pn|XII.6|6}}Alterius generis est, quod in Gallia nascitur ad Alpis, qui hoc fere mutant, quod toti candidi sunt; ii raro perferuntur Romam. Tertii generis est, quod in Hispania nascitur, similis nostro lepori ex quadam parte, sed humile, quem cuniculum appellant. L. Aelius putabat ab eo dictum leporem a celeritudine, quod levipes esset. Ego arbitror a Graeco vocabulo antico, quod eum Aeolis leporin appellabant. Cuniculi dicti ab eo, quod sub terra cuniculos ipsi facere solent, ubi lateant in agris. {{pn|XII.7|7}}Horum omnium tria genera, si possis, in leporario habere oportet. Duo quidem utique te habere puto, quod in Hispania annis ita fuisti multis, ut inde te cuniculos persecutos credam. ==<span id='XIII.1'></span>XIII.== Apros quidem posse haberi in leporario nec magno negotio ibi et captivos et cicuris, qui ibi nati sint, pingues solere fieri scis, inquit, Axi. Nam quem fundum in Tusculano emit hic Varro a M. Pupio Pisone, vidisti ad bucinam inflatam certo tempore apros et capreas convenire ad pabulum, cum ex superiore loco e palaestra apris effunderetur glans, capreis victa aut quid aliud. {{pn|XIII.2|2}}Ego vero, inquit ille, apud Q. Hortensium cum in agro Laurenti essem. Ibi istuc magis thraikikos fieri vidi. Nam silva erat, ut dicebat, supra quinquaginta iugerum maceria saepta, quod non leporarium, sed therotrophium appellabat. Ibi erat locus excelsus, ubi triclinio posito cenabamus, quo Orphea vocari iussit. {{pn|XIII.3|3}}Qui cum eo venisset cum stola et cithara cantare esset iussus, bucina inflavit, ut tanta circumfluxerit nos cervorum aprorum et ceterarum quadripedum multitudo, ut non minus formosum mihi visum sit spectaculum, quam in Circo Maximo aedilium sine Africanis bestiis cum fiunt venationes. ==<span id='XIV.1'></span>XIV.== Axius, Tuas partes, inquit, sublevavit Appius, O Merula noster. Quod ad venationem pertinet, breviter secundus trasactus est actus, nec de cochleis ac gliribus quaero, quod relicum est; neque enim magnum molimentum esse potest. Non istuc tam simplex est, inquit Appius, quam tu putas, O Axi noster. Nam et idoneus sub dio sumendus locus cochleariis, quem circum totum aqua claudas, ne, quas ibi posueris ad partum, non liberos earum, sed ipsas quaeras. {{pn|XIV.2|2}}Aqua, inquam, finiendae, ne fugitivarius sit parandus. Locus is melior, quem et non coquit sol et tangit ros. Qui si naturalis non est, ut fere non sunt in aprico loco, neque habeas in opaco ubi facias, ut sunt sub rupibus ac montibus, quorum adluant radices lacus ac fluvii, manu facere oportet roscidum. Qui fit, si adduxeris fistula et in eam mammillas imposueris tenues, quae eructent aquam, ita ut in aliquem lapidem incidat ac late dissipetur. {{pn|XIV.3|3}}Parvus iis cibus opus est, et is sine ministratore, et hunc, dum serpit, non solum in area reperit, sed etiam, si rivus non prohibet, parietes stantes invenit. Denique ipsae et ruminantes ad propolam vitam diu producunt, cum ad eam rem pauca laurea folia intericiant et aspergant furfures non multos. Itaque cocus has vivas an mortuas coquat, plerumque nescit. {{pn|XIV.4|4}}Genera cochlearum sunt plura, ut minutae albulae, quae afferuntur e Reatino, et maximae, quae de Illyrico apportantur, et mediocres, quae ex Africa afferuntur; non quo non in his regionibus quibusdam locis ac magnitudinibus sint disperiles; nam et valde amplae sunt ex Africa, quae vocantur solitannae, ita ut in eas LXXX quadrantes coici possint, et sic in aliis regionibus eaedem inter se collatae minores ac maiores. {{pn|XIV.5|5}}Hae in fetura pariunt innumerabilia. Earum semen minutum ac testa molli diuturnitate obdurescit. Magnis insulis in areis factis magnum bolum deferunt aeris. Has quoque saginare solent ita, ut ollam cum foraminibus incrustent sapa et farri, ubi pascantur, quae foramina habeat, ut intrare aer possit; vivax enim haec natura. ==<span id='XV.1'></span>XV.== Glirarium autem dissimili ratione habetur, quod non aqua, sed maceria locus saepitur; tota levi lapide aut tectorio intrinsecus incrustatur, ne ex ea erepere possit. In eo arbusculas esse oportet, quae ferant glandem. Quae cum fructum non ferunt, intra maceriem iacere oportet glandem et castaneam, unde saturi fiant. {{pn|XV.2|2}}Facere iis cavos oportet laxiores, ubi pullos parere possint; aquam esse tenuem, quod ea non utuntur multum et aridum locum quaerunt. Hae saginantur in doliis, quae etiam in villis habent multi, quae figuli faciunt multo aliter atque alia, quod in lateribus eorum semitas faciunt et cavum, ubi cibum constituant. In hoc dolium addunt glandem aut nuces iuglandes aut castaneam. Quibus in tenebris cum operculum impositum est in doleis, fiunt pingues. ==<span id='XVI.1'></span>XVI.== Appius, Igitur relinquitur, inquit, de pastione villatica tertius actus de piscinis. Quid tertius? inquit Axius. An quia tu solitus es in adulescentia tua domi mulsum non bibere propter parsimoniam, nos mel neclegemus? Appius nobis, Verum dicit, inquit. {{pn|XVI.2|2}}Nam cum pauper cum duobus fratribus et duabus sororibus essem relictus, quarum alteram sine dote dedi Lucullo, a quo hereditate me cessa primum et primus mulsum domi meae bibere coepi ipse, cum interea nihilo minus paene cotidie in convivio omnibus daretur mulsum. {{pn|XVI.3|3}}Praeterea meum erat, non tuum, eas novisse volucres, quibus plurimum natura ingeni atque artis tribuit. Itaque eas melius me nosse quam te ut scias, de incredibili earum arte naturali audi. Merula, ut cetera fecit, historicos quae sequi melitturgoe soleant demonstrabit. {{pn|XVI.4|4}}Primum apes nascuntur partim ex apibus, partim ex bubulo corpore putrefacto. Itaque Archelaus in epigrammate ait eas esse <poem> :boos phthimenes peplanemena tekna, idem :hippon men sphekes genea, moschon de melissai. </poem> Apes non sunt solitaria natura, ut aquilae, sed ut homines. Quod si in hoc faciunt etiam graculi, at non idem, quod hic societas operis et aedificiorum, quod illic non est, hic ratio atque ars, ab his opus facere discunt, ab his aedificare, ab his cibaria condere. {{pn|XVI.5|5}}Tria enim harum: cibus, domus, opus, neque idem quod cera cibus, nec quod mel, nec quod domus. Non in favo sex angulis cella, totidem quot habet ipsa pedes? Quod geometrae hexagonon fieri in orbi rutundo ostendunt, ut plurimum loci includatur. Foris pascuntur, intus opus faciunt, quod dulcissimum quod est, et deis et hominibus est acceptum, quod favus venit in altaria et mel ad principia convivi et in secundam mensam administratur. {{pn|XVI.6|6}}Haec ut hominum civitates, quod hic est et rex et imperium et societas. Secuntur omnia pura. Itaque nulla harum adsidit in loco inquinato aut eo qui male oleat, neque etiam in eo qui bona olet unguenta. Itaque iis unctus qui accessit, pungunt, non, ut muscae, ligurriunt, quod nemo has videt, ut illas, in carne aut sanguine aut adipe. Ideo modo considunt in eis quorum sapor dulcis. {{pn|XVI.7|7}}Minime malefica, quod nullius opus vellicans facit deterius, neque ignava, ut non, qui eius conetur disturbare, resistat; neque tamen nescia suae imbecillitatis. Quae cum causa Musarum esse dicuntur volucres, quod et, si quando displicatae sunt, cymbalis et plausibus numero redducunt in locum unum; et ut his dis Helicona atque Olympon adtribuerunt homines, sic his floridos et incultos natura adtribuit montes. {{pn|XVI.8|8}}Regem suum secuntur, quocumque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, succollant, quod eum servare volunt. Neque ipsae sunt inficientes nec non oderunt inertes. Itaque insectantes ab se eiciunt fucos, quod hi neque adiuvant et mel consumunt, quos vocificantes plures persecuntur etiam paucae. Extra ostium alvi opturant omnia, qua venit inter favos spiritus, quam erithacen appellant Graeci. {{pn|XVI.9|9}}Omnes ut in exercitu vivunt atque alternis dormiunt et opus faciunt pariter et ut colonias mittunt, iique duces conficiunt quaedam ad vocem ut imitatione tubae. Tum id faciunt, cum inter se signa pacis ac belli habeant. Sed, O Merula, Axius noster ne, dum haec audit physica, macescat, quod de fructu nihil dixi, nunc cursu lampada tibe trado. {{pn|XVI.10|10}}Merula, De fructu, inquit, hoc dico, quod fortasse an tibi satis sit, Axi, in quo auctorem habeo non solum Seium, qui alvaria sua locata habet quotannis quinis milibus pondo mellis, sed etiam hunc Varronem nostrum, quem audivi dicentem duo milites se habuisse in Hispania fratres Veianios ex agro Falisco locupletis, quibus cum a patre relicta esset parva villa et agellus non sane maior iugero uno, hos circum villam totam alvaria fecisse et hortum habuisse ac relicum thymo et cytiso opsevisse et apiastro, quod alii meliphyllon, alii melissophyllon, quidam melittaenam appellant. {{pn|XVI.11|11}}Hos numquam minus, ut peraeque ducerent, dena milia sestertia ex melle recipere esse solitos, cum dicerent velle exspectare, ut suo potius tempore mercatorem admitterent, quam celerius alieno. Dic igitur, inquit, ubi et cuius modi me facere oporteat alvarium, ut magnos capiam fructus. {{pn|XVI.12|12}}Ille, melittonas ita facere oportet, quos alii melitrophia appellant, eandem rem quidam mellaria. Primum secundum villam potissimum, ubi non resonent imagines (hic enim sonus harum fugae existimatur esse protelum), esse oportet aere temperato, neque aestate fervido neque hieme non aprico, ut spectet potissimum ad hibernos ortus, qui prope se loca habeat ea, ubi pabulum sit frequens et aqua pura. {{pn|XVI.13|13}}Si pabulum naturale non est, ea oportet dominum serere, quae maxime secuntur apes. Ea sunt rosa, serpyllon, apiastrum, papaver, faba, lens, pisum, ocimum, cyperum, medice, maxime cytisum, quod minus valentibus utilissimum est. Etenim ab aequinoctio verno florere incipit et permanet ad alterum aequinoctium. {{pn|XVI.14|14}}Sed ut hoc aptissimum ad sanitatem apium, sic ad mellificium thymum. Propter hoc Siculum mel fert palmam, quod ibi thymum bonum frequens est. Itaque quidam thymum contundunt in pila et diluunt in aqua tepida; eo conspergunt omnia seminaria consita apium causa. {{pn|XVI.15|15}}Quod ad locum pertinet, hoc genus potissimum eligendum iuxta villam, non quo non in villae porticu quoque quidam, quo tutius esset, alvarium collocarint. Ubi sint, alii faciunt ex viminibus rutundas, alii e ligno ac corticibus, alii ex arbore cava, alii fictiles, alii etiam ex ferulis quadratas longas pedes circiter ternos, latas pedem, sed ita, ubi parum sunt quae compleant, ut eas conangustent, in vasto loco inani ne despondeant animum. Haec omnia vocant a mellis alimonio alvos, quas ideo videntur medias facere angustissimas, ut figuram imitentur earum. {{pn|XVI.16|16}}Vitiles fimo bubulo oblinunt intus et extra, ne asperitate absterreantur, easque alvos ita collocant in mutulis parietis, ut ne agitentur neve inter se contingant, cum in ordinem sint positae. Sic intervallo interposito alterum et tertium ordinem infra faciunt et aiunt potius hinc demi oportere, quam addi quartum. Media alvo, qua introeant apes, faciunt foramina parva dextra ac sinistra. {{pn|XVI.17|17}}Ad extremam, qua mellarii favum eximere possint, opercula imponunt. Alvi optimae fiunt corticeae, deterrimae fictiles, quod et frigore hieme et aestate calore vehementissime haec commoventur. Verno tempore et aestivo fere ter in mense mellarius inspicere debet fumigans leniter eas et ab spurcitiis purgare alvum et vermiculos eicere. {{pn|XVI.18|18}}Praeterea ut animadvertat ne reguli plures existant; inutiles enim fiunt propter seditiones. Et quidam dicunt, tria genera cum sint ducum in apibus, niger ruber varius, ut Menecrates scribit, duo, niger et varius, qui ita melior, ut expediat mellario, cum duo sint in eadem alvo, interficere nigrum, cum sit cum altero rege, esse seditiosum et corrumpere alvom, quod fuget aut cum multitudine fugetur. {{pn|XVI.19|19}}De reliquis apibus optima est parva varia rutunda. Fur qui vocabitur, ab aliis fucus, est ater et lato ventre. Vespa, quae similitudinem habet apis, neque socia est operis et nocere solet morsu, quam apes a se secernunt. Hae differunt inter se, quod ferae et cicures sunt. Nunc feras dico, quae in silvestribus locis pascitant, cicures, quae in cultis. Silvestres minores sunt magnitudine et pilosae, sed opifices magis. In emendo emptorem videre oportet, valeant an sint aegrae. {{pn|XVI.20|20}}Sanitatis signa, si sunt frequentes in examine et si nitidae et si opus quod faciunt est aequabile ac leve. Minus valentium signa, si sunt pilosae et horridae, ut pulverulentae, nisi opificii eas urget tempus; tum enim propter laborem asperantur ac marcescunt. {{pn|XVI.21|21}}Si transferendae sunt in alium locum, id facere diligenter oportet et tempora, quibus id potissimum facias, animadvertendum et loca, quo transferas, idonea providendum: tempora, ut verno potius quam hiberno, quod hieme difficulter consuescunt quo translatae manere, itaque fugiunt plerumque. Si e bono loco transtuleris eo, ubi idonea pabulatio non sit, fugitivae fiunt. Nec, si ex alvo in alvum in eodem loco traicias, neglegenter faciendum, {{pn|XVI.22|22}}sed et in quam transiturae sint apes, ea apiastro perfricanda, quod inlicium hoc illis, et favi melliti intus ponendi a faucibus non longe, ne, cum animadverterint aut inopiam esse *** habuisse dicit. Is ait, cum sint apes morbidae propter primoris vernos pastus, qui ex floribus nucis graecae et cornus fiunt, coeliacas fieri atque urina pota reficiendas. {{pn|XVI.23|23}}Propolim vocant, e quo faciunt ad foramen introitus protectum ante alvum maxime aestate. Quam rem etiam nomine eodem medici utuntur in emplastris, propter quam rem etiam carius in sacra via quam mel venit. Erithacen vocant, quo favos extremos inter se conglutinant, quod est aliud melle et propoli; itaque in hoc vim esse illiciendi. Quocirca examen ubi volunt considere, eum ramum aliamve quam rem oblinunt hoc admixto apiastro. {{pn|XVI.24|24}}Favus est, quem fingunt multicavatum e cera, cum singula cava sena latera habeant, quot singulis pedes dedit natura. Neque quae afferunt ad quattuor res faciendas, propolim, erithacen, favum, mel, ex iisdem omnibus rebus carpere dicunt. Simplex, quod e malo punico et asparago cibum carpant solum, ex olea arbore ceram, e fico mel, sed non bonum. {{pn|XVI.25|25}}Duplex ministerium praeberi, ut e faba, apiastro, cucurbita, brassica ceram et cibum; nec non aliter duplex quod fit e malo et piris silvestribus, cibum et mel; item aliter duplex quod e papavere, ceram et mel. Triplex ministerium quoque fieri, ut ex nuce Graeca et e lapsano cibum, mel, ceram. Item ex aliis floribus ita carpere, ut alia ad singulas res sumant, alia ad plures, {{pn|XVI.26|26}}nec non etiam aliud discrimen sequantur in carptura aut eas sequatur, ut in melle, quod ex alia re faciant liquidum mel, ut e siserae flore, ex alia contra spissum, ut e rore marino; sic ex alia re, ut e fico mel insuave, e cytiso bonum, e thymo optimum. {{pn|XVI.27|27}}Cibi pars quod potio et ea iis aqua liquida, unde bibant esse oportet, eamque propinquam, quae praeterfluat aut in aliquem lacum influat, ita ut ne altitudine escendat duo aut tres digitos; in qua aqua iaceant testae aut lapilli, ita ut exstent paulum, ubi adsidere et bibere possint. In quo diligenter habenda cura ut aqua sit pura, quod ad mellificium bonum vehementer prodest. {{pn|XVI.28|28}}Quod non omnis tempestas ad pastum prodire longius patitur, praeparandus his cibus, ne tum melle cogantur solo vivere aut relinquere exinanitas alvos. Igitur ficorum pinguium circiter decem pondo decoquont in aquae congiis sex, quas coctas in offas prope apponunt. Alii aquam mulsam in vasculis prope ut sit curant, in quae addunt lanam puram, per quam sugant, uno tempore ne potu nimium impleantur aut ne incidant in aquam. Singula vasa ponunt ad alvos, haec supplentur. Alii uvam passam et ficum cum pisierunt, affundunt sapam atque ex eo factas offas apponunt ibi, quo foras hieme in pabulum procedere tamen possint. {{pn|XVI.29|29}}Cum examen exiturum est, quod fieri solet, cum adnatae prospere sunt multae ac progeniem ut coloniam emittere volunt, ut olim crebro Sabini factitaverunt propter multitudinem liberorum, huius quod duo solent praeire signa, scitur: unum, quod superioribus diebus, maxime vespertinis, multae ante foramen {{pn|XVI.30|30}}ut uvae aliae ex aliis pendent conglobatae; alterum, quod, cum iam evolaturae sunt aut etiam inceperunt, consonant vehementer, proinde ut milites faciunt, cum castra movent. Quae primum exierunt, in conspectu volitant reliquas, quae nondum congregatae sunt, respectantes, dum conveniant. A mellario cum id fecisse sunt animadversae, iaciundo in eas pulvere et circumtinniendo aere perterritae, {{pn|XVI.31|31}}quo volunt perducere, non longe inde oblinunt erithace atque apiastro ceterisque rebus, quibus delectantur. Ubi consederunt, afferunt alvum eisdem inliciis litam intus et prope apposita fumo leni circumdato cogunt eas intrare. Quae in novam coloniam cum introierunt, permanent adeo libenter, ut etiam si proximam posueris illam alvum, unde exierunt, tamen novo domicilio potius sint contentae. {{pn|XVI.32|32}}Quod ad pastiones pertinere sum ratus quoniam dixi, nunc iam, quoius causa adhibetur ea cura, de fructu dicam. Eximendorum favorum signum sumunt ex ipsis uiris alvos habeat nem congerminarit coniecturam capiunt, si intus faciunt bombum et, cum intro eunt ac foras, trepidant et si, opercula alvorum cum remoris, favorum foramina obducta videntur membranis, cum sint repleti melle. {{pn|XVI.33|33}}In eximendo quidam dicunt oportere ita ut novem partes tollere, decumam relinquere; quod si omne eximas, fore ut discedant. Alii hoc plus relincunt, quam dixi. Ut in aratis qui faciunt restibiles segetes, plus tollunt frumenti ex intervallis, sic in alvis, si non quotannis eximas aut non aeque multum, et magis his assiduas habeas apes et magis fructuosas. {{pn|XVI.34|34}}Eximendorum favorum primum putant esse tempus vergiliarum exortu, secundum aestate acta, antequam totus exoriatur arcturus, tertium post vergiliarum occasum, et ita, si fecunda sit alvos, ut ne plus tertia pars eximatur mellis, reliquum ut hiemationi relinquatur; sin alvus non sit fertilis, ne quid eximatur. Exemptio cum est maior, neque universam neque palam facere oportet, ne deficiant animum. Favi qui eximuntur, siqua pars nihil habet aut habet incunatum, cultello praesicatur. {{pn|XVI.35|35}}Providendum ne infirmiores a valentioribus opprimantur, eo enim minuitur fructus; itaque imbecilliores secretas subiciunt sub alterum regem. Quae crebrius inter se pugnabant, aspargi eas oportet aqua mulsa. Quo facto non modo desistunt pugna, sed etiam conferciunt se lingentes, eo magis, si mulso sunt asparsae, quo propter odorem avidius applicant se atque obstupescunt potantes. {{pn|XVI.36|36}}Si ex alvo minus frequentes evadunt ac subsidit aliqua pars, subfumigandum et prope apponendum bene olentium herbam maxime apiastrum et thymum. {{pn|XVI.37|37}}Providendum vehementer ne propter aestum aut propter frigus dispereant. Si quando subito imbri in pastu sunt oppressae aut frigore subito, antequam ipsae providerint id fore, quod accidit raro ut decipiantur, et imbris guttis uberibus offensae iacent prostratae, ut efflictae, colligendum eas in vas aliquod et reponendum in tecto loco ac tepido, proximo die quam maxime tempestate bona cinere facto e ficulneis lignis infriandum paulo plus caldo quam tepidiore. Deinde concutiendum leviter ipso vaso, ut manu non tangas, et ponendae in sole. {{pn|XVI.38|38}}Quae enim sic concaluerunt, restituunt se ac revivescunt, ut solet similiter fieri in muscis aqua necatis. Hoc faciendum secundum alvos, ut reconciliatae ad suum quaeque opus et domicilium redeant. ==<span id='XVII.1'></span>XVII.== Interea redit ad nos Pavo et, Si vultis, inquit, ancoras tollere, latis tabulis sortitio fit tribuum, ac coepti sunt a praecone recini, quem quaeque tribus fecerit aedilem. Appius confestim surgit, ut ibidem candidato suo gratularetur ac discederet in hortos. Merula, Tertium actum de pastionibus villaticis postea, inquit, tibi reddam, Axi. Consurgentibus illis, Axius mihi respectantibus nobis, quod et candidatum nostrum venturum sciebamus, Non laboro, inquit, hoc loco discessisse Merulam. {{pn|XVII.2|2}}Reliqua enim fere mihi sunt nota, quod, cum piscinarum genera sint duo, dulcium et salsarum, alterum apud plebem et non sine fructu, ubi Lymphae aquam piscibus nostris villaticis ministrant; illae autem maritimae piscinae nobilium, quibus Neptunus ut aquam et piscis ministrat, magis ad oculos pertinent, quam ad vesicam, et potius marsippium domini exinaniunt, quam implent. Primum enim aedificantur magno, secundo implentur magno, tertio aluntur magno. {{pn|XVII.3|3}}Hirrus circum piscinas suas ex aedificiis duodena milia sestertia capiebat. Eam omnem mercedem escis, quas dabat piscibus, consumebat. Non mirum; uno tempore enim memini hunc Caesari duo milia murenarum mutua dedisse in pondus et propter piscium multitudinem quadragies sestertio villam venisse. Quae nostra piscina mediterranea ac plebeia recte dicitur dulcis et illa amara; quis enim nostrum non una contentus est hac piscina? Quis contra maritumas non ex piscinis singulis coniunctas habet pluris? {{pn|XVII.4|4}}Nam ut Pausias et ceteri pictores eiusdem generis loculatas magnas habent arculas, ubi discolores sint cerae, sic hi loculatas habent piscinas, ubi dispares disclusos habeant pisces, quos, proinde ut sacri sint ac sanctiores quam illi in Lydia, quos sacrificanti tibi, Varro, ad tibicinem gregatim venisse dicebas ad extremum litus atque aram, quod eos capere auderet nemo, cum eodem tempore insulas Lydorum ibi choreuousas vidisses, sic hos piscis nemo cocus in ius vocare audet. {{pn|XVII.5|5}}Quintus Hortensius, familiaris noster, cum piscinas haberet magna pecunia aedificatas ad Baulos, ita saepe cum eo ad villam fui, ut illum sciam semper in cenam pisces Puteolos mittere emptum solitum. {{pn|XVII.6|6}}Neque satis erat eum non pasci e piscinis, nisi etiam ipse eos pasceret ultro ac maiorem curam sibi haberet, ne eius esurirent mulli, quam ego habeo, ne mei in Rosea esuriant asini, et quidem utraque re, et cibo et potione, cum non paulo sumptuosius, quam ego, ministraret victum. Ego enim uno servulo, hordeo non multo, aqua domestica meos multinummos alo asinos; Hortensius primum qui ministrarent piscatores habebat complures, et ei pisciculos minutos aggerebant frequenter, qui a maioribus absumerentur. {{pn|XVII.7|7}}Praeterea salsamentorum in eas piscinas emptum coiciebat, cum mare turbaret ac per tempestatem macellum piscinarum obsonium praeberet neque everriculo in litus educere possent vivam saginam, plebeiae cenae piscis. Celerius voluntate Hortensi ex equili educeres redarias, ut tibi haberes, mulas, quam e piscina barbatum mullum. {{pn|XVII.8|8}}Atque, ille inquit, non minor cura erat eius de aegrotis piscibus, quam de minus valentibus servis. Itaque minus laborabat ne servos aeger aquam frigidam, quam ut recentem biberent sui pisces. Etenim hac incuria laborare aiebat M. Lucullum ac piscinas eius despiciebat, quod aestuaria idonea non haberet, ac reside aqua in locis pestilentibus habitarent pisces eius; {{pn|XVII.9|9}}contra ad Neapolim L. Lucullum, posteaquam perfodisset montem ac maritumum flumen immisisset in piscinas, qui reciproce fluerent ipsae, Neptuno non cedere de piscatu. Factum esse enim ut amicos pisces suos videatur propter aestus eduxisse in loca frigidiora, ut Apuli solent pecuarii facere, qui per calles in montes Sabinos pecus ducunt. In Baiano autem aedificans tanta ardebat cura, ut architecto permiserit vel ut suam pecuniam consumeret, dummodo perduceret specus e piscinis in mare obiecta mole, qua aestus bis cotidie ab exorta luna ad proximam novam introire ac redire rursus in mare posset ac refrigerare piscinas. {{pn|XVII.10|10}}Nos haec. At strepitus ab dextra et cum lata candidatus noster designatus aedilis in villam. Cui nos occedimus et gratulati in Capitolium persequimur. Illi inde endo suam domum, nos nostram, o Pinni noster, sermone de pastione villatica summatim hoc, quem exposui, habito. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} n7zaxh4nvhw0imfv24juos1bbdfdnr6 264870 264869 2026-05-07T07:26:00Z Saumache 27923 264870 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=Liber III |Annus=37 a.C.n. |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr3.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} ==<span id='I.1'></span>I.== Cum duae vitae traditae sint hominum, rustica et urbana, quidni, Pinni, dubium non est quin hae non solum loco discretae sint, sed etiam tempore diversam originem habeant. Antiquior enim multo rustica, quod fuit tempus, cum rura colerent homines neque urbem haberent. {{pn|I.2|2}}Etenim vetustissimum oppidum cum sit traditum Graecum Boeotiae Thebae, quod rex Ogyges aedificarit, in agro Romano Roma, quam Romulus rex; nam in hoc nunc denique est ut dici possit, non cum Ennius scripsit: <poem> :septingenti sunt paulo plus aut minus anni, :augusto augurio postquam inclita condita Roma est. </poem> {{pn|I.3|3}}Thebae, quae ante cataclysmon Ogygi conditae dicuntur, eae tamen circiter duo milia annorum et centum sunt. Quod tempus si referas ad illud principium, quo agri coli sunt coepti atque in casis et tuguriis habitabant nec murus et porta quid esset sciebant, immani numero annorum urbanos agricolae praestant. {{pn|I.4|4}}Nec mirum, quod divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes, cum artes omnes dicantur in Graecia intra mille annorum reperte, agri numquam non fuerint in terris qui coli possint. Neque solum antiquior cultura agri, sed etiam melior. Itaque non sine causa maiores nostri ex urbe in agros redigebant suos cives, quod et in pace a rusticis Romanis alebantur et in bello ab his allevabantur. {{pn|I.5|5}}Nec sine causa terram eandem appellabant matrem et Cererem, et qui eam colerent, piam et utilem agere vitam credebant atque eos solos reliquos esse ex stirpe Saturni regis. Cui consentaneum est, quod initia vocantur potissimum ea quae Cereri fiunt sacra. {{pn|I.6|6}}Nec minus oppidi quoque nomen Thebae indicat antiquiorem esse agrum, quod ab agri genere, non a conditore nomen ei est impositum. Nam lingua prisca et in Graecia Aeolis Boeoti sine afflatu vocant collis tebas, et in Sabinis, quo e Graecia venerunt Pelasgi, etiam nunc ita dicunt, cuius vestigium in agro Sabino via Salaria non longe a Reate miliarius clivus cum appellatur tebae. {{pn|I.7|7}}Agri culturam primo propter paupertatem maxime indiscretam habebant, quod a pastoribus qui erant orti in eodem agro et serebant et pascebant; quae postea creverunt peculia diviserunt, ac factum ut dicerentur alii agricolae, alii pastores. {{pn|I.8|8}}Quae ipsa pars duplex est, tametsi ab nullo satis discreta, quod altera est villatica pastio, altera agrestis. Haec nota et nobilis, quod et pecuaria appellatur, et multum homines locupletes ob eam rem aut conductos aut emptos habent saltus; altera villatica, quod humilis videtur, a quibusdam adiecta ad agri culturam, cum esset pastio, neque explicata tota separatim, quod sicam, ab ullo. {{pn|I.9|9}}Itaque cum putarem esse rerum rusticarum, quae constituta sunt fructus causa, tria genera, unum de agri cultura, alterum de re pecuaria, tertium de villaticis pastionibus, tres libros institui, e quis duo scripsi, primum ad Fundaniam uxorem de agri cultura, secundum de pecuaria ad Turranium Nigrum; qui reliquus est tertius de villaticis fructibus, in hoc ad te mitto, quod visus sum debere pro nostra vicinitate et amore scribere potissimum ad te. {{pn|I.10|10}}Cum enim villam haberes opere tectorio et intestino ac pavimentis nobilibus lithostrotis spectandam et parum putasses esse, ni tuis quoque litteris exornati parietes essent, ego quoque, quo ornatior ea esse posset fructu, quod facere possem, haec ad te misi, recordatus de ea re sermones, quos de villa perfecta habuissemus. De quibus exponendis initium capiam hinc. ==<span id='II.1'></span>II.== Comitiis aediliciis cum sole caldo ego et Q. Axius senator tribulis suffragium tulissemus et candidato, cui studebamus, vellemus esse praesto, cum domum rediret, Axius mihi, Dum diribentur, inquit, suffragia, vis potius villae publicae utamur umbra, quam privati candidati tabella dimidiata aedificemus nobis? Opinor, inquam, non solum, quod dicitur, "malum consilium consultori est pessimum", sed etiam bonum consilium, qui consulit et qui consulitur, bonum habendum. {{pn|II.2|2}}Itaque imus, venimus in villam. Ibi Appium Claudium augurem sedentem invenimus in subselliis, ut consuli, siquid usus poposcisset, esset praesto. Sedebat ad sinistram ei Cornelius Merula consulari familia ortus et Fircellius Pavo Reatinus, ad dextram Minucius Pica et M. Petronius Passer. Ad quem cum accessissemus, Axius Appio subridens, Recipis nos, inquit, in tuum ornithona, ubi sedes inter aves? {{pn|II.3|3}}Ille, Ego vero, inquit, te praesertim, quoius aues hospitales etiam nunc ructor, quas mihi apposuisti paucis ante diebus in Villa Reatina ad lacum Velini eunti de controversiis Interamnatium et Reatinorum. Sed non haec, inquit, villa, quam aedificarunt maiores nostri, frugalior ac melior est quam tua illa perpolita in Reatino? {{pn|II.4|4}}Nuncubi hic vides citrum aut aurum? Num minium aut armenium? Num quod emblema aut lithostrotum? Quae illic omnia contra. Et cum haec sit communis universi populi, illa solius tua; haec quo succedant e campo cives et reliqui homines, illa quo equae et asini; praeterea cum ad rem publicam administrandam haec sit utilis, ubi cohortes ad dilectum consuli adductae considant, ubi arma ostendant, ubi censores censu admittant populum. {{pn|II.5|5}}Tua scilicet, inquit Axius, haec in campo Martio extremo utilis et non deliciis sumptuosior quam omnes omnium universae Reatinae? Tua enim oblita tabulis pictis nec minus signis; at mea, vestigium ubi sit nullum Lysippi aut Antiphili, at crebra sartoris et pastoris. Et cum illa non sit sine fundo magno et eo polito cultura, tua ista neque agrum habeat ullum nec bovem nec equam. {{pn|II.6|6}}Denique quid tua habet simile villae illius, quam tuus avos ac proavos habebat? Nec enim, ut illa, faenisicia vidit arida in tabulato nec vindemiam in cella neque in granario messim. Nam quod extra urbem est aedificium, nihilo magis ideo est villa, quam eorum aedificia, qui habitant extra portam Flumentanam aut in Aemilianis. {{pn|II.7|7}}Appius subridens, Quoniam ego ignoro, inquit, quid sit villa, velim me doceas, ne labar imprudentia, quod volo emere a M. Seio in Ostiensi villam. Quod si ea aedificia villae non sunt, quae asinum tuum, quem mihi quadraginta milibus emptum ostendebas aput te, non habent, metuo ne pro villa emam in litore Seianas aedes. {{pn|II.8|8}}Quod aedificium hic me Lucius Merula impulit ut cuperem habere, cum diceret nullam se accepisse villam, qua magis delectatus esset, cum apud eum dies aliquot fuisset; nec tamen ibi se vidisse tabulam pictam neque signum aheneum aut marmoreum ullum, nihilo magis torcula vasa vindemiatoria aut serias olearias aut trapetas. {{pn|II.9|9}}Axius aspicit Merulam et, Quid igitur, inquit, est ista villa, si nec urbana habet ornamenta neque rustica membra? Quoi ille; Num minus villa tua erit ad angulum Velini, quam neque pictor neque tector vidit umquam, quam in Rosea quae est polita opere tectorio eleganter, quam dominus habes communem cum asino? {{pn|II.10|10}}Cum significasset nutu nihilo minus esse villam eam quae esset simplex rustica, quam eam quae esset utrumque, et ea et urbana, et rogasset, quid ex iis rebus colligeret, Quid? inquit, si propter pastiones tuus fundus in Rosea probandus sit, et quod ibi pascitur pecus ac stabulatur, recte villa appellatur, haec quoque simili de causa debet vocari villa, in qua propter pastiones fructus capiuntur magni. {{pn|II.11|11}}Quid enim refert, utrum propter oves, an propter aves fructus capias? Anne dulcior est fructus apud te ex bubulo pecore, unde apes nascuntur, quam ex apibus, quae ad villam Sei in alvariis opus faciunt? Et num pluris tu e villa illic natos verres lanio vendis, quam hinc apros macellario Seius? {{pn|II.12|12}}Qui minus ego, inquit Axius, istas habere possum in Reatina villa? Nisi si apud Seium Siculum fit mel, Corsicum in Reatino; et hic aprum glans cum pascit empticia, facit pinguem, illic gratuita exilem. Appius: Posse ad te fieri, inquit, Seianas pastiones non negauit Merula; ego non esse ipse vidi. {{pn|II.13|13}}Duo enim genera cum sint pastionum, unum agreste, in quo pecuariae sunt, alterum villaticum, in quo sunt gallinae ac columbae et apes et cetera, quae in villa solent pasci, de quibus et Poenus Mago et Cassius Dionysius et alii quaedam separatim ac dispersim in libris reliquerunt, quae Seius legisse videtur et ideo ex iis pastionibus ex una villa maioris fructus capere, quam alii faciunt ex toto fundo. {{pn|II.14|14}}Certe, inquit Merula; nam ibi vidi greges magnos anserum, gallinarum, columbarum, gruum, pavonum, nec non glirium, piscium, aprorum, ceterae venationis. Ex quibus rebus scriba librarius, libertus eius, qui apparuit Varroni et me absente patrono hospitio accipiebat, in annos singulos plus quinquagena milia e villa capere dicebat. Axio admiranti, Certe nosti, inquam, materterae meae fundum, in Sabinis qui est ad quartum vicesimum lapidem via Salaria a Roma. {{pn|II.15|15}}Quidni? inquit, ubi aestate diem meridie dividere soleam, cum eo Reate ex urbe aut, cum inde venio hieme, noctu ponere castra. Atque in hac villa qui est ornithon, ex eo uno quinque milia scio venisse turdorum denariis ternis, ut sexaginta milia ea pars reddiderit eo anno villae, bis tantum quam tuus fundus ducentum iugerum Reate reddit. Quid? sexaginta, inquit Axius, sexaginta, sexaginta? derides. {{pn|II.16|16}}Sexaginta, inquam. Sed ad hunc bolum ut pervenias, opus erit tibi aut epulum aut triumphus alicuius, ut tunc fuit Scipionis Metelli, aut collegiorum cenae, quae nunc innumerabiles excandefaciunt annonam macelli. Reliquis annis omnibus si non hanc expectabis summam, spero, non tibi decoquet ornithon; neque hoc accidit his moribus nisi raro ut decipiaris. Quotus quisque enim est annus, quo non videas epulum aut triumphum aut collegia non epulari? Sed propter luxuriam, inquit, quodam modo epulum cotidianum est intra ianuas Romae. {{pn|II.17|17}}Nonne item L. Abucius, homo, ut scitis, apprime doctus, cuius Luciliano charactere sunt libelli, dicebat in Albano fundum suum pastionibus semper vinci a villa? Agrum enim minus decem milia reddere, villam plus vicena. Idem secundum mare, quo loco vellet, si parasset villam, se supra centum milia e villa recepturum. Age, non M. Cato nuper, cum Luculli accepit tutelam, e piscinis eius quadraginta milibus sestertiis vendidit piscis? {{pn|II.18|18}}Axius, Merula mi, inquit, recipe me quaeso discipulum villaticae pastionis. Ille: Quin simul ac promiseris minerval, incipiam, inquit. Ego vero non recuso, vel hodie vel ex ista pastione crebro. Appius: Credo simul ac primum ex isto villatico pecore mortui erunt anseres aut pavones. Cui ille: Quid enim interest, utrum morticinas editis volucres an pisces, quos nisi mortuos estis numquam? Sed oro te, inquit, induce me in viam disciplinae villaticae pastionis ac vim formamque eius expone. ==<span id='III.1'></span>III.== Merula non gravate, Primum, inquit, dominum scientem esse oportet earum rerum, quae in villa circumve eam ali ac pasci possint, ita ut domino sint fructui ac delectationi. Eius disciplinae genera sunt tria: ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. {{pn|III.2|2}}Leporaria te accipere volo non ea quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, afficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascantur. Similiter piscinas dico eas, quae in aqua dulci aut salsa inclusos habent pisces ad villam. {{pn|III.3|3}}Harum rerum singula genera minimum in binas species dividi possunt: in prima parte ut sint quae terra modo sint contentae, ut sunt pavones turtures turdi; in altera specie sunt quae non sunt contentae terra solum, sed etiam aquam requirunt, ut sunt anseres querquedulae anates. Sic alterum genus illud venaticum duas habet diversas species, unam, in qua est aper caprea lepus; altera item extra villam quae sunt, ut apes cochleae glires. {{pn|III.4|4}}Tertii generis aquatilis item species duae, partim quod habent pisces in aqua dulci, partim quod in marina. De his sex partibus ad ista tria genera item tria genera artificum paranda, aucupes venatores piscatores, aut ab iis emenda quae tuorum servorum diligentia tuearis in fetura ad partus et nata nutricere saginesque, in macellum ut perveniant. Neque non etiam quaedam adsumenda in villam sine retibus aucupis venatoris piscatoris, ut glires cochleas gallinas. {{pn|III.5|5}}Earum rerum cultura instituta prima ea quae in villa habetur; non enim solum augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres familiae rure. Secunda, quae macerie ad villam venationis causa cluduntur et propter alvaria; apes enim subter subgrundas ad initio villatico usae tecto. Tertiae piscinae dulces fieri coeptae et e fluminibus captos recepere ad se pisces. {{pn|III.6|6}}Omnibus tribus his generibus sunt bini gradus; superiores, quos frugalitas antique, inferiores, quos luxuria posterior adiecit. Primus enim ille gradus anticus maiorum nostrum erat, in quo essent aviaria duo dumtaxat: in plano cohors, in qua pascebantur gallinae, et earum fructus erat ova et pulli; alter sublimis, in quo erant columbae in turribus aut summa villa. {{pn|III.7|7}}Contra nunc aviaria sunt nomine mutato, quod vocantur ornithones, quae palatum suave domini paravit, ut tecta maiora habeant, quam tum habebant totas villas, in quibus stabulentur turdi ac pavones. {{pn|III.8|8}}Sic in secunda parti ac leporario pater tuus, Axi, praeterquam lepusculum e venatione vidit numquam. Neque enim erat magnum id saeptum, quod nunc, ut habeant multos apros ac capreas, complura iugera maceriis concludunt. Non tu, inquit mihi, cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri fuerunt multi? {{pn|III.9|9}}In tertia parti quis habebat piscinam nisi dulcem et in ea dumtaxat squalos ac mugiles pisces? Quis contra nunc minthon non dicit sua nihil interesse, utrum iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis? Non Philippus, cum ad Ummidium hospitem Casini devertisset et ei e tuo flumine lupum piscem formosum apposuisset atque ille gustasset et exspuisset, dixit, "Peream, ni piscem putavi esse"? {{pn|III.10|10}}Sic nostra aetas in quam luxuriam propagavit leporaria, hac piscinas protulit ad mare et in eas pelagios greges piscium revocavit. Non propter has appellati Sergius Orata et Licinius Murena? Quis enim propter nobilitates ignorat piscinas Philippi, Hortensi, Lucullorum? Quare unde velis me incipere, Axi, dic. ==<span id='IV.1'></span>IV.== Ille, Ego vero, inquit, ut aiunt post principia in castris, id est ab his temporibus quam superioribus, quod ex pavonibus fructus capiuntur maiores quam e gallinis. Atque adeo non dissimulabo, quod volo de ornithone primum, quod lucri fecerunt hoc nomen turdi. Sexaginta enim milia Fircellina excande me fecerunt cupiditate. {{pn|IV.2|2}}Merula, Duo genera sunt, inquit, ornithonis: unum delectationis causa, ut Varro hic fecit noster sub Casino, quod amatores invenit multos; alterum fructus causa, quo genere macellarii et in urbe quidam habent loca clausa et rure, maxime conducta in Sabinis, quod ibi propter agri naturam frequentes apparent turdi. {{pn|IV.3|3}}Ex iis tertii generis voluit esse Lucullus coniunctum aviarium, quod fecit in Tusculano, ut in eodem tecto ornithonis inclusum triclinium haberet, ubi delicate cenitaret et alios videret in mazonomo positos coctos, alios volitare circum fenestras captos. Quod inutile invenerunt. Nam non tantum in eo oculos delectant intra fenestras aves volitantes, quantum offendit quod alienus odor opplet nares. ==<span id='V.1'></span>V.== Sed quod te malle arbitror, Axi, dicam de hoc quod fructus causa faciunt, unde, non ubi, sumuntur pingues turdi. Igitur testudo, aut peristylum tectum tegulis aut rete, fit magna, in qua milia aliquot turdorum ac merularum includere possint, {{pn|V.2|2}}quidam cum eo adiciant praeterea aves alias quoque, quae pingues veneunt care, ut miliariae ac coturnices. In hoc tectum aquam venire oportet per fistulam et eam potius per canales angustas serpere, quae facile extergeri possint (si enim late ibi diffusa aqua, et inquinatur facilius et bibitur inutilius), et ex eis caduca quae abundat per fistulam exire, ne luto aves laborent. {{pn|V.3|3}}Ostium habere humile et angustum et potissimum eius generis, quod cocliam appellant, ut solet esse in cavea, in qua tauri pugnare solent; fenestras raras, per quas non videantur extrinsecus arbores aut aves, quod earum aspectus ac desiderium marcescere facit volucres inclusas. Tantum locum luminis habere oportet, ut aves videre possint, ubi assidant, ubi cibus, ubi aqua sit. Tectorio tacta esse levi circum ostia ac fenestras, nequa intrare mus aliave quae bestia possit. {{pn|V.4|4}}Circum huius aedifici parietes intrinsecus multos esse palos, ubi aves assidere possint, praeterea perticis inclinatis ex humo ad parietem et in eis transversis gradatim modicis intervallis perticis adnexis ad speciem cancellorum scaenicorum ac theatri. Deorsum in terram esse aquam, quam bibere possint, cibatui offas positas. Eae maxime glomerantur ex ficis et farre mixto. Diebus viginti antequam tollere vult turdos, largius dat cibum, quod plus ponit et farre subtiliore incipit alere. In hoc tecto caveas, quae caveae tabulata habeant aliquot ad perticarum supplementum. {{pn|V.5|5}}Contra hic aviarius, quae mortuae ibi sunt aves, ut domino numerum reddat, solet ibidem servare. Cum opus sunt, ex hoc auiario ut sumantur idoneae, excludantur in minusculum aviarium, quod est coniunctum cum maiore ostio, lumine illustriore, quod seclusorium appellant. Ibi cum eum numerum habet exclusum, quem sumere vult, omnes occidit. {{pn|V.6|6}}Hoc ideo in secluso clam, ne reliqui, si videant, despondeant animum atque alieno tempore venditoris moriantur. Non ut advenae volucres pullos faciunt, in agro ciconiae, in tecto hirundines, sic aut hic aut illic turdi, qui cum sint nomine mares, re vera feminae quoque sunt. Neque id non secutum ut esset in merulis, quae nomine feminino mares quoque sunt. {{pn|V.7|7}}Praeterea volucres cum partim advenae sint, ut hirundines et grues, partim vernaculae, ut gallinae ac columbae, de illo genere sunt turdi adventicio ac quotannis in Italiam trans mare advolant circiter aequinoctium autumnale et eodem revolant ad aequinoctium vernum, et alio tempore, turtures ac coturnices immani numero. Hoc ita fieri apparet in insulis propinquis Pontiis, Palmariae, Pandateriae. Ibi enim in prima volatura cum veniunt, morantur dies paucos requiescendi causa itemque faciunt, cum ex Italia trans mare remeant. {{pn|V.8|8}}Appius Axio, Si quinque milia hoc coieceris, inquit, et erit epulum ac triumphus, sexaginta milia quae vis statim in fenus des licebit multum. Tum mihi, tu dic illud alterum genus ornithonis, qui animi causa constitutus a te sub Casino fertur, in quo diceris longe vicisse non modo archetypon inventoris nostri ornithotrophion M. Laenii Strabonis, qui Brundisii hospes noster primus in peristylo habuit exhedra conclusas aves, quas pasceret obiecto rete, sed etiam in Tusculano magna aedificia Luculli. {{pn|V.9|9}}Quoi ego: Cum habeam sub oppido Casino flumen, quod per villam fluat, liquidum et altum marginibus lapideis, latum pedes quinquaginta septem, et e villa in villam pontibus transeatur, longum pedes DCCCCL derectum ab insula, quae est in imo fluvio, ubi confluit altera amnis, ad summum flumen, ubi est museum, {{pn|V.10|10}}circum huius ripas ambulatio sub dio pedes lata denos, ab hac est in agrum versus ornithonis locus ex duabus partibus dextra et sinistra maceriis altis conclusus. Inter quas locus qui est ornithonis deformatus ad tabulae litterariae speciem cum capitulo, forma qua est quadrata, patet in latitudinem pedes XLVIII, in longitudinem pedes LXXII; qua ad capitulum rutundum est, pedes XXVII. {{pn|V.11|11}}Ad haec, ita ut in margine quasi infimo tabulae descripta sit, ambulatio, ab ornithone plumula, in qua media sunt caveae, qua introitus in aream est. In limine, in lateribus dextra et sinistra porticus sunt primoribus columnis lapideis, pro mediis arbusculis humilibus ordinatae, cum a summa macerie ad epistylium tecta porticus sit rete cannabina et ab epistylio ad stylobaten. Hae sunt avibus omnigenus oppletae, quibus cibus ministratur per retem et aqua rivolo tenui affluit. {{pn|V.12|12}}Secundum stylobatis interiorem partem dextra et sinistra ad summam aream quadratam e medio diversae duae non latae oblongae sunt piscinae ad porticus versus. Inter eas piscinas tantummodo accessus semita in tholum, qui est ultra rutundus columnatus, ut est in aede Catuli, si pro parietibus feceris columnas. Extra eas columnas est silva manu sata grandibus arboribus, ut infima perluceat, tota saepta maceriis altis. {{pn|V.13|13}}Intra tholi columnas exteriores lapideas et totidem interiores ex abiete tenues locus est pedes quinque latus. Inter columnas exteriores pro pariete reticuli e nervis sunt, ut prospici in silvam possit et quae ibi sunt videri neque avis ea transire. Intra interiores columnas pro pariete rete aviarium est obiectum. Inter has et exteriores gradatim substructum ut theatridion avium, mutuli crebri in omnibus columnis impositi, sedilia avium. {{pn|V.14|14}}Intra retem aves sunt omnigenus, maxime cantrices, ut lusciniolae ac merulae, quibus aqua ministratur per canaliculum, cibus obicitur sub retem. Subter columnarum stylobaten est lapis a falere pedem et dodrantem alta; ipsum falere ad duo pedes altum a stagno, latum ad quinque, ut in culcitas et columellas convivae pedibus circumire possint. Infimo intra falere est stagnum cum margine pedali et insula in medio parva. Circum falere et navalia sunt excavata anatium stabula. {{pn|V.15|15}}In insula est columella, in qua intus axis, qui pro mensa sustinet rotam radiatam, ita ut ad extremum, ubi orbile solet esse, arcuata tabula cavata sit ut tympanum in latitudinem duo pedes et semipedem, in altitudinem palmum. Haec ab uno puero, qui ministrat, ita vertitur, ut omnia una ponantur et ad bibendum et ad edendum et admoveantur ad omnes convivas. {{pn|V.16|16}}Ex suggesto faleris, ubi solent esse peripetasmata, prodeunt anates in stagnum ac nant, e quo rivus pervenit in duas, quas dixi, piscinas, ac pisciculi ultro ac citro commetant, cum et aqua calida et frigida ex orbi ligneo mensaque, quam dixi in primis radiis esse, epitoniis versis ad unum quemque factum sit ut fluat convivam. {{pn|V.17|17}}Intrinsecus sub tholo stella lucifer interdiu, noctu hesperus, ita circumeunt ad infimum hemisphaerium ac moventur, ut indicent, quot sint horae. In eodem hemisphaerio medio circum cardinem est orbis ventorum octo, ut Athenis in horologio, quod fecit Cyrrestes; ibique eminens radius a cardine ad orbem ita movetur, ut eum tangat ventum, qui flet, ut intus scire possis. {{pn|V.18|18}}Cum haec loqueremur, clamor fit in campo. Nos athletae comitiorum cum id fieri non miraremur propter studia suffragatorum et tamen scire vellemus, quid esset, venit ad nos Pantuleius Parra, narrat ad tabulam, cum diriberent, quendam deprensum tesserulas coicientem in loculum, eum ad consulem tractum a fautoribus competitorum. Pavo surgit, quod eius candidati custos dicebatur deprensus. ==<span id='VI.1'></span>VI.== Axius, De pavonibus, inquit, libere licet dicas, quoniam discessit Fircellius, qui, secus siquid diceres de iis, gentilitatis causa fortasse an tecum duceret serram. Quoi Merula, De pavonibus nostra memoria, inquit, greges haberi coepti et venire magno. Ex iis M. Aufidius Lurco supra sexagena milia nummum in anno dicitur capere. Ii aliquanto pauciores esse debent mares quam feminae, si ad fructum spectes; si ad delectationem, contra; formosior enim mas. {{pn|VI.2|2}}Pascendi greges agrestes. Transmarini esse dicuntur in insulis, Sami in luco Iunonis, item in Planasia insula M. Pisonis. Hi ad greges constituendos parantur bona aetate et bona forma. Huic enim natura formae e volucribus dedit palmam. Ad admissuram haec minores bimae non idoneae nec iam maiores natu. {{pn|VI.3|3}}Pascuntur omne genus obiecto frumento, maxime hordeo. Itaque Seius iis dat in menses singulos hordei singulos modios, ita ut in fetura det uberius, antequam salire incipiant. In has a procuratore ternos pullos exigit eosque, cum creverunt, quinquagenis denariis vendit, ut nulla avis hunc assequatur fructum. {{pn|VI.4|4}}Praeterea ova emit ac supponit gallinis, ex quibus excusos pullos refert in testudinem eam, in qua pavones habet. Quod tectum pro multitudine pavonum fieri debet et habere cubilia discreta, tectorio levata, quo neque serpens neque bestia accedere ulla possit; {{pn|VI.5|5}}praeterea habere locum ante se, quo pastum exeant diebus apricis. Utrumque locum purum esse volunt hae volucres. Itaque pastorem earum cum vatillo circumire oportet ac stercus tollere ac conservare, quod et ad agri culturam idoneum est et ad substramen pullorum. {{pn|VI.6|6}}Primus hos Q. Hortensius augurali aditiali cena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriosi quam severi boni viri laudabant. Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ita ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis, grex centenarius facile quadragena milia sestertia ut reddat, ut quidem Abucius aiebat, si in singulos ternos exigeret pullos, perfici sexagenas posse. ==<span id='VII.1'></span>VII.== Interea venit apparitor Appi a consule et augures ait citari. Ille foras exit e villa. At in villam intro involant columbae, de quibus Merula Axio: Si umquam peristerotrophion constituisses, has tuas esse putares, quamvis ferae essent. Duo enim genera earum in peristerotrophio esse solent: unum agreste, ut alii dicunt, saxatile, quod habetur in turribus ac columinibus villae, a quo appellatae columbae, quae propter timorem naturalem summa loca in tectis captant; quo fit ut agrestes maxime sequantur turres, in quas ex agro evolant suapte sponte ac remeant. {{pn|VII.2|2}}Alterum genus columbarum est clementius, quod cibo domestico contentum intra limina ianuae solet pasci. Hoc genus maxime est colore albo, illud alterum agreste sine albo, vario. Ex iis duabus stirpibus fit miscellum tertium genus fructus causa, atque incedunt in locum unum, quod alii vocant peristerona, alii peristerotrophion, in quo uno saepe vel quinque milia sunt inclusae. {{pn|VII.3|3}}Peristeron fit ut testudo magna, camara tectus, uno ostio angusto, fenestris punicanis aut latioribus reticulatis utrimque, ut locus omnis sit illustris, neve quae serpens aliudve quid animal maleficum introire queat. Intrinsecus quam levissimo marmorato toti parietes ac camarae oblinuntur et extrinsecus circum fenestras, ne mus aut lacerta qua adrepere ad columbaria possit. {{pn|VII.4|4}}Nihil enim timidius columba. Singulis paribus columbaria fiunt rutunda in ordinem crebra, ordines quam plurimi possunt a terra usque ad camaram. Columbaria singula esse oportet ut os habeat, quo modo introire et exire possit, intus ternarum palmarum ex omnibus partibus. Sub ordines singulos tabulae fictae ut sint bipalmes, quo utantur vestibulo ac prodeant. {{pn|VII.5|5}}Aquam esse oportet quae influat, unde et bibere et ubi lavari possint. Permundae enim sunt hae volucres. Itaque pastorem columbarum quotquot mensibus crebro oportet everrere; est enim quod eum inquinat locum appositum ad agri culturam, ita ut hoc optimum esse scripserint aliquot. Siquae columba quid offenderit, ut medeatur; siquae perierit, ut efferatur; siqui pulli idonei sunt ad vendendum, promat. {{pn|VII.6|6}}Item quae fetae sunt, certum locum ut disclusum ab aliis rete habeat, quo transferantur, e quo foras ex peristerone evolare possint matres. Quod faciunt duabus de causis: una, si fastidiunt aut inclusae consenescunt, quod libero aere, cum exierint in agros, redintegrentur; altera de causa propter inlicium. Ipsae enim propter pullos, quos habent, utique redeunt, nisi a corvo occisae aut ab accipitre interceptae. {{pn|VII.7|7}}Quos columbarii interficere solent duabus virgis viscatis defictis in terra inter se curvatis, cum inter eas posuerint obligatum animal, quod petere soleant accipitres, qui ita decipiuntur, cum se obleverunt visco. Columbas redire solere ad locum licet animadvertere, quod multi in theatro e sinu missas faciunt, atque ad locum redeunt, quae nisi reverterentur, non emitterentur. {{pn|VII.8|8}}Cibus apponitur circum parietes in canalibus, quas extrinsecus per fistulas supplent. Delectantur milio, tritico, hordeo, piso, fasiolis, ervo. Item fere haec, in turribus ac summis villis qui habent agrestes columbas, quoad possunt, imitandum. In peristeronas aetate bona parandum, neque pullos neque vetulas, totidem mares quot feminas. {{pn|VII.9|9}}Nihil columbis fecundius. Itaque diebus quadragenis concipit et parit et incubat et educat. Et hoc fere totum annum faciunt; tantummodo intervallum faciunt a bruma ad aequinoctium vernum. Pulli nascuntur bini, qui simulac creverunt et habent robur, cum matribus pariunt. Qui solent saginare pullos columbinos, quo pluris vendant, secludunt eos, cum iam pluma sunt tecti. Deinde manducato candido farciunt pane; hieme hoc bis, aestate ter, mane meridie vesperi; hieme demunt cibum medium. {{pn|VII.10|10}}Qui iam pinnas incipiunt habere, relincunt in nido inlisis cruribus et matribus, uberius ut cibo uti possint, obiciunt. Eo enim totum diem se et pullos pascunt. Qui ita educantur, celerius pinguiores fiunt quam alii, et candidae fiunt parentes eorum. Romae, si sunt formosi, bono colore, integri, boni seminis, paria singula volgo veneunt ducenis nummis nec non eximia singulis milibus nummum. Quas nuper cum mercator tanti emere vellet a L. Axio, equite Romano, minoris quadringentis denariis datorum negavit. {{pn|VII.11|11}}Axius, Si possem emere, inquit, peristerona factum, quem ad modum in aedibus cum habere vellem, emi fictilia columbaria, iam issem emptum et misissem ad villam. Quasi vero, inquit Pica, non in urbe quoque sint multi. An tibi columbaria qui in tegulis habent, non videntur habere peristeronas, cum aliquot supra centum milium sestertium habeant instrumentum? E quis alicuius totum emas censeo, et antequam aedificas rure, magnum condiscas hic in urbe cotidie lucrum assem semissem condere in loculos. Tu, Merula, sic perge deinceps. ==<span id='VIII.1'></span>VIII.== Ille, Turturibus item, inquit, locum constituendum proinde magnum, ac multitudinem alere velis; eumque item ut de columbis dictum est, ut habeat ostium ac fenestras et aquam puram ac parietes camaras munitas tectorio; {{pn|VIII.2|2}}sed pro columbariis in pariete mutulos aut palos in ordinem, supra quos tegeticulae cannabinae sint impositae. Infimum ordinem oportet abesse a terra non minus tres pedes, inter reliquos dodrantes, a summo ad camaram semipedem, aeque latum ac mutulus a pariete extare potest, in quibus dies noctesque pascuntur. {{pn|VIII.3|3}}Cibatui quod sit, obiciunt triticum siccum, in centenos vicenos turtures fere semodium, cottidie everrentes eorum stabula, a stercore ne offendantur, quod item servatur ad agrum colendum. Ad saginandum adpositissimum tempus circiter messem. Etenim matres eorum tum optimae sunt, cum pulli plurimi gignuntur, qui ad farturam meliores. Itaque eorum fructus id temporis maxime consistit. ==<span id='IX.1'></span>IX.== Axius, Ego quae requiro farturae membra, de gallinis dic sodes, Merula: tum de reliquis siquid idoneum fuerit ratiocinari, licebit. Igitur sunt gallinae quae vocantur generum trium: villaticae et rusticae et Africanae. {{pn|IX.2|2}}Gallinae villaticae sunt, quas deinceps rure habent in villis. De his qui ornithoboscion instituere vult, id est adhibita scientia ac cura ut capiant magnos fructus, ut factitaverunt Deliaci, haec quinque maxime animadvertant oportet; de emptione, cuius modi et quam multas parent; de fetura, quem ad modum admittant et pariant; de ovis, quem ad modum incubent et excudant; de pullis, quem ad modum et a quibus educentur; hisce appendix adicitur pars quinta, quem ad modum saginentur. {{pn|IX.3|3}}Ex quis tribus generibus proprio nomine vocantur feminae quae sunt villaticae gallinae, mares galli, capi semimares, qui sunt castrati. Gallos castrant, ut sint capi, candenti ferro inurentes ad infima crura, usque dum rumpatur, et quod exstat ulcus, oblinunt figlina creta. {{pn|IX.4|4}}Qui spectat ut ornithoboscion perfectum habeat, scilicet genera ei tria paranda, maxime villaticas gallinas. E quis in parando eligat oportet fecundas, plerumque rubicunda pluma, nigris pinnis, imparibus digitis, magnis capitibus, crista erecta, amplas; hae enim ad partiones sunt aptiores. {{pn|IX.5|5}}Gallos salaces qui animadvertunt, si sunt lacertosi, rubenti crista, rostro brevi pleno acuto, oculis ravis aut nigris, palea rubra subalbicanti, collo vario aut aureolo, feminibus pilosis, cruribus brevibus, unguibus longis, caudis magnis, frequentibus pinnis; item qui elati sunt ac vociferant saepe, in certamine pertinaces et qui animalia quae nocent gallinis non modo non pertimescant, sed etiam pro gallinis propugnent. {{pn|IX.6|6}}Nec tamen sequendum in seminio legendo Tanagricos et Melicos et Chalcidicos, qui sine dubio sunt pulchri et ad proeliandum inter se maxime idonei, sed ad partus sunt steriliores. Si ducentos alere velis, locus saeptus adtribuendus, in quo duae caveae coniunctae magnae constituendae, quae spectent ad exorientem versus, utraeque in longitudinem circiter decem pedum, latitudine dimidio minores, altitudine paulo humiliores: in utraque fenestra lata tripedalis, et eae pede altiores e viminibus factae raris, ita ut lumen praebeant multum, neque per eas quicquam ire intro possit, quae nocere solent gallinis. {{pn|IX.7|7}}Inter duas ostium sit, qua gallinarius, curator earum, ire possit. In caveis crebrae perticae traiectae sint, ut omnes sustinere possint gallinas. Contra singulas perticas in pariete exclusa sint cubilia earum. Ante sit, ut dixi, vestibulum saeptum, in quo diurno tempore esse possint atque in pulvere volutari. Praeterea sit cella grandis, in qua curator habitet, ita ut in parietibus circum omnia plena sint cubilia gallinarum aut exsculpta aut adficta firmiter. Motus enim, cum incubat, nocet. {{pn|IX.8|8}}In cubilibus, cum parturient, acus substernendum; cum pepererunt, tollere substramen et recens aliud subicere, quod pulices et cetera nasci solent, quae gallinam conquiescere non patiuntur; ob quam rem ova aut inaequabiliter maturescunt aut consenescunt. Quae velis incubet, negant plus XXV oportere ova incubare, quamvis propter fecunditatem pepererit plura, {{pn|IX.9|9}}optimum esse partum ab aequinoctio verno ad autumnale. Itaque quae ante aut post nata sunt et etiam prima eo tempore, non supponenda; et ea quae subicias, potius vetulis quam pullitris, et quae rostra aut ungues non habeant acutos, quae debent potius in concipiendo occupatae esse quam incubando. Adpositissimae ad partum sunt anniculae aut bimae. {{pn|IX.10|10}}Si ova gallinis pavonina subicias, cum iam decem dies fovere coepit, tum denique gallinacia subicere, ut una excudat. Gallinaciis enim pullis bis deni dies opus sunt, pavoninis ter noveni. Eas includere oportet, ut diem et noctem incubent, praeterquam mane et vespere, dum cibus ac potio is detur. {{pn|IX.11|11}}Curator oportet circumeat diebus interpositis aliquot ac vertere ova, ut aequabiliter concalefiant. Ova plena sint atque utilia necne, animadverti aiunt posse, si demiseris in aquam, quod inane natet, plenum desidit. Qui ut hoc intellegant concutiant, errare, quod vitale venas confundant in iis. Idem aiunt, cum ad lumen sustuleris, quod perluceat, id esse inane. {{pn|IX.12|12}}Qui haec volunt diutius servare, perfricant sale minuto aut muria tres aut quattuor horas eaque abluta condunt in furfures aut acus. In supponendo ova observant ut sint numero imparia. Ova, quae incubantur, habeantne semen pulli, curator quadriduo post quam incubari coepit intellegere potest. Si contra lumen tenuit et purum unius modi esse animadvertit, putant eiciendum et aliud subiciundum. {{pn|IX.13|13}}Excusos pullos subducendum ex singulis nidis et subiciendum ei quae habeat paucos; ab eaque, si reliqua sint ova pauciora, tollenda et subicienda aliis, quae nondum excuderunt et minus habent triginta pullos. Hoc enim gregem maiorem non faciendum. Obiciendum pullis diebus XV primis mane subiecto pulvere, ne rostris noceat terra dura, polentam mixtam cum nasturti semine et aqua aliquanto ante factam intritam, ne tum denique in eorum corpore turgescat; aqua prohibendum. {{pn|IX.14|14}}Qua de clunibus coeperint habere pinnas, e capite, e collo eorum crebro eligendi pedes; saepe enim propter eos consenescunt. Circum caveas eorum incendendum cornum cervinum, ne quae serpens accedat, quarum bestiarum ex odore solent interire. Prodigendae in solem et in stercilinum, ut volutare possint, quod ita alibiliores fiunt; {{pn|IX.15|15}}neque pullos, sed omne ornithoboscion cum aestate, tum utique cum tempestas sit mollis atque apricum; intento supra rete, quod prohibeat eas extra saepta evolare et in eas involare extrinsecus accipitrem aut quid aliud; evitantem caldorem et frigus, quod utrumque iis adversum. Cum iam pinnas habebunt, consuefaciundum ut unam aut duas sectentur gallinas, ceterae ut potius ad pariendum sint expeditae, quam in nutricatu occupatae. {{pn|IX.16|16}}Incubare oportet incipere secundum novam lunam, quod fere quae ante, pleraque non succedunt. Diebus fere viginti excudunt. De quibus villaticis quoniam vel nimium dictum, brevitate reliqua compensabo. Gallinae rusticae sunt in urbe rarae nec fere nisi mansuetae in cavea videntur Romae, similes facie non his gallinis villaticis nostris, sed Africanis. {{pn|IX.17|17}}Aspectu ac facie incontaminatae in ornatibus publicis solent poni cum psittacis ac merulis albis, item aliis id genus rebus inusitatis. Neque fere in villis ova ac pullos faciunt, sed in silvis. Ab his gallinis dicitur insula Gallinaria appellata, quae est in mari Tusco secundum Italiam contra montes Liguscos, Intimilium, Album Ingaunum; alii ab his villaticis invectis a nautis, ibi feris factis procreatis. {{pn|IX.18|18}}Gallinae Africanae sunt grandes, variae, gibberae, quas meleagridas appellant Graeci. Haec novissimae in triclinium cenantium introierunt e culina propter fastidium hominum. {{pn|IX.19|19}}Veneunt propter penuriam magno. De tribus generibus gallinae saginantur maxime villaticae. Eas includunt in locum tepidum et angustum et tenebricosum, quod motus earum et lux pinguitudinis vindicta, ad hanc rem electis maximis gallinis, nec continuo his, quas Melicas appellant falso, quod antiqui, ut Thetim Thelim dicebant, sic Medicam Melicam vocabant. Hae primo dicebantur, quae ex Medica propter magnitudinem erant allatae quaeque ex iis generatae, postea propter similitudinem amplae omnes. {{pn|IX.20|20}}Ex iis evulsis ex alis pinnis et e cauda farciunt turundis hordeaceis partim admixtis farina lolleacia aut semine lini ex aqua dulci. Bis die cibum dant, observantes ex quibusdam signis ut prior sit concoctus, antequam secundum dent. Dato cibo, quom perpurgarunt caput, nequos habeat pedes, rursus eas concludunt. Hoc faciunt usque ad dies XXV; tunc denique pingues fiunt. {{pn|IX.21|21}}Quidam et triticeo pane intrito in aquam, mixto vino bono et odorato, farciunt, ita ut diebus XX pingues reddant ac teneras. Si in farciendo nimio cibo fastidiunt, remittendum in datione pro portione, ac decem primis processit, in posterioribus ut deminuat eadem ratione, ut vicesimus dies et primus sint pares. Eodem modo palumbos farciunt ac reddunt pingues. ==<span id='X.1'></span>X.== Transi, inquit Axius, nunc in illud genus, quod non est ulla villa ac terra contentum, sed requirit piscinas, quod vos philograeci vocatis amphibium. In quibus ubi anseres aluntur, nomine alieno chenoboscion appellatis. Horum greges Scipio Metellus et M. Seius habent magnos aliquot. Merula, Seius, inquit, ita greges comparavit anserum, ut hos quinque gradus obseruaret, quos in gallinis dixi. Hi sunt de genere, de fetura, de ovis, de pullis, de sagina. {{pn|X.2|2}}Primum iubebat servum in legendo observare ut essent ampli et albi, quod plerumque pullos similes sui faciunt. Est enim alterum genus varium, quod ferum vocatur, nec cum iis libenter congregantur, nec aeque fit mansuetum. {{pn|X.3|3}}Anseribus ad admittendum tempus est aptissimum a bruma, ad pariendum et incubandum a Kalendis Februariis vel Martiis usque ad solstitium. Saliunt fere in aqua, iniguntur in flumen aut piscinam. Singulae non plus quam ter in anno pariunt. Singulis, ubi pariant, faciendum haras quadratas circum binos pedes et semipedem; eas substernendum palea. Notandum earum ova aliquo signo, quod aliena non excudunt. Ad incubandum supponunt plerumque novem aut undecim, qui hoc minus, quinque, qui hoc plus, XV. Incubat tempestatibus dies triginta, tepidioribus XXV. {{pn|X.4|4}}Cum excudit, quinque diebus primis patiuntur esse cum matre. Deinde cotidie, serenum cum est, producunt in prata, item piscinas aut paludes, iisque faciunt haras supra terram aut suptus, in quas non inducunt plus vicenos pullos, easque cellas provident ne habeant in solo umorem et ut molle habeant substramen e palea aliave qua re, neve qua eo accedere possint mustelae aliaeve quae bestiae noceant. {{pn|X.5|5}}Anseres pascunt in umidis locis et pabulum serunt, quod aliquem ferat fructum, seruntque his herbam, quae vocatur seris, quod ea aqua tacta, etiam cum est arida, fit viridis. Folia eius decerpentes dant, ne, si eo inegerint, ubi nascitur, aut obterendo perdant aut ipsi cruditate pereant; voraces enim sunt natura. Quo temperandum iis, qui propter cupiditatem saepe in pascendo, si radicem prenderunt, quam educere velint e terra, abrumpunt collum; perimbecillum enim id, ut caput molle. Si haec herba non est, dandum hordeum aut frumentum aliud. Cum est tempus farraginis, dandum, ut in seri dixi. {{pn|X.6|6}}Cum incubant, hordeum iis intritum in aqua apponendum. Pullis primum biduo polenta aut hordeum apponitur, tribus proximis nasturtium viride consectum minutatim ex aqua in vas aliquod. Cum autem sunt inclusi in haras aut speluncas, ut dixi, viceni, obiciunt iis polentam hordeaceam aut farraginem herbamve teneram aliquam concisam. {{pn|X.7|7}}Ad saginandum eligunt pullos circiter sesquimensem qui sunt nati; eos includunt in saginario ibique polentam et pollinem aqua madefacta dant cibum, ita ut ter die saturent. Secundum cibum large ut bibant faciunt potestatem. Sic curati circiter duobus mensibus fiunt pingues. Quotienscumque sumpeserunt, locus solet purgari, quod amant locum purum neque ipsi ullum, ubi fuerunt, relincunt purum. ==<span id='XI.1'></span>XI.== Qui autem volunt greges anatium habere ac constituere nessotrophion, primum locum, quoi est facultas, eligere oportet palustrem, quod eo maxime delectantur; si id non, potissimum ibi, ubi sit naturalis aut lacus aut stagnum aut manu facta piscina, quo gradatim descendere possint. {{pn|XI.2|2}}Saeptum altum esse oportet, ubi versentur, ad pedes quindecim, ut vidistis ad villam Sei, quod uno ostio claudatur. Circum totum parietem intrinsecus crepido lata, in qua secundum parietem sint tecta cubilia, ante ea vestibulum earum exaequatum tectorio opere testaceo. In eo perpetua canalis, in quam et cibus imponitur iis et immittitur aqua; sic enim cibum capiunt. {{pn|XI.3|3}}Omnes parietes tectorio levigantur, ne faeles aliave quae bestia introire ad nocendum possit, idque saeptum totum rete grandibus maculis integitur, ne eo involare aquila possit neve evolare anas. Pabulum iis datur triticum, hordeum, vinacei, non numquam etiam ex aqua cammari et quaedam eius modi aquatilia. Quae in eo saepto erunt piscinae, in eas aquam large influere oportet, ut semper recens sit. {{pn|XI.4|4}}Sunt item non dissimilia alia genera, ut querquedulae, phalarides, sic perdices, quae, ut Archelaus scribit, voce maris audita concipiunt. Quae, ut superiores, neque propter fecunditatem neque propter suavitatem saginantur et sic pascendo fiunt pingues. Quod ad villaticarum pastionum primum actum pertinere sum ratus, dixi. ==<span id='XII.1'></span>XII.== Interea redit Appius, et percontati nos ab illo et ille a nobis, quid esset dictum ac factum. Appius, Sequitur, inquit, actus secundi generis adficticius ad villam qui solet esse, ac nomine antico a parte quadam leporarium appellatum. Nam neque solum lepores in eo includuntur silva, ut olim in iugero agelli aut duobus, sed etiam cervi aut capreae in iugeribus multis. Quintus Fulvius Lippinus dicitur habere in Tarquiniensi saepta iugera quadraginta, in quo sunt inclusa non solum ea quae dixi, sed etiam oves ferae, etiam hoc maius hic in Statoniensi et quidam in locis aliis; {{pn|XII.2|2}}in Gallia vero transalpina T. Pompeius tantum saeptum venationis, ut circiter passum locum inclusum habeat. Praeterea in eodem consaepto fere habere solent cocliaria atque alvaria atque etiam dolia, ubi habeant conclusos glires. Sed horum omnium custodia, incrementum et pastio aperta, praeterquam de apibus. {{pn|XII.3|3}}Quis enim ignorat saepta e maceriis ita esse oportere in leporario, ut tectorio tacta sint et sint alta? Alterum ne faelis aut maelis aliave quae bestia introire possit, alterum ne lupus transilire; ibique esse latebras, ubi lepores interdiu delitiscant in virgultis atque herbis, et arbores patulis ramis, quae aquilae impediant conatus. {{pn|XII.4|4}}Quis item nescit, paucos si lepores, mares ac feminas, intromiserit, brevi tempore fore ut impleatur? Tanta fecunditas huius quadripedis. Quattuor modo enim intromisit in leporarium, brevi solet repleri. Etenim saepe, cum habent catulos recentes, alios in ventre habere reperiuntur. Itaque de iis Archelaus scribit, annorum quot sit qui velit scire, inspicere oportere foramina naturae, quod sine dubio alius alio habet plura. {{pn|XII.5|5}}Hos quoque nuper institutum ut saginarent plerumque, cum exceptos e leporario condant in caveis et loco clauso faciant pingues. Quorum ergo tria genera fere sunt: unum Italicum hoc nostrum pedibus primis humilibus, posterioribus altis, superiore parte pulla, ventre albo, auribus longis. Qui lepus dicitur, cum praegnas sit, tamen concipere. In Gallia Transalpina et Macedonia fiunt permagni, in Hispania et in Italia mediocres. {{pn|XII.6|6}}Alterius generis est, quod in Gallia nascitur ad Alpis, qui hoc fere mutant, quod toti candidi sunt; ii raro perferuntur Romam. Tertii generis est, quod in Hispania nascitur, similis nostro lepori ex quadam parte, sed humile, quem cuniculum appellant. L. Aelius putabat ab eo dictum leporem a celeritudine, quod levipes esset. Ego arbitror a Graeco vocabulo antico, quod eum Aeolis leporin appellabant. Cuniculi dicti ab eo, quod sub terra cuniculos ipsi facere solent, ubi lateant in agris. {{pn|XII.7|7}}Horum omnium tria genera, si possis, in leporario habere oportet. Duo quidem utique te habere puto, quod in Hispania annis ita fuisti multis, ut inde te cuniculos persecutos credam. ==<span id='XIII.1'></span>XIII.== Apros quidem posse haberi in leporario nec magno negotio ibi et captivos et cicuris, qui ibi nati sint, pingues solere fieri scis, inquit, Axi. Nam quem fundum in Tusculano emit hic Varro a M. Pupio Pisone, vidisti ad bucinam inflatam certo tempore apros et capreas convenire ad pabulum, cum ex superiore loco e palaestra apris effunderetur glans, capreis victa aut quid aliud. {{pn|XIII.2|2}}Ego vero, inquit ille, apud Q. Hortensium cum in agro Laurenti essem. Ibi istuc magis thraikikos fieri vidi. Nam silva erat, ut dicebat, supra quinquaginta iugerum maceria saepta, quod non leporarium, sed therotrophium appellabat. Ibi erat locus excelsus, ubi triclinio posito cenabamus, quo Orphea vocari iussit. {{pn|XIII.3|3}}Qui cum eo venisset cum stola et cithara cantare esset iussus, bucina inflavit, ut tanta circumfluxerit nos cervorum aprorum et ceterarum quadripedum multitudo, ut non minus formosum mihi visum sit spectaculum, quam in Circo Maximo aedilium sine Africanis bestiis cum fiunt venationes. ==<span id='XIV.1'></span>XIV.== Axius, Tuas partes, inquit, sublevavit Appius, O Merula noster. Quod ad venationem pertinet, breviter secundus trasactus est actus, nec de cochleis ac gliribus quaero, quod relicum est; neque enim magnum molimentum esse potest. Non istuc tam simplex est, inquit Appius, quam tu putas, O Axi noster. Nam et idoneus sub dio sumendus locus cochleariis, quem circum totum aqua claudas, ne, quas ibi posueris ad partum, non liberos earum, sed ipsas quaeras. {{pn|XIV.2|2}}Aqua, inquam, finiendae, ne fugitivarius sit parandus. Locus is melior, quem et non coquit sol et tangit ros. Qui si naturalis non est, ut fere non sunt in aprico loco, neque habeas in opaco ubi facias, ut sunt sub rupibus ac montibus, quorum adluant radices lacus ac fluvii, manu facere oportet roscidum. Qui fit, si adduxeris fistula et in eam mammillas imposueris tenues, quae eructent aquam, ita ut in aliquem lapidem incidat ac late dissipetur. {{pn|XIV.3|3}}Parvus iis cibus opus est, et is sine ministratore, et hunc, dum serpit, non solum in area reperit, sed etiam, si rivus non prohibet, parietes stantes invenit. Denique ipsae et ruminantes ad propolam vitam diu producunt, cum ad eam rem pauca laurea folia intericiant et aspergant furfures non multos. Itaque cocus has vivas an mortuas coquat, plerumque nescit. {{pn|XIV.4|4}}Genera cochlearum sunt plura, ut minutae albulae, quae afferuntur e Reatino, et maximae, quae de Illyrico apportantur, et mediocres, quae ex Africa afferuntur; non quo non in his regionibus quibusdam locis ac magnitudinibus sint disperiles; nam et valde amplae sunt ex Africa, quae vocantur solitannae, ita ut in eas LXXX quadrantes coici possint, et sic in aliis regionibus eaedem inter se collatae minores ac maiores. {{pn|XIV.5|5}}Hae in fetura pariunt innumerabilia. Earum semen minutum ac testa molli diuturnitate obdurescit. Magnis insulis in areis factis magnum bolum deferunt aeris. Has quoque saginare solent ita, ut ollam cum foraminibus incrustent sapa et farri, ubi pascantur, quae foramina habeat, ut intrare aer possit; vivax enim haec natura. ==<span id='XV.1'></span>XV.== Glirarium autem dissimili ratione habetur, quod non aqua, sed maceria locus saepitur; tota levi lapide aut tectorio intrinsecus incrustatur, ne ex ea erepere possit. In eo arbusculas esse oportet, quae ferant glandem. Quae cum fructum non ferunt, intra maceriem iacere oportet glandem et castaneam, unde saturi fiant. {{pn|XV.2|2}}Facere iis cavos oportet laxiores, ubi pullos parere possint; aquam esse tenuem, quod ea non utuntur multum et aridum locum quaerunt. Hae saginantur in doliis, quae etiam in villis habent multi, quae figuli faciunt multo aliter atque alia, quod in lateribus eorum semitas faciunt et cavum, ubi cibum constituant. In hoc dolium addunt glandem aut nuces iuglandes aut castaneam. Quibus in tenebris cum operculum impositum est in doleis, fiunt pingues. ==<span id='XVI.1'></span>XVI.== Appius, Igitur relinquitur, inquit, de pastione villatica tertius actus de piscinis. Quid tertius? inquit Axius. An quia tu solitus es in adulescentia tua domi mulsum non bibere propter parsimoniam, nos mel neclegemus? Appius nobis, Verum dicit, inquit. {{pn|XVI.2|2}}Nam cum pauper cum duobus fratribus et duabus sororibus essem relictus, quarum alteram sine dote dedi Lucullo, a quo hereditate me cessa primum et primus mulsum domi meae bibere coepi ipse, cum interea nihilo minus paene cotidie in convivio omnibus daretur mulsum. {{pn|XVI.3|3}}Praeterea meum erat, non tuum, eas novisse volucres, quibus plurimum natura ingeni atque artis tribuit. Itaque eas melius me nosse quam te ut scias, de incredibili earum arte naturali audi. Merula, ut cetera fecit, historicos quae sequi melitturgoe soleant demonstrabit. {{pn|XVI.4|4}}Primum apes nascuntur partim ex apibus, partim ex bubulo corpore putrefacto. Itaque Archelaus in epigrammate ait eas esse <poem> :boos phthimenes peplanemena tekna, idem :hippon men sphekes genea, moschon de melissai. </poem> Apes non sunt solitaria natura, ut aquilae, sed ut homines. Quod si in hoc faciunt etiam graculi, at non idem, quod hic societas operis et aedificiorum, quod illic non est, hic ratio atque ars, ab his opus facere discunt, ab his aedificare, ab his cibaria condere. {{pn|XVI.5|5}}Tria enim harum: cibus, domus, opus, neque idem quod cera cibus, nec quod mel, nec quod domus. Non in favo sex angulis cella, totidem quot habet ipsa pedes? Quod geometrae hexagonon fieri in orbi rutundo ostendunt, ut plurimum loci includatur. Foris pascuntur, intus opus faciunt, quod dulcissimum quod est, et deis et hominibus est acceptum, quod favus venit in altaria et mel ad principia convivi et in secundam mensam administratur. {{pn|XVI.6|6}}Haec ut hominum civitates, quod hic est et rex et imperium et societas. Secuntur omnia pura. Itaque nulla harum adsidit in loco inquinato aut eo qui male oleat, neque etiam in eo qui bona olet unguenta. Itaque iis unctus qui accessit, pungunt, non, ut muscae, ligurriunt, quod nemo has videt, ut illas, in carne aut sanguine aut adipe. Ideo modo considunt in eis quorum sapor dulcis. {{pn|XVI.7|7}}Minime malefica, quod nullius opus vellicans facit deterius, neque ignava, ut non, qui eius conetur disturbare, resistat; neque tamen nescia suae imbecillitatis. Quae cum causa Musarum esse dicuntur volucres, quod et, si quando displicatae sunt, cymbalis et plausibus numero redducunt in locum unum; et ut his dis Helicona atque Olympon adtribuerunt homines, sic his floridos et incultos natura adtribuit montes. {{pn|XVI.8|8}}Regem suum secuntur, quocumque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, succollant, quod eum servare volunt. Neque ipsae sunt inficientes nec non oderunt inertes. Itaque insectantes ab se eiciunt fucos, quod hi neque adiuvant et mel consumunt, quos vocificantes plures persecuntur etiam paucae. Extra ostium alvi opturant omnia, qua venit inter favos spiritus, quam erithacen appellant Graeci. {{pn|XVI.9|9}}Omnes ut in exercitu vivunt atque alternis dormiunt et opus faciunt pariter et ut colonias mittunt, iique duces conficiunt quaedam ad vocem ut imitatione tubae. Tum id faciunt, cum inter se signa pacis ac belli habeant. Sed, O Merula, Axius noster ne, dum haec audit physica, macescat, quod de fructu nihil dixi, nunc cursu lampada tibe trado. {{pn|XVI.10|10}}Merula, De fructu, inquit, hoc dico, quod fortasse an tibi satis sit, Axi, in quo auctorem habeo non solum Seium, qui alvaria sua locata habet quotannis quinis milibus pondo mellis, sed etiam hunc Varronem nostrum, quem audivi dicentem duo milites se habuisse in Hispania fratres Veianios ex agro Falisco locupletis, quibus cum a patre relicta esset parva villa et agellus non sane maior iugero uno, hos circum villam totam alvaria fecisse et hortum habuisse ac relicum thymo et cytiso opsevisse et apiastro, quod alii meliphyllon, alii melissophyllon, quidam melittaenam appellant. {{pn|XVI.11|11}}Hos numquam minus, ut peraeque ducerent, dena milia sestertia ex melle recipere esse solitos, cum dicerent velle exspectare, ut suo potius tempore mercatorem admitterent, quam celerius alieno. Dic igitur, inquit, ubi et cuius modi me facere oporteat alvarium, ut magnos capiam fructus. {{pn|XVI.12|12}}Ille, melittonas ita facere oportet, quos alii melitrophia appellant, eandem rem quidam mellaria. Primum secundum villam potissimum, ubi non resonent imagines (hic enim sonus harum fugae existimatur esse protelum), esse oportet aere temperato, neque aestate fervido neque hieme non aprico, ut spectet potissimum ad hibernos ortus, qui prope se loca habeat ea, ubi pabulum sit frequens et aqua pura. {{pn|XVI.13|13}}Si pabulum naturale non est, ea oportet dominum serere, quae maxime secuntur apes. Ea sunt rosa, serpyllon, apiastrum, papaver, faba, lens, pisum, ocimum, cyperum, medice, maxime cytisum, quod minus valentibus utilissimum est. Etenim ab aequinoctio verno florere incipit et permanet ad alterum aequinoctium. {{pn|XVI.14|14}}Sed ut hoc aptissimum ad sanitatem apium, sic ad mellificium thymum. Propter hoc Siculum mel fert palmam, quod ibi thymum bonum frequens est. Itaque quidam thymum contundunt in pila et diluunt in aqua tepida; eo conspergunt omnia seminaria consita apium causa. {{pn|XVI.15|15}}Quod ad locum pertinet, hoc genus potissimum eligendum iuxta villam, non quo non in villae porticu quoque quidam, quo tutius esset, alvarium collocarint. Ubi sint, alii faciunt ex viminibus rutundas, alii e ligno ac corticibus, alii ex arbore cava, alii fictiles, alii etiam ex ferulis quadratas longas pedes circiter ternos, latas pedem, sed ita, ubi parum sunt quae compleant, ut eas conangustent, in vasto loco inani ne despondeant animum. Haec omnia vocant a mellis alimonio alvos, quas ideo videntur medias facere angustissimas, ut figuram imitentur earum. {{pn|XVI.16|16}}Vitiles fimo bubulo oblinunt intus et extra, ne asperitate absterreantur, easque alvos ita collocant in mutulis parietis, ut ne agitentur neve inter se contingant, cum in ordinem sint positae. Sic intervallo interposito alterum et tertium ordinem infra faciunt et aiunt potius hinc demi oportere, quam addi quartum. Media alvo, qua introeant apes, faciunt foramina parva dextra ac sinistra. {{pn|XVI.17|17}}Ad extremam, qua mellarii favum eximere possint, opercula imponunt. Alvi optimae fiunt corticeae, deterrimae fictiles, quod et frigore hieme et aestate calore vehementissime haec commoventur. Verno tempore et aestivo fere ter in mense mellarius inspicere debet fumigans leniter eas et ab spurcitiis purgare alvum et vermiculos eicere. {{pn|XVI.18|18}}Praeterea ut animadvertat ne reguli plures existant; inutiles enim fiunt propter seditiones. Et quidam dicunt, tria genera cum sint ducum in apibus, niger ruber varius, ut Menecrates scribit, duo, niger et varius, qui ita melior, ut expediat mellario, cum duo sint in eadem alvo, interficere nigrum, cum sit cum altero rege, esse seditiosum et corrumpere alvom, quod fuget aut cum multitudine fugetur. {{pn|XVI.19|19}}De reliquis apibus optima est parva varia rutunda. Fur qui vocabitur, ab aliis fucus, est ater et lato ventre. Vespa, quae similitudinem habet apis, neque socia est operis et nocere solet morsu, quam apes a se secernunt. Hae differunt inter se, quod ferae et cicures sunt. Nunc feras dico, quae in silvestribus locis pascitant, cicures, quae in cultis. Silvestres minores sunt magnitudine et pilosae, sed opifices magis. In emendo emptorem videre oportet, valeant an sint aegrae. {{pn|XVI.20|20}}Sanitatis signa, si sunt frequentes in examine et si nitidae et si opus quod faciunt est aequabile ac leve. Minus valentium signa, si sunt pilosae et horridae, ut pulverulentae, nisi opificii eas urget tempus; tum enim propter laborem asperantur ac marcescunt. {{pn|XVI.21|21}}Si transferendae sunt in alium locum, id facere diligenter oportet et tempora, quibus id potissimum facias, animadvertendum et loca, quo transferas, idonea providendum: tempora, ut verno potius quam hiberno, quod hieme difficulter consuescunt quo translatae manere, itaque fugiunt plerumque. Si e bono loco transtuleris eo, ubi idonea pabulatio non sit, fugitivae fiunt. Nec, si ex alvo in alvum in eodem loco traicias, neglegenter faciendum, {{pn|XVI.22|22}}sed et in quam transiturae sint apes, ea apiastro perfricanda, quod inlicium hoc illis, et favi melliti intus ponendi a faucibus non longe, ne, cum animadverterint aut inopiam esse *** habuisse dicit. Is ait, cum sint apes morbidae propter primoris vernos pastus, qui ex floribus nucis graecae et cornus fiunt, coeliacas fieri atque urina pota reficiendas. {{pn|XVI.23|23}}Propolim vocant, e quo faciunt ad foramen introitus protectum ante alvum maxime aestate. Quam rem etiam nomine eodem medici utuntur in emplastris, propter quam rem etiam carius in sacra via quam mel venit. Erithacen vocant, quo favos extremos inter se conglutinant, quod est aliud melle et propoli; itaque in hoc vim esse illiciendi. Quocirca examen ubi volunt considere, eum ramum aliamve quam rem oblinunt hoc admixto apiastro. {{pn|XVI.24|24}}Favus est, quem fingunt multicavatum e cera, cum singula cava sena latera habeant, quot singulis pedes dedit natura. Neque quae afferunt ad quattuor res faciendas, propolim, erithacen, favum, mel, ex iisdem omnibus rebus carpere dicunt. Simplex, quod e malo punico et asparago cibum carpant solum, ex olea arbore ceram, e fico mel, sed non bonum. {{pn|XVI.25|25}}Duplex ministerium praeberi, ut e faba, apiastro, cucurbita, brassica ceram et cibum; nec non aliter duplex quod fit e malo et piris silvestribus, cibum et mel; item aliter duplex quod e papavere, ceram et mel. Triplex ministerium quoque fieri, ut ex nuce Graeca et e lapsano cibum, mel, ceram. Item ex aliis floribus ita carpere, ut alia ad singulas res sumant, alia ad plures, {{pn|XVI.26|26}}nec non etiam aliud discrimen sequantur in carptura aut eas sequatur, ut in melle, quod ex alia re faciant liquidum mel, ut e siserae flore, ex alia contra spissum, ut e rore marino; sic ex alia re, ut e fico mel insuave, e cytiso bonum, e thymo optimum. {{pn|XVI.27|27}}Cibi pars quod potio et ea iis aqua liquida, unde bibant esse oportet, eamque propinquam, quae praeterfluat aut in aliquem lacum influat, ita ut ne altitudine escendat duo aut tres digitos; in qua aqua iaceant testae aut lapilli, ita ut exstent paulum, ubi adsidere et bibere possint. In quo diligenter habenda cura ut aqua sit pura, quod ad mellificium bonum vehementer prodest. {{pn|XVI.28|28}}Quod non omnis tempestas ad pastum prodire longius patitur, praeparandus his cibus, ne tum melle cogantur solo vivere aut relinquere exinanitas alvos. Igitur ficorum pinguium circiter decem pondo decoquont in aquae congiis sex, quas coctas in offas prope apponunt. Alii aquam mulsam in vasculis prope ut sit curant, in quae addunt lanam puram, per quam sugant, uno tempore ne potu nimium impleantur aut ne incidant in aquam. Singula vasa ponunt ad alvos, haec supplentur. Alii uvam passam et ficum cum pisierunt, affundunt sapam atque ex eo factas offas apponunt ibi, quo foras hieme in pabulum procedere tamen possint. {{pn|XVI.29|29}}Cum examen exiturum est, quod fieri solet, cum adnatae prospere sunt multae ac progeniem ut coloniam emittere volunt, ut olim crebro Sabini factitaverunt propter multitudinem liberorum, huius quod duo solent praeire signa, scitur: unum, quod superioribus diebus, maxime vespertinis, multae ante foramen {{pn|XVI.30|30}}ut uvae aliae ex aliis pendent conglobatae; alterum, quod, cum iam evolaturae sunt aut etiam inceperunt, consonant vehementer, proinde ut milites faciunt, cum castra movent. Quae primum exierunt, in conspectu volitant reliquas, quae nondum congregatae sunt, respectantes, dum conveniant. A mellario cum id fecisse sunt animadversae, iaciundo in eas pulvere et circumtinniendo aere perterritae, {{pn|XVI.31|31}}quo volunt perducere, non longe inde oblinunt erithace atque apiastro ceterisque rebus, quibus delectantur. Ubi consederunt, afferunt alvum eisdem inliciis litam intus et prope apposita fumo leni circumdato cogunt eas intrare. Quae in novam coloniam cum introierunt, permanent adeo libenter, ut etiam si proximam posueris illam alvum, unde exierunt, tamen novo domicilio potius sint contentae. {{pn|XVI.32|32}}Quod ad pastiones pertinere sum ratus quoniam dixi, nunc iam, quoius causa adhibetur ea cura, de fructu dicam. Eximendorum favorum signum sumunt ex ipsis uiris alvos habeat nem congerminarit coniecturam capiunt, si intus faciunt bombum et, cum intro eunt ac foras, trepidant et si, opercula alvorum cum remoris, favorum foramina obducta videntur membranis, cum sint repleti melle. {{pn|XVI.33|33}}In eximendo quidam dicunt oportere ita ut novem partes tollere, decumam relinquere; quod si omne eximas, fore ut discedant. Alii hoc plus relincunt, quam dixi. Ut in aratis qui faciunt restibiles segetes, plus tollunt frumenti ex intervallis, sic in alvis, si non quotannis eximas aut non aeque multum, et magis his assiduas habeas apes et magis fructuosas. {{pn|XVI.34|34}}Eximendorum favorum primum putant esse tempus vergiliarum exortu, secundum aestate acta, antequam totus exoriatur arcturus, tertium post vergiliarum occasum, et ita, si fecunda sit alvos, ut ne plus tertia pars eximatur mellis, reliquum ut hiemationi relinquatur; sin alvus non sit fertilis, ne quid eximatur. Exemptio cum est maior, neque universam neque palam facere oportet, ne deficiant animum. Favi qui eximuntur, siqua pars nihil habet aut habet incunatum, cultello praesicatur. {{pn|XVI.35|35}}Providendum ne infirmiores a valentioribus opprimantur, eo enim minuitur fructus; itaque imbecilliores secretas subiciunt sub alterum regem. Quae crebrius inter se pugnabant, aspargi eas oportet aqua mulsa. Quo facto non modo desistunt pugna, sed etiam conferciunt se lingentes, eo magis, si mulso sunt asparsae, quo propter odorem avidius applicant se atque obstupescunt potantes. {{pn|XVI.36|36}}Si ex alvo minus frequentes evadunt ac subsidit aliqua pars, subfumigandum et prope apponendum bene olentium herbam maxime apiastrum et thymum. {{pn|XVI.37|37}}Providendum vehementer ne propter aestum aut propter frigus dispereant. Si quando subito imbri in pastu sunt oppressae aut frigore subito, antequam ipsae providerint id fore, quod accidit raro ut decipiantur, et imbris guttis uberibus offensae iacent prostratae, ut efflictae, colligendum eas in vas aliquod et reponendum in tecto loco ac tepido, proximo die quam maxime tempestate bona cinere facto e ficulneis lignis infriandum paulo plus caldo quam tepidiore. Deinde concutiendum leviter ipso vaso, ut manu non tangas, et ponendae in sole. {{pn|XVI.38|38}}Quae enim sic concaluerunt, restituunt se ac revivescunt, ut solet similiter fieri in muscis aqua necatis. Hoc faciendum secundum alvos, ut reconciliatae ad suum quaeque opus et domicilium redeant. ==<span id='XVII.1'></span>XVII.== Interea redit ad nos Pavo et, Si vultis, inquit, ancoras tollere, latis tabulis sortitio fit tribuum, ac coepti sunt a praecone recini, quem quaeque tribus fecerit aedilem. Appius confestim surgit, ut ibidem candidato suo gratularetur ac discederet in hortos. Merula, Tertium actum de pastionibus villaticis postea, inquit, tibi reddam, Axi. Consurgentibus illis, Axius mihi respectantibus nobis, quod et candidatum nostrum venturum sciebamus, Non laboro, inquit, hoc loco discessisse Merulam. {{pn|XVII.2|2}}Reliqua enim fere mihi sunt nota, quod, cum piscinarum genera sint duo, dulcium et salsarum, alterum apud plebem et non sine fructu, ubi Lymphae aquam piscibus nostris villaticis ministrant; illae autem maritimae piscinae nobilium, quibus Neptunus ut aquam et piscis ministrat, magis ad oculos pertinent, quam ad vesicam, et potius marsippium domini exinaniunt, quam implent. Primum enim aedificantur magno, secundo implentur magno, tertio aluntur magno. {{pn|XVII.3|3}}Hirrus circum piscinas suas ex aedificiis duodena milia sestertia capiebat. Eam omnem mercedem escis, quas dabat piscibus, consumebat. Non mirum; uno tempore enim memini hunc Caesari duo milia murenarum mutua dedisse in pondus et propter piscium multitudinem quadragies sestertio villam venisse. Quae nostra piscina mediterranea ac plebeia recte dicitur dulcis et illa amara; quis enim nostrum non una contentus est hac piscina? Quis contra maritumas non ex piscinis singulis coniunctas habet pluris? {{pn|XVII.4|4}}Nam ut Pausias et ceteri pictores eiusdem generis loculatas magnas habent arculas, ubi discolores sint cerae, sic hi loculatas habent piscinas, ubi dispares disclusos habeant pisces, quos, proinde ut sacri sint ac sanctiores quam illi in Lydia, quos sacrificanti tibi, Varro, ad tibicinem gregatim venisse dicebas ad extremum litus atque aram, quod eos capere auderet nemo, cum eodem tempore insulas Lydorum ibi choreuousas vidisses, sic hos piscis nemo cocus in ius vocare audet. {{pn|XVII.5|5}}Quintus Hortensius, familiaris noster, cum piscinas haberet magna pecunia aedificatas ad Baulos, ita saepe cum eo ad villam fui, ut illum sciam semper in cenam pisces Puteolos mittere emptum solitum. {{pn|XVII.6|6}}Neque satis erat eum non pasci e piscinis, nisi etiam ipse eos pasceret ultro ac maiorem curam sibi haberet, ne eius esurirent mulli, quam ego habeo, ne mei in Rosea esuriant asini, et quidem utraque re, et cibo et potione, cum non paulo sumptuosius, quam ego, ministraret victum. Ego enim uno servulo, hordeo non multo, aqua domestica meos multinummos alo asinos; Hortensius primum qui ministrarent piscatores habebat complures, et ei pisciculos minutos aggerebant frequenter, qui a maioribus absumerentur. {{pn|XVII.7|7}}Praeterea salsamentorum in eas piscinas emptum coiciebat, cum mare turbaret ac per tempestatem macellum piscinarum obsonium praeberet neque everriculo in litus educere possent vivam saginam, plebeiae cenae piscis. Celerius voluntate Hortensi ex equili educeres redarias, ut tibi haberes, mulas, quam e piscina barbatum mullum. {{pn|XVII.8|8}}Atque, ille inquit, non minor cura erat eius de aegrotis piscibus, quam de minus valentibus servis. Itaque minus laborabat ne servos aeger aquam frigidam, quam ut recentem biberent sui pisces. Etenim hac incuria laborare aiebat M. Lucullum ac piscinas eius despiciebat, quod aestuaria idonea non haberet, ac reside aqua in locis pestilentibus habitarent pisces eius; {{pn|XVII.9|9}}contra ad Neapolim L. Lucullum, posteaquam perfodisset montem ac maritumum flumen immisisset in piscinas, qui reciproce fluerent ipsae, Neptuno non cedere de piscatu. Factum esse enim ut amicos pisces suos videatur propter aestus eduxisse in loca frigidiora, ut Apuli solent pecuarii facere, qui per calles in montes Sabinos pecus ducunt. In Baiano autem aedificans tanta ardebat cura, ut architecto permiserit vel ut suam pecuniam consumeret, dummodo perduceret specus e piscinis in mare obiecta mole, qua aestus bis cotidie ab exorta luna ad proximam novam introire ac redire rursus in mare posset ac refrigerare piscinas. {{pn|XVII.10|10}}Nos haec. At strepitus ab dextra et cum lata candidatus noster designatus aedilis in villam. Cui nos occedimus et gratulati in Capitolium persequimur. Illi inde endo suam domum, nos nostram, o Pinni noster, sermone de pastione villatica summatim hoc, quem exposui, habito. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} 3dsakwp6nc9o5vqqvfxswmb2sk8v9zu 0 50635 264848 227173 2026-05-06T20:04:40Z Demetrius Talpa 13304 264848 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Leo I Papa |OperaeTitulus= De haeresi et historia Eutychiana |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1846 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Leo_I_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/55|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 55]]''' ''LeoI.DeHaEtH3 55 Leo I440-461 Parisiis J. P. Migne 1846 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' ==LIBER PRIMUS.== ===316 PROLOQUIUM.=== Sanctus Leo Magnus strenuus catholicae fidei propugnator, jugulatis jam Priscillianistis, clandestinis, ut ait etiam Quesnellus, Manichaeorum motibus peremptis, et reportato tandem de Pelagianismo per Italiae provincias gliscente singulari triumpho, ad majora progredi cogitur, fortiter feliciterque pugnaturus contra Eutychianos, qui, tamquam novi recentesque hostes ex Oriente prodeuntes, Christi Domini incarnationem oppugnabant. Haec autem haeresis, quae ab uno monacho Constantinopolitani monasterii archimandrita, Eutyche appellato, exordia et nomen accepit, ita trium annorum spatio S. pontificis animum occupavit, ut omnem operam et laborem ad eam funditus delendam impendere debuerit; tum etiam gravissima studia adhibere ad reparanda episcoporum et Ecclesiarum jura a factiosis viris summa injuria violata et abolita. Nequidquam recenseam de ejusdem gravi prudentia qua usus est ad eludenda arbitria et eorum libidinem qui sacrorum canonum regulis contemptis, saeculi dumtaxat potestate, nutu et imperio, violenter sacros orthodoxosque pastores e suis sedibus exturbarunt, vel variis poenarum generibus exagitarunt. In quibus muneribus fungendis, quemadmodum animi ejus fortitudo, sapientia summaque prudentia coruscant, ita eminet suprema illa et universa potestas Romanis pontificibus divinitus concessa, pro omnium fidei et Ecclesiarum negotiis cognoscendis et judicandis. A qua quidem speciali praerogativa et privilegio cum haereticos aliosque invidos homines non tantum semper abhorruisse non lateat, verum etiam illam oppugnare et ad exitium perducere nisos fuisse intelligamus, ea videlicet ratione ducti, ut aliorum episcoporum jura ultra debitos limites extendant; magisque synodorum auctoritatem pro arbitrio prolatent, sensim apostolicae sedis dignitatem potestatemque angustis limitibus restringentes; tamen incassum eos laborare conspicimus, si jam, praejudicatis vulgi opinionibus sepositis, rerum omnium veritatem, cum ex conciliorum gestis, tum ex S. pontificis scriptis quae supersunt dumtaxat haurire deliberabimus. Nec enim nostrum sermonem ab his rebus abstinere duximus, quod Paschasius Quesnellus vitam et res a S. Leone gestas cumulatissime descripserit, et fateatur: « Pontificiae dignitati majori quam quisque alius reverentia ad volvot ego. » Subdole id enim affirmavit. Nam nihil eorum praetermisit quae judiciorum 317 novitates in Ecclesia deferrent, veteremque formam et sacrae hierarchiae rationem in Scripturis laudatam depellerent. Cujus quidem Quesnellianae artis exempla infinita propemodum et in isto meae concertationis vestibulo subjicere possem, si importune lectoribus negotium facessere non vererer. Potissimum cum, praeter honoris primatum, nihil prorsus eidem adjudicet, nisi in Romanum episcopatum jurisdictionem, hancque etiam dependentem ab aliis episcopis quos Romano Occidentalium concilio interesse oportebat. Ego igitur qui ab ineunte aetate veritatis studio incensus sum, quamque nonnisi ex purissimis fontibus haurire, aliorumque animos, quorum institutionibus vacare mihi fuerat commissum, imbibere vehementer desideravi, non sine gravi fastidio ad haec animadvertebam. Mecum reputans, non alium sibi scopum in similibus dissertationibus assumpsisse Quesnellum quam incautos parumque in ecclesiastica historia versatos homines ad suas partes trahere, eosque variis illiciis constringere, ut sensim a debita erga apostolicam sedem veneratione, obsequio et obedientia deficiant. Siquidem doctrinae novitas, quae cupiditatem hominibus injicit, tantam vim hoc nostro aevo fere apud quascumque nationes obtinuit, ut sine ullo prorsus sincerae veritatis delectu et amore iis animus despondeatur quae majorum nostrorum instituta et praecepta tradita evertere valent. In hujus nostri saeculi viros qui sibi eruditorum nomen vindicare amant Apostoli illud dictum quadrare mihi videtur: Veniet enim tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus, a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur. Et fabulosa quidem Quesnellum confinxisse in Eutychetis historia rebusque a M. Leone gestis, quis poterit inficiari? Qui episcopalem dignitatem, omnibus episcopis communem cum jurisdictione confundens, ultro fatetur, quam in uno veneratur, in caeteris calcari nolle, contendens ex veteri instituto non haberi tam Eutychetem quam Flavianum de fidei dogmatibus altercantes legitimum et praecipuum judicem controversiarum habuisse Romanum pontificem, ad quem tam actor quam reus sponte cucurrerunt sua jura prosecuturi. Quibus eminentissimi cardinalis Baronii verbis occurrens laudatus Quesnellus, subdole subjicit: « Ultro agnovimus Romanum pontificem pro legitimo, ac, si cum singulis episcopis comparetur, pro praecipuo controversiarum ecclesiasticarum judice: sed quis propterea ferat Flavianum, quem et sedis praerogativa, et sanctimonia singularis, et fidei constantia ad martyrium usque perseverans, tantopere commendare debuerant, cum rebelli, imperito, obscuro ac malae frugis monacho componi, committique exauctoratum presbyterum cum suo ac sanctae sedis episcopo, judicem cum reo, et utrumque veluti de communi dividendo altercantem coram Leone sisti, quasi de incerto causae exitu dimicaturum. Absit tanta a sacratissimo episcoporum coetu injuria. » Quid igitur? Propugnatne Quesnellus supremam Romanorum pontificum judiciariam potestatem, quam Scripturarum testimonia indicant, quamque veterum traditio et praxis ipsis asseruit? Fallit quidem. Nam Romanum pontificem praecipuum et legitimum Ecclesiae controversiarum eo sensu dumtaxat appellat, facta nimirum cum singulis episcopis in suis sedibus existentibus comparatione. Volens forte indicare, nullum R. P. judicium firmum et ratum habendum, quod aliorum episcoporum in synodis coactorum suffragio non adjuvetur atque probetur. Quam cantilenam millies ipse Quesnellus suis in scriptis explicavit. Praeterea si injuriosum esset sacratissimo episcoporum coetui ut reorum subditorum causae semel in provinciis judicatae pontificia auctoritate iterum 318 recognoscerentur, ut ipse fabulatur, jam impune innocentes a metropolitis caeterisque provinciarum suffraganeis episcopis possent vexari, deprimi et gradibus deponi, nec in ecclesiastica hierarchia judex haberetur qui graviores injurias et persecutionibus confectos posset ulcisci. Cum itaque nulli causa justa esse possit, qui contra Ecclesiam matrem arma arripere ausus est, facile in spem adduci potui ut annotatis et rejectis in praecedentibus libris omnibus praecipue Beausobrianis et Quesnellianis nugis atque commentis, id pariter divino opitulante numine praestare possim ad Eutychianam conscribendam historiam manum admovendo. ===CAPUT I. === Eutyches male sentiens de Christi Domini incarnatione ab Eusebio Dorylaei episcopo in Constantinopolitana synodo accusatur. Iterum et tertio a PP. in jus vocatus, se sistere recusat. 1. Eutychetis causa, anno Christi Domini 448, cum Zenon et Posthumianus consulatum agebant, publico et solemni Ecclesiae Constantinopolitanae judicio cognita fuit. Cum videlicet sexto idus Novembris, ibidem triginta illius metropolis episcopis, ad dirimendam litem Florentium inter Sardorum episcopum et Joannem Cossinumque ejusdem Lydiae provinciae episcopos exortam, in unum coeuntibus, Eusebius Dorylaei in Phrygia episcopus quosdam libellos, Eutychetis blasphemias continentes, sacro coetui obtulit. Constantinopolitano monasterio tamquam presbyter et archimandrita praeerat Eutyches, qui exterius sanctimoniam et pietatem profiteri simulans, pravis imbutus doctrinis, fide et monachali instituto abutebatur, Ecclesiae solidissima fundamenta evertere conatus, utramque naturam in Christo post unitionem commiscendo, atque ex duabus unam tantum factam fuisse fabulando. Hos errores primo inter privatos sui monasterii parietes docebat, eos monachis insinuando. Tum audacior factus, ob principum et magnatum favorem, cum amicis novarum rerum amatoribus communicavit; ita ut comperta ejusmodi nequitia ab eodem Eusebio Dorylaei episcopo, cujus cum Eutyche amicitia intercedebat, pluries eum amice corrigere curavit, sed tempus et operam perdere intelligens, illum ad Flavianum in concilium accusavit, ne pestifera haec haeresis in dies majores vires acquireret. 2. Factis igitur ab Eusebio canonicae accusationis libellis, illos obtulit concilio Constantinopolitano, cui et ipse intererat, conjurans eos relegi et inseri monumentis Actorum. Patres autem audientes quae in libellis continebantur, eumdem Eusebium semel iterumque rogarunt ut ipse Eutychetis monasterium adiret, atque ad majores commotiones praecavendas, haeretico resipisci suaderet, blasphemias in quas eruperat sincero corde exsecrando. At accusator hisce PP. et Flaviani potissimum suasionibus non acquievit, quod frequentius hac de causa irritis conatibus ad monasterium perrexerat. Ne itaque haereseos crimen inultum maneret, neve inaudita altera parte ad judicium procederetur, mittendos esse Joannem presbyterum et Andream diaconum decretum est; qui ad monasterium proficiscentes, lecto libello Eutycheti, eidemque dato exemplari, una cum accusatoris nomine, denuntiarent esse ad concilium vocatum, ut sese purgaret. Ipse tamen occurrere et satisfacere penitus abnegavit, dicens hoc sibi esse decretum et definitione quadam ab initio teneri, ut nusquam alibi a sua fraternitate egrediatur, quodammodo enim tamquam in sepulcro degere in monasterio. Sibi quoque Eusebium Dorylaei esse suspectum, 319 nec legitimi accusatoris partes subire contendit: qui (ut ait), tamquam inimicus jam dudum existens, detractionis et injuriae causa hanc accusationem adversus eum confecerit. Tandem fassus est Eutyches ipse se paratum fore consentire et subscribere expositioni SS. PP. qui in Nicaeno et Ephesino conciliis definierunt, et velle solas Scripturas scrutari, tamquam PP. expositionibus firmiores. Et propterea post Incarnationem Dei Verbi (hoc est post Nativitatem Domini nostri Jesu Christi) unam naturam adorare, et hanc Dei incarnati et inhumanati. Quas propositiones ex quodam libro perlegebat. Hac ergo relatione a PP. audita, eaque ab Athanasio, Basilii Seleuciensis diacono, qui tamquam testis aderat, confirmata, eodem Eusebio Dorylaei efflagitante, secundo juxta juris regulas Eutyches ad concilium venire vocatur, missa ad eum per Mamam et Theophilum presbyteros citationis schedula, in qua ad concilium venire sine mora eidem praecipiebatur: ne, subterfugiens, aiebat, in faciem convinci, subjaceret divinarum regularum severitati. Nec enim (addebant) rationalis est satisfactio dicere te decrevisse non procedere de monasterio. Interim cum novi legati proficiscebantur, Eusebius, exsurgens in medio, dixit sibi certo esse nuntiatum Eutychetem susquedeque omnia vertere, volumen per monasteria dirigere, monachos ad seditionem excitare, ad quas turbas atque tumultus certo certius cognoscendos interpellari petiit Abrahamium presbyterum Martyrii Constantinopolitani, quod est in septimo (hoc est in suburbio ). Dum itaque ad rerum veritatem magis explorandam diaconi atque presbyteri ad varia monasteria mitterentur, ut diligentius inquirerent an a monachis subscriptiones pravis suis dictis consonas Eutyches extorsisset, jam Mamas et Theophilus ad concilium reversi sunt, nuntiantes monachos sibi obvios ad portas Eutychiani monasterii habuisse, dicentes archimandritam aegrotare, neminemque posse videre. Qui tandem, novi adventus causa cognita, post varias contentiones, concilii legatos ad Eutychetem adduxerunt. Is ergo; vix visa atque lecta citationis schedula, respondit infirmitatis atque senectutis praetextu se definitum habuisse non egredi e monasterio. 3. Tertio Eutychetem esse in jus vocandum PP. deliberarunt, ut canonum regulae apprime servarentur. Propterea accitis Memnone, sacrorum vasorum custode, Epiphanio et Germano diaconis, novam schedulam ad accusatum Eutychetem miserunt. Veritus tamen is ne tamquam contumax haberetur, neve in eum absentem concilium sententiam proferret, PP. illudere nisus est, misso quodam Abrahamio, cum aliis duobus monachis, qui pro eo excusationes facerent et, si fas esset, pro ipso in jus venientes, objectis responderent. Flavianus hos perhumaniter excipi voluit: sed horum petitionem statim rejecit, dicendo non posse ipsos Eutychetis causam ibidem agere, quia possibile non est altero accusato pro eo alterum dicere. Multa tamen et varia Abrahamium archimandritam concilii PP. dixisse, ut quadam miseratione erga Eutychetem flecterentur, quaeque nulla ratione a sacro illo episcoporum coetu probata fuerunt, jam ex Conciliorum collectione exploratum est. 4. Quemadmodum ergo tertiam vocationis schedulam a Memnone et duobus aliis diaconis exhibitam Eutyches exceperit, disserendum est. Accepta itaque charta atque lecta, dixit se misisse presbyterum et archimandritam Abrahamium ad Flavianum archiepiscopum et ad concilium, 320 ut ex persona sua consentirent omnibus, quae dicta sunt a SS. PP. in Nicaea et Epheso congregatis, et omnibus quae a beato Cyrillo fuerant conscripta. Ad consuetam deinde excusationem confugit, addendo infirmitate detineri, et propterea Abrahamium archimandritam misisse. Quam excusationem, cum ferventius Memnon refelleret, dicendo, quia debes pervenire, et praesentare te in sancta synodo, et satisfacere his quibus impeteris, ipse se perstrictum cognoscens, demum subjecit: quia exspecto papam Abrahamium, forte exorabit Dominum et sanctam synodum. Non abscedere e monasterio, donec Abrahamius reverteretur, secum et cum Eutychete Memnon consulebat. Sed Eutyches sibi gratius fore respondit, potius supplicari Domino archiepiscopo Flaviano, et sanctae synodo, quatenus inducias praesentis septimanae tribuerent; et secunda feria, volente Deo ingredior, et satisfacio Domino et sanctae synodo. Dum haec Eutychetem inter et laudatos synodi legatos agitabantur, Patres in sexta concilii sessione detinebantur, eorum relationes audientes quos ad varia monasteria direxerant, quid, qualiave Eutyches molitus fuerat ad turbas in monachos excitandas, eosque seducendos, ut pravis suis dictis subscriberent. Eusebius Eutychetis accusator fassus est se compertum habere Mamam atque Theophilum, qui alteram vocationis schedulam ad Eutychetem detulere, multa ex haeretico homine audivisse, quae sub fide monimentorum non sunt professi. Quare si manifesta fierent comprobatio certa habetur de laesa Eutychetis fide. Hos ergo vocari Eusebius petiit, ut cum jurejurando supra Evangeliorum codices quod audierunt narrarent. Aderat tum solus Theophilus. Nam Mamas nondum ut sessioni assisteret venerat. Rogatus itaque Theophilus, sincere confessus est quod accepit Eutyches alterum commonitorium, quo in jus vocabatur, coepit velle disputare, praesente Narsete presbytero, Maximo archimandrita, aliisque monachis. Dicebat enim: In qua scriptura habentur duae naturae? Deinde vero quis sanctorum Patrum exposuit Deum Verbum habere duas naturas? Quibus interrogationibus Mamas occurrebat, respondens nec in Scripturis tantum haberi. At Eutyches: in sanctorum Patrum expositionibus vocabulum illud non jacere. Pari ratione duas a SS. PP. naturas praedicari Mamas constanter propugnabat, cum filius ex Maria natus perfectus Deus et perfectus homo debeat appellari. Quod argumentum Mamas sequenti propositione clausit: Quid ergo prohibet nos dicere ex duabus naturis unum Filium? At Eutyches, quamvis hisce dictis perstringeretur, pervicacius negavit posse assentiri; malens potius depositioni aut cuicumque alii subesse malo et incommodo, quam duas in Christo post unitionem confiteri naturas. Quare autem in praecedenti sessione non narraverint Mamas et Theophilus tum Flavianus sciscitatus est. Cui Theophilus reposuit: Scit vestra sanctitas quia non pro hac causa directi sumus, sed tantummodo vocare presbyterum Eutychen. Propter quod minime interrogati, superfluum putavimus haec dicere, de quibus mandatum non habuimus. Adveniente postea Mama, praecedentibus dictis fidem accrevit. 5. Absoluto interim induciarum tempore quod Eutyches petierat ut in jus veniret, iterum vigesima prima die Novembris PP. ad septimam sessionem convenerunt. Et cum a pluribus, mandante Flaviano, per ecclesiam, tum circa ecclesiam perquisitum fuisset, an Eutyches advenisset, et nullibi hunc reperiissent, tandem Joannes presbyter nuntiavit magna multitudine militum, monachorum et praefectionarum apparitorum praetorio circumseptum, qui eum ad concilium ingredi permittere recusabant, nisi prius facta promissione PP. restituturos ejus personam. Magnus quoque Silentiarius ab imperatore missus, et ipse concilium ingredi exoptabat. 321 Potestate itaque huic facta ut concilium ingrederetur, statim ab imperatore mandata quaedam scripto consignata accepisse sacro coetui indicanda testabatur. Quarum summa illa erat, de Ecclesiarum pace sollicitudinem habere, et de custodienda fide, quae in Nicaena et Ephesina synodis fuerat stabilita. Qua de causa Florentium virum fidelem et testimoniis probatum in recta fide volebat interesse illius synodi audientiae. Tum imperatori multos annos acclamatum est, et gratias eidem habuerunt. Postea in medium prosilientes Eusebius Dorylaei accusator et Eutyches, hujus causa ad exitum perducta est, et lectis S. Cyrilli epistolis ad Orientales conscriptis, cum Aetius lector ad eam partem pervenit, in qua dicitur Jesum Christum perfectum esse Deum, et perfectum hominem, de Maria Virgine secundum humanitatem natum, Patri secundum Divinitatem consubstantialem, nobis vero secundum humanitatem, et reliqua quae sequuntur, statim Eusebius dixit Eutychen his haud assentiri. Cujus quippe rei veritas ut sine ulla ambiguitatis specie vel falsitatis suspicione innotesceret, ad ea quae jam in Actis descripta erant provocatum est. Deinde vero pluries Eutychen interrogarunt, et illius publicam confessionem excipientes, plene intellexerunt eum novum haereticumque dogma contra incarnationis Domini nostri Jesu Christi mysterium tueri, et pervicacius propugnare, non absimilem quidem a Valentini et Apollinaris erroribus et perversitate, idcirco lacrymantes et gementes perfectam ejus perditionem, omni ecclesiastico gradu, monasterii primatu et communione eum privarunt. Haec autem Eutychianae haereseos initia fuisse, hanc judicii formam religiosius secundum canonum regulas concilii Constantinopolitani PP. servasse, nullatenus dubitandum est; quae nos quidem paulo fusius ex Actis quae supersunt descripsimus. Quamvis revera id nobis minime opus fuisset, cum doctissimus et eminentissimus cardinalis Baronius summa eruditione qua pollebat majori et accuratiori studio omnia recensuit quae hactenus de concilio Constantinopolitano et Eutychianae haereseos exordiis narravimus. Ad reliqua igitur gradum faciamus. ===CAPUT II.=== Flavianus episcopus absoluta praecedenti provinciali synodo cum omnium Actorum serie litteras dirigit ad sanctum pontificem Leonem Magnum, gestorum petens confirmationem. Id injuria negat Paschasius Quesnellus, cujus argumenta proponuntur, simulque evertuntur. 1. Absoluta jam Constantinopolitana prima synodo, in qua damnatis Eutychetis erroribus, horumque auctore sacerdotali officio et archimadritae praefectura privato, latae in eum sententiae summa in aliis atque aliis Constantinopolitanae urbis publicis locis promulgata est; ut videlicet monachis aliisque catholicis viris scripto commonitorio innotesceret, in posterum haudquaquam cum haeretico et contumaci 322 homine communicare. Quia vero de fidei causa agebatur, Flavianus, ne suis partibus deesset, nulla prorsus mora interposita, summo pontifici Leoni litteras dedit, simulque rerum omnium gestarum seriem ad eumdem direxit. Hujus rei testis fidelissimus imprimis est Liberatus diaconus, qui, recensita Eutychetis damnatione, mox subjecit: Quibus gestis jungens epistolam suam Venerabilis Flavianus, Leoni papae direxit, et quid in concilio gestum fuerat allegavit fideliter. Quae verba, tum ejusdem Flaviani litteras Baronius percurrens, sine ulla haesitatione merito scripsit majorum morem ita faciendo Flavianum esse prosecutum. Refragatur tamen passim Quesnellus, et potissimum ad Christi annum 449, res a S. Leone Magno gestas describens, cum ait: « S. Leo nihil horum quae Constantinopoli gerebantur admonitus a Flaviano (acceptis videlicet ab Eutychete litteris) ne vel innocentem condemnet, vel reum absolvat, ad Theodosium Flavianumque scribit. » Quare autem Flavianus ad Leonem non scripserit, ait: « haud difficile est dictu, seu Eutychen statutum judicio crederet, seu actam causam secundum canonem Ecclesiae in concilio, condemnatumque legitime monachum suae paroeciae, non alias audiendum. » Baronius credit litteras Flaviani aut interceptas, aut retardatas ab Eutychete. Sed tum nihil omnino scriptum a Flaviano constat ex ipsa Flaviani epistola, cujus initium est: Pictate, etc. Audacter nimis, et quasi ex tripode, quaestionem gravissimis involutam difficultatibus paucis et infirmis quidem conjecturis ex sua sententia solvere voluisse Quesnellum quis non videt? Profecto etiam, si sedulo duas illas solas Flaviani epistolas ad Leonem, quas et ipse Quesnellus Graece et Latine typo commisit, lustrabimus, haud facile cuinam primus debeatur locus poterimus judicare. Quinimmo in eam persuasionem descendemus, alteram primo loco in ordine esse statuendam, ut gravissimis adducti conjecturis paulo infra declarabimus. Quis praeterea Quesnello revelavit Flavianum duas dumtaxat Leoni pontifici epistolas dedisse? Ex Vaticanis enim codicibus nos adhuc tertiam eruimus scriptam ad eumdem Leonem occasione Eutychianae haereseos, de qua duo clerici ejusdem Constantinopolitanae Ecclesiae, Gregorius videlicet et Joannes, postulabantur. Quemadmodum ergo hanc tertiam scripsit, cur quartam, quintam, sextam aliasque plures scribere non potuit, quas Eutyches aut intercipere, aut retardare poterat, quemadmodum Baronius rationabiliter suspicatur? Alias autem et alias epistolas Flavianum ad S. pontificem scribere oportuisse, mihi et omnibus cordatis viris persuasum esse debet, potissimum quia damnata haeresis in dies recrudescebat, et quia nova synodus, agente Dioscoro, et Eutychetis factione, cum magna veritatis et fidei jactura fieri postulabatur, quam minime necessarium esse Flavianus ipse etiam ex duabus illius litteris quae hactenus lucem aspexerunt sincere fassus est, cum sola pontificia auctoritate tum haeresis quae surrexit, tum turbae quae propter eam factae sunt facillime destruentur. Dicat, amabo, Quesnellus, putatne Flavianum plane obmutuisse, nec Leoni alias dedisse litteras, cum ipsi innotuit imperatorem, agente eunucho Chrysaphio, et Dioscoro, jam synodum postulare, ut quae jam Constantinopoli contra exortam haeresim definita fuerant abolerent? Figmentum esse probant epistolae illae Flaviani in causa duorum illorum Constantinopolitanorum clericorum, ut superius nos jam indicavimus, quas, Deo Domino opitulante, publici juris faciemus. 2. At quidquid sit de aliis Flaviani epistolis, quae aut temporum injuria interciderunt, aut nunc adhuc obsoletae in secretioribus bibliothecarum 323 aut Archiviorum scriniis custodiuntur, de quibus nec minimam fecit Quesnellus mentionem in elencho quem conscripsit, ea ductus persuasione, quod duas illas tantum vulgatas epistolas Flavianus Leoni dedisset; igitur haudquaquam dubitandum est quod ipse, absoluta jam illa Constantinopolitana synodo, et Eutychete damnato, ad R. P. non scripserit, seriem omnium gestorum mittendo; propterea non labare Baronii conjecturam, qua affirmat ejusmodi epistolas Eutychetis studio aut interceptas, aut retardatas fuisse. Huic sane conjecturae et Quesnellus ipse subscribere debuisset, si ad Leonis litteras harumque temporariam notam attendisset. Quod in praesens nos facere non praetermittimus, ut plenius Quesnelli argumenta evertamus. Et quidem primam Leonis epistolam ad episcopum Flavianum scriptam offendimus kal. Martii, Asterio et Protogene consulatum agentibus, quod incidit in annum 449. Hanc enim ex urbe Roma Constantinopolim comitem Pansophium detulisse, Flavianus ad Leonem rescribens indicavit. Nullas autem epistolas Flavianum Leoni dedisse antequam a comite Pansophio S. pontificis litteras acciperet, minime umquam, sequentibus adductus momentis, potero persuaderi. Etenim si primo tempus spectemus quod comes Pansophius ex Urbe discedens Constantinopolim profecturus insumere debuit; si animadvertamus pariter tum ad aliqua negotia quae vir nobilis apud imperatorem illiusque aulae ministros forte pertractanda habuerat, tum ad novum iter faciendum, ut iterum Romam veniret, certe trium mensium spatium vix sufficere poterat. Quamvis navigationum cursum faciliorem tum fuisse credere debeamus, ob navigiorum copiam e Roma Brundusium versus, et e Brundusio Constantinopolim progredientium; tamen difficilius etiam illud iter reddebatur in primo, id est Martio et Aprili, mense, in quibus etsi mare suapte natura tranquillum sit, ventorum vi magis atque magis agitari atque turbari solet immoderatis tempestatibus. At ultro demus Pansophium comitem prosperum habuisse iter, nec ultra tres menses fuisse retardatum illius ad Urbem regressum, quemadmodum conjici posset ex altera S. Leonis epistola ad eumdem Flavianum scripta; quid vero? An Flavianus tamdiu ad Leonem de Eutychiana haeresi scribere distulit, quamdiu, a Leone ipso exagitatus, litteras accepit? Id nemo sine temeritatis nota affirmabit. Potissimum si ad subsequentes S. Leonis Magni litteras animadvertat. Etenim S. Leo, epist. 22 kalendis Junii scripta, fatetur se recepisse Flaviani epistolas cum synodalibus gestis in Eutychetis causa. Ait scribendi occasionem arripere ex opportuno itinere quod primum honorabilis vir Rodanus Constantinopolim versus aggressurus erat. Brevissimas enim tum fecit litteras. Verum (promittit) de hac re plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit litteras rescribimus, ut fraternitatem tuam quid de tota causa constitui debeat instruamus. 3. Hic cuperem ut Quesnellus et quisquam alius qui illius studiis indulgeat, animadverteret an acceptas a Leone Flaviani litteras cum synodalibus gestis portaverit honorabilis vir comes Pansophius, an alius? Non Pansophius quidem. Cum verba illa: De hac re plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit litteras rescribimus, indicent peculiarem aliquem forte Constantinopolitanae Ecclesiae clericum, ut tum moris erat, a Flaviano missum, qui litteras et synodalia Acta ad summum pontificem deferret. Remittere enim eum debebat Leo cum prolixioribus litteris. Igitur quis credet honorabilem virum, imperialis aulae comitem, 324 remittendum esse, quasi vero tabellarii munus eidem foret demandatum? Potius ergo concludendum est primas Flaviani epistolas cum synodalibus gestis alium latorem habuisse praeter comitem Pansophium, ut evidentissime demonstrant gravissima duo momenta, quae nos statim subjicimus. Alterum est quod, paucis elapsis diebus, prolixiores litteras daturus Flaviano, sicut in praecedenti promiserat, eas his verbis orditur: Lectis dilectionis tuae litteris, quas miramur fuisse tam seras, et gestorum episcopalium ordine recensito. Cur ergo, quo sensu, quave ratione tam seras Flaviani epistolas appellasset, vel si Pansophius eas attulisset, qui vix trium mensium spatium insumpsisset eundo ex Urbe Constantinopolim, et rursus e Constantinopoli Romam revertendo? Si Pansophius has litteras cum synodalibus gestis attulisset, summa celeritate, non sero ad pontificias manus pervenissent, ut ex praecedenti temporum supputatione liquido innotescit. Oportet igitur inferre quempiam alium fuisse harum epistolarum latorem, qui, vel Eutychetis artibus, vel temporum vicissitudinibus, marisque tempestatibus praepeditus, diu in itinere cunctatus est, quemque S. pontifex cum alia epistola, 24 videlicet, Constantinopolim ad ipsum Flavianum remisit. Addimus voces illas, tam seras, non quamcumque cunctationem, sed longam temporis moram indicare, ob quam Leonis animus in admirationem rapiebatur, tamquam ob rem extra omnem ordinem constitutam et insuetam. Ad quae verba cum iterum et tertio sedulo animadverterem, et ex altera parte cognovissem Constantinopolitanam illam provincialem synodum de Eutychetis damnatione labente Novembris mense praecedentis anni absolutam fuisse, inferri posse arbitratus sum Flavianum statim in subsequenti decimo mense ejusdem anni, vel saltem in initio Januarii anni 449 immediate subsequentis, ad Leonem cum synodalibus Actis supra Eutychianum negotium scripsisse, minime exspectatis Leonis litteris, quas per honorabilem virum comitem Pansophium se accepisse affirmat. Quod si Quesnellus mihi objiciat Flavianum priori illa epistola quam in sua editione excudi curavit aperte fateri Eutychen accusatum a religiosissimo episcopo Eusebio, occurrentem ad S. concilium propriaque voce quid ipse sentiret Patribus synodi detegentem, ut qui alienus sit a recta fide deposuimus, prout sanctitatem vestram docebunt cuncta super eo confecta Acta, quae et misimus cum hisce nostris litteris; quasi quod voluerit indicare, non prius ad Leonem scripsisse, quam cum Acta confecta cum hisce litteris miserit; occurram statim respondendo ex reliquo illius epistolae contextu colligi jam pridem Flavianum cum Actis super Eutychem gestis hanc eamdem hujus epistolae partem ad Leonem misisse, iterumque eamdem rescribere coactum, cum, auditis Leonis querimoniis, nondum et litteras et confecta Acta recepisse intellexerit. Id innuere videntur verba illa rotunde prolata: prout sanctitatem vestram docebunt cuncta super eo confecta Acta, quae et misimus cum hisce nostris litteris. Hic autem loqui de re jam praeterito tempore exsecutioni demandata, et de his litteris alias scriptis, tertia subsequens harum epistolarum pars, quam postremo priori addidit et subjecit, cordatis viris videri debet. Si quidem narratis perturbationibus hac de causa in Constantinopolitana Ecclesia ortis, et verbo facto, tum de tabulis publice ab Eutychete propositis, contumeliarum videlicet et mendaciorum plenis, tum de precibus imperatori oblatis, arrogantia et petulantia refertis, gradum facit ad Leonis litteras, quas recenter acceperat. Verum (ait) his ita ex consecutione peractis redditae sunt litterae sanctitatis vestrae per comitem omni admiratione dignum Pansophium. Dicat Quesnellus quando redditae sunt Flaviano per Pansophium Leonis litterae? An non postea quam Flavianus Acta synodalia cum parte praecedenti harum litterarum ad Leonem miserat, quasque nimis sero ipsum S. pontificem accepisse asseverat? Si verba illa, spectato etiam dicendi ordine, alium verum sensum 325 sine ulla detorsione subeant, viri docti poterunt affirmare. At jam alterum momentum, quod ex ejusdem Leonis Operibus eruimus, non alium sensum subire posse indicabit. Semel et iterum sanctus pontifex duobus suis epistolis, 22 nimirum et 24, sibi redditas esse Flaviani epistolas cum synodalibus actis (sed nimis sero) ipsum Constantinopolitanum episcopum fecit certiorem, quarum epistolarum altera kal. Junii fuit conscripta, altera vero idibus ejusdem mensis, quando videlicet Flaviani legatum cum pleniori instructione Constantinopolim remisit. Non igitur necesse erat ut de hisce litteris cum synodalibus Actis acceptis amplius faceret mentionem, nisi, redeunte comite Pansophio, easdem litteras cum exemplaribus Actorum iterasset. Utrumque autem iterasse Flavianum, prodit Leonis epistola trigesima secunda, quae data est kal. Julii ejusdem anni. Cujus quippe epistolae initium cum istud sit: Litteras tuae dilectionibus accepi, cum gestis quae apud vos de fidei quaestione confecta sunt, facile in eam veni opinionem, tum dumtaxat Leoni redditam fuisse eam epistolam cum omnibus suis partibus, et nova appendice, prout in Quesnelliana editione primum obtinet locum. Et quidem id nobis indicatum est ex illius epistolae textu. Nam Leo pontifex, admonito Flaviano de recentioribus receptis litteris et synodalibus gestis, nullam amplius facit mentionem de Eutychete, hujus erroribus et appellatione ad apostolicam sedem, de quibus rebus in praecedentibus litteris sufficienter disseruerat; sed dumtaxat novae illius appendici iteratae epistolae occurrit dicendo: Quamvis evidenter appareat rem de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu; tamen, frater charissime, subsecutos esse significo, quos in hac parte placuit destinare. Verba haec referri debere ad illud quod praefatus Flavianus novissime in suae epistolae appendice scripserat ad Leonem, nemo ibit inficias. Nam cum Flavianus dixerit se R. P. epistolas accepisse postquam damnationis Eutychianae synodalia gesta cum suis epistolis direxerat, atque rebus ita gestis et expeditis sibi dari affirmat sanctitatis suae litteras per comitem Pansophium, quibus edocebatur Eutycheten libellos omni fallacia et calliditate plenos scripsisse, dicendo judicii tempore appellasse vestram sanctitatem, atque idcirco rumorem perferre ea de causa generalem habendam synodum. Nihil tamen in praesentiarum de hac Eutychiana appellatione duximus disserendum, de illa enim suo loco agemus. 4. Interim vero alia potius argumenta subjicimus, quibus non obscure intelligitur Flavianum, damnato depositoque Eutychete, aliter ratiocinatum fuisse quam Quesnellus et novatores commenti sunt; ideoque non tantum scribere cogitasse, sed revera ad Leonem pontificem scripsisse de Constantinopolitano judicio: siquidem summum sacerdotii apicem auctoritatemque in Leone ipso constitutam fassus est; eum videlicet interpellans tamquam catholicae religionis legitimum fidejussorem, ad quem spectat communem rem sanctarumque Ecclesiarum compositionem vindicare. 326 Secundo, eumdem pontificem rogat ut suo scripto ratam ac validam haberi velit canonicam depositionem adversum eum, Eutychen videlicet factam. Tertio in mente repositum illud habens, quod Christus Petro dixerat, de fide fratrum confirmanda, subjicit: Confirmare vero, et piissimi Christumque amantis nostri imperatoris fidem. Res namque solo indiget ex vobis impulsu, atque subsidio, quod per vestram prudentiam ad tranquillitatem et pacem cuncta statim translaturum est. Si res ergo, auctore Quesnello, in Constantinopolitana provinciali synodo erat acta et finita; si pariter in Constantinopolitano episcopo omnia jura residebant circa illud judicii genus, quare Flavianus Leonem interpellat, dicendo rem indigere impulsu et subsidio apostolicae sedis, ut cuncta statim ad tranquillitatem et pacem transferantur? Nisi quidem mea me fallat opinio, illius haereseos damnatio rata habita a Leone fuisset; et nisi excitatae turbae pontificia auctoritate compositae fuissent, numquam vera de Christi Domini incarnatione doctrina certo sufficienter Christi fidelibus innotuisset; nec contumaces atque rebelles acquievissent, nisi, cooperante Deo (ait Flavianus), per vestras sacras litteras. Denique solas litteras Leonis futuram generalem synodum, de qua rumor erat, prohibere potuisse, idem Flavianus non dissimulanter asseverat, dicendo: Prohibebitur vero et quae evulgatur futura esse synodus, ut ne totius orbis perturbentur Ecclesiae. Ex hac ergo hujus primae Flaviani epistolae appendice nos perspicue colligimus quidquid veteres Orientales episcopi de Romanorum pontificum auctoritate, tum in haeresibus profligandis, tum in conciliis firmandis et convocandis, tum denique in condemnatorum appellationibus suscipiendis senserint et judicaverint. Quibus omnibus etsi nimis audacter et quasi stolide praetextu episcopalis dignitatis tuendae et vindicandae aliqui repugnent, tamen Flaviani epistolae, et illius scribendi agendive modus, Ecclesiae disciplinam et dogma erga apostolicam sedem, caeterarum Ecclesiarum matrem et magistram, solidissime probant et patefaciunt. 5. Sed jam properanter ad alia gradum faciamus, ut Quesnelli animum ab apostolicae sedis reverentia et auctoritate nimis alienatum clarius conspiciamus. Is ergo ut praecedentibus suis dictis fidem faciat, simulque ostendat Flavianum numquam ad S. Leonem scripsisse, nisi post acceptas ejusdem pontificias querimonias, ad alias et alias Leoninas epistolas, vel ad Flavianum ipsum, vel ad Theodosium imperatorem scriptas provocavit. Verumtamen de illa quam 20 loco posuit Quesnellus in sua editione, quaeque Martii kal. conscripta fuit, ad cujus temporariam notam advertere praetermisit, ne hactenus actum iterum agamus, hic verba non facimus. Dumtaxat animadvertimus sancto Leoni supremi judicis partes in hac causa debitas fuisse; neque Flavianum apostolicae sedis jura in fidei causa violare potuisse. Id non obscure S. pontifex asseverat, non tantum de Eutychetis disserens appellatione, sed ad damnationis causam respiciendo, noscere vult quae a Flaviano in Constantinopolitana synodo facta fuerant. Sed respicientes ad causam (ait), facti tui nosse volumus rationem. Neque ulla injuria ad factorum rationem reddendam cogebatur Flavianus, cum supremi ecclesiastici regiminis ordo id postularet; et imperatoris voluntas pontificiam excitaret sollicitudinem, ut videlicet, sublatis omnibus dissensionibus quae in Constantinopolitana Ecclesia exortae erant, apostolicae sedis auctoritate catholica fides muniretur. Hisce enim de causis, in altero illius 20 epistolae capite per idoneam personam sibi a Flaviano Leo significari postulat quid contra antiquam fidem novitatis emerserit, quod severiori sententia dignum fuerat vindicari. Nam (subjicit S. Leo) et ecclesiastica moderatio, et religiosa piissimi principis fides multa nobis sollicitudinem Christianae pacis indicant. Si igitur 327 duo haec, videlicet ecclesiastici regiminis ratio, ad quam Quesnellum attendere oportebat, et imperatoris efflagitatio, tantam sollicitudinem Leoni indicebant, nescio qua perfricata fronte Quesnellus contendere potuisset Flavianum non ante ad Leonem ea de re scribendum cogitasse, quam cum didicit pontificem improbis Eutychis actibus deceptum, falsam de judicio Constantinopolitano cepisse opinionem. Leo Magnus imprimis nequaquam ad Flavianum scripsit vix audito Eutyche, aut ejus appellatione accepta. Sed tum dumtaxat, cum ab imperatore fuit edoctus Constantinopolitanam Ecclesiam multarum perturbationum strepitu esse commotam, et contentiones in fidei rebus versari. Epistolam enim illam 20 cui et Quesnellus institit, Leo Magnus hisce verbis orsus est: Cum Christianissimus et clementissimus imperator, sancta et laudabili fide pro Ecclesiae catholicae pace sollicitus, ad nos scripta transmiserit de his quae apud vos perturbationis strepitum commoverunt. Duo ergo Quesnellum hic distinguere oportebat, neutrumque praetermittere. Alterum ad imperialia scripta pertinebat, alterum vero ad Eutychis appellationem. Se mirari ait instructum esse de tantarum perturbationum strepitu dumtaxat ab ipso imperatore, et non primitus procurasse Flavianum ut (ait) nos insinuatio tuae relationis instrueret. 6. Ecclesiasticae ergo hierarchiae unitas, dispositio et forma exigebat ut de nuper exorta haeresi et de gravissimis perturbationibus inter Constantinopolitanum clerum excitatis summus pontifex a Flaviano episcopo instrueretur. Qui sane loquendi modus prorsus evertit illud aliud Quesnellianum commentum, quo videlicet confingit: « Quamdiu intra Constantinopolitanae Ecclesiae limites sese labes ista continuit, opus non fuit ut collegarum opem imploraret Flavianus. Episcopis nempe universis catholicam veritatem totam in solidum a Christo Domino creditam non ignorabat, quam pro sua quisque virili defendere teneretur, erroresque contra insurgentes opprimere, tamquam ordinarius judex, in ea quam sortitus est Ecclesiae portione. At ubi monitus a Leone rescivit haeresiarcam Occidentem litteris suis pervasisse, suum virus spargere, atque a saeculi potestatibus insidias parari catholicae doctrinae, tum Romanum pontificem adire sui putavit officii: quo videlicet et de re tota instrueretur, quod Ecclesiae capiti debebatur, et qua pollebat apud Augustum gratia ageret sollicite, ne late serperent haereticorum artes, nec turbarentur Ecclesiae, convocatione concilii, in quo timendum merito erat ne auctoritate plurimum valituri essent homines improbi. » 7. Lepida Quesnelli ratiocinatio. At quis non intelligit eam ecclesiasticis regulis non tantum repugnare, sed Leonis et Flaviani dictis, eamque sacrum hierarchiae ordinem prorsus pervertere? Igitur, Quesnello auctore, si alicujus Ecclesiae episcopus, aut praecipiti judicio, aut minime servatis regulis juris, aliquem tamquam haereticum condemnet; si presbyterio et gradu eum dejiciat, cum illius haereseos labes intra suae dioeceseos limites se continet, non est opus collegarum opem implorare. At quid collegarum nomine intelligit? Si particularium Ecclesiarum episcopos, quorum fides deficere potest, et quandoque fuit per haereses labefactata, ultro id dabo. Verumtamen si collegae vocabulum etiam ad Romanum pontificem, catholicae fidei custodem et judicem, extendendum esse contendat, jam unitatis et veri capitis dispositionem et formam evertit et exscindit, sublata eidem eadem potestate, qua ejus curam et demandatum pastoris officium per universum orbem extendere habet. Plane Leonina agendi ratio et illius verborum energia innuunt non tamquam collegam se habuisse S. pontificem, sed tamquam supremum gestorum et 328 controversiarum judicem. Siquidem ea ratione Flavianum compellebat ad suam notitiam totius facti causam et modum deferre, ut judicis, non collegae, partes obiret. Quoniam (subjicit) nos qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus. An collegae collegam alloquenti haec et illa alia verba, facti tui nosse volumus rationem, esse posse arbitrabimur? Par in parem non habere imperium jura omnia asseverant. At Leonem auctoritate qua pollebat Flaviano jussisse, tum totus illius 20 epistolae contextus, tum subsequentis epistolae verba ad imperatorem Theodosium scriptae, dilucide patefaciunt. Nam imperator, spectato ecclesiasticae hierarchiae ordine, in quo unum episcopum et pastorem caeteris sacerdotibus Christus Dominus praefecit, non Romani pontificis opem dumtaxat imploravit ad scandala illa abolenda quae latius in Constantinopolitanum clerum gliscebant; sed judicium ipsius expostulavit, ut et fidei dogma firmaretur; ut Nicaena statuta servarentur, et cognosceret an jure vel injuria Eutyches, cui imperialis aulae ministri patrocinabantur, a sacerdotii gradu et monasterii praefectura esset dejectus. Ejusmodi Theodosii epistola ad Leonem, vel temporis injuria deperdita est, vel in alicujus bibliothecae scrinio obsoleta asservatur. Superest tamen epistola Leonis ad eumdem Theodosium imperatorem, ex qua non obscure suprema pontificia jura colliguntur, et plane innotescit quidquid episcopos particularium Ecclesiarum servare oporteat, cum aliqua fidei causa pertractatur in ea quam ipsi sortiti sunt Ecclesiae portione. 8. In hac ergo epistola S. Leo fatetur se prorsus ignorare quae in tanta causa gesta erant. Idcirco quia nondum synodalia Acta cum Flaviani epistolis receperat, ait ad eumdem Constantinopolitanum episcopum scripsisse, ut cognosceret sibi displicere quod ea quae gesta fuerant etiam nunc silentio detineret, cum studere debuerit primitus cuncta nobis reserare. Non quidem ut opem obtineret, sed ob causae judicium, quod propter tria gravissima motiva sibi deberi asseveravit. Videlicet ob causae meritum, fidei rationem, et imperialis sollicitudinis pietatem. Quae exigebant ut subreptionibus locus non pateret: Sed prius de quibus eum (Eutychen videlicet) aestimat arguendum instrui nos oportet, ut possit de bene cognitis congrue judicari. Denique suam epistolam ad imperatorem claudit, dicendo post admonitionem Flaviano per pontificias litteras factam se sperare et credere omnia Flavianum ad nostram notitiam relaturum, ut in lucem ductis quae videbantur occulta, id quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit judicetur. Animadvertat, amabo, Quesnellus an Flavianus Leonem tamquam incompetentem judicem rejecerit? an contempserit admonitionem? an obscure saltem judicaverit non debuisse primitus cuncta R. pontifici reserare? vel non pertinere ad eumdem quod evangelicae et apostolicae doctrinae conveniebat judicare? vel quia labes illa intra Constantinopolitanae Ecclesiae limites se continebat, vel quia non apostolicae sedi, sed episcopis universis catholica veritas tota in solidum a Christo Domino credita erat, quam quisque pro virili defendere tenebatur; et caetera hujuscemodi, quae maximas nugas agendo congessit Quesnellus, ut, excepto primatus honore, parem auctoritatem et jurisdictionem in cunctis episcopis admittendam esse confingeret. 9. Possemus quamplurima hic ex Leone proferre, quibus praerogativam ecclesiastici primatus in totum orbem sibi suisque successoribus convenire et deberi passim in suis epistolis et sermonibus affirmavit. Sed ne extra chorum in praesens canere videamur, plane praetermittimus. ===329 CAPUT III.=== Idem Paschasius Quesnellus, novis excogitatis doctrinis, prorsus ecclesiastici regiminis formam pervertit, de Flaviani et Eutychetis causa disserendo. Cardinalis Baronii ea de re asserta sancti Leonis Magni decretis vindicantur. Ejusdem S. pontificis epistola 12 a Quesnello perperam explicata, auctior prout in ms. cod. Vatic. reperitur, exponitur. A cujus epistolae decretis minime recessisse sanctum Leonem Magnum suprema pontificatus jura exercendo, ex aliis et aliis ejusdem epistolis explicatur. 1. Ut Paschasius Quesnellus facilius prava sua dogmata propugnaret, et nugas quas contra apostolicam Petri sedem mente conceperat vendere posset, lectorum animum commovere et novitatibus demulcere passim studuit, cum eum non fugeret quantam cupiditatem hominibus novitas injicere soleat. A qua quidem agendi ratione nos et catholici cuncti scriptores abscedere debemus, non vetustatis dumtaxat conservandae praetextu, sed ad diligentius eos errores praecavendos qui veritatem cunctis rebus praestabiliorem, vel fraudibus, vel falsis opinionibus in vulgum sparsis opprimunt, et in odii contemptum adducunt. Cum itaque laudatus scriptor novitatibus potissimum indulgere nisus fuerit, de Ecclesiae rebus hujusque regiminis forma et ratione, disserendo, ut ipsi hactenus in praecedentibus capitibus explicavimus, idcirco multum interest praesentis otii scribendi eam veritatis vim inquirere et perscrutari quae contra hujus hominis ingenium, calliditatem, solertiam facile se per seipsam defendere potest. Leoninarum ergo rerum ordinem prosecuturi, nobis iterum occurrunt Leonis epistolae ad Flavianum, et Flaviani ad Leonem. Et quamvis Quesnellus optime intellexerit S. pontificem veri et supremi judicis partes assumpsisse in Eutychiana causa, illudque munus nemine refragante exercuisse, tamen cardinalem Baronium exagitare, mollique brachio illum objurgare aggreditur, quod scripserit: Ex veteri instituto absque controversia confiteri eosdem inter se altercantes Flavianum et Eutychetem legitimum et praecipuum judicem controversiarum ecclesiasticarum esse Romanum pontificem, ad quem tam actor quam reus sponte concurrunt, sua jura prosecuturi. 2. Subdole tamen se pontificiam dignitatem venerari ait Quesnellus. Et statim subjicit: « Sed quoniam omnibus Ecclesiae episcopis cum Romano communis dignitas, Ipso etiam Leone hoc profitente, absit ut quam in uno veneror, in caeteris calcari velim. Ultro agnoscimus Romanum pontificem pro legitimo ac, si cum singulis episcopis comparetur, pro praecipuo controversiarum Ecclesiae judice: sed quis propterea ferat Flavianum, quem et sedis praerogativa, et sanctimonia singularis, et fidei constantia ad martyrium usque perseverans tantopere commendare debuerant, cum rebelli imperito, et obscuro, ac malae frugis monacho componi, committique exauctoratum presbyterum cum suo ac tantae sedis episcopo, judicem cum reo; et utrumque velut 330 de communi dividundo altercantem coram Leone sisti, quasi de incerto causae dimicaturum. Absit tanta a sacratissimo episcoporum coetu injuria. » Haec, et id genus alia, comminiscitur, quae praecipue comprobari posse confingit ex epistola ejusdem S. Leonis ad Anastasium Thessalonicensem, quam ad marginem annotavit, cuique totam pravam interpretationem suam de ecclesiasticis judiciis insistere, eaque fulciri impudenter sibi blanditur. At nihil ea epistola efficacius pro dictis Baronii et veritate firmanda reperiri posse, sequentibus aperte demonstrabo. 3. Nam imprimis S. pontifex, analogice (ut aiunt) de Ecclesiastico coetu disserens, similitudinem instituit cum apostolo Paulo, eum ad naturale corpus comparando. In quo connexio totius, unam sanitatem, unam pulchritudinem facit: et haec connexio totius corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus, subjicit, etsi dignitas sit communis (non dixit jurisdictio) non est tamen ordo generalis. Quis enim negavit episcoporum dignitatem in sacro ordinationis munere acceptam esse omnibus episcopis communem, aut affirmavit unum vi sacrae episcopalis unctionis in pascendis suis ovibus majorem minoremve dignitatem obtinuisse? In hoc pascendi munere et honore dignitas omnibus episcopis communis est: nec propterea ordo est generalis; ita ut quilibet de quibuscumque causis judicare possit. Nam eodem S. Leone auctore, inter episcopos ipsos danda est potestatis discretio, quam Quesnellus ipse cum dignitatis honore commisceri et confundere conatur. Subdit enim apostolorum exemplum. Qui quamvis in accepti muneris honore similes essent, tamen eos inter potestatis seu jurisdictionis discretio dabatur: atque cum omnes ad apostolatum munus essent electi, unus vero solus caeteris praeeminebat. Quoniam (ait) et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis. Et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est, ut caeteris praeemineret. Auditne Quesnellus? Similes in characteris et dignitatis honore quem gradus non admittere satis est exploratum; dispares vero in potestatis praerogativa, quia unus caeteris debet praesidere: Qua ergo ratione, vel quibus Leonis verbis ductus, jurium aequalitatem inter episcopos jactare potuit Quesnellus? Non enim in jurisdictione exercenda, vel in judiciis ferendis omnes episcopi omnia sibi vindicare possunt. Cum, auctore eodem Leone, divina aeque ac ecclesiastica dispositione factum sit ut singuli in singulis provinciis essent quorum inter fratres prima haberetur sententia; et rursus quidam in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Si itaque toto huic contextui insistamus, quid offendimus quod Baronii dictis repugnet? Non instituti vetustas, qua stabilitum est ut inter se episcopi et presbyteri altercantes de fidei rebus ad Romanum pontificem provocent, tamquam ad legitimum controversiarum judicem, ut ex sexcentis vetustioribus exemplis, desumptis ex Dionysii Alexandrini, Athanasii, Pelagii, Coelestii, Priscilliani, Dictinii historiis probare possemus, quae in praesens praetermittimus ne extra scenam agere videamur. Non ultima illa verba « ad quem tam actor quam reus sponte currunt sua jura prosecuturi » . Nam quamvis Flavianum episcopum inter et Eutychem presbyterum maxima graduum conditionis et jurisdictionis discretio daretur, atque unus esset legitimus actor et ordinarius judex, alius vero imperitus rebellis et obscurus, condemnatus monachus, ut rationabiliter Quesnellus asseverat; tamen cum is non acquiesceret latae in seipsum sententiae 331 et provocasset ad unam Petri sedem, ne Leo Magnus praecipiti animo de incognitis rebus judicaret, actorem Flavianum et Eutychen reum audire debuit, atque etiam epistolis interpellare, ut totam rerum gestarum seriem patefacerent. At in hoc, quid injuriae aut contumeliae praerogativis Constantinopolitanae sedis, et episcopo singularis sanctimoniae, qui in fidei constantia usque ad martyrium perseveravit? Nullo prorsus convicio nullaque turpitudine Flaviani fama et dignitas ex summi pontificis agendi ratione violata fuit. Quinimmo, cum ante rerum cognitionem, tum rebus gestis cognitis debitum honorem eidem detulit, omnem moderationem et reverentiam in eum exercuit. Quemadmodum ipsius omnes epistolae ad eumdem Flavianum directae dilucide patefaciunt. Si tandem contendat episcoporum coetui injuriosum esse coram apostolica sede sisti pro juris et facti quaestionibus dirimendis, jam cura universalis Ecclesiae ad Petri sedem confluere haud debet, jam cuilibet licitum erit a suo capite dissidere, et de Ecclesiae unitate actum erit, cujus compago firma esse non potest, nisi ad inseparabilem soliditatem vinculum charitatis episcopos astrinxerit. 4. Secundo, quisnam merito inficiari poterit, vel audebit, sanctum Leonem causas cum episcopis agentem, quemadmodum suae, ita et aliarum episcopalium sedium honori et juribus non prospexisse, aut non consuluisse? Profecto etiamsi alia monumenta nobis deessent, sola sufficeret laudata epistola ad Anastasium Thessalonicensem, cui Quesnellus institit, ut novas suas merces hauriret atque venderet. In ea namque de aliis atque aliis episcoporum gradibus disserens, de episcopis, videlicet, metropolitis et apostolicae sedis vicariis, praecipit, mandat, ut Metropolitanorum legitima jura perpetuo servarentur, nec jus traditae antiquitus dignitatis a vicariis Thessalonicensibus, quamvis apostolicae sedis legatis, violarentur. Nec propterea metropolitarum jura violari posse arbitrabatur, si in causis judicandis contingeret episcopos in conciliis congregatos, dissidentes vel ob rerum gravitatem, aut quaestionum difficultates non convenire. Jussit enim tum eas ad apostolicae sedis judicium deferri, reservata sibi suisque successoribus facultate ultimam sententiam constituendi. Legitur enim in perantiqua synopsi, can. 7: Ut bina per annum provincialia episcoporum concilia celebrentur, et si res difficilis emerserit, nec fuerit Thessalonicensis episcopi judicio terminata ad Romanum deferatur antistitem. Nec propterea censuit hac reservatione facta episcoporum metropolitarum aut suffraganeorum jura turbari, aut infringi. Consultius quoque strictiorique mandato et canone episcoporum honori et juribus prospexit. Cum videlicet verebatur ne conciliorum provincialium cogendorum colore, episcopi vim injuriamve paterentur. Ad praecavendos igitur quoscumque abusus injuriam aut ignominiam episcopis inferentes, decimo cap. ejusdem epistolae decrevit ut in evocandis provincialibus episcopis a Thessalonicensi pontifice moderatio conservetur, ne sub hoc colore sacerdotalis honor contumeliis addicatur. Atque tandem decretalem suam epistolam eo ultimo capite claudit ad quod provocavit Quesnellus, cujus ita perspicuus est titulus, tam in editis quam in manuscriptis codicibus antiquissimis, quos ipsi lustravimus, ut vix dubitare possimus de apostolicae sedis auctoritate in recognoscendis causis, jampridem in provincialibus synodis tractatis et definitis: et tunc maxime, quando de fidei negotio agitur, et ob illud contentiones et scandala suborirentur, quemadmodum in Eutychiana causa evenisse omnibus exploratum est. Titulus ergo illius capitis haec habet: ut si inter eos (episcopos videlicet) de negotio fuerit oborta contentio, cuncta Romano pontifici sub gestorum insinuatione pandantur, ut ab eo quod Deo placuerit ordinetur. An non haec omnia cohaerent cum iis quae Baronius de veteri Ecclesiae instituto scripserat? Igitur tantum abest ut hujus dicta infirmentur 332 ex iis quae S. Leo habet in epistola ad Anastasium Thessalonicensem, quinimmo plus firmamenti et roboris assequuntur. 5. Nunc ad reliqua progrediamur. Atque interim aliis praetermissis, quae de hac epistola dicere possemus, quam non tantum ad Vaticana, aliaque mss. exemplaria exegimus et castigavimus, sed etiam auctiorem ornatioremque reddidimus circa illius octavi canonis doctrinam, quam uberius et luculentius explicatam offendimus in quodam Graeco archetypo ejusdem Vaticanae bibliothecae. Porro de ejus canonis Graeca interpretatione et paraphrasi verba faciemus in una appendice quam eidem epistolae subjecimus. Igitur nunc dumtaxat perquirendum erit an S. Leo de Eutychiana causa et Orientalibus rebus perturbatis judicium tulerit post accepta a Flaviano synodalia gesta et litteras, an vero solummodo Constantinopolitano episcopo graviter afflicto opem praesidiumque exhibuerit atque tulerit. Postremum affirmare Quesnellum oportuit, ne paululum etiam leviter a praecedenti disserendi methodo abscederet. Nam postquam contra Baronium dixerat Flavianum coram Leone non se stitisse tamquam actorem, sed judicem; non damnandum traduxisse Eutychen, sed a se damnatum produxisse; nec novum a Leone judicium petiisse, sed latam a se sententiam cura pontificis Romani collegis Occidentalibus notam fieri postulasse, ut omnes communi fidei causa, communibusque curis, communi opera et sollicitudine allaborarent, subjicit in sequenti capite: « Acceptis litteris Flaviani, Leo opem operamque suam adversus Eutychen pollicetur; perque illustrem virum Rhodanum epistolam mittit. . . . . quam et secuta est alia ad Theodosium, in qua Nicaenae fidei se inhaerere profitetur, Nestorii et Eutychis dogmata condemnat, atque etiam postulat synodum intra Italiam congregari. » 6. Cum itaque duo ibidem a Quesnello proponantur, et pro disserendi libidine resolvantur, nostrum erit in praesentiarum unum ab altero secernere, ac de utroque verba facere. Quoad primum attinet, affirmamus Flavianum utique tamquam actorem coram S. P. Leone se stitisse; et traduxisse Eutychen tamquam reum, in provinciali Constantinopolitana synodo jam damnatum, solemniusque tamen et ultimo peremptorio judicio ab apostolica ipsa sede damnandum. Flaviani prior ad S. Leonem epistola id manifeste prodit. Sive enim eam epistolam scripserit immediate post Constantinopolitanam synodum, ut jam praecedenti capite luculentissime probavimus, vel dumtaxat postquam se plurimis querimoniis exagitatum a Leone cognovit (ut irrationabiliter contendit adversarius), semper innotescit ad apostolicam sedem tamquam actorem convolasse, judicii jam a se probati rationem redditurum approbationemque consecuturum. Si autem hujusce a se probati judicii rationem reddere nec voluisset, nec debuisset, quemadmodum Quesnellus contendit, cur synodalia transmisit acta? Cur justum judicavit de omnibus contra nuper exortam haeresim peractis Leonem certiorem facere? Cur tandem commoveri rogat pontificis animum, sicut sacerdotio competebat, ut decerneret ratam habendam damnationem contra Eutychen factam; idque propriis scriptis patefacere? Nisi quod in mente alte repositum habebat ultimo hocce apostolicae sedis judicio quod exoptabat, ut haeresis quae surrexit, et turbae quae propter eam factae sunt facillime destruerentur, Deo cooperante, per pontificias sanctissimas litteras. Ex quibus animadversionibus et loquendi formulis intelligitur non postulasse tantum Flavianum ut latam a se sententiam cura pontificis Romani collegis Occidentalibus notam fieret, sed solatium, et defensionem, qua (ait ipse) debeatis consensu proprio ad tranquillitatem 333 et pacem cuncta perducere. Solo ergo Leone Flaviani et Constantinopolitani concilii judicium approbante, ratum habente, et scripto roborante, vel orta haeresis, vel excitatae turbae ad exitium perduci poterant; et cuncta pace et tranquillitate componi. Ibi nullus est de collegis Occidentalibus sermo. Nulla mentio, ut eos communibus curis, communi opera et sollicitudine allaborare compellat pro communi fidei causa. Dumtaxat usus consueta salutationis formula, epistolam claudit dicendo: Omnem, quae vobiscum est, fraternitatem, ego et qui mecum sunt salutamus. An ergo Flavianus Leonem interpellaverit tamquam judicem, et Eutychen tamquam damnatum, et non adhuc a Romano pontifice damnandum traduxerit, videant qui nullo partium studio moventur et adducuntur? 7. Aeque pariter labat et cadit illud quod idem Quesnellus subjecit, videlicet: Acceptis litteris Flaviani, Leo opem operamque suam adversus Eutychen pollicetur. Nullum profecto verbum offendimus in ea epistola quam per Rhodanum transmisit, quod ejusmodi phrasim redoleat, atque ita possit interpretari. Brevissimam enim tum scripsit epistolam accepta opportunitate ab itinere quod statim Constantinopolim versus idem honorabilis vir Rhodanus aggrediebatur. Nihil tamen eorum in ea praetermisit quae supremo ac principaliori Ecclesiae judici conveniebant. Nam certior jam factus ex Flaviani epistolis et Actorum synodalium lectione, Eutychen aliter de fide sentire quam convenit . . . , quem a traditione catholica non decuerat deviare, sed in eadem quae tenetur ab omnibus credulitate persistere. Interim longius scribere distulit, sed plenius de eadem causa scripturum promittit: ut (ait) fraternitatem tuam quid de tota causa constitui debeat instruamus. Neque vero universale magisterium dumtaxat ex laudatis verbis sibi vindicat et tribuit, sed et in subsequentibus veras judicis et vindicis partes se in posterum obiturum spondet, subjiciens: Non enim patimur illum (Eutychen nimirum) in suae persuasionis pravitate persistere, aut dilectionem tuam, quae zelo fidei pravo et stulto resistit errori, diutina adversae partis impugnatione turbari. Ad integram hanc sermonis pericopen animadvertat, amabo, Quesnellus, et sincere fateatur an haec de collega dumtaxat opem ferente operamque cum Occidentalibus collegis impendente intelligi possint? Causa autem etsi ad communem pertineret fidem, tamen non in Occidente, sed Oriente versabatur. Flavianus ipse non ab Occidentalibus, sed ab Orientalibus impugnatione turbabatur. Si ergo summum jus summamque potestatem jurisdictionemque in Orientales non habuisset, qua ratione quove sensu suum ministerium promisisset, ut et de Eutychiana pravitate judicaret, et Flaviani magnum zelum a diutina adversae partis impugnatione vindicaret? 8. Et quidem absque ulla contentione utrumque munus, supremi judicis nempe et vindicis, sicut et universalis magistri, Leonem in causa de qua agimus exercuisse, colligitur ex celebri ipsius epistola quam dogmaticam appellant, post paucos dies ad eumdem Flavianum scriptam. Praetereo quod in illius exordiis dixerit nimis sero Flaviani epistolam cum synodalibus Actis recepisse. Praetereo pariter quod totum de incarnatione Domini Jesu Christi dogma divinitus explicaverit, suggillaveritque Eutychen tamquam stultum et insanum, qui nolebat intelligere, ut bene ageret, qui et iniquitatem meditatus fuerat in cubili suo, quae veri judicis et magistri partes Leonem sibi vindicasse patefaciunt; tantummodo ultimo illius epistolae capiti mihi insistere liceat, atque ex eo argumentari 334 an Quesnellus jure vel injuria ratiocinatus fuerit in praecedentibus. Eutychianae enim causae examen non detulit ad alios Occidentales episcopos, sed per ipsum synodalibus Actis lustratis, aliqua reprehensione et reformatione digna reperiit, ecclesiastici juris regulis minime consona, quae ab Orientalibus in synodo congregatis debebant necessario praecaveri, ne fides incarnationis de duabus naturis in Christo post unionem existentibus collaberetur. Ait namque: Cum autem ad interlocutionem examinis vestri Eutyches responderit, dicens: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem, post adunationem vero unam naturam confiteor. Hocce enim assertum fidei dogmatibus prorsus contrarium, cum Eutyches interloquendum protulisset, haudquaquam impune et sine ecclesiastica censura erat audiendum. Sed anathemate et exsecratione confodiendum, tamquam aliquod apostolorum symbolo repugnans. Quare S. pontifex summa admiratione in Constantinopolitanos judices commotus eos hisce verbis objurgat: Miror tam absurdam tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam, et sermonem nimis insipientem nimisque blasphemum ita omissum, quasi nihil quod offenderet esset auditum, etc.. An non igitur in iis Actis S. Leo reperiit quo rationabilius posset Constantinopolitanos judices reprehendere et exagitare, quod minus regulariter sive canonice se gesserint in Eutychianae causae examine et Synodalium Actorum compilatione? An non judicat impiam blasphemam esse illam Eutychetis assertionem, quam Flavianus cum tota illa synodo nulla censura dignam censuit, aut saltem censoria virgula notare praetermisit? Arbitrari sane potuisset Eutyches ex synodali agendi ratione, vel recte, vel tolerabiliter se esse locutum, ut statim subjicit S. Leo, quia nulla vestra est sententia confutatum. Cui malo volens S. pontifex mederi, diligentiam Flaviani commonet, ut si per inspirationem misericordiae Dei ad satisfactionem causa perducitur, imprudentia hominis imperiti ab hac sensus sui peste purgetur. Ecce conditiones decernit servandas, quemadmodum Eutyches in communionem admittendus sit, quoties resipiscat. Qui quidem (ait), sicut gestorum ordo patefecit, bene coeperat a sua persuasione discedere, cum vestra sententia coarctatus profiteretur se dicere quod ante non dixerat, et ei fidei acquiescere cujus prius fuisset alienus. 9. Mandat tandem quod si aliquando Eutychetem poeniteat talia contra catholicam fidem dixisse et protulisse, veniendo ad satisfactionis plenitudinem, omnia quae ab eo male sunt sensa viva voce et praesenti subscriptione damnando, summa charitate esse complectendum, et erga correctum misericordiam esse adhibendam. Pro quarum rerum omnium felici exitu et exsecutione quatuor legatos ad pontificias vices agendas in Orientem cum fideli notario mittere asseverat, confidentes (ait) ad Divinitatis auxilium, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate salvetur. Liceat ergo mihi in praesentis concertationis fine Quesnellum et alium quemcumque rogare an collegae in collegam haec agendi ratio esse possit? Constantinopolitana inprimis synodalia Acta tamquam irregulariter facta Leo reprehendit. Secundo, haereticam propositionem a Constantinopolitanis judicibus dissimulatam nulloque anathemate proscriptam sua auctoritate condemnat. Tertio, Eutycheti aliquando forte poenitentiam agenti veniam dari jubet, modumque statuit quo poenitens recipiatur. Quarto, ut omnia ab eo praecepta fideliter exsecutioni demandarentur, quatuor mittit e suo latere legatos, pontificias vices agentes, qui una cum Dulcitio notario operam impendant ut haeresis aboleatur, et excitatae turbae componantur. Si id attendisset Quesnellus, aut non 335 dissimulasset, credimusne tantum studii adhibuisse ut omnia susquedeque verteret, et invidia, odio, nimiaque rixandi libidine ductus, apostolicae sedis jura ad exitium perducere quaesiisset? Veritatis cultores, qualem se esse Quesnellus jactat, fraudis inimici sunt. Et propterea nulla ratione praetermittere eum oportebat, vel ad pravum sensum interpretari, quae pro ecclesiastico universali regimine a majoribus accepimus: eo vel maxime quod S. pontifex Leo, perpetuo sibi concinens, quae postremo illius 24 epistolae dixerat, latius etiam exponit in epistola ad Julianum Coensem, ostendens necessarium fuisse ut ad reddendam rationem professionis suae, crebris atque sollicitis judicum interrogationibus urgeretur, nec tamquam inane aliquid praeterflueret, quod nonnisi de haustu venenatorum dogmatum apparebat effusum. Siquidem cum judicia reperta fuerint, aut distrahendarum controversiarum, aut puniendorum maleficiorum causa. Si judices crebris non urgeant interrogationibus reos, vel de criminibus postulatos, minime sufficienter in veritatis cognitionem venire possunt, nec crimina rite et canonice probari aut contestari, quemadmodum in fidei inquisitionibus necessarium esse semper judicatum fuit. Igitur labat etiam et cadit illud Quesnellianum assertum, quod in concilii Constantinopolitani Actis nihil prorsus occurreret quod rite et canonice non esset gestum. Cum unum offendamus quod ab apostolica sede fuit proscriptum, et intelligamus judices ipsos, et Flavianum ipsum merito fuisse reprehensum, cujus causa novum erat instituendum judicium, juxta regulas ab eodem S. Leone in utraque epistola mox laudatis praescriptas. Jam vero de Eutychetis appellatione sermonem instituamus. ===CAPUT IV.=== De Eutychis ad apostolicam sedem appellatione. Hanc maxima injuria negavit Quesnellus, cujus multa argumenta cum ex Flaviani et Leonis epistolis, tum ex secundi Constantinopolitani concilii Actis eripiuntur et dissolvuntur. Demum cl. Petri de Marca opinio ad examen revocatur, et tamquam veritati minus consona annotatur. 1. Pro apostolicae sedis legitimis juribus vindicandis multa hactenus expedivimus, spectata primum Constantinopolitani episcopi Flaviani agendi ratione: qui post in Eutychen damnationis depositionisque sententiam, ad S. Leonem cum universa gestorum synodalium serie suas epistolas misit, huncque de omnibus quae contigerant facit certiorem. Intelleximus quoque ejusmodi causam, utpote ex gravioribus difficilioribusque, ob quam scandala et simultates judices inter et Eutychianam factionem exortae fuerunt, juxta veterem apostolicamque consuetudinem jure Romani pontificis judicio reservari debuisse. Accessit tandem Constantinopolitani concilii Acta ex omni parte secundum regulas canonum non fuisse exarata; cum videlicet judices, Eutychen inter loquendum audientes admiserint, aut dissimulaverint saltem unam blasphemiam, multarum haereseon fontem, quam proscribere debuissent, et sub ecclesiasticis poenis haereticum compellere ad eam exsecrandam. Cum igitur tria haec ad Romanorum pontificum judiciariam potestatem probandam in praecedentibus praestiterimus, superest in praesens ut de appellationibus ad apostolicam 336 sedem verba faciamus; occasione nimirum accepta a nostro adversario, qui magnopere pugnat, omnia susquedeque vertendo, quae in S. Leonis Magni Operibus occurrunt, pro iisdem appellationibus asserendis. 2. Atque imprimis ut innumera praetermittam loca in quibus affirmat Eutychen numquam ad apostolicam appellasse sedem, oculos conjeci in ipsius septima dissertatione, quam inscripsit: De causa Eutychis archimandritae Constantinopolitani a Flaviano episcopo C. P. in synodo damnati; cui titulo sequentia tamquam argumentum dissertationis continentia subjecit: Ad epistolas S. Leonis papae 20 ad Flavianum eumdem, et 21 ad Theodosium Augustum. In spem adducebar voluisse Quesnellum speciatim has duas epistolas percurrere, sibique objicere primo quae in duabus illis epistolis de Eutychiana fatetur appellatione S. pontifex Leo; deinde responsionibus diluere quae sibi objecerat. Sed opinio me fefellit. Dissertationem suam sane orditur affirmando plura a nonnullis ex his epistolis assumi, ut hoc jus appellandi ad sedem Romanam persuadeant; jura et praerogativas hujus primae sedis non invidere asseverat: atque ejus auctoritatem eminentiamque sacris canonibus firmatam tueri et propugnare velle fatetur. « Verum, subjicit, ut immota et inconcussa manent vera fundamenta, quibus apostolici primatus molem incumbit, sic per se ruere necesse est infirma illa et fucata argumenta quibus praepostero quorumdam studio fulciri solet, quorum inanitatem quisquis retegere sataget, is profecto non minimam a sede apostolica gratiam inierit. » Cujus dissertationis exordium claudit patefaciendo propositum sibi stabilitum, nihil intactum dimittendi eorum, quae apud Leonem luce indigent; et propterea necessitate se (ait) adductum ementitam Eutychis appellationem annotare. 3. Praemisso itaque tam splendido tamque specioso verborum apparatu, sequentem infert consecutionem: « Hoc igitur censeo, nihil ex utraque hac Leonis epistola haberi quo valide comprobetur Romanum pontificem seorsim ac separatim ab aliis patriarchis majorumque dioeceseon episcopis ab Eutyche fuisse appellatum. » Ab homine qui totus esset in fraudibus et mendaciis fingendis nihil solemnius potuisset excogitari; cum potissimum hic sensim persuadere velit appellationes dumtaxat ad futurum generale concilium apud Orientales obtinuisse ut novatores, quasi pro aris et focis pugnantes, in apostolicae sedis contemptum ausi sunt affirmare. Ut autem veritatis colore hocce prolatum mendacium deliniat, Eutychen non ad solam apostolicam sedem appellasse, sed ad synodos Romanam, Alexandrinam, Hierosolymitanam et Thessalonicensem demonstrare primo contendit ex epistolae Flaviani cap. 3, isthaec subjiciendo: « Unde veritas elucescit verborum Flaviani, quibus Leoni de posthabita Eutychis ad sedem apostolicam appellatione conquerenti ita respondit. » Ecce Flaviani verba: Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia atque calliditate, dicens judicii tempore libellos se dedisse appellationis, et nobis, et hic convenienti sancto concilio appellasse vestram sanctitatem. Hoc ab eo nequaquam factum est, sed etiam in hac parte mentitus est, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans. At nihil firmamenti aut virium Quesnelli falsitatem acquirere, ex praecedentibus verbis mecum sanae mentis homines judicabunt. Immo deducent jus appellandi ad apostolicam sedem, nulla ratione habita, ad alias patriarchales Alexandrinam, Hierosolymitanam, et Thessalonicensem, sanctum Flavianum revera probasse. Siquidem episcopus Constantinopolitanus factum dumtaxat appellationis negat, non vero jus quod veluti 337 legitimum probat, neque in discrimen voluit adducere. Praeterea Flaviani responsio Leoninae propositioni omnino congruere debebat. Scripserat Leo Eutychen ad sedem apostolicam provocasse; et Flavianus reponit in hac parte Eutychen esse mentitum dicens appellasse vestram sanctitatem. Ubi, quaeso, de aliis patriarchalibus sedibus horumque episcopis sermo est? Vel cum S. Leo semetipsum dumtaxat suamque sedem nominasset, ad quam Eutyches mentiendo judicii tempore se appellasse dixerat, cur Flavianus Leoni haud objicit id consuetudine non esse receptum, seorsim, ac separatim ab aliis patriarchis ad Romanum pontificem appellare, cum potius ad omnes alios patriarchas suos provocationis libellos debuisset dirigere? Igitur non tantum praecedentia verba Flaviani juri appellationis non repugnant, sed illud astruunt, eidem vim et robur adjiciunt. Reprobant tamen, et tamquam rem incognitam silentio praetereunt, consuetudinem illam quam de novo quidam pseudoecclesiasticorum jurium interpretes confinxerunt, de appellationibus videlicet ad generalem synodum necessario habendis. 4. Et quidem rem magis perspicuam facit ipsa Leonis epistola 20 quam tamquam praesentis dissertationis argumentum Quesnellus proposuit, cuique concinere habent, et quidem concinunt, Flaviani responsa. Quid vero ex hac Epistola? Eutychen damnatum a Constantinopolitana synodo ad omnes alias patriarchales sedes provocasse? Figmentum apage! Queritur primo loco S. P. Leo quod Flavianus Rom. sedi silere potuerit quae perturbationis strepitum et scandala commoverunt, et non potius procurasse ut primitus nos (ait) insinuatio tuae relationis instrueret. Haec verba, ut diximus, indicant quemadmodum in similibus contentionis causis, in quibus de fidei articulis agebatur, Rom. pontifex erat instruendus simul et consulendus, ne de rerum gestarum fide posset ambigere. Addidit deinde statim: Accepimus enim libellum Eutychis presbyteri, qui se queritur, accusante Eusebio episcopo, immerito communione fuisse privatum, maxime cum vocatum se adfuisse testetur, nec suam praesentiam denegasset, adeo ut in ipso judicio libellum appellationis suae se asserat obtulisse, nec tamen fuisse susceptum. Hic loqui S. Leonem de appellatione sibi facta, quam ordinarie ecclesiasticum subeuntes judicium facere consueverant, nulli dubium est. An vero illam fecerit, vel non fecerit, opportuno tempore, cum videlicet proferebatur judicium, id Leonem latebat. Necdum plene de rebus quae contigerant fuerat instructus. Sed opportuno tempore Eutychen appellationem interposuisse eum credere oportebat. Nam ait, Eutyches videns appellationem suam non esse susceptam, compulsus est contestatorios libellos in Constantinopolitana urbe proponere. Quid enim contestatorii libelli nomine intelligebat? Nisi publicum testimonium scripto consignatum, quo profitebatur nullam et irritam esse judicii sententiam in seipsum latam, et ab ea ad Romanum pontificem provocasse. At, reponet Quesnellus, si appellationem interposuisset, provocasset etiam ad omnes alios patriarchas et majorum dioeceseon episcopos, horumque concilia. Verum unde hausit hanc novam doctrinam? In medium proferat abscondita illa antiquitatis monumenta ex quibus eam desumpsit. Nos insistentes Flaviani et Leonis testimoniis, ad concilium Romanum non provocasse demonstramus. Flavianus quidem negat factam appellationem ad sanctitatem vestram judicii tempore, non negat jus; neque addidit hunc provocasse vel provocare debuisse alios patriarchas, et insigniores episcopos, horumque concilia; subdit solum: Sed in hac parte fefellit velut pater mendacii, se auribus vestris subrepturum arbitratus. Igitur nusquam a Flaviano in discrimen revocatum est Eutychis jus interponendi suam appellationem ad apostolicam sedem; sed id ab Eutyche opportuno tempore factum fuisse negavit. Praeterea si illa Quesnelli suppositio staret, jam Eutychete ad apostolicam sedem appellante, 338 aliis patriarchis praetermissis, isti conclamassent, sibi subreptum esse intelligentes jus cognoscendi similes contentiosas causas, cum nihil efficacius ad graves simultates excitandas quam aliorum jura contemnere, violare et abolere. Conclamasse autem unde colligitur? Contra vero, si Eutyches, ut mavult Quesnellus, ad omnes alios patriarchas et celeberrimarum Ecclesiarum antistites provocasset, isti non distulisent suum ferre judicium, et maxime Alexandrinus, Antiochenus et Hierosolymitanus praesules, qui vix, et ne vix quidem, retardassent sui muneris partes obire, cum ageretur de eorum jure tuendo, ad quos Eutyches provocaverat. Nullus tamen alius ex majorum Ecclesiarum episcopis manum ad hoc negotium apposuit, nullus scripsit ad Flavianum, nullus in irritum mittere nisus est Constantinopolitani concilii decretum, vel illud confirmare, quamvis interea sex aut septem mensium spatium esset decursum ab Eutychetis damnatione appellationeque ad tempus usque quo S. Leo omnium gestarum rerum cognitionem obtinuit. Ego sane arbitror non tamdiu Orientis et Graecorum antistites, qui insignioribus praeerant Ecclesiis, distulissent suo jure uti. Cum igitur id non fecerint, argumento est nec ad eos provocasse Eutychen, nec usum obtinuisse, ut condemnati in provincialibus synodis ad concilia Ecclesiarum patriarchalium provocarent. Tamdem illa Eutychetis appellatio ea ratione haberi debuit, qua tum Flavianus, tum Leo Magnus interpretati sunt. Atqui modus scribendi utriusque indicat appellationem factam esse ad unum singularem episcopum, ad Romanum videlicet, qui tamquam caput et firmamentum totius Ecclesiae venerabatur, et a quo per fallacias mendacii Eutyches, ut innuere videtur Flavianus, se absolutionem, rebus incognitis, subrepturum esse sperabat. Igitur nova illa judicandi forma a Quesnello excogitata labat et ruit, quin habeat quemadmodum consistere possit. Potissimum cum Liberatus diaconus dumtaxat asseveret quod Eutyches, de sua damnatione papae Leoni scribens, posuit edicta Constantinopolim, et injuriam se fuisse passum contestatus est. 5. Duo tamen sunt ex quibus ejusmodi machinam consistere posse sibi arbitratus est Quesnellus. Alterum est testimonium Constantini monachi, aliud est Eutychis epistola ad episcopum Alexandriae. Quod ad primum attinet, neminem latere deberet quisnam fuerit hic monachus Constantinus, qui non tantum tamquam haereticus habitus et condemnatus fuit, sed etiam volens in secunda synodo Constantinopolitana Eutychis partes agere, sibi numquam constabat in dictis; et colore perturbati animi negabat quod affirmaverat, et ultro dabat quod pridem negaverat; ita ut ejus testimonium nullum prorsus pondus nullamque fidem habere debeat. Haereticum fuisse Constantinum ultro concedit etiam Quesnellus, excutiendo Joannem David qui exagitaverat Petrum de Marca, dicendo illius monachi testimonium (quod in subsequentibus subjiciemus) esse hominis haeretici, multis difficultatibus obnoxium, cui Florentius ipse Patricius contradicit, immo quod ipsi Constantinopolitani PP. reprobarunt. En Constantini dictum: Eutyches, dum legeretur damnatio, appellavit sanctum concilium sanctissimi episcopi Romani, Alexandrini, Hierosolymitani, et Thessalonicensis, et haec in Actis non sunt inserta. Super hoc veluti firmissimo lapide, quamvis ementito, Quesnellus totum suum novum de appellationibus aedificium construere conatus est. Verumtamen si universa quae in secunda illa Constantinopolitana synodo gesta et dicta sunt vel sedulo, non cursim, lustrasset, vel omnino non dissimulasset, quanti faciendum sit tale testimonium noscere potuisset. Neque affirmasset, ex illius mendacio veri aliquid posse elici. « Nimis (ait) enim putidum mendacium est, 339 quod veritatis specie non adumbratur: ac proinde discimus non eam fuisse ad ea usque tempora consuetudinem Orientalium, ut ad unicum ex episcopis appellarent, sed eos omnes qui judicii a quo provocabatur participes non fuerant; nec ad solum Pontificis Romani concilium, quod totius Occidentis erat, sed et ad synodum aliorum patriarcharum, qui in causa suspecti non erant. Et revera eodem tempore quo scribebat Eutyches ad S. Leonem se eum appellasse, scripsit etiam ad Dioscorum Alexandrinum, ut oecumenicum concilium convocaret, quo Flaviani judicium discuteretur, ut docet nos Liberatus, cap. 12, ubi tamen corrigendus, cum ait de ejusmodi concilio Eutychen non cogitasse nisi absoluto conventu Constantinopolitano, in quo synodi Flaviani Acta relecta sunt; infra enim ostendemus ex hujus conventus Actis, jam tunc indictum fuisse Ephesinum concilium. » At aedificium supra mendacium struere, idem esse ac fallere, et temerariam fabulam pro vera historia vendere, quis non intelligit? Consuetudinem Orientalium fuisse affirmat, non ad unum ex episcopis appellare, sed ad eos omnes qui judicii a quo provocabatur participes non fuerant. At quaenam exempla commentitiae hujus consuetudinis habet Quesnellus? Et ut Africanos nos praetermittamus, quos Quesnellus et Petrus de Marca optime noverunt ad apostolicam sedem, sine ulla prorsus contentione provocasse, quid dicet de Athanasio, de Joanne Chrysostomo quid, qui ad sedem apostolicam, et sub Julio papa, et sub Innocentio, Leonis praedecessoribus, provocarunt. Horum causas agendive rationes hic expendere nos supervacaneum ducimus. Cum Quesnellus, ad fidem sibi vindicandam, nec adduxerit, nec adducere potuerit, unum dumtaxat ex Orientalibus exemplum, qui ad eos omnes provocaverint qui judicii a quo provocaverant non fuerant participes. 6. Athanasii igitur et Joannis Chrysostomi causis interim praetermissis, de quibus postea sermonem habituros esse spondemus, quid credit dicendum esse de Eutychetis litteris ad Dioscorum, ut oecumenicum concilium haberetur? Nova ipsius Quesnelli fallacia. Noverat quidem Eutyches Flavianum inter et Dioscorum simultates facile intercedere posse, cum ejus causae patrocinium esset assumptum a Chrysaphio, Flaviani inimico, strictoque foedere cum Dioscoro juncto. Propterea cum Dioscorus Alexandrinae urbis esset antistes, non tantum ex canonibus Nicaenis sibi post Romanum pontificem primatum vindicatum volebat, sed etiam supra Constantinopolitanam Ecclesiam summum jus exercere contendebat, tamquam Orientis patriarcha primarius, nulla habita ratione ad canonem tertium concilii Constantinopolitani primi, quo statutum fuerat ut hujus urbis episcopus post Romanum prima subsellia teneret. Quem canonem non tantum Romana Ecclesia non admisit, sed abolevit; ut suo loco dicemus, et praeterea ipsi Alexandrini episcopi illum canonem tamquam sibi injuriosum respuebant, tum quando concilia haberi debebant, tum etiam quando de ordinationibus aliorum episcoporum agebatur. Quid mirum igitur, si Eutyches, sub colore Metropolitani juris servandi, ad Dioscorum scripsit, maxime etiam sibi persuadens se in illius fidem conferre posse Chrysaphii commendationibus? Nullibi inveniet tamen scripsisse ad Juvenalem Hierosolymitanum vel ad Anastasium Thessalonicensem, quod probare debuisset Quesnellus, ne ementitum et prorsus nugatorium diceremus novum illum appellationis modum, quem sciolis dumtaxat et indoctis vendere quaerit. Deinde aliud est aliquem interpellare veluti sequestrem et mediatorem, aliud est ad aliquem servato juris ordine appellare. Dabo ad Dioscorum scripsisse atque ad eum etiam suae 340 professionis libellum misisse. Quid inde? Nullibi tamen constat ad eum appellasse. Sicuti non colligitur appellasse ad episcopum Ravennae, quamvis ad S. Petrum Chrysologum illius Ecclesiae praesulem scripsisset. Ultro dato vero quod etiam ad Anastasium Thessalonicensem scripsisset, an is forte proprio jure Eutychis causam cognoscere potuisset? Sedis enim apostolicae vices agebat, utpote illius vicarius. At propterea nonnisi Romani pontificis personam egisset, minime judicando; sed ad sanctum Leonem scribendo, ut jam praecedenti capite satis abunde demonstravimus. Progrediamur igitur ad alia. 7. Suggillat post haec Quesnellus Joannem David, quasi suae causae oblitum, ut verba episcoporum, quibus nullam a se appellationis vocem auditam esse inter judicandum contestantur, pro se adduxerit, suo seipsum jugulans gladio. Cum esset concilium, et interrogatio proveniret (inquit Seleuchus episcopus) nihil tale cognovimus dictum ab archimandrita Eutyche de appellatione. A reverendissimis episcopis dictum est, Et nos eadem confitemur, certe (subjicit post haec verba Quesnellus) si vel ad unum antistitem Romanum appellatum fuisset audientibus episcopis, id isti cognovissent dictum, quod a se auditum pernegant. Nec omnino reprobanda fuisset querimonia Constantini monachi de omissa in Actis synodalibus appellationis mentione expostulantis. Immo querelae suae astipulatorem habuisset Julianum Coensem episcopum, qui tam synodo quam posteriori conventui aderat. Ut autem novam hanc Quesnelli cavillationem eriperemus, etsi testimonia S. Leonis in epistolis ad Flavianum, Theodosium imperatorem, Julianum Coensem habeamus, in quibus haec ad apostolicam sedem appellatio indicata est; quibus suffragatur et ipsius Eutychis libellus, cum fidei professione quam Romano pontifici examinandam dedit; tamen ut abundantius Quesnellianae fraudes et nugae appareant, evolvenda censuimus ea Constantinopolitana Acta, in quibus, instante Eutyche et imperatore mandante, primi Constantinopolitani concilii gesta relecta et examinata fuerunt. 8. Eutychis itaque personam egisse tum Constantinum monachum, etiam Quesnello suffragante, omnibus exploratum est. Atque imprimis cum ageretur an ejusmodi Acta corrupta, falsata et interpolata essent, jam de generali habenda synodo, efflagitante imperatore, statutum fuerat. Meliphthongus enim episcopus postquam dixerat necessariam esse praesentiam illius qui accusatur, praesertim quia hujusmodi accusationes non sine periculo fiant, addidit: Quonam igitur piissimus imperator . . . praecipue quia universalem praecepit fieri synodum, et necesse est majores causas in illud reservare concilium. Secundo, hoc non obstante, ad examen chartarum deventum est. Atque lecto supplici Eutychis libello, in quo affirmabat: Gesta enim, quae sunt composita a reverendissimo Flaviano adversum me legi hesterno die, et reperi contraria his quae acta sunt contineri in chartis. Tertio, Constantinus, haereticorum morem secutus, Scripturas solas admittere palam fassus est, sed non Patrum doctrinam et scripta, sequentem subjiciendo rationem: Quoniam diversis modis locuti sunt Patres, et omnia suscipio; in regula autem fidei non suscipio. Cognoscens autem murmur excitatum, commotionemque factam esse inter episcopos caeterosque qui coetui aderant, propter ejusmodi temerarium et blasphemum assertum eum poenitere coepit, quia forte in suam mentem revocaverat PP. scripta contra Arianam, Nestorianam haeresim in Nicaena et Ephesina synodis, tamquam fidei regulam suscepta fuisse. Idcirco prave dicta corrigere cupiens, jussit illa verba in regula fidei deleri, quia in perturbatione (ait) nesciens sum locutus. Hominis hujus vafriciem atque inconstantiam episcopi omnes notarunt. Quos inter Eusebius, episcopus 341 Ancyranorum, dicendo: Mihi similiter placet ut qui personam religiosi archimandritae suscipit, omnia ei firma consistant, quae ex ejus voce prolata sunt; et non in parte velle ea teneri, in parte vero quae dicta sunt velle improbari. Tanta ergo perturbatio in illo coetu orta est, ut, admirantibus simul et quasi altercantibus ad invicem episcopis, sciscitaretur quid in hoc casu criminali esset faciendum? Quia absente illo cujus causa agebatur. qui hujus vices subire debebat, neque in sermone, neque in responsis ad interrogata sibi constabat; unde et duo alii, Andreas nimirum et Athanasius, admissi sunt ad interloquendum, ut lectio gestorum Constantinopolitanorum ad exitum perduceretur. 9. En ergo character agendique ratio illius Constantini monachi, cujus falso testimonio institit Quesnellus, ut veritatem illius appellationis de qua agimus eliceret. Quarto in illo episcoporum coetu mentio facta est de libello Eutychis ad S. Leonem, illiusque querimonia et appellatione; sicuti et de Leonis epistola ad Flavianum, quae coram omnibus lecta fuit; nec unum verbum offendimus, de aliis Eutychetis litteris, vel ad Dioscorum, vel ad Juvenalem Hierosolymorum episcopum, vel ad Anastasium Thessalonicensem. Si enim ad horum synodos provocasset, ut confingit Quesnellus, credimusne solius Leonis Romani pontificis fuisse factam mentionem? Credimusne quod in tanto Eutychianarum rerum discrimine unus saltem ex episcopis, vel clericis, vel monachis, qui pro tuendis juribus Orientalibus stabant, dicere praetermisisset audiendum aut exspectandum esse suffragium unius saltem ex praecipuis patriarchis, aut episcopis Orientis, ad quorum concilia Quesnellus comminiscendo, Eutychen juxta antiquam consuetudinem provocasse asseverat? Et ne quis me mentiri suspicetur, afferam verba Eleusini diaconi, qui de S. Leonis litteris et Eutychis appellatione ita locutus est: Quoniam vero ante paucos dies litterae sanctissimi archiepiscopi Romanorum Leonis insinuatae sunt nobis, continentes quia accusavit (legendum recusavit) reverendissimus archimandrita Eutyches, et appellavit in tempore examinationis vestram audientiam per dationem libelli (et ideo post damnationem, eum archimandritam renominarunt), quomodo nunc instans, et dicens de fide esse libellum apud sanctissimum Romanorum episcopum, recusationem in synodo appellationem nominavit? Clarissimus Stephanus Baluzius, ad haec animadvertens, scite annotavit verba illa uncinis interclusa, in Corbeiensi codice desiderari per librarii errorem: Nam annotatio Rustici (ait ipse) quae posita est in margine, non potest referri ad alium locum. Sic autem habet: Falsitas evidens Eutychis. Et notandum quia jam litterae papae Leonis, quas in absolutione Eutychis usque tamen ad integriorem audientiam scripsit, pervenerunt ad eos, et ideo illum archimandritam renominarunt post damnationem. Si ergo, Rustico auctore, litterae papae Leonis eam vim habuerunt, ut latam a Constantinopolitana synodo in Eutychen sententiam suspendere potuerint usque ad pleniorem audientiam; si pariter harum litterarum vigore, etiam post damnationem, Constantinopolitani PP. Eutycheti nomen et archimandritae honorem exhibuerunt; quid opus est tantopere laborare pro Romanae sedis juribus propugnandis, et pro tuenda Orientalium sacra et vetusta consuetudine, qua ad Romanos pontifices vel causas fidei deferebant, vel graviores res ipsis discutiendas proponebant, quin ab horum judicio, institutionibus atque mandatis resilirent? Praeterea Eutyches ipse sufficere sibi persuadebat recusasse sententiam in seipsum latam, ut crederetur ab ea appellasse. Quemadmodum testabatur, dicens fidei libellum esse apud sanctissimum Romanum episcopum. Suffragatur D. cl. Petrus de Marca, qui, loquens de Flaviani appellatione, generatim haec verba pronuntiat, quae in quaestionem de qua 342 agimus mirifice quadrant. Quoniam vero per illas tempestates recusatio fiebat etiam per modum appellationis adhuc post sententiam definitivam, non autem eo modo qui introductus dein fuit a Justiniano. 10. Quare notandum est Eutychem hic non dixisse libellum suae fidei esse apud alios patriarchas vel insigniores episcopos Orientis, sed apud Romanorum episcopum. Igitur credidit dumtaxat sibi posse suffragari quod ad unum S. pontificem Romanum scripsisset. Neque tandem asseveravit Rusticus damnationis sententiam in Eutychen latam suspensam remansisse ob litteras aliorum episcoporum Orientalium. Tantummodo Leonis litteras hanc energiam et vim habuisse affirmavit. Quae quidem omnia, si ad invicem et cum praecedentibus conferantur, prorsus Quesnellianum illud aedificium evertunt. Non enim ex ementito quodam facto colligitur fabulosa illa consuetudo, pro qua hactenus nuperus iste scriptor divinando, comminiscendove, omnia susquedeque vertendo nimis audacter decertavit. 11. Verumtamen etsi daremus Constantini monachi mendacium nulla ratione posse excusari atque defendi, quid inde? Jam alia nobis occurrerent quae probant post recusatam ab Eutyche Constantinopolitanae synodi sententiam, causam jam fuisse devolutam ad supremum Romani pontificis tribunal; cum certo ex duabus illis Leoninis epistolis habeamus, S. pontificem jussisse ut sub gestorum relatione omnia ad suam notitiam deferrentur, ut posset de bene cognitis congrue judicare. Cui enim datum est causas cognoscere, decernere et judicare, vera et non arbitraria jurisdictio convenire debet. Potissimum si agamus de fidei rebus, quarum cognitio, auctore etiam clarissimo viro Petro de Marca, Romanae apostolicaeque sedi fuit reservata. Quamvis ipse tamen, nescio quo spiritu ductus, ex parte Quesnello praeluserit, ut paulo post videbimus, asseverando, contra cardinalem Perronium, appellationem illam Eutychetis probari non posse ex Leoninis epistolis; et aliunde appellasse ad synodos Romanam, Alexandrinam, Hierosolymitanam, Thessalonicensem, sed clanculum, et in aurem Patricii Florentii, post judicium factum et post solutam synodum; quae quidem nec haerent hactenus dictis, nec secundae Constantinopolitanae synodi gestis. Sed interim ad alia gradum faciamus, animadvertentes Quesnello minime suffragari posse quae in decursu laudatae dissertationis ad duxit; ostendendo videlicet mentionem aliquam esse factam ab Eutyche Alexandrini episcopi. Quare exscribenda censuit verba Basilii episcopi, qui primum memoria lapsus, deinde recordatus, testatus est: Jam in veritate dico (inquit) adhuc ipso conventu sedente, et proponente hoc sancta synodo, ut diceret iste duas naturas inseparabiles et inconfusas in uno Domino, idque post adunationem, scio quia dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit, sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Ex his ergo similibusque verbis, quorum aliqua aliquibus, alia aliis, partim una vice effuderat, partim altera, nunc publice, nunc silenter, aliquando ut appellans, aliquando tamen ut suam explicaret mentem (ait Quesnellus), sumpsit occasionem Eutyches imponendi tam S. Leoni per litteras, quam Patribus Orientalibus in conventu Constantinopolitano per Constantinum; inde appellationem mentitus est. Sed jam 343 praesens quaestio versari non potest an Alexandrini episcopi judicio Eutyches se submittere voluerit, cum jam, ut vidimus, certa spe duceretur, hunc sibi habere posse propitium, tum quod Flaviano infensus, tum quia primatus praerogativae praetextu cum Flaviano contendebat, tum denique Chrysaphii Eunuchi protectione fretus, facile Dioscorum in suas partes traxisset. Cujus quidem fides satis superque probata esse non poterat, ut ex antecedenti et subsequenti ipsius agendi ratione innotescit. Nec pariter nostra quaestio dumtaxat in eo versatur an Eutyches S. Leoni mentitus sit: nam ex monumentis quae habemus non sincere colligimus an judicii tempore et adhuc in concilio sedentibus Patribus palam et publice appellaverit. Quamvis sententiam in eum latam recusasse certissimum sit, et in archimandritae munere perstitisse quoadusque nova inquisitio novumque judicium institueretur. Si igitur latam in eum sententiam recusavit, si pariter alium judicem per suum libellum interpellavit, se huic sententiae submittendo, quid aliud facere debuisset ut eum vere appellasse diceremus? 12. Hinc haud facile moveri potuimus ex iis quae in consequentibus scripsit Quesnellus ad exaggerandam potius suam eruditionem, quam ad exagitandum Joannem David, utpote Petro de Marca refragantem, cujus partes, peregrinam satis et asperam viam ineundo, se assumere confinxit, cum archiepiscopus Parisiensis apostolicae sedi hoc jus denegare tam confidenter ausus non sit, pro quo in praesentiarum verba edimus. Idem enim cl. doctissimusque Parisiensis Ecclesiae antistes Romanis pontificibus jus asseruit in judicandis Orientalium causis ad fidem et etiam ad disciplinae universalis rigorem pertinentibus: crediditque hoc jus apostolicae deberi sedi, vel Sardicensium canonum vigore, vel etiam Nicaenorum, in quibus stabilitum fuerat ut in judiciis habendis antiqua consuetudo servaretur. Satis honorifice quoque de Romanorum pontificum primatu locutus est in universa Ecclesia. Quodque ut suadeat provocat ad veterum Patrum testimonia: Cypriani videlicet, Irenaei, Hieronymi et Augustini, ea ratione ductus, ut centrum unitatis et capitis ratio in catholico coetu servetur. Neque pariter negat hoc appellationum jus de quo agimus. Immo Orientalium varia affert exempla, eorum videlicet qui ejusmodi juris vigore ad apostolicam sedem provocarunt, hujusque judicio semotis contentionum partibus se submiserunt. Verumtamen de Eutychis disserens appellatione, ait: Locum inter appellationes ad episcopum Romanum non tribuo ei quae sub nomine Eutychis archimandritae circumfertur, post damnationem ejus a Flaviano episcopo peractam, etiamsi ea a vulgo obtrudatur, quoties controversiae de causis religionis agitantur. Nolim tamen negare quin Romanum pontificem appellaverit. Sed tamen contendo non solum Romanum pontificem provocasse. Hinc quasi molli brachio eminentissimum cardinalem Perronium objurgat, quod hanc appellationem probare posse crediderit auctoritate epistolae S. Leonis ad Flavianum. Contendit ex iisdem verbis non colligi appellationem ad apostolicam sedem fuisse factam; sed libellum appellationis dedisse, atque fuisse compulsum ut contestarios libellos in urbe Constantinopolitana proponeret. At quis credet nos in difficilem incidisse nodum? Non colligi ait doctissimus vir appellationem factam fuisse ad sedem apostolicam? Et haec judicis partes assumpsit; et Leo ipse sub gestorum synodalium insinuatione de omnibus certior fieri voluit; et Flavianus ipse, qui affirmavit Eutychen esse mentitum, synodalia Acta transmisit? An recordatus est doctissimus antistes veteres recusationem pro appellatione accepisse? An non animadvertit ad Rustici annotationem, qua fassus est, sententiam a Constantinopolitana synodo in Eutychen latam suspensam fuisse vigore litterarum 344 S. Leonis? Nec quidquam conficit quod objiciat Eutychen appellasse alias sedes, quia appellavit synodos Romanam, Alexandrinam, Hierosolymitanam et Thessalonicensem; sed clanculum, et in aurem Patricii Florentii, post judicium factum et post solutam synodum. At haec repugnant cum iis quae testatus est Basilius episcopus, qui recogitans ad ea quae jampridem a pluribus mensibus contigerant, testatus est quod adhuc conventu sedente, et forte cum sententiam in se latam recusavit, se totum commisit ad judicium Romani et Alexandrini antistitis. Certe Basilii testimonio pluris faciendum est quam Constantini monachi, hominis sibi non constantis, haeretici et versipellis, qui omnibus suae artis nervis conabatur ostendere Acta illa Constantinopolitanae synodi esse corrupta atque falsata. Verum quare Alexandrinum episcopum etiam Eutyches nominaverit, non est cur nos dicamus, ne jam dicta iterum recoquamus. 13. Quia vero idem clarissimus vir Petrus de Marca Constantini monachi testimonio firmius adhaeret, ut ostendat Eutychis appellationem locum habere non posse inter eas quae Romanae sedi asseruntur, duas statuit regulas, easque insignes appellat, quas postmodum nimia exaggeratione Quesnellus amplificavit. Prima (ait) causam fidei, cum communis sit et generalis, judicandam esse a synodis universae Ecclesiae praecipue vero a Romana, quae omnium prima est; tum depositionem haeretici, quae sequitur ex decisione fidei, definitivo decreto judicandam esse ab omnibus, si nova sit haeresis, neque hactenus damnata fuerit ab Ecclesia. Ex qua autem lege, divina, ecclesiastica aut imperiali hanc hauriat regulam, ne ex suspecta aliqua officina eam prodiisse saltem suspicemur, prorsus ignoratur, atque hocce arcanum auctor non indicavit. Nos quidem si ad Romanorum pontificum agendi rationem attendamus, quin etiam ab ejusdem auctoris dictis, Petri videlicet de Marca, abscedamus, Nestorium ejusque haeresim jure proscriptam fuisse, et haereseos auctorem episcopatu privatum etiam antequam synodus generalis cogeretur, persuasi sumus. Potissimum cum habeamus tantummodo Cyrillo commissum fuisse munus ut pontificiam sententiam exsecutioni fideliter demandaret eamque Ephesinae synodo proponeret, decem dierum induciis Nestorio reservatis, in quibus deliberaret an a pravo suo dogmate vellet abscedere, illudque ejurare. Assertum explicatione non indiget, cum ipse Petrus de Marca S. Coelestini papae epistolam ad Cyrillum interpretatus sit dicendo: Et Coelestinus dat in mandatis Cyrillo ut Romanae sedis auctoritate ascita et vice, et loco, et potestate pontificia usus, sententiam istam exsequatur, et illi Ecclesiae (Constantinopolitanae nimirum) prospiciat. Leo Magnus autem immediatum praedecessorem in pontificatu habuit Coelestinum. At sub istius regimine laudata prima illa regula prorsus Ecclesiae Patribus erat ignota, et tamen de episcopo e gradu dejiciendo, de fidei causa omnibus communi et generali agebatur. Et hoc non obstante, Rom. pontifex Coelestinus decernit, statuit, judicat, inducias ad resipiscendum concedit, non exspectato aliorum patriarcharum judicio, vel suffragio; sed dumtaxat decretorum a se latorum exsecutionem Cyrillo demandat. Igitur et Petri de Marca dictis insistendo, haud video ex qua lege, canone aut imperiali constitutione ejusmodi regula depromi possit. Prorsus itaque credenda erit arbitraria, derivata a systemate et voluntate pontificiae auctoritatis limitandae, et intra angustos cancellos coercendae. De quo systemate quidem plura diceremus, si nostri instituti propositum id pateretur. Juvat interim vidisse egregiam non esse hanc regulam, quemadmodum Marca decantat, quia nullo jure nullave consuetudine firmatam esse reperimus. 345 14. Hanc praerogativam forte altera regula assequetur, quam idem auctor subjecit. Videlicet appellationes factas ad patriarchas censeri etiam factas ad eorum synodos, ut constat ex formula appellationis Eutychetis. Non appellavit autem ad synodos Orientis, quod patriarcha Antiochenus subscripsisset sententiae Flaviani, et quod plures metropolitani dioeceseon Asianae, Ponticae, Thraciae adessent in concilio Constantinopolitano. Ut tandem laudatus praesul hisce dictis omnem vindicet fidem, ea deprompsisse fatetur ex Actis illius Constantinopolitani conventus, in quo Eutychetis procuratorem agens Constantinus monachus contendebat Acta edita a Flaviano esse corrupta atque etiam interpolata, cum Eutyches ad alias laudatas synodos provocasset, nec appellatio jam erat in Actis descripta. 15. Petri de Marca vestigiis ingressus Quesnellus atque exaggerationibus usus, latius praecedentem doctrinam magno verborum apparatu explicavit; subjecta deinde Domni episcopi Antiocheni epistola, quam synodicam appellat, ex libris Facundi Hermianensis exscriptam. Haec autem Domni episcopi Antiocheni agendi ratio, paucis cum explicari haud possit, in sequentibus concertationibus ad trutinam revocabitur. Magna enim subsidia pro ejus historia ornanda ex Vaticanis codicibus accepimus. Acta enim Chalcedonensis concilii circa septimum saeculum descripta celebrem illam continent Actionem, quam Quesnellus, veluti fictitiam, rejiciendam esse judicavit. Interim autem non inficiabor Domnum Antiochenum strenue se opposuisse Eutychianis erroribus. Contendam tamen ex appellationis formula conjici Eutychen ad omnes patriarchas horumque synodos non appellasse. Et ne verbis ludere videamur, imprimis arbitror exquirendum esse a sapientissimo archiepiscopo quam genuinam arbitretur formulam ab Eutychete adhibitam. Si genuinam vocat, quam Constantinus subjecit, ergo Constantinus mentitus non est, ut Quesnellus cum caeteris affirmavit; ergo omnes Patres qui in secundo Constantinopolitano conventu sese illius procuratoris dictis opposuerunt, injuriam veritati fecerunt. Alterutrum enim dicendum est, aut mentitum esse Constantinum in hoc facto appellationis, vel PP. synodi mentitos esse. At quis cum tanta episcopalis coetus injuria et dedecore id affirmabit? Non quidem Quesnellus, qui in omnibus episcoporum honori, dignitati consulere voluisse protestatur. Non Petrus de Marca, qui causas fidei ab universo episcoporum coetu pertractandas esse in commune totius Ecclesiae bonum et incolumitatem affirmavit. Non est igitur insistendum formulae a Constantino monacho suggestae, ne praepostere et audacter de episcoporum et presbyterorum ordine horumque hierarchia judicemus. Aliunde ergo genuina appellationis Eutychianae formula potius desumenda erit, nec ex aliis momentis, nisi vel ex Basilii verbis, secum de praeteritorum veritate sedulo recogitantis; vel ex Eleusini diaconi testimonio, quod sancti Leonis Magni dictis cohaeret. Et quia in priori hac formula sermo est etiam de Dioscoro Alexandrino, et in posteriori de solo summo pontifice Leone habet mentionem, quemadmodum jam praecedentibus vidimus, idcirco diutius in iis expendendis non immorabimur, ne acta iterum agamus. Abunde enim de utraque formula in praecedentibus disseruimus. Addendum praeterea censeo vix intelligi posse quod idem de Marca subjecit: Non appellavit autem, ait, ad synodos Orientis, quod patriarcha Antiochenus subscripsisset sententiae Flaviani, et quod plures metropolitani, etc. Quid autem? Jam agebatur de generali habenda synodo, et Orientales excludendos esse Eutyches contendebat? Ergo a solis Occidentalibus cum Romano pontifice volebat judicari? Et generale concilium, quod in communi 346 causa fidei necessarium esse Marca asseveravit, quomodo ex solis Occidentalibus episcopis potuisset componi? Arcanum profecto hocce systema continere mihi visum est. Et propterea ex aliis fontibus eruendam esse genuinam Eutychianae appellationis formulam mihi persuasum est, quemadmodum in subsequentibus nos hisce capitibus aperte demonstrabimus. ===CAPUT V.=== Alia Quesnelli argumenta contra Eutychis appellationem proponuntur, et solidius discutiuntur. Ejusdem Eutychis epistola ad S. Leonem papam scripta ad examen perducitur, atque tandem Christiani Lupi sententia vindicatur et propugnatur. 1. Eutychis appellationem ad apostolicam sedem factam praecedenti nostra exercitatione pro viribus propugnavimus, singula quoque rationum et sententiarum momenta proponentes quibus ad statutum nobis scopum pertingere posse credebamus. Verumtamen cum omnes assumpti muneris partes unica ea concertatione implere haud potuimus, tum propter ea quae doctissimus Petrus de Marca Parisiensis archiepiscopus de Orientalium episcoporum causis et juribus in celebri suo opere descripsit, tum propter Acta secundi Constantinopolitani conventus, Eutychianae haereseos causa habiti, quae plurimum conturbata et confusa esse observavimus; idcirco, ne lectores in nostris scriptis percurrendis nimis taedio afficerentur, non omnia quae de hujusmodi negotio dicenda occurrunt sub unico eodemque titulo expedienda esse judicavimus. Cum igitur praeter ea quae exposuimus, alia et alia Quesnelli argumenta observanda et discutienda supersint, quae perspicue ex praecedentibus Flaviani et S. Leonis litteris deduci auctor ipse contendit, quaeque in specie saltem hactenus a nobis dicta enervarent, propterea in nova hac dissertatione diluenda reservare congruum existimavimus. Neque vero in hujus concertationis vestibulo lectorem admonendum censeo de nimio Quesnelli studio in interpretandis, distorquendis et obtruncandis testimoniis quibus insistere nisus est, ut suae causae praesidium pararet et lectoris fidem aucuparetur. Sat enim evidenter id constabit in illius argumentorum expositione. 2. Illud itaque primum sit Quesnelli argumentum, quod ex Flaviani verbis sibi objectis proponit. Cum videlicet testimonium Constantini monachi superius expositum opposuit S. Flaviani verbis: « In his (ait Quesnellus) praeter unum Leonem, nullus alius nominatur, ad quem Eutyches appellarit. » Ita autem subjicit: « Non est operosum respondere Id enim non aliam ob causam factum est, quam quod solum Leonem alloqueretur, eumdemque solum nominaverat haeresiarcha, cum ad eum scriberet, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis Leonis auribus putans, ut scribit Flavianus ad S. Leonem; et quia inter patriarchas metropolitanosque, ad quorum concilium appellatum praedicabant, eminebat sine controversia, idque jure multiplici, S. Leo, ut qui et primatum in Ecclesia tenebat, et totius ad quam appellabatur synodi caput erat. » Haec Quesnellus. At quis non intelligit nimis lepidas esse has interpretationes, honoris coloribus linitas atque depictas. Sed adhuc progreditur Quesnellus dicendo: « Licet porro idem pontifex totam ad se causam pertraxisse 347 videatur, » cum et de singulis instrui postulat, et de Flaviani silentio conqueritur: « Cum studere (inquit) debuerit primitus nobis cuncta reserare, non ita tamen est reipsa; similiter enim aliorum episcoporum quilibet, ad cujus sententiam per appellationis libellum provocaretur, et de negotio instrui postularet, et de silentio querelas moveret. Merito ergo ac potiori jure totius facti rationem et notitiam volebat sibi Leo deferri, et quidem primitus utpote primati, cui de eo cum caeteris ac prae caeteris decernundum erat, si appellationi locus dabatur. » 3. At mendacia veritatis coloribus et umbris larvata detegamus. Incassum imprimis, et omnino male, Constantini monachi testimonium Flaviani verbis Quesnellus opponi affirmaret, si utriusque loquendi modus in eumdem prorsus finem tenderet. Constantinus, ut Quesnellus etiam asseverat, haereticus et mendacissimus homo, testatus est Eutychen alios patriarchas, principalium Ecclesiarum metropolitas, horumque synodos appellasse. Si id dare voluisset Flavianus ut noster adversarius interpretari conatur, cum ad S. Leonem rescripsit, quamvis hunc solum nominet, quia eum solum alloquebatur, jam sequeretur vel Flavianum in re non dissentiri a Constantini testimonio, vel quamcumque appellationem ab Eutyche factam negasse. Primum affirmare Quesnelli religio non permittit. Nefas enim esset etiam leviter suspicari Flavianum tantae sanctimoniae episcopum, qui ob fidei catholicae defensionem martyr occubuit, Constantino monacho mentienti subscribere voluisse. Alterum igitur erit concedendum, videlicet, Flavianum negasse quamcumque appellationem veluti ab Eutyche factam; non utcumque tamen factam, sed judicii tempore. Nec enim negavit saltem dissoluto conventu Eutychen Romanum pontificem Leonem appellasse, cum jam de hac appellatione ipsius Leonis litteris certior fieret. Flaviani verba, quaeso, perpendat Quesnellus, videat an distorta ipsius et lepida interpretatio ipsis convenire possit. Sed his ita gestis, litterae nobis datae sunt vestrae sanctitatis . . . . . per quas edocti sumus quia idem Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia et calliditate, dicens judicii tempore libellos se dedisse appellationis, et nobis, et hic convenienti sancto concilio, et appellasse vestram sanctitatem. Animadvertat haec verba, et appellasse vestram sanctitatem. Igitur non alium appellasse scripsit Eutyches quam S. Leonem. Negat id Flavianus immediate subjiciendo: Quod nequaquam ab eo factum est. At quid est quod ab Eutyche factum fuisse negat Flavianus, nisi quod haereticus archimandrita, judicii tempore sibi et concilio dedisset appellationis libellos, provocando ad S. Leonem. Non dicit deinde appellasse vos, vestrumque concilium: Sed vestram sanctitatem. Ulterius si haeresiarcha scribendo ad S. Leonem hunc dumtaxat nominavit, ut etiam Quesnellus asseverat, nulla prorsus mentione facta aliorum patriarcharum et synodorum, quid est quod contra Orientalium consuetudinem id factum fuisse dicamus; confingendo patriarchas et metropolitas celeberrimarum dioeceseon, horumque synodos etiam fuisse appellandos? Si talis conficta consuetudo obtinuisset, Flavianus quidem, debita servata reverentia erga totius Ecclesiae caput, irregularem prorsus vocasset hanc appellationem, atque rescripsisset ad S. Leonem Orientalis Ecclesiae jura violata et fracta fuisse, cum hujus appellationis prorsus inscii essent patriarchae et metropolitae, quorum de similibus causis judicium pronuntiare intererat. Hocce autem in hac parte Flaviani silentium subsequentibus verbis confirmat eumdem Leonem tamquam solum negotium acturum, et haereticum judicaturum alloquendo. Sed etiam in hac parte mentitus est, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans. Si scivisset aut credidisset ad alios etiam suis epistolis per fallaciam mendacii 348 subripere tentasse, istis vocibus, sanctis vestris auribus, has alias, vel aequivalentes, aliorumque episcoporum, addidisset; immo addere debuisset, ut plenius, quemadmodum Leo petebat, edoceretur. Scripserat enim, et ideo quia dilectio tua de tanta causa nos videt necessario esse sollicitos, quam plenissime et lucide universa nobis quod ante facere debuit indicare festinet. Aurea enim sunt haec verba, auctoritatem imperiumque indicantia. Nam plenissima et lucida omnium gestarum rerum narratio vel expositio nequaquam fuisset, si silentio occuluisset, vel Eutychen contra Orientalis Ecclesiae jura provocasse ad Rom. sedem; vel non dixisset provocasse ad synodos et caeteros patriarchas, aut ad ea provocare debuisse. Igitur ipsi prorsus ignota erat haec nova judiciorum Ecclesiasticorum forma, de qua noster adversarius verba facit. 4. Sed forte hujus responsionis vim praesensit Quesnellus, qui, praecedentia sua dicta confirmaturus, ait ex Leonis scribendi modo videri Leonem ad se totam causam pertraxisse, cum de singulis instrui postulat, et de Flaviani silentio queritur, quemadmodum innuunt illa verba: Cum studere debuerit primitus cuncta nobis reserare. Sed valde infirmam adversarius subjicit responsionem contendendo nimirum id fieri potuisse a quolibet episcoporum, ad cujus sententiam appellaretur per libellum, etc. Itane PP. loquendi formulas distorques, Quesnelli, de una ad aliam rem gradum faciendo? In quo igitur difficultas versetur inspiciamus. Et primo inquiramus quo jure quisquam alius episcoporum hujusmodi appellationum libellos potuisset excipere atque postulare ut de negotio instrueretur? Si hic sermo esset de arbitrario judice per compromissum ab ambabus partitibus ad quaestionem dirimendam assumpto, quilibet sane episcopus, qui eligeretur, ne de rebus incognitis judicium pronuntiaret, utique postulare debebat edoceri. Sed in praesens de quo judice disputatur? Non de alio quam de eo qui divinis et ecclesiasticis legibus stabilitus fuit pro dirimendis fidei controversiis, et pro recognoscendis aliorum judiciis, an ista videlicet essent conformia regulis juris, et an judices ordinarii, odio, aut invidia, vel quacumque alia ducti passione vim oppressionemque condemnato intulissent. Ea igitur ratione ad se totam causam traxit Leo Magnus, quia Eutyches non acquiescendo sententiae latae ab ordinario suo episcopo, et a Constantinopolitana synodo, superiorem judicem et ultimum provocare debebat. Idcirco S. pontifex in sua epistola utitur illis imperativis vocibus, auctoritate simul et dignitate plenis: Et ideo fraternitas tua per idoneam maximeque aptam personam plenissima nobis relatione significet quid contra antiquam fidem, novitatis emerserit; vel illis aliis: Quoniam nos, qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus. 5. Et quidem haec et similia alia Leonis verba, non concilii, sed proprio nomine scripta, talem tantamque vim et auctoritatem habebant, ut jam Flaviani animum movissent saltem, si non coegissent, ut se sisteret coram Leone vel per suos idoneos legatos, vel per relationem authenticis scriptis factam, de omnibus gestis rationem redditurum. Sed jam id praestitisse Flavianum antequam hanc Leonis epistolam acciperet, acciperet, in superioribus vidimus. Quare si omnia simul conferamus, certum argumentum habebimus ita ad se totam causam traxisse Leonem, ut nequaquam cuique alii episcopo et judici licuisset se hisce rebus immisceri, nisi de summi pontificis sententia. In suam vero auctoritatem Leonem totum negotium 349 definiendum refudisse, non obscure ipsemet in laudata epistola indicavit. Nam ad praecludendam viam omnibus difficultatibus excusationibusque quae circa contumaciam obstinationemque archimandritae Eutychis poterant afferri, sibi reservat rem totam ad examen perducere, ita exigente Ecclesiae moderatione, et Christianae pacis sollicitudine, imperialibus etiam litteris ipsi insinuata: Ut (ait, amputatis dissensionibus, fides catholica inviotata servetur, et his qui prava defendunt ab errore revocatis, nostra auctoritate quorum fides probata fuerit muniantur. Tria hic sua auctoritate se facturum esse Leo spondet: tollere dissensiones ad inviolatam servandam catholicam fidem; alterum, ab errore revocare qui prava defendebant; tertium tandem, praesidium et munimen iis afferre quorum fides esset probata. Si igitur tria haec, sua, non aliorum, auctoritate se praestaturum Leo spondet, non est cur ad distortam interpretationem recurramus, alios hujus causae arbitros et judices confingentes, et affirmemus Leonem cum caeteris episcopis et prae caeteris tamquam primatem judicium ferre debuisse an appellationi locus daretur. Sed urget adhuc Quesnellus objiciendo illa S. Leonis verba, epistola ad Flavianum: Quoniam nos, qui sacerdotum Domini matura esse volumus judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus. Ex quibus adversarius noster jucunde et quasi triumphum cantans ita ratiocinatur: « Haec verba sunt hominis non sibi jus omne ferendae sententiae arrogantis, sed prudentis, oculati, aequissimique judicis, qui suum causa incognita temere nolit conferre suffragium. Sed quid solvendis hujusmodi argumentis ex ipso Leone petitis tempus terimus? » Ait idem Quesnellus: « Non quaerimus in hac praesenti causa an Leo sibi praerogativam illam vindicarit, sed utrum de facto Eutyches appellavit, et utrum ad solum Romanum, pontificem. » O lepidum effugium! Causam cadere intelligit, nihil ei prorsus suffragari cognoscit illas aequivocas et inusitatas loquendi formulas, non omne jus ferendae sententiae arrogantis, quae praesumptionem quamdam praeseferunt, vel illam aliam, conferre suffragium, quasi ut Leo indicaverit cogere velle et necessarium fuisse concilium, ut oculati, prudentis aequissimique judicis partes obiret. Illud enim conferre suffragium ordinarie habet significare causam in coetu, synodo atque collegio tractandam. De quibus rebus altum est apud Leonem silentium, nullumque ex iis quae scripserat saltem leve indicium apparet. 6. Verum enim vero quia Quesnellus se malam causam habere cognovit, et ad alia suum ratiocinium convertit, ut pedetentim ejus vestigia sequamur, quid subjecerit attendamus. Ait itaque: « Quod si Eutyches ad solum Romanum pontificem appellasset (ut actum esse ab eo existimavit S. Leo ex callido mendacique libello), non esset quod miraremur Eutychen Rom. sedem appellantem a Rom. pontifice ultro esse susceptum, praecipue cum de Nicaena fide agi videretur, cui tam Eutyches ipse quam ejus accusator indivulse profitebatur inhaerere; Romani enim praesidis, tamquam capitis episcopalis coronae, hae sunt praecipue partes, ut e prima cathedra tamquam e specula conservationi canonum invigilet, fideique catholicae custodem agat. » Pro apostolicae sedis viribus asserendis neminem honorificentiora scribere potuisse ii affirmarent, qui ad sequentia Quesnelliana dicta haud attenderent. Verumtamen cum Quesnellus in subsequenti paragrapho aut suae dissertationis capite 8, Leoni aurem accommodandam non esse affirmet nimis splendorem et suae sedis jura prosequenti, idcirco subdole et hyperbolice dumtaxat fuisse locutum, satis superque est exploratum 350 Sic itaque ratiocinatur: « Verum non Eutycheti vaferrimo impostori fidem habeamus; non Leoni ipsi, sanctissimo licet viro, aurem accommodemus, sedis videlicet suae splendorem ac jura prosequenti. Audiamus Flavianum novae Romae episcopum, Christique martyrem fortissimum, quem Orientalium de appellationibus animus ac consuetudo, totaque Eutychis agendi ratio latere non potuerunt. Censuitne ille concilii sui de Eutyche sententiam ad Leonem mittendam esse, ut si ab eo comprobaretur maneret, si reprobaretur evanesceret? Nihil certe tale apparet in utraque ejus epistola. Haec ergo et id genus alia, quae iisdem aut saltem aequivalentibus verbis descripsit aliis locis ostendunt ultra suam fidem Quesnellum exaggerasse ut sensim de antiquo Ecclesiae regimine judiciorumque forma et ordine disserendo fabulas et commenta venderet. Ecquis commentum aut injuriosam fabulam non redolere credet sanctissimum pontificem Leonem ultra justitiae et aequitatis leges in Eutychetis causa nimis sibi esse blanditum, ea jura sibi vindicando quae eidem non conveniebant? Hic est ille Leo summus pontifex, quem universa Ecclesia in Chalcedonensi synodo congregata, tamquam legitimum haeredem et propugnatorem omnium jurium S. Petri venerata est, qui doctrinam fidei ad salutem necessariam illibatam servavit, vocis beati Petri omnibus constitutus interpres. Hic est magnus ille Leo quo PP. illi inchoatore bonorum ad utilitatem utentes, Ecclesiae filiis haereditatem sortemque veritatis ostendere potuerunt, et existentes in communi corona gaudii, quasi in imperialibus coenis deliciis spiritualibus epulantes, quas per tuas litteras Christus praeparaverat invitatis. Huic ergo summo pontifici, cui universa Ecclesia aurem accommodavit, nos aurem non accommodabimus, ea sola ducti suspicione, quod suae sedis splendorem et jura prosequeretur, facta injuria sedi Constantinopolitanae et Orientalium Ecclesiarum juribus et praerogativis despectis atque abolitis? Solus Quesnellus ita poterat ratiocinari, indebite deinde exaggerando Constantinopolitani throni praerogativas et honorem. Sed quaenam qualesve fuerint sedis hujus praerogativae et jura inquiramus, ex quo Quesnellus dicat: Audiamus Flavianum, novae Romae episcopum, martyremque fortissimum, etc. » Novae Romae utique Constantinopolitana urbs, imperatorum munificentia et majestate, nomen adepta est, minime honorem et praerogativas in iis quae pertinent ad religionem. 7. Nec enim illius episcopatus cathedra, vel ab apostolis et a divo Petro, vel hujus discipulo fundata fuit, quemadmodum de Antiochena, in qua apostolorum princeps primus sedit; Alexandrina, in qua illius discipulus Marcus constitutus est episcopus; et Romana, quam usque ad martyrium, ipse Petrus sibi servavit. Has enim Ecclesias apostolicas dictas fuisse, patriarchatus honorem et praerogativas ab exordiis suarum fundationum obtinuisse, servata ea graduum distinctione quam sanctus Leo aliique PP. tradiderunt, constat etiam ex canonibus Nicaenis. At Constantinopolitanus episcopus, et patriarchatus honore et praerogativis non fruebatur in suis exordiis, nec Nicaeni concilii aevo. Illudque patriarchatus nomen dumtaxat obtinuit post annum Domini quingentesimum imperatoris Justiniani opera, et Romanorum pontificum permissione accedente. 8. Nec Quesnellum juvat provocare ad quintum canonem concilii Constantinopolitani primi, sub Theodosio seniore coacti, vel ad vigesimum octavum synodi Chalcedonensis, in quibus primatus honor post Romanum pontificem Constantinopolitano episcopo asseritur. Nam, ut 351 vidimus in praecedenti cap., canon ille Constantinopolitani concilii nullum prorsus robur obtinuit, vel quoad primatus nomen, vel quoad praerogativas et potestatem in ordinandis metropolitanis episcopis provinciarum Ponticae, Asianae et Thraciae. Nec quidquam conficit quod Chalcedonenses Patres illum canonem renovare et confirmare tentaverint. Sibi imprimis PP. Chalcedonenses blandiebantur quod S. pontifex regiae urbis episcopo novos titulos et praerogativas lubenti animo communicare vellet, hujus videlicet gloriam augendo, si antiquae Romae privilegia impertiri non dedignaretur. Et quidem ea ratione ducebantur, videlicet Constantinopolitanam episcoporum sedem esse alteram velut partem vetustae Romae, ideoque supra caeteras Ecclesias Orientis erigi oportere. Quin deinde injuriam aliquam et vim paterentur Alexandriae et Antiochiae patriarchae, qui illum Constantinopolitanum episcopatum tamquam veluti membrum et partem episcopatus antiquae Romae habere consueverunt. Deinde animadvertebant Nicaenos canones huic sanctioni repugnare; et propterea non posse novae Romae episcopum pacifice iis frui privilegiis et praerogativis, de quibus agebatur, sine expresso apostolicae sedis decreto, et peremptorio judicio, quo perpetuo omnia dissidia et contentiones, praecipue Ephesiorum, abolerentur. Idcirco totum illud concilium, cum universo Orientalium coetu coram Leone humillime per epistolas sistere definierunt. Neque illius generalis concilii PP. S. Leonem alloquentes ullam ex iis phrasibus usurparunt quas adoptavit Quesnellus ad gloriam novae Romae exaggerandam, et ad illius Ecclesiae jura magnificanda. Petierunt quidem confirmationem omnium gestorum, et praecipue laudati quinti canonis Constantinopolitani, et dixerunt confidentes quia, lucente apud vos apostolico radio, usque ad Constantinopolitanorum Ecclesiam consuete gubernando: illum spargentes, hunc saepius expanditis, eo quod absque invidia consueveritis vestrorum bonorum participatione ditare domesticos. Consuevit ergo ex hac PP. loquendi formula, usque ad illa tempora Romanus pontifex apostolicum radium ad Constantinopolitanorum Ecclesiam extendere, hanc gubernando, quemadmodum saepissime in rebus arduis dissidiorumque causis factum fuerat. Idcirco arbitrabantur velle et posse bonorum, id est privilegiorum, participatione ditare domesticos. Subdunt deinde huic sanctioni vehementer restitisse pontificios legatos, eamdem in irritum mittere conatos: volentes et hoc bonum a vestra providentia inchoari, ut sicut fidei, sic bonae ordinationis vobis deputetur effectus. Quid igitur? Non in Romanum concilium, non in se ipsos Chalcedonenses PP., sed in Leonem catholicae fidei victoriam refundunt, a quo pariter sperabant se fore consecuturos aliam illam ecclesiastici regiminis ordinationem, ob quam enixe eum exorabant. Rogamus (inter caetera subdunt) igitur, et tuis decretis nostrum honora judicium, et sicut nos capiti in bonis adjecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat. 9. Jam vero ad cognoscendum an Quesnelli causa ratiocinandique modus specie saltem stare possit, quin funditus ruat, liceat mihi ex praecedentibus ita disserere. Flavianus novae Romae episcopus, Christi martyr fortissimus, de Orientalium appellationibus, de synodorum provincialium judiciis potuitne aliter sentire quam senserunt omnium Ecclesiarum Orientis Patres in generali synodo congregati? Mea quidem sententia est et cujusque cordati hominis, qui nodum in scirpo non quaerat, et nimia rixandi libidine ductus larvatas nugas pro rebus veris vendere non satagat, esse debet, non potuisse aliter Flavianum de his omnibus rebus sentire, praeter id quod Patres illi Chalcedonenses in tam celebri conventu 352 coacti confessi sunt: videlicet, Constantinopolitanum episcopum, praecipue inter Orientales apostolicae sedi fuisse subjectum, atque potissimum in causis quibuscumque hujus judicium moderationemve exquisivisse, exspectasse et obtinuisse. Quare pro certo tenendum est talem tantumque episcopum Flavianum, sanctitate et maximis meritis ornatum, Leoni summo pontifici, nullo praecedenti habito impulsu, totam Eutychis causam aperuisse, ad eumdemque omnia synodalia Acta misisse, debitam subjectionem exercendo, ut lata in haereticum sententia, si comprobaretur, maneret; si reprobaretur, evanesceret. Id jam colligi ex utraque illa Flaviani epistola quibus dumtaxat Quesnellus insistit, nos in duobus praecedentibus capitibus probavimus. Atque cum in praesens nos pudeat jam dicta iterum referre, et quasi sensim extra appellationum jura ad vagandum duci; ideo illa praetermittenda esse duximus, ad alia gravissima momenta nostram orationem convertendo. 10. Atque ut de Constantinopolitanae Ecclesiae illius aevi juribus disseramus, nobis persuasum esse debet Flavianum non meliorem et sincerum habuisse suae agendae causae interpretem quam Anatolium, qui post illius necem ad eamdem sedem fuit assumptus, Fateor et ego hunc pari sanctitate, moribus, virtutibusque, ac erat Flavianus, non fuisse donatum. Tamen nemo ibit inficias nimio ambitu laborasse pro suae Ecclesiae juribus, praerogativis ampliandis augendisque, minime ea mederatione servata quae necessaria erat, ne aliena sibi per praesumptionem et arrogantiam usurparet. Quatem autem subjectionem erga Romanam sedem servaverit, indicat ipsemet in sua epistola ad Magnum Leonem post Chalcedonense concilium scripta, Conqueritur imprimis de Dioscoro Alexandrino, quem synodus auctorem invenit tantae tempestatis excitatae contra communem pacem. Oportebat (subjicit) scelestum illum de medio tolli, qui universum orbem procellis ac tempestatibus impleverat. Dioscorus porro non tantum fidei rebus adversabatur, sed etiam strenue se opponebat ambitui Constantinopolitanorum episcoporum, sibi vindicando primatus jura in eam Ecclesiam quae secunda habebatur juxta Nicaena statuta. Hinc ergo ab Anatolio enarratis iis quae in concilio illo circa catholicam fidem communi PP. consensione stabilita fuerant, ita de Constantinopolitanae sedis honore et praerogativis firmandis et decernendis suum sermonem orditur. Quoniam vero alias propositiones nos expedire oportuit, ut tanta synodus abunde praestare videatur quae indigent, tum correctione, tum confirmatione, cum in canonicis, tum in aliis ecclesiasticis capitibus, curae fuit iis qui universa regunt, et magnificentissimis et gloriosissimis principibus, atque illustri ac celebri senatui, et clero universo, et populo, ut aliquod honoris incrementum sentiret sedes sanctissima quae est in hac regia urbe Constantinopolitana. . . . . Ut autem facilius hocce honoris incrementum eidem concederetur, provocavit ad illum canonem Constantinopolitani concilii primi sub Theodosio imperatore: in mentem quoque Romani pontificis revocavit nomen Magni Nectarii, Timothei Alexandrini, aliorumque, qui in ea synodo suffragati fuerunt: protestatur idem Anatolius eam causam in concilio fuisse pertractatam a PP., ea ducti fiducia, ut a Romano pontifice approbaretur: Confidentes fore ut ratum habeat honorem sedis Constantinopolitanae, ut pote quae jam ante apostolici vestri throni curam et concordiam habet, et per omnia communem opem quibuscumque rebus indigebat communicavit. In inferioribus vero, de praecipua cura quam Rom. sedes erga Constantinopolitanam Ecclesiam exercuit agens, inter alia multa quae ipse episcopus Anatolius Leoni censuit suggerendum, ut hujus animus lubenter moveretur 353 ad confirmandum ratumque habendum canonem illum, ad honorem et praerogativas suae sedis pertinentem, haec habet, quae, dubio procul, illorum temporum doctrinam circa Ecclesiarum Orientis regimen perspicue patefaciunt; quaeque, ut ita dicam, apprime opponuntur novis doctrinis, et Quesnellianas fallacias prorsus evertunt. Et nos (ait) quidquid approbationis et stabilitatis consequi possumus, ut et hoc a vobis, sanctissimi, fiat obsecramus. Animadvertat, quaeso, lector, ad alia quae immediate sequuntur. Nam sedes Constantinopolitana patrem habet apostolicum vestrum thronum, praecipuo quodam modo vobiscum se conjungens, ut ob vestram curam erga ipsam omnibus persuasum sit vos antea sincere meditatos esse, et etiam nunc de ea eamdem mentem ac curam sine intermissione habere, et ecclesiastico statui utilia omnino fore, ut dignemini scripto confirmare quae consecuta sunt in sanctissima atque oecumenica synodo, et ipsam jam dictam constitutionem de sede Constantinopolitana ad vestram sanctitatem mittere curavimus, ut cognoscere possitis votis vestris omnia divinitus fuisse disposita. Tandem supplex S. Leonem exorat, ut singulis propositionibus congruam faciat responsionem misso hac de causa Luciano episcopo tamquam legato, qui omnia exponeret, et famulatum serviendo exhiberet, qui erat vir perfectus, et ipsis imperatoribus antea charus, quem prius Leo ipse ad synodum miserat. Obsecramusque ut congruentem responsionem unaquaeque propositio accipiat, cum vobis omnia Deo dilectissimus episcopus Lucianus exponat, qui et ipse praesens sanctae synodo, et prudenter quae poterat proferens pro studio nostrae fidei, electus est a nobis ut famulatui erga vos feliciter inserviret, vir perfectus existens, et augustissimis et Christianissimis nostris imperatoribus jam antea charus, quem vestra bonitate fruentem gaudentemque ad nos mittere dignati estis. 11. Et ne quis dubitare possit haec omnia novam Quesnelli doctrinam fallaciamque haud evertere, animadvertat, quaeso, cur quove sensu haec simul stare queant? Negat Quesnellus Flavianum misisse ad S. Leonem sui concilii contra Eutychen sententiam, ut comprobaretur; aut evanesceret, si reprobaretur: « negat misisse ad eum Actorum seriem, ut necessariae relationis debitum persolveret; contendit decretoriam fuisse concilii Constantinopolitani sententiam, cui Flavianus praefuerat, nec operosa inquisitione opus fuisse. Affirmat quoque Eutychen versipellem ad alias sedes, praesertimque Romanam, brevi mendaces querelas relaturum, pontificumque aures occuparet. » Ac praeterea cum rumor disseminaretur imperatorem de cogenda universali synodo cogitare, in qua totum negotium ad examen revocaretur, aequum erat ut Flavianus primariam sedem et hujus concilii PP. certiores faceret, et Constantinopolitana Acta Romano pontifice curante caeteris etiam Occidentalis tractus episcopis innotescerent. At dum talia negat, et jam recensita affirmat, prorsus labaret corrueretque illud Chalcedonensium PP. testimonium, quo fassi sunt apostolicae sedis radium usque ad Constantinopolitanam Ecclesiam consuete gubernando, saepius sparsum et extensum fuisse, et tamquam domesticos bonorum participatione Constantinopolitanos ditare consuevisse. Secundo minime staret Chalcedonenses PP. Romanum rogasse pontificem ut suis decretis eorum honoraret judicium. Nam si jam, ut Quesnellus vult, alicujus metropolitani concilii Acta Romani pontificis confirmatione non indigent, multo minus ejusmodi confirmatione indiguissent generalis synodi gesta, utpote totius Ecclesiae auctoritate sancita. Tertio commentum redoleret quod ad dissensiones tollendas, quae ob ingeniorum mobilitatem temporumque circumstantias in Constantinopolitana 354 Ecclesia antea exortae erant, vel ob Ephesiorum tumultum, vel ob metropolitanorum trium illarum provinciarum, Asianae videlicet, Ponticae et Thraciae ordinationes, Romani pontifices omne jus auctoritatemque exercuissent, ut Constantinopolitani praesules specialiter fierent participes privilegiorum sedis apostolicae, quos tamquam filios patri subjectos respicientes, summo studio complectebantur, etiam in iis quae ad ecclesiastici regiminis administrationem pertinebant. Quarto tandem qua ratione Anatolius fateri potuisset Constantinopolitanam Ecclesiam non generali quadam solum oeconomia Romanae Ecclesiae fuisse addictam, sed praecipuo quodam modo eidem conjungi ob Romanorum pontificum curam erga ipsam, quamque praeteritis temporibus sine intermissione exercuerunt, ecclesiastico statui utilia omnia disponentes? Quatuor haec, inquam, quae nostro cerebro non confinximus, sed ex genuinis hausimus fontibus, quomodo possent cum illis supposititiis juribus et privilegiis cohaerere, quorum vindicem Quesnellus contendit fuisse Flavianum, ne Eutychis causa deferretur, recognosceretur judicareturque a Romano pontifice? 12. Neque obstat quod Flavianus nisus fuerit persuadere Rom. pontifici Eutychen secundum canonum regulas jam fuisse judicatum, novumque rerum examen judiciumque, ad quod cognita Eutychis appellatione se accingebat, esse superfluum, ut affirmat ipse Quesnellus. Nam imprimis Flavianus S. Leonis examen judiciumque esse superfluum nullibi indicavit. Immo hoc exquisivit, arbitratus dumtaxat generale concilium fore superfluum, ne dissidia et contentiones partium succrescerent. Petiit quoque ut pontificiis scriptis lata in Eutychen sententia confirmaretur, sine qua confirmatione certe Orientalium episcoporum judicium nullum habuisset effectum, ipso Eutyche reclamante, et interpositis ea de re in publicis Constantinopolitanae urbis locis contestatoriis libellis, quibus protestabatur per injuriam et adversariorum malitiam, vel invidiam, communione et monasterii praefectura fuisse privatum. Quare minime est audiendus Quesnellus, qui, ut praesidium aliquod suae perditae causae pararet, ad distortas quasdam interpretationes habuit recursum, fidenter et quasi ludendo, Flaviani verba ita interpretando: « Flavianus postulat Leonis non judicium, sed solatium; non sententiam, sed litteras; defensionem, non confirmationem; propria scripta, non synodalia decreta, quia, intorto semel in Eutychen anathemate per episcopale judicium, finita causa erat, nisi universale concilium hujus cognitionem ad se vellet pertrahere, vel ad Occidentale ultro deferretur: quod removendum in hac occasione rectissime censebat Constantinopolitanus antistes; ne ubique (inquit) sanctissimae turbarentur Ecclesiae propter unius inquieti ac seditiosi monachi errorem ac malitiam. » Non ergo audiendus est. Siquidem in appendice suae epistolae, prout haec circumfertur, Flavianus postulat ut Rom. pontifex propriam faciat communem fidei causam; simulque rogat eum decernere in damnationem adversus eum regulariter factam, et per propria scripta dignare. An haec quae postulat Flavianus sine gestorum praecedentium examine, et incognita Eutychis mala fide atque nequitia, Romanus pontifex agere potuisset? An decrevisset damnationem in Eutychen regulariter esse factam, quin judicis partes assumeret, et cognosceret authentica synodalia Acta praecedentis latae sententiae, posthabitis atque neglectis rei condemnati defensionibus? Quid plura? sine praecedenti harum omnium rerum examine, scripto, non verbis tantum, potuisset ordinario judici afferre solatium, decernendo jam in habita inquisitione canonicas leges adimpletas fuisse, Flavianumque ipsum justitiae apices servasse declarare, quin ratum et firmum haberet quidquid contra Eutychen pronuntiatum fuerat? si haec loquendi formulae non innuunt Flavianum postulasse a Leone examen, judicium, decretum, haud scio quasnam magis proprias magisque aptas voces excogitare debuisset ut firmior 355 maneret lata sententia. Et certe magnum solatium est, magnamque defensionem inferiores judices habent, cum eorum judicia ad superiora tribunalia deferuntur, atque ab horum judicibus approbantur. Unde non mirum est quod Flavianus maxime animo perturbatus, et injuria quidem, per Eutychianas turbas, fateatur Rom. pontificis judicium sibi allaturum solatium et defensionem. Neque necessarium erat synodale decretum, cum R. P. ex propriis scriptis haec omnia praestare potuisset, et propterea haec sola sibi posse sufficere Flavianus asseveravit. 13. Sed jam Quesnello dolet versionem prioris epistolae Flaviani ad S. Leonem parum accuratam videri: « Quam (ait) si ad Graecum textum, qui temporum injuria excidit, emendare licuisset, aliquid forte clarius invenissemus, quod opinioni nostrae suffragaretur. » Non obstante consueta hac cantilena, de falsatis antiquis codicibus, et de versionibus male digestis, jam ex antiquioribus haereticis mutuata, hisce verbis caput illud suae dissertationis fidenter claudit: « Ex hac tamen versione, quamvis ab Occidentali et Romano forte viro facta, lectori sincero nec nodum in scirpo quaerenti ad eruendam veritatem satis superque lucis apparet. » Sed lepida fabulatio. Post omnem adhibitam ratiocinandi artem in interpretandis distorquendisque Flaviani dictis, quae paulo ante tamquam sole clariora exaggeravit, ecce jam intelligens apud doctos viros suam causam cadere posse, effugium simul atque praesidium sibi comparandum censuit, illius epistolae vetustum interpretem taxando et objurgando. Nihil tamen clarius, si illius epistolae Graecus textus exstaret, invenisset Quesnellus, quae suis studiis indulgeret, cum jam Chalcedonensium PP. et Anatolii agendi ratio loquendique modus illorum temporum doctrinam, ecclesiasticarum rerum administrationem quam Orientales servaverunt patefaciant. Nos hic interim lectorem admonendum censuimus laudatam Anatolii epistolam hactenus ab eruditis fuisse desideratam. Nos enim omnium primi anno D. 1738 ex Vaticanis Graecis manuscriptis codicibus eruimus, et exscripsimus; quam deinde summa qua pollet eruditione et benignitate Latinam reddidit clarissimus dominus Franciscus Mariani, Vaticanae bibliothecae scriptor, Graecarum litterarum interpres; eamque integram Graece et Latine. Deo opitulante, publicis typis adornabimus. 14. Quia vero multis modis secum meditatus fuerat Quesnellus ea omnia in medium proferre quae suis falsis opinionibus aliquo modo patrocinari posse arbitrabatur, hinc ortum est quod, suppresso nomine, cujusdam eximiae eruditionis viri opinionem recenseat, qui scripsit: « Lectis scilicet Constantinopolitanae synodi gestis adversus Eutychen, omnia sic a S. Leone fuisse probata et confirmata, ut ab indicenda synodo generali abstineri debere censuerit, tam Flavianus quam S. Leo. » Haec loquendi phrasis, Quesnello cum displiceret, subjunxit: Pace optimi viri dixerim, longissime a vero abest. Et, arrepta occasione, leniter describit S. Leonem contra Flavianum iratum, propterea quod Eutychen severiori sententia, ut putabat, perculerat, qui statutis Nicaenae synodi inhaerere videbatur. At Leonis iracundia dicat, amabo, Quesnellus unde trahebat originem, nisi ex eo quod ad pontificias manus nondum pervenerant, sicuti oportebat, et Flaviani litterae, et synodalia gesta, quemadmodum ecclesiasticae administrationis vel moderationis ordo, ut ait ipse S. Leo, exigebat, ut ipsi luculentius observavimus; de qua re iterum agere supervacaneum modo est. Sed adhuc addidit Quesnellus: De confirmatione igitur gestorum a se habitorum adversus Eutychen, ne per somnium quidem cogitabat Flavianus. Itane? et praecedentes illae voces, et Flaviani phrases, quas superius annotavimus, innuunt forte Flavianum non cogitasse per somnium de gestorum confirmatione, quam expresse postulabat? Egregie lectori 356 imponere studuit; sed veritas mendacia fugat et evertit. Hinc vero si consuetam scribendi methodum prosequi vellemus, pedetentim omnia annotando quae Quesnellus scripsit ad Eutychis appellationem abolendam, jam extra scenam vagari cogeremur. Alia et alia enim, quae sibi favere adversarius credidit, in sua miscuit dissertatione, quae vix ad praesentem pertinent quaestionem. Veluti illa de cogenda vel non cogenda generali synodo; quam auctoritatem non ab apostolica divi Petri sede pendere, sed ab imperatore, et ab omnium episcoporum consensu, quem prius exquirendum esse confingit. Vel illa alia de Actis synodorum Orientalium confectis a provinciarum metropolitis, vel dioecesanis, quae non transmittebantur in Occidentem examinanda, sed tunc tantummodo esse illuc transmissa, cum vel particularis controversia aut accusatio in publicam fidei causam evaserat; vel cum quis in synodo damnatus ad caeteros episcopos provocabat; vel cum, haereticis imperatoris gratia abutentibus, primariae sedis episcopum, qui apud principem ageret, conveniri, ejusque sollicitudinem adversus pervicacium haereticorum malas artes arcendi parerat. Cujus rei aliqua sibi suppeditata esse testimonia credit ex concilii Chalcedonensis Actis. Quare cum Christiano Lupo congressionem instituendo ait: « Quis credat Romam esse directa Acta synodorum Antiochenae, et Berytensis, non multo ante Constantinopolitanam habitarum in causa Ibae? Quis alterius Antiochenae, in causa Athanasii Parrensis? Quis sexcentarum aliarum gesta ad Occidentales partes delata ad illud usque tempus dixerit? At potius contra morem egisset Flavianus, si de illis mittendis cogitasset, antequam Eutychis pervicacia, contestariorum libellorum publicatio, litterae ad Leonem missae, imperatoriae potestatis metus, concilii a Theodosio convocandi rumor, vel indictio, et alia hujusmodi necessitatem Flaviano imposuissent primariam sedem de causa jam communi facta instruendi. » Haec sunt quae ut fucum faceret Quesnellus, digessit in causa appellationis ad apostolicam sedem habitae. Quorum alia cum ad subsequentem concilii generalis indictionem convocationemque pertineant; alia vero ad causas cum in Ephesina tum Chalcedonensi oecumenicis synodis pertractatas et definitas referri debeant; alia denique quae ad Eutychis et Flaviani negotium spectant, cum a nobis abunde discussa et enucleata fuerint, idcirco ne historicarum rerum filum abrumpamus, alibi de iisdem opportunius verba facere differimus. Interim autem speciatim de Eutychiano appellationis libello quem e Leoninarum Operum collectione eliminandum censuit Quesnellus, sermonem peculiariter aggredimur. ===CAPUT VI.=== De Eutychis epistola, et libellis ad S. Leonem Magnum scriptis. Christiani Lupi de iisdem sententia a Quesnelli notis criticis vindicatur; et postremo hujus agendi scribendive rationem nonnisi fallacias et nugas praeseferre ostenditur. 1. Scriptorem de ecclesiasticis rebus Quesnello audaciorem nullum esse aeque opinor, neque cui magis animo desiderium insederit Christiani regiminis formam et ordinem pervertendi. Id hactenus passim in nostris Exercitationibus, et potissimum in praecedentibus hujus Eutychianae historiae capitibus, abunde demonstratum fuisse ii judicabunt qui nullo partium studio adducti easdem lustrare non contempserunt. Interim autem postquam duo integra de Eutychis ad apostolicam sedem appellatione 357 capita scripsimus, tertium adhuc superaddendum esse existimavimus, in quo Quesnello objiciantur ejusdem Eutychetis epistola, fidei professio, et libelli quos in suae causae munimen atque praesidium ad summum pontificem magnum Leonem direxit, quae monumenta omnia comprimere, et violenta interpretatione explicare, noster adversarius multis modis conatus est. Quod ut facilius praestare posset, quatuor libellorum genera distinguenda esse sibi persuadet, quos libellos Eutyches a suo episcopo damnatus vel obtulit, vel obtulisse se mentitus est. « Primus fuit appellationis libellus de quo diximus. Secundus contestatorius, de quo S. Leo epistola 20 ad Flavianum, cap. 1, scilicet, post appellationem interpositam litterae dandae sunt ab eo a quo appellatum est ad eum qui de appellatione cogniturus est, quas litteras dimissorias sive apostolicas vocant . . . . . . Si autem non accipiat, contestetur, etc. » Tertius libellus fuit querimoniae; ad sedem enim apostolicam per libellos doloris sui querimoniam misit, inquit Leo noster epistola 21 ad Theodosium Augustum. « Libellus porro querelae, subjicit idem Quesnellus, seu querimoniae, recte et proprie oblatus dicitur a presbytero adversus episcopum, seu patrem suum. Ad quam conjecturam confirmandam jurisconsultorum illud axioma exscribit: De paternis injuriis conquerentem filium audiri justum est et usitatum, cum ipsum accusantem vix quisquam ferat. Quartum libellum, supplicem videlicet, obtulit Eutyches adversus Flaviani sententiam. Immo plures, quos videre est act. 1 Chalcedonensis concilii. » 2. Hac itaque libellorum distinctione praemissa, sic praeterea ratiocinatur Quesnellus: « Quatuor hujusmodi libelli imprimis distinguendi sunt, ne cujusque vis et energia alteri tribuatur, unde et totum hoc negotium consequenter obscuretur. Fuit igitur primus libellus appellationis ad concilium; secundus contestatorius ad CP. populum; tertius querimonialis seu querelae ad S. Leonem; quartus libellus supplex ad imperatorem. » Primus commentitius erat, nec revera datus; alii tres revera oblati. Quorum omnium libellorum mentionem fecit S. Flavianus in epist. 1 ad sanctum Leonem. Hisce autem verbis suam clausit Quesnellus dissertationem. Si ergo staret lepida haec aeque ingeniosa libellorum distinctio ab adversario nostro excogitata, jam ex parte prorsus caderent quae hactenus de Eutychetis appellatione conscripsimus. Solam apud apostolicam sedem querimoniam Eutychen fecisse, non appellationem diceremus. Verum adversarium rogo undenam illam distinctionem hauserit, ne commentitiam et ad fucum faciendum excogitatam fuisse arbitremur? In codicibus plane, et legum digestis non offendimus quatuor illa libellorum genera esse distincta, ut unus dumtaxat totam illam vim et energiam habere non possit. Immo Contestatorius, quem jurisperiti evocatorium appellant, appellationem, querimoniam, et supplicationem continere ii nobiscum affirmabunt, qui, a praecedenti Quesnellianarum nugarum apparatu minime decepti, rerum veritatem scrutari non gravabuntur. Narrat imprimis Socrates quemadmodum in Tyrii synodo, Meletianorum factione agente, una cum Eusebianis, nullo naturali vel ecclesiastico ordine servato, tamquam multorum facinorum reus damnatus fuerit magnus Athanasius. Hinc Athanasius et episcopi Aegyptii contestatorio libello, qui hodie (ut cl. Petrus de Marca annotavit in foro evocatorius diceretur, a Dionysio comite, qui a Constantino ad synodum missus fuerat ut esset gerendarum rerum animadversor, et custos conservandae aequabilitatis, postulant ne calumniis consarcinatis det locum, ne per insidias et falsa crimina hostium qui in illo concilio judices sedebant injuriam paterentur. Verba libelli Dionysio oblati haec sunt: Cum multarum videremus 358 calumniarum consarcinationem, ex consarcinationibus insidias Eusebii, Narcisi, Flacilli, Theognii, Maris, Theodori, et Patrophyli adversum nos, quos quia principio detrectantes rejicere non licuit, necessario ad protestationem devenimus, praesertim cum animadvertamus multa, ad gratiam Meletianorum, multa rursus ad insidias catholicae Ecclesiae sub nostris criminibus agitari, necessario ob id quoque hunc libellum tibi porrigimus cum multis obsecrationibus, ut, Dei metu in animo servato, qui imperium augustissimi et pientissimi imperatoris Constantini tuetur, cognitionem causarum nostrarum imperatori reserves. Aequum est enim, te ab imperatore missum negotium hoc integrum retinere. Nemo est qui negare audeat hocce contestatorium libellum in se continere omnem vim et energiam quam in quatuor libellorum generibus sparsam atque divisam esse Quesnellus comminiscitur. An non in eo conqueruntur Athanasius et episcopi Aegyptii falsitatibus et criminum consarcinatione ab hostium calumniis esse appetitos, ob insidias Eusebii, Narcisi et aliorum? Nonne testati sunt solemni protestatione in ea synodo catholicae Ecclesiae insidias fuisse molitas, sub praetextu falsorum criminum ipsis objectorum, de quibus inquisitionem facere confingebant? Nonne tandem obsecrationibus petebant ut, Dei metu servato, causarum cognitio imperatori Constantino reservata esset? Agebatur enim de criminibus falsis, quae si vera fuissent, jam et civilem rerum administrationem, et imperiale regimen, offendissent. Et propterea nihil mirum si in iis tantarum angustiarum circumstantiis provocabant ad imperatorem ut novi judices constituerentur, qui, neque odio, malitia improbitatibusque adducti, eorum causam examinandam assumerent. Non est igitur verum quatuor libellorum genera in similibus causis esse distinguenda, ne cujusque vis et energia alteri tribuatur, unde et totum negotium obscuretur. Perspicue enim appellationis negotium ex unico tantum libelli genere innotescit, si illud in se habeat quidquid necessarium est ad veram appellationem constituendam et obtinendam. 3. Et quidem hujus generis esse libellos et epistolam quibus Eutyches ad S. Leonem provocavit, quae statim dicturi sumus patefacient. Tria enim capita epistola illa seu libellus in se continet. Alterum duo querimoniarum habet genera. Primum, quod ab Eusebio Dorylaei sibi infenso fuerit de laesa fide accusatus; secundum, quod Constantinopolitanae synodi Acta injuria contra eum fuerint exarata. Unde, S. pontificis testimonio invocato supra sensum suarum propositionum atque verborum, subjicit: Sed pessimus diabolus fascinavit tale studium nostrum et propositum, a quibus vires ejus destrui oportuit. His simulans omnem domesticam sibi vim, contra me movit Eusebium episcopum oppidi Dorylaeensis libellum dantem sancto episcopo Constantinopolitanae Ecclesiae Flaviano, et, quibusdam aliis inventis in eadem urbe . . . . . . . , haereticum me compellavit, non veritate ad accusationem motus. Postmodum pari ratione conqueritur quod, Constantinopolitanis PP. exhibita sua fidei professione, libello scripto exarata, atque propria subscriptione signata, Flavianus neque libellum susceperit, neque ut legeretur jussit. Addidit praeterea se in ea synodo dixisse atque rogasse exspectandum esse apostolicae sedis judicium: Rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur judicaretis, profitens omnibus modis secuturum quae probassetis. De qua recusatione graviorem faciens querimoniam subjicit statim: Sed nullo eorum quae a me dicebantur audito, abrupta synodo publicaverunt dejectionis sententiam, quam adversus me ante cognitionem parabant. Vim et dejectionem aliorum monasteriorum archimandritis intentatam, ut illius condemnationi subscriberent narrat. Quae ejus studium adduxerunt 359 ut plebi satisfaceret, publice suae fidei confessione proposita. Haec, inquam, sunt quae ad Eutychis querimonias spectant, quasque totum primum illius libelli caput continet. Post has doloris querelas, idem Eutyches ad suam appellationem gradum facit, et, recusato priori judicio in Constantinopolitana synodo habito, ita summum pontificem interpellat, suum sermonem ab iis verbis ordiendo: Ad vos igitur, religionis defensores, et hujusmodi factiones exsecrantes confugio. Et expressius petens aboleri et in irritum mitti quae hactenus in ea Constantinopolitana synodo gesta, et definita fuerant, a Romano pontifice judicium novamque sententiam proferri exorat. Hinc ergo ad sequentia ejus verba attendat Quesnellus, et dicat an provocaverit Eutyches ad Romanum pontificem necne? Et obsecro (ait) ut nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit super fidem proferre, sententiam, et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, et non excuti et eximi de numero orthodoxorum, etc. 4. Ne praeterea Eutychis appellationem summus pontifex flocci faceret, quasi ut non iis esset necessariis conditionibus a canonibus praescriptis suffulta, suis epistolis utrumque libellum adjunxit. Eum videlicet qui ab accusatore suo Eusebio Dorylaeensi synodo fuerat oblatus, et qui ab eo gestus fuerat, non tamen a Flaviano et synodo susceptus et suae fidei professionem, necnon ea quae supra duabus nataris a sanctis PP. decreta sunt. Quam quidem fidei professionem laudatae epistolae seu libello immediate subjecit, ut compertum habuimus ex ms. Vatic. cod. a sexcentis circiter annis exarato, in quo, absolutis duobus primis capitibus, sequentem offendimus notam: Item Eutychis verba. Summarie dumtaxat quid habeat illa fidei professio hic indicamus, cum in ea nostra concertatio non versertur. Aliunde eam ex Cassinensi cod. publicis typis clariss. Christianus Lupus adornavit, quam tamen Quesnellus a sua appendice censuit expungendam. Eutyches igitur in ea fidei professione edenda se totum insistere fatetur Nicaeni atque Ephesini conciliorum sanctionibus, in quibus de Verbi divinitate et incarnatione actum fuerat. Sancti Cyrilli episcopi Alexandrini, utriusque Gregorii, Attici, Proculi, omniumque orthodoxorum doctrinam atque sententias honorare profitetur, eosque tamquam sanctos et magistros suos habere asseverat. Tandem anathema dicit Nestorio, Apollinario, et omnibus haereticis usque ad Simonem, et caeteris qui dicunt carnem Domini nostri Jesu Christi e coelo descendisse. Ipse enim qui est Verbum Dei descendit e coelis sine carne, etc. 5. Cum clarissimo tamen Christiano Lupo congressionem instituendam esse censuit noster adversarius. Et propterea in altera Operum sancti Leonis Magni editione quamdam conscripsit appendicem, cui hunc titulum apposuit: Appendix ad dissertationem de appellatorio Eutychis libello, quem ex Cassinensi codice edidit Christianus Lupus, an revera sit appellationis libellus. Hanc enim epistolam tamquam appellationis libellum probare non poterat, ne palinodiam cantare videretur. Idcirco primo Christianum Lupum carpit, quod eum in suam de appellationibus lucubrationem transcripserit. Deinde praecedentibus dictis insistendo, libelli nomen posse habere inficiatur, suffragante sibi maxime arbitratus ipsa scripti epigraphe, et ipso scriptore reluctante. Ipse enim Eutyches (ait) diserte distinguit inter libellos et epistolam hanc suam. Subjunxi (inquit) his litteris meis utrumque libellum, et eum qui ab accusatore meo oblatus est synodo, et qui a me gestus quidem, non tamen susceptus. Lapsus ergo Christiani Lupi, aut oscitantia (Quesnello auctore), in eo stare videtur, ut epistolam Eutychis libellum appellaverit, ipsius scripti epigraphe refragante. 360 Quid inde tamen? an non epistolae cuilibet, et hujus generis potissimum, libelli nuncupatio convenire potest? Ego sane ne grammaticorum scriptorum leges in Quesnelli mentem revocem, ea exempla adducere praetermitto, quae ex Cicerone ipso laudari possent. quorum aliqua dumtaxat annotare haud piguit. Verumtamen inficiari non possum huic epistolae, etiam epigraphe nostra refragante, omnes libelli characteres atque notiones convenire. Non unius imprimis, sed plurium rerum simul congestarum continet narrationem, quarum ratione commentarioli cujusdam appellationem merito habere potest, in qua nullatenus a libello differre ii judicabunt, qui hujus vocis significationem ex Latinis scriptoribus didicerunt. Non obstat quod Eutyches huic alia scripta subjecerit, quae libellos appellavit. Haec enim scripta ad absentes missa non fuere, sed in solemni episcopali coetu dumtaxat exhibebantur; idcirco non epistolae simul et libellorum nuncupationem ab Eutyche obtinuisse credendum est. Prior illa nostri adversarii annotatio, non tantum ex mox recensitis extenuatur, verum etiam ipsius testimonio prorsus evanescit. Fatetur enim S. Leonem libelli nomen usurpasse, nec tamen appellationem dixisse, sed doloris et querimoniae. « Cum autem (subjicit) libellum appellationis commemorat, eum intelligit quem Eutyches porrexisse fatebatur in judicio, ut appellationum solemnia poscebant, » ut ait S. Leo. At falso sibi suffragatorem vindicat S. Leonem. Nam licet inficias non eam sanctum pontificem ad Theodosium scribentem dixisse: Quamvis enim praedictus presbyter ad sedem apostolicam per libellum doloris sui querimoniam miserit , nullibi tamen in ejusdem Operibus illa postrema verba usurpata offendimus: In judicio, ut appellationum solemnia poscebant. Ea enim ex sua sententia confinxit Quesnellus, ut suis conjecturis robur tribueret. Et in epistola ad Flavianum, in qua de appellationis libello in judicio oblato disserit, dumtaxat habet: Adeo ut in ipso judicio libellum appellationis suae se asserat obtulisse, nec tamen fuisse susceptam. Haec annotare compellimur propter dicta in praecedentibus. Ad solemnitatem enim appellationis, Eutycheti sufficere poterat publica sententiae in eum latae recusatio, adhuc PP. concilii sedentibus facta, ut constat ex Rustico diacono et ipso Petro de Marca a nobis laudatis, maxime cum talem recusationem contestatoriis libellis solemniter confirmaverit. 6. Nihil tamen canonicae appellationis has Eutychetis litteras habere Quesnellus contendit. Atque ad ea loca provocat quae Christianus Lupus pro sua adduxit sententia, dicendo voluisse Eutychen primo eo dicto: Invoco autem vestram sanctitatem in testimonium cordis mei, et rationes sensuum meorum atque verborum, lectorem (ait Quesnellus) quem alloquebatur compellere, ut judicet quid erroris in hac sincera suae fidei professione contineatur; ac forte alludit ad illud Apostoli II ad Corinth. I, 23: Ego autem testem Deum invoco in animam meam. Hinc postmodum occasionem arripit taxandi hujus epistolae versionem, tamquam rudem maleque digestam: et propterea alia interpretatione narrationem 361 illam distinxit, quam suis studiis favere arbitratus est. At quid enim in hisce litteris magis clarum et expressum desiderari potest, ut inde colligamus canonicam praeseferre appellationem? Roman. pontifi esse similium controversiarum legitimum judicem, et earum potissimum quae in clero et Constantinopolitana Ecclesia oriebantur, celebrioribus et certissimis testimoniis, cum PP. Chalcedonensium, tum ipsius Constantinopolitani episcopi Anatolii, et ipsius Flaviani etiam, evidentissime probatum est. Potissimum quoque, quia Eutyches, non tantum in illius epistolae exordiis tamquam solum testem compellavit Romanum pontificem, sed totam rerum contra eum gestarum seriem patefacit. Non solum queritur de injuria sibi per odium et circumventionem illata, sed apostolicae sedi judicio se submittere profitetur, omnibus modis secuturum quae ab eadem probarentur. Neque obstat Eutychen scripsisse: Rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur judicaretis; quibus verbis insistens Quesnellus ait: Rogantis haec verba sunt, non appellantis ac pro jure suo judicium postulantis. Nam Eutyches describit ibidem suum agendi modum, quem cum Constantinopolitanis PP. servaverat, ut aut damnationis sententiam evaderet, aut saltem suae causae judicium suspenderetur, quoadusque, apostolica sede consulta, quid haec judicaret innotesceret. Tum enim Eutyches, ne per fastum et superbiam procedere videretur; supplicationibus usus fuit, non appellatione, quia adhuc sedentibus in concilio PP. ejusque causam discutientibus nondum sententia in eum lata fuerat. Allegaverat tamen tamquam sibi infensum accusatorem Eusebium, videlicet Dorylaei episcopum, et de factione contra cum per calumniam procedente suspectum. Quae agendi ratio innuebat quod si contra hanc canonicam protestationem PP. procedere voluissent, ipsum jam ad aliud judicium fore provocaturum. Male ergo et subdole forte Quesnellus confundere satagit Eutychis supplicationes ad Constantinopolitanos PP. ante latam sententiam factas, cum appellatione post latam sententiam interposita. Hinc ergo cadit totum ejus ratiocinium, quo pro suo modulo explicare volens Eutychis rogantis verba, ea committere voluit cum aliis quae in secundo Flaviani conventu a Basilio episcopo dicta sunt, videlicet: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit; sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Postremum hoc Eutychis factum esse referendum ad ea quae haereticus post latam sententiam dixit, jam ipsi in praecedenti cap. 5 observavimus. Unde ea committi posse cum illis rogantis vocibus quis credet? 7. Non igitur frustra Lupus huic epistolae sensa et verba ad appellationem trahere conatur, etiam si Eutyches in altera parte Leonem summum pontificem in plurali numero alloquatur, scribendo: Ad vos igitur religionis defensores et hujusmodi factiones exsecrantes confugio . . . . . et obsecro nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit supra fidem proferre sententiam. Nam imprimis duo ibi paucis petit. Praesidium videlicet contra factiosos calumniatores, qui insidias ei struxerant; deinde judicium, seu sententiam in fidei quaestione. Et quid aliud petere solent quotquot canonicam appellationem interponere consueverunt, nisi praesidium ad calumniantium insidias evertendas, et sententiam circa ea de quibus quaestio acta est? Etiam accedit Eutychen canonice latam in concilio sententiam recusasse, et recusationem publicis contestatoriis libellis confirmasse. Sed illa verba veram appellationem praeseferre clarius ostendunt alia quae laudatis immediate subdidit, quaeque Quesnellus prorsus annotare praetermisit. Et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, et non excuti, et eximi de numero orthodoxorum, etc. An non plenum integrumque ejus causae judicium ei reservari intendit ad quem scribit et provocat? 362 Quare inepte et insulse ludere Quesnellus mihi videtur, qui Lupum quasi lippum alloquens, ait: « Vides, mi Lupe, quod videre non vis; ut Eutyches ad religionis defensores confugiat, non ut judices appellet; ut obsecretur nullum sibi ex Flaviani sententia creari praejudicium, non irritum clamet ex appellationis voce judicium; ut denique de fide potius sententiam proferri postulet, quam de sua depositione et excommunicatione, de qua tamen si appellasset primitus agendum ipsi erat. » Puerilis plane annotatio est haec. Quasi quod petens nullum sibi afferri praejudicium ex lata sententia, idem haud sit ac clamare et postulare ut in irritum mittatur; et qui petit non excuti et eximi de numero orthodoxorum, non postulet sententiam etiam proferri de sua depositione et excommunicatione. Utramque autem sententiam postulasse Eutychen Quesnellus vidisset, si integrum eum locum videre non neglexisset; ac propterea irrisio Lupo facta, optime in auctorem quadrare dubium esse non potest; maxime cum ex concilio CP. secundo habeamus sententiam in Eutychen latam suspensam fuisse, et munera, honorem, atque archimandritae praerogativas et nomen eidem fuisse concessas, vigore litterarum papae Leonis, quae concilii Patribus lectae fuerant. Jam vero pro refellendo Christiano Lupo haec sufficere posse sibi blanditus est idem Paschasius Quesnellus. Nihilominus ex abundantia juris addendum censuit: « Scriptum hoc integrum, si ad S. Leonem papam missum est (ait), non ad eumdem unum missum fuisse, nec pro eo uno confectum; sed esse epistolam encyclicam ad omnes primarios sedium episcopos, quorum auctoritatem adversus Flaviani judicium movere et sibi propitiam reddere avebat Eutyches. Nam etiam cum appellationem haeresiarchae mentiti sunt, qui pro ipso agebant apud Ephesum, non unum pontificem Romanum nominarunt. » Lepida aeque ac fabulosa divinatio! Pro cujus confirmatione in medium iterum affert Constantini monachi et haeretici testimonium, et illud aliud Basilii episcopi, de quibus jam in superioribus actum est. At nugas agere Quesnellum sequentibus demonstrabo. Ecquis imprimis affirmabit eam epistolam encyclicam dici posse, cujus epigraphes unius singularis personae nomen praefert? Encyclica enim illa dicitur quae pluribus inscribitur; ut sexcentis exemplis ex historia ecclesiastica desumptis, et ex veterum monumentis apud Labbeum videre est. At epistola de qua agimus papae Leonis dumtaxat nomen exhibet. Et quamvis vel ob interpretis indiligentiam supinitatemque, vel ex animi alienatione et malitia eos titulos honoris in ipsa non offendamus, quae in aliorum scriptis occurrunt; tamen nulla ratione affirmare possumus, vel ad Dioscorum Alexandrinum, vel ad alios primarum sedium episcopos simile hujus epistolae exemplar transmissum fuisse, cum mss. codices Cassinensis et Vaticanus non aliam habeant epigraphem quam eam quae eidem cl. Christianus Lupus mss. codicum auctoritate ductus apposuit. Quid? Si ad alios episcopos eamdem epistolam Eutyches misisset, an Dioscorus vir factiosus, cujus nefaria gesta omnibus nota sunt, in latrocinali synodo praetermisisset eam publice legere, eamque Flaviano et legatis sedis apostolicae, quibus negotium facessebat, objicere distulisset? Certe ne videretur per injuriam et nefas susquedeque omnia vertere et sibi aliorum jura, et pontificis Romani praesertim usurpare, hanc epistolam seu libellum ostendisset, jubendo simul ut in synodi Actis per notarios describeretur. Haec enim sola potuisset eum ab omni invidia purgare, et cunctis patefacere non alia ratione primas partes sibi in ea synodo deberi et praesidis officio fungi, quia, provocante Eutyche, a Constantinopolitani 363 concilii sententia atque judicio suam sedem appellaverat. Non igitur encyclica haec epistola dicenda est, quae solius Romani pontificis nomen exhibet, quamque ad alios primarum sedium episcopos directam fuisse, nec unum in antiquorum monumentis vestigium atque mentio apparet. Caeteras quoque conjecturas a Quesnello pro hac parte confictas refellere supervacaneum foret, cum ex sese viribus cadant. Nam praeterquam quod ipse fatetur, Constantinum monachum, et Basilium episcopum, qui apud Ephesum pro Eutyche agebant, esse mentitos, jam non est cur ipsi aures nostras accommodare debeamus. 9. Quod tandem subjicit, « Encyclicam videlicet esse epistolam, ipsa tota clamat, in qua ne apex quidem de apostolica sede, vel de pontifice Romano, cujus praerogativas ac splendorem praedicare non omisisset, vir tunc temporis conciliandis sibi omnium quibus indigebat animis intentissimus. Iis igitur solis verbis usus est, quae omnium primarum sedium episcopis conveniunt. Cui enim illorum non congruunt istae: Invoco vestram sanctitatem . . . . . . ut innotescerent ista sanctitati vestrae . . . . . . Ad vos igitur, religionis defensores, et hujusmodi factiones exsecrantes confugio. » Quare noster adversarius sibi nimium blandiens suam appendicem hisce clausit verbis. « Certe haec sola posteriora verba: Ad vos, religionis defensores, etc., meridiano sole patefaciunt non ad unum, sed ad plures missum fuisse hoc qualecumque scriptum. » At quidem ex mea sententia non majus robur Quesnelli conjecturae ex istis, quae ejus appendicem claudunt, obtinere potuerunt. Nam quamvis, ut diximus, in illa epigraphe honoris nomina desiderentur, id forte amanuensis vitio dare oportet, cum aliunde ex illis vocibus, ad papam urbis Romae Leonem, id omne habeamus, unum dumtaxat nominari, cui juxta primatus ecclesiastici jura de fidei negotiis et de presbyterorum depositione spectabat judicare. Fateor deinde nullam expressam apostolicae sedis mentionem haberi, omisisse quoque illius splendorem et praerogativas praedicare. Quid tamen? Ergo scriptum hoc, qualecumque sit, ad plures fuit missum? Figmentum apage! Non consuevit imprimis Eutyches in suis conscribendis epistolis atque libellis se exercere in praedicandis splendore et praerogativis eorum ad quos provocabat. Dumtaxat suarum rerum negotiorumque rationem exponebat, quin vacaret in conciliandis sibi animis eorum quibus indigebat. Si nostro adversario, qui apostolicae sedis jura infirmis conjecturis everte e et abolere nisus est, grave non fuisset duo Eutychis scripta lustrare, ambo ad imperatorem Theodosium et Valentinianum directa, procul dubio nimia divinatione non fuisset deceptus. 10. In iis namque imperatorum praerogativas, vel illorum supremum dominatum, non praedicavit, non fuit intentus in conciliandis sibi eorum animis. Causam a Flaviano contra ipsum actam paucis dumtaxat exposuit, addens: Supplico igitur serenitati vestrae consuetae orthodoxae fidei patrocinanti et meae parvitatis opinioni praecipere beatissimos episcopos, etc. Et tandem claudens suam supplicationem, hac formula brevi nullas praerogativarum laudes continente usus est: Ut hoc consecutus (examen videlicet gestorum sub Flaviano) more solito laudans gratias agam Domino, et Deo omnium Christo, et vestrae semper pietati. Non absimilia habet in altera 364 epistola ad eosdem imperatores scripta, ut videre est in concilii Chalcedonensis Actis. Non ergo ea styli ubertate in scribendo Eutyches utebatur, qua ejus luxuries depasceretur in praedicandis laudibus et praerogativis eorum ad quos scribebat, etiamsi eorum ope et praesidio indigeret. Imperiali autem praesidio et patrocinio indiguisse negabit forte Quesnellus? Tandem, ipso nostro adversario auctore, Eutyches eum ad quem scribit interpellavit tamquam fidei defensorem et malarum factionum exsecratorem, humillime petendo ne quidquam praejudicii eidem afferrent quae per insidias contra eum gesta fuerant; nec permitteret eum excuti et eximi de numero orthodoxorum. Ecquis alius umquam potuisset haec omnia jure implere, et supplicantis votis indulgere, nisi summus pontifex, cum jam ageretur de negotio in provinciali synodo ordinarie absoluto, et de sententia jam lata; cujus Acta nonnisi ab unico, et supremo judice poterant infirmari, aut rescindi, vel reprobari, aut rata haberi? Si aliquod hac de re certum testimonium desideramus, consulere juvabit unum S. Petrum Chrysologum, quem cum Eutyches per epistolas interpellasset, ut vindicem suae causae se haberet, sine ambagibus et ulla prolatatione eidem respondit: In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt obedienter attendas, quoniam beatus Petrus, qui in propria sede vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei audire non possumus. Videat Quesnellus! Solus B. Petrus, qui in propria sede vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nec quisquam alius episcopus proprio jure extra consensum Romani episcopi causas fidei audire potest. Solida necne vel infirma sint quae hactenus in tribus hisce de Eutychis appellatione capitibus conscripsimus, solus lector qui nullo partium studio ducatur sincere poterit judicare. Unum tandem pro coronide addendum censuimus, videlicet, quod in propugnandis legitimis apostolicae sedis juribus, et vindicandis Baronii et Christiani Lupi sententiis, nostris non indulsimus conjecturis. Ea dumtaxat in medium proponere in votis habuimus, quae ex veteribus monumentis hauriri possunt, quibus insistere plurimum semper allaboravimus. 365 ===CAPUT VII.=== De Ephesina synodo Eutychianae haereseos causa coacta. S. Leonis apud imperatorem agendi ratio pro concilio in Italia cogendo. Cujus S. P. studium a suspicionibus et notis criticis Quesnelli vindicatur. Synodo Ephesinae praefuit Dioscorus Alexandrinus episcopus de mandato imperatoris Theodosii injuria sibi hoc jus arrogantis. Quemadmodum et quando apostolicae sedis legati ex Urbe discesserint, de quibus disserens idem Paschasius Quesnellus in errorem lapsus est. 1. Non mihi licuisset apostolicae sedis jura circa Eutychis appellationem solum ad veterum monumentorum fidem tractare et exponere, nisi etiam cum adversariis varias congressiones instituissem, qui aliter ecclesiastici regiminis formam et rationem interpretantur, vim omnem et studium adhibentes in distorquendis vel sancti Leonis Magni testimoniis, vel aliorum scriptis, quae nos ad plenam atque sinceram rerum omnium cognitionem poterant conducere. Modo vero gravius aliquod nos praestare oportet, et historiae filum minime abrumpere volentes, quae ad alteram Ephesinam synodum spectant, quaeque Eutychianae haereseos maximum incrementum praebuerunt, summa cum fidei catholicae jactura, et Orientalium Ecclesiarum exitio, et sacerdotalis dignitatis dedecore, et S. pontificis Leonis luctu, et gemitibus describere jamjam aggredimur. In qua historia contexenda, etsi quamplurimi praestantissimi viri suam operam locaverint, tamen cum non omnes eodem veritatis spiritu ducerentur, inde factum est, ut aliter et aliter de apostolicae sedis juribus ratiocinati fuerint; vel ex ea synodo, in latrocinium Dioscori Alexandrini aliorumque furore et impetu conversa, argumenta desumant ad imperatorum auctoritatem magis et magis amplificandam, Romanorum vero pontificum jurisdictionem intra angustos limites restringendam. Fateor quidem meum animum maximis angustiis et moerore urgeri propter lugubrem hanc tragoediam, quae proditionibus, necibus, squalore, exsiliis, coutumeliis, afflictionibusque Ecclesiam ipsam et fere totum orbem replevit. In mentem revocans quemadmodum sacerdotum corda veteres aemulationes pervertere possint, et privata odia desaevire; cum videlicet, abruptis Christianae religionis vinculis, ambitio sola, fastus et praesumptiones tyrannico modo dominatum omne per fas et nefas, quacumque moderatione pietatis abjecta, sibi vindicare contendunt. Quibus quidem malis in quacumque republica gliscentibus valde difficile mederi potest, quando videlicet scandalorum et aemulationum auctores magnorum principum clientela fruuntur, eamque magis atque magis fovent eorumdem principum ministri, qui pios et clementissimos rerum moderatores nefariis artibus circumveniunt, et voluntatis luxuriem et impetum sequentes, praejudicatis opinionibus eorum animum imbibunt, ut tandem, falsis suggestionibus decepti, id decernant ac statuant quod divinis humanisque legibus repugnat. Hisce autem gravissimis calamitatibus Orientalis Ecclesia vexata et quasi omnino oppressa fuit, cum Chrysaphius, clementissimi imperatoris Theodosii pietate abutens, vilem, superbum haereticumque hominem Eutychen defensurus, 366 causam de qua agebatur non Rom. pontificis judicio, aut universalis concilii examine, sed Dioscori episcopi Alexandrini arbitrio et potestate voluit commissam. Is enim, Chrysaphius nimirum, impotens odii adversus Flavianum, Theodosii voluntatem moverat, quando Constantinopolitana synodus fuerat absoluta, ut, praetextu debiti obsequii Romano pontifici exhibendi, et praesidii ecclesiasticis rebus praestandi, valde sollicite pro pace ad S. Leonem scriberet. An vero priori illa epistola congregari generale concilium petierit, non est exploratum. Immo facile in eam opinionem descendere licet, altum de ea habenda tum servasse silentium. Siquidem etsi Theodosii litterae temporis injuria deperditae fuerint, tamen cum S. Leonis ad eum responsa supersint, eam imperialem petitionem haudquaquam invenimus indicatam. Maxime cum S. P. Theodosium certiorem se sperare, post admonitionem per epistolas Flaviano factam, ipsum omnia ad nostram notitiam relaturum, ut, in lucem ductis his quae adhuc videntur occulta, quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit judicetur. Igitur probabile et certum est Theodosium nihil de nova cogenda synodo ad Leonem scripsisse. Alias de hujus tanti momenti re verba fecisset, nec sibi reservasset judicare postquam quae ei occulta tum erant, in lucem ducerentur. 2. Verumtamen inficias ire haud possum, tum temporis, aut paulo post, rumorem Constantinopoli sparsum fuisse de simili cogenda synodo; eamque Theodosio imperatori Chrysaphii aliorumque pravorum ministrorum consilio, et Dioscori machinationibus, fuisse insinuatam. Nam, ut vidimus, Flavianus iterum scribere coactus ad S. Leonem, qui priores litteras non acceperat, removeri petit concilium, quod fieri divulgatur. Et quamvis haec epistola temporaria nota careat, tamen conjicere possumus mense Aprilis in Oriente de celebrando concilio rumorem fuisse sparsum. Sed nihil adhuc Leoni de hac imperatoris deliberatione innotuisse in mense Junio subsequenti mihi persuasum est. Nam octavo vel nono kal. (ut habent Vat. codd.) hujus mensis ad eumdem rescribens imperatorem, apostolico repletus vigore eum fidenter alloquitur, ut pro integritate catholicae fidei fiat sollicitus, et hoc (ait) indefessis precibus divinam misericordiam posco, ut corde vestro id quod est veritatis inspiret, neque falli vos in aliquo humanarum aemulationum fraude patiatur. Intellexerat ergo S. Leo jam Theodosii animum fraudibus humanarum aemulationum a veritate fuisse quoquo modo abalienatum, et improborum suggestionibus fuisse circumventum. Ad quas eludendas sapientissime decrevit petere et imperatori insinuare ut juberet intra Italiam haberi episcopale concilium, quo omnia scandala quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota resecarentur. Hic fateri cogor me haudquaquam latere, quosdam nostri aevi theologos Romanae curiae infensos, iis Leonis verbis insistere, ut intra Italiam haberi jubeatis episcopale concilium, ut inde colligant jus conciliorum indicendorum, non ad Romanum pontificem, sed ad imperatorem pertinere. Verum cum ejusmodi argumenta passim refellant catholici doctores, et aliquid in alio nostro opere dixerimus, praesentis otii non erit hanc excutere controversiam. Idcirco praecedentem rerum historicarum narrationem confirmamus alia Leonis epistola ad Flavianum scripta. In ea quippe S. episcopum monet de acceptis ejus litteris cum synodalibus Actis contra Eutychen exaratis. Spondet sollicitudinem suam, 367 nulla ratione pati volens aut Eutychen in suae persuasionis pravitate persistere, aut Flavianum ipsum, qui zelo fidei pravo et stulto resistebat errori, diutina adversae partis impugnatione turbari. In hac tamen nec unum verbum exprimit de concilio vel intra Italiam, vel apud Ephesum habendo. Quod forte mente non adhuc revolvebat, quodque concilium postmodum vix quatuor elapsis diebus imperatori Theodosio, ut vidimus, indicavit. 3. Quesnellus tamen ad laudatam Leonis epistolam Theodosio conscriptam animadvertens, suspicatur jam sancto pontifici innotuisse imperatoris deliberationem de concilio apud Ephesum habendo. Propterea sequentem annotationem ad epistolae calcem affigere statuit: « VIII kal. Jun., cum ex epistola 27 ad Pulcheriam disertis verbis testetur Leo accepisse tertio idus Maias litteras synodi a Theodosio convocatae indices, mirum cur de eadem synodo nullam apud principem mentionem faciat. Forte dissimulandum censuit pontifex, ut liberius synodum intra Italiam congregandam postulare a Theodosio posset, vel dicendum in alterutra epistola mendosum esse numerum diei, aut mensis. » Baronius quoque in hunc nodum offendens, postquam animadvertit imperatorem scripsisse litteras ad Romanum pontificem post absolutam synodum secundam Constantinopolitanam, quinto idus Aprilis, de habenda synodo Ephesi (eas accepit S. Leo, ut ipse testatur in epistola ad Pulcheriam, tertio idus Maias), secum recogitat intra unius mensis spatium litteras ex Urbe Constantinopolim fuisse delatas. Verum nec lumen exhibet, nec aliquod momentum nobis suppeditat idem doctissimus card. Baronius ad eripiendam difficultatem rationabiliter postmodum a Quesnello excitatam. Cum interim ergo utroque illo Quesnelli ratiocinandi consectario magis minusve urgeremur, malumus fateri mendosum numerum mensis aut diei in alterutram irrepsisse epistolam, quam simulationis reum S. pontificem facere aut suspicari. Nullam sane simulationem cum episcopo Flaviano adhibuisse nos credere oportet; sed in epistola ad eum scripta duodecimo kal. Junias nec unum verbum habet (ut vidimus) de acceptis a Theodosio litteris Ephesini concilii indicibus. Immo si tota illa epistola semel iterumque sedulo lustretur, colligitur Romanum pontificem nec per somnium cogitasse imperatorem de tali cogenda synodo fore deliberaturum. In ea namque loquitur tamquam supremus omnium illarum controversiarum arbiter: de laesa fide Eutychis, cujus doctrinam a traditione deviantem declarat; opportunam instructionem Flaviano spondet, ut quid de tota causa constitui debeat edoceatur; atque denique testatur haudquaquam pati Eutychis obstinationem, et sanctum episcopum tantis gravissimis perturbationibus vexari. Si ergo die tertia iduum Maiarum jam praeteritarum litteras Ephesini concilii indices a Theodosio recepisset, haec omnia cohaerere non possent; et Leo ipse non tantum simulationem adhibuisset, sed mendaciis uteretur, quibus deceptus Flavianus, praestolabatur Romani pontificis praesidium, quod eidem hisce litteris pollicebatur. 4. Restat ergo errorem irrepsisse in alterutram earum epistolarum, et loco iduum Maiarum, Juniarum legendum sit in epistola illa quam scripsit ad Pulcheriam. Conjecturae robur tribuunt verba quae sequuntur, videlicet: Major pars reliqui sit temporis absumenda ut profectio sacerdotum qui negotio sufficiant valeat ordinari. Infirma enim Leonis querimonia videretur, si a die acceptarum litterarum, quibus Ephesina synodus indicebatur, adhuc fere tres integri menses decurrere debuissent, cum concilium nisi kalendis Augusti, aut ejusdem mensis idibus esset inchoandum. Quis enim affirmabit reliquam trium horum mensium partem 368 non fuisse sufficientem ut ex Italia episcopi Ephesum proficiscerentur? Maxime cum navigiorum subsidio in iis mensibus tranquille soleat navigari, et unius mensis spatio totum iter possit absolvi, ut supra Baronius annotavit. 5. Nobis tamen plenius non arridet haec consularis nota, etiamsi dicamus forte legendum: tertio idus Junias. Nam si ad alias S. pontificis epistolas, vel ad Julianum episcopum Coensem, vel ad Theodosium et Flavianum directas attendamus, plane intelligimus jam idibus ejusdem mensis destinatos fuisse sedis apostolicae legatos, qui indictae synodo interessent. Et quamvis de ea habenda expressam non habeat mentionem nisi in epistola ad Theodosium, scribendo: Quoniam tamen pietas vestra, quae in honorem Dei religiosissime catholicam diligit veritatem apud Ephesum constituit synodale judicium; tamen difficile ad credendum adduci possum trium dierum intervallum dumtaxat Leoni sufficere potuisse, ut ex Urbe tres apostolicos legatos cum Dulcitio notario expediret. Verumtamen cum monumenta quae exstant omnes dubitationes quae hinc inde concipi possunt non diluant, diutius in iisdem expediendis non esset immorandum, si ex gestarum rerum serie adhuc unum argumentum non haberemus minime S. Leonem recipere potuisse Theodosii litteras concilii Ephesini indices tertio iduum Maiarum. Quidquid vero sit de quocumque errore qui in diei aut mensis temporariam notam irrepere potuit, illud unum certissimum est, S. Leonem nec dissimulasse, nec mentitum fuisse, in litteris tum ad Flavianum tum ad Theodosium directis. Id evidenter ex sequenti temporum supputatione constare, nos arbitramur. 6. Atque imprimis supponimus S. pontificem Leonem, ab imperatore de perturbatis Constantinopolitanae Ecclesiae rebus admonitum, primas litteras cum Flaviano cum Theodosio dedisse duodecimo kalendas Martii, quae erat sexta decima Februarii. Flavianum pariter supponimus has litteras sibi datas recepisse die vigesima quinta Aprilis, quando videlicet secunda synodus Constantinopolitana agebatur, in qua prioris synodi Acta, Eutychete postulante et imperatore mandante, recognita et relecta fuere praeside Thalassio episcopo et Florentio patricio. Idus Maii jam occurrisse die decima quinta hujus, omnibus exploratum est. Igitur tertio idus incidere oportebat in diem duodecimam. Quare cum a die vigesima quinta mensis Aprilis ad duodecimam usque mensis Maii non intercesserint nisi viginti duo dies, inde sequitur litteras concilii Ephesini indices non potuisse Leonem a Theodosio recipere tertio idus Maias, praesertim cum minime verisimile sit quod eadem die vigesima quinta Aprilis; in qua recognita et relecta fuerunt Flaviani gesta contra Eutychen, praesidente Thalassio et Florentio patricio, deliberatum fuerit ab imperatore de Ephesina synodo habenda. Cum prius debuerit edoceri de iis quae contigerant; tum etiam Chrysaphii et Dioscori aliorumque nebulonum machinationibus et consiliis necessarium tempus dandum erat; sicuti exspectare quoadusque imperialia decreta expedirentur. Si ergo nos crederemus haec omnia citissime, duorum videlicet aut trium dierum spatio fuisse absoluta, et principis animum seductum deliberasse concilium illud apud Ephesum haberi, quid inde? An ad Leonem epistolae Ephesini concilii indices pertingere potuerunt die duodecima Maii? Figmentum est. 369 Non enim quindecim, aut decem et octo dierum spatio e Constantinopolitana urbe epistolae deferri poterant, ut ex subsequenti rerum narratione constabit. Falso itaque ratiocinatus est Quesnellus, in suspicionem cadens quod S. Leo has litteras concilii indices dissimulaverit, praetextu concilii intra Italiam cogendi. 7. Jam vero ad Theodosii jussionem gradum faciamus, qua sancitum voluit generale apud Ephesum cogi concilium, ex qua narratione magis magisque exploratum erit quidquid in superioribus explicavimus. Postquam ergo (scribit Liberatus diaconus) nihil probatum est notariis de falsitate gestorum, Eutyches petit Dioscorum Alexandrinum episcopum, ut quaereret quae de illo acta sunt, et causam examinaret. Agebat apud principem universalem fieri synodum, ut probaretur judicium Flaviani. Scripsit ergo Dioscorus Theodosio imperatori, quia aliam fieri synodum generalem oportebat, et ut fieret persuasit Eutyches. Annuit imperator. Et dirigens sacram Dioscoro in Alexandriam. Porro si ad hoc plurium epistolarum commercium, quod inter Eutychen et Dioscorum, et Dioscorum inter et imperatorem, contigit attendamus, quod nonnisi post diem vigesimam quintam Aprilis inchoatum est, credere debemus litteras indices concilii generalis Ephesini fuisse protractas usque ad ultimam saltem diem ejusdem mensis, nisi velimus affirmare dumtaxat fuisse signatas die tertia iduum Juniarum, ut Leo ipse Pulcheriam alloquendo forte indicare voluit. In quo casu injuria temporis et amanuensium indiligentia lacuna aliqua in textum irrepsisset, quam tamen plurium mss. codd. subsidio supplere hactenus non potuimus. 8. Conjectura haec majorem etiam vim assequitur ex Nicephori verbis. Qui artes a Crysaphio adhibitas ad imperialem animum circumveniendum recensens, hujus nefarias molitiones his verbis describit: Porro ubi illa Acta et decreta legitima esse auctoritate sua comprobaverunt, Chrysophius eunuchus, qui idem cum Eutychete sentiebat, cum contumeliam ferre nequiret, iram suam adversus Flavianum maxime auxit, et Dioscoro Alexandrino, impio illi, indicavit se illi in rebus quae placitae erant gratificaturum omnibus, si Eutychetem periclitantem defenderet, Flavianum autem et Eusebium Dorylaeum oppugnaret. Demum temporariam illam notam errorem continere, Leonem autem minime dissimulasse postulando ut intra Italiam concilium haberetur, perspicue demonstratur ex Theodosii epistolis concilii Ephesini indicibus, vel ad Dioscorum, vel ad Barsumam aliosque Orientales directis. Priorem enim ad Dioscorum scriptam imperator signavit tertio kal. Maias; alteram idibus Maii; tertiam vero, quae est data ad Barsumam, conscriptam offendimus pridie idus Maii. Non ergo verisimile est S. Leonem Romae degentem potuisse accipere ex Constantinopoli litteras imperiales concilii Ephesini indices tertio idus Maias, si jam tum imperator vix deliberaverat de habendo concilio, et pridie idus illius mensis totus erat occupatus in evocandis ad synodum principibus fautoribus Eutychianae factionis. Igitur potius inferendum esset S. Leonem, currente Junio mense, immo quasi labente, accepisse a Theodosio litteras concilii indices, tertio idus Maias signatas, idque significare verba illa in epistola ad Pulcheriam annotata, quibus Quesnellus insistit. 9. Quod cupiebat, tandem Chrysaphius assecutus est. Nam, auctore Liberato, imperator sacram Dioscoro dirigendo praecepit, ut decem metropolitanos episcopos quos voluisset ipse eligeret, et veniret Ephesum, et, congregato concilio, Eutychetis causam discuteret. Jussit quoque Barsumam virum perditum archimandritam interesse, et vices agere omnium monachorum Orientales episcopos accusantium. Theodoretum vero 370 Cyri episcopum adesse concilio interdixit, et in sua civitate permanere jussit. Jam enim Ibam Edessenum episcopum, ne synodo adesset per illum filium suum, quem dixi, Chrysaphium, in multas mansiones Eutyches relegaret exsilio. Haec autem quae narrat hic Liberatus diaconus apprime iis respondent quae in imperiali rescripto de cogenda Ephesina synodo leguntur, ut videre est apud Baronium, et in conciliorum collectione. At Baronius merito animadvertit temporariam hujus imperialis litterae notam fuisse corruptam, et loco tertio kalendas Aprilis Zenone et Posthumiano viris clarissimis consulibus, esse restituendum tertio kal. Maias, Asterio et Protogene consulibus. Quod nos annotare notare oportuit in confirmationem eorum quae superius descripsimus. Isthaec omnia autem ad opprimendos sanctissimos viros Flavianum, et Eusebium Dorylaeum, et alios viros doctrina et moribus insignes sibi sufficere posse Chrysaphius et Eutyches non crediderunt, nisi mandato imperatoris arbitrum omnium gerendarum rerum Dioscorum constitutum habuissent. Propterea litteras ab imperatore extorserunt, ut Dioscorus tamquam omnium factiosorum caput concilio praesideret, sibi illud jus imperator arrogans et usurpans quod hactenus nullus ex imperatoribus facere ausus fuerat. Ad illud tamen sibi assumendum improbi ministri Theodosium impulerant pietatis colore, ut nimirum concilio Theodoretus non adesset, praesumpsit (ait imperator) proferre contraria iis quae scripsit de fide sanctae memoriae Cyrillus. . . . Hac de causa (subjicit) necessarium duximus his sacris litteris ad tuam reverentiam datis manifestum facere tuae beatitudini, et universae S. synodo, quod nos, regulas Patrum sequentes, non solum propter Theodoretum, sed alios omnes qui ad congregatam S. synodum pertinent, auctoritatem et primatum tuae praebemus beatitudini. Hisce autem sacrilegiis in arroganda sibi ecclesiastica jura irretitus Theodosius, praesidium et auctoritatem exhibebat ut impune omnes malos, dolos et turpes machinationes Eutychiani exercerent; et Nestorianae haereseos pretextu Theodoretus ab eo coetu explodebatur; Ibas exsul vivere cogebatur; et econtra qui Eutycheti studiosissimi erant synodo interesse et praeesse jubebantur. Quid plura? Ad gravius catholicorum exitium patrandum, ab insidiatoribus Theodosius deceptus, novas litteras Dioscoro dedit, in quibus tamquam virum in fide probatissimum, et vitae puritate ornatum, praedicat Barsumam, quem tenere locum omnium Orientalium archimandritarum jubet. Eadem die tandem, idibus Maii videlicet, scribit ad eumdem Barsumam, hujus labores in profligandis Nestorianis horumque haeresi eximiis laudibus celebrando ornat, justum ducens ut in synodo apud Ephesum habenda (ut diximus) omnium archimandritarum Orientalium locum teneret. Sic ergo rebus dispositis secum Eutychiani recogitantes eam haudquaquam oecumenicam posse dici synodum, ad quam supremum Ecclesiae caput non esset vocatum, et in quam R. P. non influeret, cum jam intellexissent praeterea ex praecedentibus epistolis S. Leonem Eutychen damnasse, eumdemque solemniori judicio condemnaturum, si generali synodo interesset, imperatoris animum moverunt ut de futura synodo sero admoneretur, ea ducti persuasione, quod temporis brevitas praepediret ut is nec per se, nec per suos legatos conventui interesset. Cum itaque nec ecclesiastica consuetudo ex canonibus derivata, nec afflicta tempora ex cladibus ingruentibus ob Hunnorum vastationem, nec denique suus in patriam et cives amor eidem permitterent ut, relicta apostolica sede, quasi suo privata patre atque pastore, Romam desereret, Ephesum profecturus; idcirco cum imperatore Theodosio et Pulcheria excusatum abire 371 censuit hisce verbis: Nam illud quod pietas ipsius (imperatoris videlicet) etiam me credidit interesse concilio, etiamsi secundum aliquod exigeretur exemplum, nunc tamen nequaquam posset impleri, quia rerum praesentium nimis incerta conditio a tantae urbis populis me abesse non sineret; et in desperationem quamdam animi tumultuantium mitterentur, si pro occasione causae ecclesiasticae viderer patriam et sedem apostolicam velle deserere. Quia vero S. pontifici maxime ecclesiasticae Orientis res cordi erant, cum civium incolumitati et apostolicae sedis utilitati prospiciendum censuit, haudquaquam suas partes obire praetermisit, ut quae in indicta Ephesina synodo agenda erant secundum divina et ecclesiastica jura procederent. Propterea eamdem alloquens Pulcheriam, immediate subjecit: Quia igitur ad publicam hanc utilitatem pertinuisse cognoscitis, ut, salva clementiae vestrae venia, charitati meae et precibus civium non negarem, in his fratribus meis quos vice mea misi, me quoque adesse cum caeteris qui adfuerint aestimate; quibus, secundum causam satis mihi ex gestorum serie et ipsius de quo agitur professione patefactam, evidenter et plene quid servandum esset ostendi. 10. Ex quo sane agendi modo S. pontifex sibi blandiebatur cuncta in ea synodo ad felicem exitum per suos legatos esse perducenda; cum prius eos necessario commonitorio de cunctis rebus agendis definiendisve edocuerit, evidenter et plene quid servandum esset patefaciendo. Sed jam de horum legatorum missione horumque necesaria instructione pro omnibus quae agenda erant etiam mentionem facit in epistola ad imperatorem, eadem die conscripta. In qua pariter strictius paucis causas sive motiva illa tria exposuit, quibus praepeditus detinebatur, ne Ephesinae synodo per se interesset; tamen eum certiorem facit ex gestorum serie satis superque compertum habuisse imperite atque imprudenter Eutychen errasse, et debuisse a sua, quae merito reprobatur, persuasione discedere. Quare cum ipse imperator constituisset apud Ephesum habendum esse synodale judicium, ut imperito seni ea in qua nimis caligat veritas innotescat: Fratres meos Julium episcopum, et Renatum presbyterum, et filium meum Hilarum diaconum misi, qui ad vicem praesentiae meae pro negotii qualitate sufficerent; claudit tamen hanc epistolam indicando se ad Flavianum episcopum talia scripta misisse, ex quibus indubitanter apparet, quid catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominicae incarnationis credat et doceat. Innuere volens neque Eutycheti, neque cuicumque alteri, licitum fuisse, sine aperta haereseos et contumaciae nota resilire ab iis quae a S. Petri cathedra, verae fidei columna et firmamento, sequenda proponebantur. 11. Interim autem apostolicae sedis legati, de omnibus quae jam in Eutychiano negotio contigerant instructi, et de singulis in Ephesina synodo agendis scriptum commonitorium a summo pontifice accipientes, incunctanter itineri se committunt. Cunctorum enim Eutychianorum artes 372 S. Leonem eludere necessum erat. Qui praetextu malorum in Orientem ob novam haeresim gliscentium, imperatoris animum induxerunt ad brevissimum tempus praestituendum, quo episcopi apud Ephesum convenirent. Celerrime igitur suum iter eos aggredi oportebat, ad Dioscori caeterorumque voluntatem frustrandam, qui in votis habebant ut concilium generale ageretur sine Romano pontifice, qui per seipsum immediate vel per suos legatos eidem praesideret. Hinc ergo minime Quesnello subscribere possumus, qui in dissertatione de Vita et Rebus a magno Leone gestis, tum in notis ad epistolam 32, cuidam corruptae lectioni ex Grim. cod. mutuatae insistendo, contendit nondum ex Urbe profectos esse apostolicae sedis legatos duodecimo kalendas Julii, ad synodum Ephesinam ituros. Epistolam enim de qua agimus S. Leo scripserat ad Flavianum. In qua ait: Quamvis evidenter appareat rem de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu, tamen, frater charissime, subsecutos esse significo quos in hac re placuit destinare. 12. Quesnellus ergo, illa voce subsecutos expuncta, aliam, subsecuturos, videlicet, in textum intulit, codicis Grimanei lectionem secutus; et ad marginem hanc mantissam descripsit: At nondum profectos esse legatos constat ex hac et epistola 34. Verum jam tum duodecimo kalendas Julii legatos ex Urbe profectos fuisse, et in Grimaneum codicem errorem irrepsisse, ex multis conjicere possumus, atque potissimum ex epistola praecedenti ad Julianum episcopum Coensem directa, in qua scribens de praefatis legatis ait, quos ex latere meo vice mea misi. Epistola porro haec a S. pontifice fuit signata idibus Junii, quae erat dies decima tertia hujus mensis. Si ergo sanctus pontifex tum miserat suos legatos, non est cur, despecta auctoritate aliorum omnium manuscriptorum et praecedentium editorum, conjectari velimus aut possimus, duodecimo kal. Junii nondum esse profectos, idque minime inferendum esse contendamus ex una dumtaxat voce amanuensis lapsum non obscure praeseferente et indicante, cum omnia tum mss. tum edita exemplaria, subsecutos, non subsecuturos, exhibeant. Accedit quod si tamdiu iter aggredi protraxissent, cum concilium kal. Augusti esset inchoandum, jam vix tempus illis superfuisset Ephesum praestituta die attigendi. Et propterea studium illud a S. Leone adhibitum pro frustrandis malis Eutychianorum artibus minus prudens fuisset, cum ob talem tantamque temporis prolatationem ei discrimini se exposuisset, ut, annitentibus qui Eutychianae causae patrocinabantur, concilium inchoaretur et ad exitum perduceretur, minime exspectatis apostolicae sedis legatis. Nec quidquam in Quesnelli favorem concludere potest epistola illa 34, ad quam provocat, quamque illis vocibus Leo Magnus orditur: Profectis jam nostris quos ad vos in fidei causa direximus, decimo kal. Augusti ab eodem summo pontifice signata. Nihil, inquam, in Quesnelli favorem concludit. Nam in ea non praescribitur tempus quo ab Urbe pontificii legati abscesserunt; et verba illa commode conciliari possunt cum praecedenti, in qua pontificios legatos subsecutos esse significabat. Iterum autem atque tertio potuisse S. pontificem reddere certiorem Flavianum de legatorum profectione quid impedit? Non ita facile enim erat epistolarum commercium, nec ita expeditum et tutum, ut certo sibi persuadere posset quod, nullo interposito impedimento quod epistolarum et perlatorum cursum retardaret, ejus epistolae ex urbe Roma citissime Constantinopolim deferrentur. Quod ultro quidem dat ipse Quesnellus in dissertatione de Vita et Rebus a magno Leone gestis, affirmans S. pontificis animum quandoque fluctuasse, ut litterae quas ad imperatorem aliosque Orientalium miserat fideliter redderentur. Sed ne abscedamus ab ea agendi ratione quam cum Flaviano ipso idem S. Leo servavit, hic animadvertere juvabit, pluribus in epistolis, diversis quidem temporibus scriptis, ipsum certiorem reddidisse de acceptis synodalibus 373 gestis contra Eutychen Constantinopoli exaratis. Id testatur in epist. 32, quae scripta est duodecime kal. Julii. Rursus epistola 24, qua idibus Junii praecedentis haec synodalia Acta recepisse testatur. Tandem duodecimo kal. Junias, epist. 22, fatetur jam ad ipsius manus pervenisse Flaviani epistolas, quibus certior reddebatur de causa quam dolebat apud vos pravo errore commotam. Non enim plenius de hoc novo errore recenter exorto se instructum potuisset fateri, nisi synodalia gesta una cum litteris accepisset. Quapropter maxime laudari debet S. P. studium, qui in rerum gravissimarum causis pluries de eodem negotio expressam facit mentionem. Ut videlicet si quandoque suarum epistolarum latores vel infirmitatibus detinerentur, vel, inopinato aliquo casu essent praepediti, aggressum iter interrumpere cogerentur, illi saltem ad quos scripta dirigebat, aliis et aliis epistolis, perlatoribus et nuntiis fierent certiores de rebus quae per litterarum commercium tum tractabantur. Si quae in hoc cap. tandem occurrunt quae diligenter explicata non fuerunt, luculentius ex sequentibus magis magisque constabunt. ===CAPUT VIII.=== De aliis atque aliis S. Leonis Magni epistolis Ephesini concilii occasione scriptis. S. P. studium pro Orientalium scandalis abolendis, catholicaque fide firmanda. Christiani Lupi opinio exponitur et illustratur; Dioscorus vero Alexandrinus, imperiali abusus potentia, catholicis episcopis vim oppressionemque inferens, Eutychen absolvit, et synodum in latrocinium convertendo apostolicae sedis legatos praesidium quaerere et fugam arripere coegit. 1. Tribus abscedentibus ab urbe Roma apostolicae sedis legatis cum Dulcitio notario, nihil eorum S. Leo praetermisit quae secum recogitaverat ad exitum fidei causas perducere posse, amputatis praeterea per sacerdotalem concordiam et pacem omnibus illis scandalis quae ob privatas aemulationes et antiqua odia per totum fere Orientem gliscebant. Uti ergo censuit, suprema illa auctoritate, quam pro confirmandis in fide fratribus S. Petrus a Christo Domino acceperat, quid credendum et ab omnibus esset profitendum circa Domini incarnationem, quidve ad abolendos pravos errores, qui nuper praetextu Nestorianae haereseos evertendae exorti erant, esset statuendum, aliis et aliis epistolis docere voluit; a quarum regulis si nullus catholicorum recessisset, minime fides catholica illud grave exitium passa fuisset, de quo in praesentiarum verba facturi sumus. Idibus igitur Junii ejusdem anni plures epistolas in Orientem deferendas suis legatis dedit. Quas inter principem locum habet illa dogmatica ad sanctum Flavianum scripta, quam tamquam nostrae sincerae fidei regulam in iis quae ad incarnationis Dominicae mysterium spectant, summa sanctorum Patrum consensione, conciliorum sanctionibus, Romanorum pontificum decretis, habendam esse in catholica Ecclesia stabilitum fuit. Ad hanc porro Chalcedonensis concilii Patres attendentes, hocce judicium efformarunt, nulla ratione videlicet differre ab ea revelatione divo Petro facta, Christi Domini divinitatem confitenti, ob quam beatus pronuntiatus est. Namque PP. illi summa veneratione susceperunt, 374 utpote et magni illius Petri confessioni congruentem, et communem quamdam columnam existentem adversus perverse sentientes. Cujus praeterea tanti faciendum esse S. Gelasius papa censuit, ut in Romano concilio de apocryphis agens scripturis illud decretum ediderit, quo asseritur: Probamus epistolam B. Leonis papae ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum destinatam; cujus textum quispiam si usque ad unum iota dispunxerit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit. 2. Qualem vero quantamque venerationem in Ecclesia obtinuerit, probat etiam illa consuetudo a cardinali Baronio annotata, qui asseverat Romanum clerum Adventus tempore in divinis recitandis officiis eam legere consuevisse, quamque immediate forte post Gelasii decretum observatam fuisse, indicant sacrarum lectionum libri, qui ad usum chori inserviebant, quos inter unum vetustissimum nostris oculis lustravimus in Vaticana bibliotheca asservatum. Hunc porro lectionum codicem sexto Ecclesiae saeculo ab Agimundo presbytero, Romanis et uncialibus characteribus descriptum, et in duas partes divisum, prodit epigraphes quaedam ad calcem alterius partis appositae, in qua non tantum scriptoris nomen exprimitur, verum etiam indicatur eo codice uti consuevisse, in divinis persolvendis officiis, ecclesiam Sanctorum duodecim Apostolorum urbis Romae. Illum itaque integre percurrentes, fere omnes S. pontificis nostri sermones, et homilias, secundum ordinem dierum atque festorum distributas offendimus, cujus distributionis unum integrum specimen ad hujus nostri Operis calcem apponere et exhibere ipsi Vaticanae bibliothecae scriptores humanissime nobis persuaserunt. Ut inde lectores colligere possent, contra quosdam recentiores criticos, antiquissimam esse quarumdam solemnitatum institutionem, et ad nostra usque tempora inviolabiliter eum ritum esse in Ecclesia servatum, quem nostri majores animarumque pastores tradiderunt. Quemadmodum itaque ex hoc sacrarum lectionum libro comprobabitur, haudquaquam vetustam ecclesiasticae disciplinae traditionem in festis agendis divinisque laudibus persolvendis fuisse mutatam; ita facile heterodoxi argumentari poterunt summa religione fuisse servatam sacram traditionem, et inviolabiliter mansisse incorruptam in rebus ad fidei dogmata sacramentorumque administrationem pertinentibus, de quibus in praesens verba facere nec congruum, nec ne cesse est. 3. Jam vero hocce Vaticano codice relicto, ad laudatam epistolam revertamur, in qua conscribenda eum scopum sibi Leo Magnus proposuit, ut fidei in multorum Orientalium cordibus, ob unius imperiti senis novam doctrinam nutanti et periclitanti, praesidium et firmamentum praeberet, pravos errores damnaret et universo catholicorum coetui quid perpetuo et inviolabiliter esset credendum proponeret atque decerneret. Minime opus est hic eam doctrinam recensere qua haec epistola referta est, vel saltem, singula ejus capita, in quibus divisa est, explicare. Vix aliquem ex theologis haec latere posse arbitramur. Illud unum dumtaxat annotandum censuimus, quod et in antecedentibus aliqua ratione delibavimus, S. Leonem videlicet, absque Occidentalium concilio, et cujusquam alterius episcopi suffragio, tamquam absurdam atque perversam Eutychis professionem damnasse, et dignis objurgationibus corripuisse Constantinopolitanos judices, qui in synodo increpare omiserunt sermonem nimis insipientem, nimisque blasphemum, quasi nihil quod offenderet esset auditum, cum tam impie duarum naturarum ante incarnationem unigenitus Dei Filius fuisse dicatur, quam nefarie postquam Verbum caro factum est natura in eo singularis asseritur. Mandat tamen cum Eutychete miserationem 375 adhiberi, iis conditionibus servatis, quod huic epistolae subscribere non detrectaret, et viva voce prava dogmata quae imbiberat damnaret. Totius denique causae exsecutionem suis legatis commisisse asseverat, qui pontificias partes in concilio agere et sustinere debent, Divinitatis auxilium opitulaturum fore confidens, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate, salvetur. Si quis igitur modo parumper ad hanc summi pontificis agendi rationem animadvertat, nescio an rationabiliter dubitare poterit S. Leonem plenam et absolutam exercuisse potestatem et jurisdictionem, vel in haeresi Eutychiana damnanda, vel in fidei regulis conscribendis, vel denique in decernendis iis formulis et conditionibus sub quibus dumtaxat ad poenitentiam et satisfactionem Eutychem recipiendum esse mandavit, si falsum dogma quod pertinacius defenderat ejuraret et exsecraret? Haec igitur agendi ratio valde diversa est ab illa quam Quesnellus confingit, contendens Orientalium causas non ad unum summum Romanum pontificem, sed ad omnes primarum sedium episcopos et synodos esse delatas, quorum judicium semper appellabant qui a provincialibus vel metropolitanis episcopis condemnabantur. Dicant, amabo, quotquot ita fabulantur, cujus concilii auctoritate in lucem prodiit haec ad Flavianum dogmatica epistola, vel quinam fuerint illi Occidentis episcopi qui suffragium tulerunt in hac haeresi damnanda, vel in fidei regula praescribenda? S. Leo solus haec omnia praestitisse et praestare debuisse satis exploratum est. Qui, suae sedis plenitudine potestatis usus, quae juris apostolatus erant indicavit, definivit, praescripsit, rerum deinde omnium exsecutione suis legatis commissa, quibus in futura synodo ejus partes subire imperaverat; quin jam lata decreta ex aliorum episcoporum suffragio vim et vigorem assequerentur, sed solemniorem promulgationem dumtaxat; ita ut qui in Oriente de ea fide postulabantur, aut suspecti erant, harum litterarum subscriptione probarentur, et quoties subscribere detrectassent, omni clericali honore et gradu privati a catholicorum coetu expellerentur. 4. Et quidem quid aliud indicant aliae illae litterae quas S. pontifex in Oriente suis legatis deferendas dedit? huic consona est alia subsequens ad Julianum episcopum Coensem scripta, qui optime instructus de iis quae in duobus praecedentibus Constantinopolitanis synodis contigerant, quibus eum interfuisse ex Actorum serie intelligimus, jam per Basilium diaconum ad S. Leonem sua scripta direxerat, quae multum (ait Leo) nobis catholici sensus fervore placuerunt, etiam hanc paginam quae illis epistolis consonaret adjecimus . Hic autem praecedentem ad Flavianum episcopum indicatam esse, dubium esse non potest, cum expresse id S. Leo in hujus epistolae exordiis fateatur, scribendo: Licet per nostros quos ab Urbe pro fidei causa direximus plenissimas ad fratrem nostrum Flavianum litteras miserimus, contra nimiae impietatis errorem. Quid autem praefatae epistolae ad Flavianum directae in praesenti adjicere voluerit ut unanimiter atque constanter his qui Evangelium Christi corrumpere cupiebant resisterent, hujus textus perspicue manifestat. In quo demonstrat Eutychen spem Christianam omniumque mysteriorum veritatem corrumpere; utriusque naturae proprietates in Christo mansisse; Christi quoque animam non praeexstitisse corpori, nec corpus ex nihilo conditum; sed utrumque nobiscum ejusdem esse naturae. Sed tandem esse incitatum (ait) ad latitudinem disserendi ab ipsa materiae amplitudine. Sed illum amplius dicendi copta laborare non oportere, praesertim cum per suos legatos ad Flavianum sufficientes litteras misisset, ad confirmandos animos non solum sacerdotum, sed etiam laicorum. His profecto consonae sunt duae aliae subsequentes epistolae 376 eadem die signatae; quarum altera est ad Theodosium Augustum, altera ad Pulcheriam pariter Augustam; vel illa quam ad Faustum et Martinum archimandritas Constantinopolitanos direxit. In hac enim evidentissime fatetur se potissimum rata habere Constantinopolitani concilii gesta, ex quorum lectione cum cognovisset merito fuisse Eutychianum dogma reprobatum, etiam nos (subjicit) detestandum esse decernimus. Addit praeterea: Ut si insipiens in sua pravitate voluerit permanere, habeat cum his consortium quorum est secutus errorem. Merito enim fiet extra Christi Ecclesiam, qui in Christo humanam, id est nostram negat esse naturam. 5. Sed jam de epistola ad Ephesinam synodum scripta verba faciamus, ex qua sancti pontificis studium hujusque agendi ratio notiora fient quae adhibuit ut Orientalium scandala, aemulationes privataque odia abolerentur, et catholica fides in omnium corde firmaretur. In hac enim percurrenda epistola intelleximus S. Leonem omnes Eutychis, Chrysaphii et Dioscori artes ad Theodosii pium animum pervertendum adhibitas prorsus latuisse, ut nec leviter suspicari posset apostolicae sedis jura in dicta Ephesina synodo pessumdanda, et ad exitium perducenda esse. Immo hujus epistolae textum sedulo inspicientes, merito conjicere nobis opus fuit laudatum Theodosium imperatorem divinis insistendo institutis omnino apostolicae sedis auctoritatem (ut par erat) interponere, et adhibere voluisse pro eadem synodo convocanda; ut nimirum per Romanum pontificem S. Petri successorem declararetur quidquid in illa fidei controversia ab omnibus catholicis esset tenendum. Quae sane Leoni argumenta praestabant imperatorem talem primo habuisse animum, ut nefas prorsus judicaret praesidio synodi Patribus esse pro iis apostolicae sedis juribus violandis quae jam in praecedentibus generalibus conciliis divina primo humana deinde auctoritate firmata et approbata fuere. Ne vero fabulari videar, verba illa quibus S. pontifex epistolam ad synodum Ephesinam orsus est immediate subjiciam. Religiosa (ait) clementissimi principis fides sciens ad suam gloriam maxime pertinere, si intra Ecclesiam catholicam nullius erroris germen exsurgeret, hanc reverentiam divinis detulit institutis, ut ad sanctae dispositionis effectum auctoritatem apostolicae sedis adhiberet, tamquam a beatissimo Petro cuperet declarari quid in ejus confessione laudatum sit. Si itaque S. Leo Ephesini concilii PP. allocuturus, cur, qua occasione, quove titulo imperatorem apostolicae sedis auctoritatem adhibuerit enarrat, non video quemadmodum quidam scriptores nimis fidenter asseveraverint eam synodum sola imperatoris auctoritate fuisse indictam atque coactam. Apostolicae utique sedis auctoritatem adhiberi petiit, ut divinis pareret institutis, et ut novum erroris germen radicitus evelleretur. Praeterea si imperator cupiebat ab apostolica sede, tamquam a divo Petro declarari quid in hujus confessione a Christo Domino laudatum fuerat, vix credi potest ita animo et opere tum Romanorum pontificum juribus repugnasse, iisque fuisse infensum, ut haec abolere quaesiverit. Et propterea omnem injuriam, quam tum apostolica sedes passa est, non in imperatorem, sed in ejus ministros, qui principis clementia, et maxime animi infirmitate, abusi sunt, rejiciendam esse constantissime propugnamus. Cujus quidem rei si alia argumenta exponere deberemus, illud unum abunde pro omnibus sufficeret, quod colligimus ex priori epistola ejusdem Theodosii ad S. Leonem, qua sincere omnia scandala et turbas in Constantinopolitana Ecclesia excitatas ob Eutychis haeresim indicavit, et ut medelam iis adhiberet efflagitavit. 6. Quod quidem non obscure et in hac epistola ad Ephesinam synodum 377 patefecit scribens: Verum (loquitur de Eutyche) quia etiam talium non est negligenda curatio, et pie ac religiose Christianissimus imperator haberi voluit episcopale concilium, ut pleniore judicio omnis possit error aboleri; fratres nostros Julium, etc. . . . . . . et communi vobiscum sententia, quae Domino sint placitura constituant. En ergo synodi habendae causa sufficientissime explicata. Necessum erat mederi malis quibus Eutyches laborabat, qui Christi Evangelio (ut ait idem S. Leo) contradicebat, ostendens se nullum umquam studium cognoscendae veritatis habuisse. Id imperator flagitaverat. Et ideo, divinorum institutorum dictamen primo secutus, auctoritatem apostolicae sedis ad sanctae dispositionis effectum adhibuit; petiit haberi episcopale concilium, credens hoc modo etiam Eutychetis nomini prospicere et consulere posse. Cum propter senectutem et archimandritae magni et celebrioris monasterii ministerium honorabilis videretur, ut Leo ipse in epistola ad Julianum Coensem clarius indicavit. Igitur apostolicae sedis auctoritatem imperator non despiciebat, non rejiciebat, si pro habenda synodo eam adhibere voluit. Hujusce quidem votis Romanum pontificem potuisse aut debuisse obsistere nulla prorsus ratio suadebat. Cum ageretur potissimum de evellendo tali tantoque zizaniorum germine, quod sacram et ecclesiasticam oeconomiam rerumque administrationem susquedeque cum fidei catholicae exitio vertebat. Quare ad abolendum tantarum perturbationum strepitum, et ad jam excitatas discordias componendas, quae ex una parte originem trahebant a Nestorianorum reliquiis, ex altera a novo germinante errore in dies adolescente procreabantur, plenius judicium expedire et quasi necessarium esse videbatur. Quamvis revera fidei causa sufficienter in Constantinopolitana synodo a Flaviano primum fuerit tractata; et demum recognita, approbata, atque confirmata ab eodem sanctissimo pontifice Leone. Id, velit nolit, Quesnellus fateri debet, qui nusquam inter canonicum et solemnius judicium, quemadmodum opus erat, discrimen admisit, quod quidem pluribus in locis S. Leo ipse indicavit. Et potissimum in hac eadem epistola, et in subsequentibus, in quibus non tantum disseruit de pleniore judicio vel diligentiori examine habendo, sed de sententia canonice in Eutychen lata, et ab apostolica sede approbata et confirmata; verum etiam indicat libellum ab ipso Eutyche jampridem acceptum, in quo profitebatur propria voce et subscriptione suam damnaturum opinionem, spondens per omnia nostram (ait idem sanctus Leo) secuturum esse sententiam. 7. Non absimilia scripta conspicimus in duabus epistolis, idibus Junii pariter signatis, quarum alteram ad Pulcheriam Augustam, alteram ad ipsum Julianum Coensem direxit. Ad quas cum animadvertisset Paschasius Quesnellus, quaesivit cur eadem die duas epistolas Leo dedisset cum Juliano, tum Pulcheriae Augustae, cum una singulis sufficere potuisset. Praesertim cum novarum litterarum causa et argumenta non appareant. Quaestionem dirimere idem Quesnellus nisus est, variis in medium conjecturis adductis, quas nos lectori transcribere non piget, ut forte deducat, quod nos plene hactenus non sumus assecuti. « Nihil ergo (ait Quesnellus) certi affirmem: an occasione nuntii qui legatos anteverteret, an metu ne legati adire Augustam prohiberentur, quod certe accidit, ut ex epist. 41 satis apertum est. Nam altera epistola ad Pulcheriam breviter complectitur 378 ea quae per legatos scripta, et legatos retentos aliquamdiu Romae ex breviore epistola quam iterum ad Flavianum XII kalendas Julii accepimus: Cum ea (inquit) quae ipsi portabunt scripta sit plenius instruendus. Et rursus: Subsecuturos significo quos in hac re placuit destinare. » Priores has Quesnellii conjecturas minime esse spernendas ingenue fateor. Ea quoque admissa ratione qua asseverat legatos praepeditus fuisse, ne coram Pulcheria Augusta se sisterent, ut apparet ex tota laudata 41 epistola, in qua vehementer conqueritur ad eam non pervenisse epistolas quas in fidei causa per suos clericos direxerat. Et ibidem clericorum voce legatos ad Ephesinam synodum indicare voluisse, inferius manifestat, subjiciens: Sed cum ad mansuetudinem vestram adeo non potuerint pervenire qui missi sunt; ut ad nos vix unus illorum Hilarus diaconus noster effugiens sit reversus, iteranda scripta credidimus. Hanc autem epistolam post Ephesinam synodum scripsisse ex toto illius contextu, de quo opportunius suo loco verba faciemus, tum ex temporis nota manifestum est. Signata quippe fuit III idus Octobris ejusdem anni. Utcumque tamen res contigerit; videlicet, an Leo habuerit nuntium qui legatorum iter anteverteret; an metuerit quod legati Augustam prohiberentur adire, ignoramus. Unum tamen exploratum est, S. Leonem omne studium adhibuisse, omniaque quaesivisse media ut Orientalium scandala abolerentur, et catholica fides ibidem laesa et quasi periclitans firmaretur. Aliam tamen Quesnelli conjecturam, qua sibi persuasit XII kalendas Julii legatos adhuc Romae fuisse retentos praecedenti capite jam nos rejecimus, ideoque eam missam facimus. 8. Interim vero, profectis jam apostolicae sedis legatis, S. Leo litterarum commercium cum S. Flaviano non intermisit. Nam cum ab eo novas litteras per Basilium diaconum accepisset, duodecimo kalendas Augusti ad eum rescripsit, suisque in litteris, ut strenue contra inimicos nativitatis et crucis Christi dimicaret, quin ab adversariorum potestatibus et insidiis territaretur adhortatur. Ut hanc animi firmitatem ei suaderet Pauli apostoli verbis usus est: In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis. Sed sancto pontifici aliquo modo innotuisse tum Dioscori, Chrysaphii, caeterorumque Eutychianorum machinationes argumentari licet. Quia Basilius litterarum Flaviani perlator recenter e Constantinopoli abscesserat, et multa Leoni narrasse quae in Flaviani epistola non continebantur, indicant S. P. verba illa: Et ad familiarem interrogationem idoneus erat sermo praedicti, per quem nunc alloquia reddentes, dilectionem tuam per Dei nostri gratiam, in quo fidimus, cohortamur, utentes verbis apostolicis, etc. Non obstante tamen tantarum perturbationum conflictu, imperitorum insaniam curare cupiens, mandat Flaviano patientiae medicinam adhibere. Ad curandam (ait) imperitorum insaniam, etiam patientiae vos adhibere volumus medicinam, ita ut si Eutychiani, qui increverant, suum exsecrassent errorem, misericordiae iisdem episcopalis benevolentia non negaretur: Mansuro (attendat ad haec verba Quesnellus) judicio quod praecessit, si impietas merito condemnata in sua pravitate perstiterit. At de gravissimis machinationibus quae in fidei et catholicorum exitium ordiebantur et parabantur, a Basilio familiaribus illis interrogationibus S. Leonem fuisse instructum, perspicue alia epistola tertio idus Augusti signata patefacit. Scribit enim ad eumdem Flavianum, cujus taciturnitate pontificiam augeri sollicitudinem manifestat, dicens: Cum nos curarum tuarum participes, pro fidei defensione solliciti, frequenter per occasiones idoneas ad dilectionem tuam litteras miserimus, consolationibus pontificiarum adhortationum eum adjuvare cupiens, ne adversariorum stimulis moveretur, tandem adhortatur: atque ut tota celeritate (ait) ad nostra scripta respondeas, nosque subinde de tuis actionibus, nostrorumque (legatorum videlicet) et de totius causae absolutione facias 379 certiores, ut sollicitudinem quam nunc pro fidei defensione gerimus prosperioribus nuntiatis molliamus. Maximis ergo angustiis tum urgeri atque cruciari pontificium animum illa verba significant. 9. At quid? Graviora adhuc perpeti fuit coactus, quia ejus studium Eutychiani, Dioscoro et Crysaphio impotenter agentibus, eludere et irritum reddere ausi sunt. Nam Ephesina illa synodus kalendis Augusti indicta, infelicissimum habens exordium, sexto idus ejusdem mensis, cum Dioscorus episcopus Alexandrinus, spretis omnibus ecclesiasticis regulis primatum in ea sibi vindicavit, extortis hac de causa (ut vidimus) a potestate saeculi, nimirum a Theodosio imperatore, litteris quibus auctoritatem et primatum eidem praebebatur. Clarissimus tamen Christianus Lupus ad hanc cum Dioscori tum Theodosii imperatoris agendi rationem animadvertens, Theodosium nititur excusare, hujusque litteras benigne interpretari arbitratus, quod minime in consiliis habuerit Romani pontificis jura violare et infringere; sed Dioscorum se constituisse synodi praesidem ex violenta invasione, nequaquam ex delegatione principis. Hinc non contemnendas quasdam rationes subjecit scribendo. « Absit ut Theodosius Augustus se ab eunucho seduci permiserit ad Romanum episcopum a praesidentia excludendum. Etenim sacris ejus ad Dioscorum epistolis additur haec subnotatio: Eodem tenore scriptum est Juvenali episcopo reverendissimo Hierosolymorum, et ipse Dioscorus in synodo Chalcedonensi dixit ad gloriosissimos judices: Comperit vestra clementia quia non mihi soli sanctissimus noster imperator commisit judicium, sed et beatissimo Juvenali et sanctissimo episcopo Thalassio. » Verum idem Christianus Lupus volens ex una parte Theodosium imperatorem ab hac nota purgare, et sedis apostolicae jura tueri, narrat quemadmodum Dioscorus synodi praesidentiam usurpare contendens vigore sacrae divalis, eidem obstitit Julius episcopus Puteolanus, unus ex S. Leonis legatis, interpretante Florentio Lydiae episcopo, dicens: Eodem tenore a piissimis et Christianissimis sanctissimus noster papa Romanae Ecclesiae praepositus vocatus est. Et Hilarus diaconus, alter ex legatis a latere sancti Leonis, palam in ea pseudosynodo protestatus est; Gloriosissimi et Christianissimi imperatores charitatem circa fidem catholicam et affectum tenentes, beatissimum episcopum nostrum Leonem apostolicae sedis praesulem, ut huic venerabili et sancto concilio adesset, dirigentes venerabiles epistolas, supplicarunt. Ex qua loquendi formula colligit idem sapientissimus annotator imperatoris ad Romanum pontificem epistolas non rigorosas jussiones praetulisse, sed supplicationes, quas tamen Leo cujusdam reverentiae causa jussiones appellare voluerit, ut magni habere indicaret. Rursus autem Hilarum institisse, ne sibi aliisque legatis commissum munus cum apostolicae sedis dedecore et contemptu dejiceretur, probant sequentia haec verba: Papa nos direxit, non dubitans se in nobis adesse, quos praecipue cognoscit omnia quae ad fidei catholicae sinceritatem et quae ad sancti Petri apostoli pertinent reverentiam agere. 10. Majus tandem robur Lupi annotationes assequi videntur ex iis quae Lucentius Asculanus episcopus in Chalcedonensi concilio Dioscoro objecit, hunc de gravi crimine insimulans, dicendo: Judicii sui necesse est eum dare rationem, qui cum personam judicandi non haberet, praesumpsit et ausus est synodum facere (id est synodo generali praesidere), quod 380 sine auctoritate sedis apostolicae numquam licuit, numquam factum est. Haec ergo sunt quae cum laudabili eximiae eruditionis apparatu idem Christianus Lupus annotavit; ut videlicet ostenderet Theodosium facile purgari posse ab ea schismatis nota, qua inuri posse ob violata apostolicae sedis jura, post Baronium, multi, et fere omnes, scriptores opinati sunt. Verumtamen varia Christiano Lupo negotium facessere possunt, illiusque opinationem extenuare. Nam imprimis quod spectat ad imperatoris divalem, qua Dioscorus synodi praeses constitutus legitur, eam aliter ac illius verba sonant difficile est interpretari. Habet enim: Hac de causa necessarium duximus his sacris litteris uti ad tuam reverentiam, per quas manifestum facimus tuae beatitudini, et universae sanctae synodo, quod nos, regulas Patrum sequentes, non solum propter Theodoretum, sed etiam alios omnes qui ad congregatam sanctam synodum pertinent, auctoritatem et primatum tuae praebemus beatitudini. Haec verba sane, cum tota illa praecedenti causali, apertum schisma contra sedem Romanam divalem illam excitare et inducere etiam Rusticus diaconus, vetustus interpres Actorum Chalcedonensis synodi, intellexit. Quod sequenti annotatione indicavit, ad ultima illa verba subjiciens: Aperte contra sedem Romanam. 11. Nec quidquam conficere posse arbitramur quod in eadem divali Juvenalis episcopi Hierosolymorum et Thalassii Caesareensis in Cappadocia primati nomina offendamus, ut conjicere possimus ejusdem divalis vigore istis quoque primatum ab imperatore fuisse attributum. Nam dumtaxat imperator ibidem indicavit sibi persuasum esse duos hos episcopos futuros esse animo et actionibus concordes ipsi Dioscoro. Sed de collato iisdem primatu et praesidendi auctoritate altum servat silentium. Verba ergo quae sequuntur exscribamus. Scientes diligentius quod et reverendissimus archiepiscopus Hierosolymorum Juvenalis, et beatissimus archiepiscopus Thalassius, et omnis talis fervens amator et aemulator orthodoxae fidei, consentanei erunt tuae sanctitati, radianti per Dei gratiam honestate vitae et catholica fide. Nullam ergo facultatem Juvenali et Thalassio archiepiscopis factam fuisse perspicuum est. Alias et quicumque qui in ea synodo locum habuisset, quique Dioscori studiis et partibus suo consensu adhaesisset, praesidis auctoritatem sibi potuisset assumere, hancque illi adjudicare ob illa verba et omnis talis fervens amator . . . . . consentanei erunt tuae sanctitati; quod quidem Christianus Lupus nec dat, nec dare potuit. Restat difficultas an Theodosius eodem tenore scripserit vel ad Juvenalem, vel ad S. Leonem papam. Subnotatio a Lupo pro Juvenale adducta nutat. Nam Labbeus legendum credidit, eodem tempore. Quamvis Stephanus Baluzius priorem retinendam esse lectionem judicaverit, ut in libris calamo exaratis. Addit: Romani reposuerunt: Eodem tenore scriptum est etiam Juvenali, etc. Editio Regia: Eodem tempore scriptum est etiam. Concludit itaque idem Baluzius: Nemo non videt erratum esse typographi, neque video cur retentum sit a Labbeo. In hac itaque mss. codd. et editorum varietate, quid certi inferre possimus non video. Idcirco ejusmodi annotationi firmiter insistendum esse non arbitror. Potissimum cum lateat a quo vel qua auctoritate conciliorum Actis fuerit apposita. Praeterea dato adhuc quod lectio a Christiano Lupo adoptata genuina sit, et a nemine in dubium adducatur, quid inde? An non verba illa: eodem tenore scriptum est etiam Juvenali, sine ulla violenta interpretatione exponi possunt, Juvenali scriptum fuisse, ut unanimi consensione Dioscoro adhaereret? In hoc casu litterae ad Juvenalem Hierosolymorum directae apprime respondent Theodosii divalibus Dioscoro datis, in quibus dumtaxat mentio facta est Juvenalem et Thalassium in ea synodo consentaneos futuros 381 esse sanctitati Dioscori, radianti Dei gratia honestate vitae et catholica fide. Nullo respectu habito ad auctoritatem et primatum quae solus Dioscorus summa injuria extorserat. Sed vim potius facere possunt in Lupi favorem verba quibus Dioscorus, se purgare cupiens a criminibus in Ephesina synodo patratis, Chalcedonensibus PP. audacter respondebat: Comperit vestra clementia quia non mihi soli sacratissimus noster imperator commisit judicium, sed et beatissimo Juvenali et sanctissimo Thalassio auctoritatem synodi dedit. Nos ergo judicavimus quae judicata sunt. Consensit nobis universa synodus. Quare in me solum ista extenduntur, quando auctoritas ex aequo tribus data est, et judicatis a nobis consensit, ut dixi, universa synodus. 12. Postrema profecto haec verba, quae annotare Lupus omisit, si non subdole et ad adsciscendos sibi in criminibus socios prolata fuissent, argumentum suppeditarent judicandi Dioscorum arroganter non sibi assumpsisse ex imperatoris divali auctoritatem synodo veluti primatem praesidendi, sed ex aequo et Juvenali atque Thalassio datam fuisse. Verumtamen in nostrae causae favorem quid deduceretur? Si in illa divali nulla prorsus mentio Leonis summi pontificis habeatur, ad quem, spectatis omnibus juribus et praecedentium conciliorum consuetudine synodo praeesse pertinebat? Non video ergo quemadmodum plene Theodosius purgari possit ab ea nota, qua, circumventus a suis ministris, ultro manus praebuerit ad apostolicae sedis jura infringenda. Modo tandem difficultas redit, an Theodosius eodem tenore scripserit ad S. Leonem. Duo quidem consideranda occurrunt, quae Lupi opinioni patrocinari videntur. Alterum, quod jampridem in hoc capite a nobis discussum et enucleatum est, disserentes de divi Leonis epistola ad Ephesinam synodum. Aliud est testimonium Julii Puteolani ab ipso Lupo in medium adductum. Quoad primum attinet, gravissimae solum conjecturae occurrunt. Non enim hactenus ab eruditis Theodosii epistolae ad Leonem de indicta Ephesina synodo repertae sunt, ut certo statuere possimus has ejusdem fuisse tenoris cum divalibus ad Dioscorum directis. Unum dumtaxat exploratum est, numquam S. Leonem suspicatum fuisse quod praerogativa primatus et jus praesidendi synodo aliorum impotentia ipsi esset adjudicandum. Alias auctoritatem apostolicae sedis quam adhibuit Theodosius numquam interposuisset, nec suos legatos tot tantisque laboribus et discriminibus exposuisset, locum et tempus factiosis viris forte dedisset, optime conscius eadem tempora non semper currere posse. Tale tantumque robur tenebat in virtute S. pontifex, ut nequaquam a quacumque saeculi potestate vinci posset; potissimum cum ageretur de apostolicae sedis juribus et praerogativis, quas nec leviter laedere cuiquam permisit, ut sexcentis exemplis ex ejus vita desumptis explicare possemus. Julii utique episcopi Puteolani locutio multum conficeret. Auctoritatem autem et pondus haberet ad purgandam diluendamque schismatis notam qua a quamplurimis scriptoribus Theodosius imperator inuritur. Sed Theodosii litterarum tenor qualis fuerit, hactenus ignoratur. Propterea qui nodum in scirpo quaerere solent, et vel 382 imperatorem laesae ecclesiasticae jurisdictionis reum, vel qui Romanorum pontificum auctoritatem in indicendis et habendis conciliis reformare et penitus dejicere nituntur, si alia argumenta magis perspicua non suppeterent, respondebunt: Verba illa, eodem tenore cadere dumtaxat supra concilii indictionem, ita ut aeque sanctus Leo ab imperatore vocatus fuerit, ac Dioscorus, Juvenalis, atque Thalassius; minime vero referri ad synodi primatem et praesidem, quam praerogativam unice Dioscoro commissam fuisse et laudata divalis et synodalium gestorum series patefaciunt. Si ita mihi reponeretur, non tamen in angulum Christiani Lupi opinionem rejiciendam esse arbitrarer. Hanc enim majus robur et vim assequi, ex Hilari diaconi, apostolicae sedis pariter legati, protestatione, si integram eam doctissimus vir in medium attulisset, quemadmodum nos facere necessarium duximus, quidem docti viri, qui nullis adhaereant partibus, judicabunt. 13. Hilarus itaque diaconus Romanus, interpretante eum Florentio episcopo Lydorum, dixit: Gloriosissimi et christianissimi imperatores charitatem circa fidem catholicam et affectum tenentes, beatissimum episcopum Leonem apostolicae sedis praesulem, ut huic venerabili et sancto concilio adesset, dirigentes venerabiles epistolas, supplicarunt; cujus pietati placere potuit, si in hac re teneretur aliqua similitudo. Nam melius potest cognoscere vestra sanctitas, quia neque in Nicaena, neque in Ephesina sancta synodo, neque in alio tali sancto concilio papa perpetuae sanctissimae sedis adfuit. Alludit hic forte Hilarus ad ea quae S. pontifex scripsit ad imperatorem Theodosium, et Pulcheriam augustam, recensendo causas quae eum praepediebant ne extra Italiam ad habendum concilium proficisceretur. Subdidit deinde Hilarus: Pro qua re hujus formae sequens consuetudinem nos direxit. Qui sanctissimus non dubitans se in vobis hic adesse, quos praecipue cognoscit omnia quae ad fidei catholicae sinceritatem et quae ad S. Petri apostoli pertinent reverentiam agere, qui etiam per nos congruas sanctorum Patrum concilio direxit epistolas, quas suscipi et recenseri praecipite. Gravissima haec Hilari allocutio, ipsiusque justissima postulatio, apostolicae sedis juribus innixa, nec contemni, nec rejici debebat a Dioscoro; cum testimonium perhibuisset Hilarius, S. pontificem concilio adesse per suos legatos, atque postulasset ut a Patribus id cognosceretur, ejusque dogmatica epistola susciperetur et legeretur. Tum vero Dioscorus, intemperantiae frenis laxatis, se constituit ambitiosum judicem omnium gerendarum rerum, imperialium ministrorum protectione et armatae cohortis praesidio inflatus, audacter praecepit: Suscipiantur quae scripta sunt ad hanc sanctam et universalem synodum a sanctissimo fratre nostro coepiscopo Leone. Ne relegerentur, praepedivit, et harum litterarum loco, aliae divinae litterae redditae sunt, quas prae manibus tenebat Joannes presbyter, et primicerius notariorum, quae de Juvenalis mandato lectae et insertae fuerunt fidei monumentorum. Haec quidem, ut sincere fatear, portendunt Dioscorum se constituisse synodi praesidem ex violenta invasione, ut Christianus Lupus indicavit. Nescio tamen an principis delegationem prorsus excludant. Lupo tamen suffragari videtur Rusticus, vetustus interpres Actorum Chalcedonensium, qui ad hanc Dioscori agendi rationem animadvertens, annotavit in margine: Praevaricatio Dioscori, suscipi epistolam papae a synodo, et non relegi. Ista quidem, ut aequitas postulabat, cum ad magis Christiani Lupi opinionem explicandam, tum ad quasdam obscuras implexasque quaestiones, occasione suae opinionis ab eodem Lupo excitatas, aut dirimendas, aut illustrandas nos scribere oportuit; minime tamen recedentes a summo S. pontificis Leonis studio, qui omnia validiora media adhibuit ut in indicta synodo omnia ad justitiae apices agerentur. 383 14. Posteaquam vero Dioscorus omne arbitrium in synodo accepit, quid boni Leoni et universae catholicae Ecclesiae sperandum supererat? Quid praesidii Flaviano Eusebioque Dorylaei, qui Elpidium cum armatis militum copiis, de imperatoris mandato, conspiciunt adesse synodo, accepta jam facultate in vincula mittendi quotquot praesidis voluntati obstitissent? Fateor quidem hanc facultatem Elpidio factam fuisse contra concordiae turbatores. At qua ratione Flavianus, et Eusebius, aliique, qui fortiter pro catholica fide et pro apostolicae sedis juribus merito contendebant, poterant esse concordes et aequanimes cum iis qui sub honestatis specie fidem incarnationis profligare volebant, et catholicae doctrinae vindices opprimere? « Vetantur (animadvertit Quesnellus) episcopi, qui prius condemnaverunt Eutychen, sententiam dicere; immo judicium de suo in Eutychen judicio exspectare imperantur. Missae praeterea litterae ab Augusto ad proconsulem provinciae, ad magistratus et duces exercitus, ut exsecutioni mandent decreta concilii. Demum ad ipsam synodum, ubi Flavianum ut turbulentum et novas res in religione molientem, Eutychen vero honorifice compellat, ut virum probum et veritatis tenacem. » Haec de illius synodi exordiis recensuit Quesnellus, parum in his describendis abscedens a Baronio et aliis, qui, ordinata magis methodo, hanc tragicam describunt historiam; quam tamen nos summatim dumtaxat referre in studiis habemus, ne actum ab aliis agere videamur. Inter ergo alias injurias quas primo Flavianus subire cogitur, una illa fuit, quod, convenientibus in illa synodo Domno Antiocheno, Juvenali Hierosolymorum, Stephano Ephesi, et aliis, minime ipsi Flaviano permissum fuerit post Antiochenum episcopum sedere, sed post Juvenalem. Atque convenientibus centum et triginta episcopis in basilica Dei Genitricis Mariae, jussum est a Dioscoro legi litteras imperatoris ad se ipsum datas: legati vero apostolicae sedis, nimirum Julius episcopus Puteolanus, Renatus presbyter titulo Sancti Clementis, Hilarus diaconus, synodum de sua legatione docuerunt, exhibitis pariter epistolis quas cum ad synodum, tum ad Flavianum sanctissimus Leo Magnus direxerat. Susceptae quidem fuerunt hujusmodi litterae (ut vidimus paulo ante), minime lectae. Et quamvis pontificii legati pluries instetissent ut legerentur, et sub juramento id promisisset Dioscorus, tamen perjurii reus potius fieri voluit, Ecclesiae apostolicae jura violare, scandalum in totum orbem excitare, quam permittere ut recitarentur. 15. Harum ergo litterarum loco maluit ut imperatoris litterae legerentur; et audita suggestione qua postulabatur ut fidei causa tractaretur, Dioscorus petitionem rejecit dicens decretum esse ab imperatore ut de controversiis Constantinopoli Flavianum inter et Eutychen exortis tractaretur. Notarii, qui Acta excipiebant ex ejusdem Alexandrini episcopi mandato addiderunt episcopos Dioscoro acquievisse, et acclamasse de fide nihil esse agendum et innovandum. At putidum hocce mendacium patefactum est in Chalcedonensi concilio, actione prima. Immo additum est Dioscori notarios impetum fecisse in notarios Stephani episcopi Ephesini; deletumque quod recens fuerat exaratum, vimque magnam adhibitam, ut eorum thecas abriperent, et ab iisdem digitos resistentium pene confractos esse. Ut igitur quae Dioscorus secum agitaverat exsecutioni demandaret, ex Elpidii comitis suggestione, Eutyches, probantibus episcopis, ingredi jussus est, causamque agere, ut quae de fide sentiret annuntiaret. Qui consueta calliditate utens, blande, tamquam testes suae fidei, synodi Patres interpellabat, prius se ipsum Patri, Filio et Spiritui sancto commendando. Se fidei libellum prae manibus habere fassus est, quem sanctae 384 synodo obtulit. In eo autem se a pueritia constituisse in silentio vivere asseverat, vitamque usque ad decrepitam senectutem agere, longe ab omnibus conturbationibus; sed pessimis periculis insidiantium deinde circumdatum fuisse contendit, eo quod non acquievisset secundum definitionem prioris vestri Ephesini congregati concilii, praeter eam quae in Nicaea a sanctis Patribus fides est exposita, sapere. In sincerae suae fidei testimonium Eutyches Symbolum Nicaenum subjecit, ad quod alludere simulans, postea dixit: Sic ab initio a progenitoribus meis accipiens credidi; in hac autem fide, et sum genitus, et statim consecratus sum Deo, et suscepit me ipsius misericordia; et in hac fide baptizatus signatus sum, ut usque vixi in ea et mori opto. Quae pariter ab Ephesina synodo erant statuta juxta S. Cyrilli doctrinam, se recipere fatebatur, addito tandem anathemate contra Manichaeum, Valentinum, Apollinarium, et Nestorium, omnesque haereticos usque ad Simonem Magum, et eos qui dicunt carnem Domini, et Dei nostri Jesu Christi de coelo descendisse. Narrat post haec quemadmodum Eusebius Dorylaei eum, a sua pace exturbare volens, tamquam haereticum in synodo Constantinopolitana sub Flaviano postulaverit, nullam speciem haereseos libellis inserendo. Quare subjicit, episcopo Constantinopolitano praecipiente coactum fuisse ad satisfactionem accusationis. Qui tamen episcopus (Flavianus videlicet) in multis cum accusatore degebat, et pene inseparabilis ab ipso, putans me semper in monasterio (sicut solebam) perdurare. De qua re certiorem se factum fuisse a magno viro Silentiario, quem ipsi imperator delegaverat, ut non se exponeret periculo comminatae salutis, qui de caetero superfluam (ait) meam esse praesentiam respondit, cum jam ante discussionem, privatorum odiis et aemulationibus quasi per conspirationem esset damnatus. Narrat deinde se ad satisfaciendum in judicium venisse, exhibendo fidei confessionem, plane consonam Patrum Nicaenorum doctrinae, postmodum ab Ephesina synodo confirmatae, quam neque suscipere concilii Constantinopolitani PP. sub Flaviano dignabantur, neque recitari permittebant. Sed exorto secretariorum tumultu, et multis clamoribus supervenientibus, quibus ejus animus turbabatur, sicuti et ex judicum interlocutionibus, quas scripto tenere affirmabat, ut aliquod aliud adderet Nicaenis et Ephesinis statutis adhuc ab ipso exigebatur. Ego (ecce dolus maximus Eutychis) vero timens praevaricari prolatam definitionem a sancta synodo quae Dei voluntate hic congregata est, et ea quae definita erant a sanctis Patribus qui in Nicaea convenerant, rogabam innotescere vestro sancto concilio, ut his quae a vobis approbarentur acquiescerem, paratus in his manere. At nihil de generali concilio, quod appellaret, jam in superioribus capitibus demonstratum esse arbitramur. Nec propterea in hocce rejiciendo mendacio nos immorabimur. Mendacium tamen hoc gravius reddidit sequenti calumnia, dicendo factam in eum conspirationem ad exitum perductam fuisse, quia, subito contra me longe ante scripta sententia, ut ipsi videbatur, damnatio legebatur. Addit ejus fidei professionem in monumentorum serie fuisse deinde mutatam, nullum verbum faciente de appellatione mea ad vestram sanctitatem reverendissimo episcopo Flaviano, neque meos erubescente canos in praeliis contra haereticos et pietatis confessione senescentis. Sua merita quibus se insignitum putabat contra Nestorianos dimicando, hic Eutyches potissimum exaggerat, ut sensim judicum favorem eorumque commiserationem sibi nanciscatur. Sed pejorem adhuc calumniam contra Flavianum instruxit, confingendo S. episcopum injuria sibi soli assumpsisse jus de fidei rebus judicandi, et nihil vestrae sanctitati tanti judicii reservare, et patefacto tenore sententiae quam in eum idem Flavianus 385 tulit, quamque et in diversis oratoriis, memoriisque sanctorum post appellationem fecit (ait) in me latam legi sententiam. Et anathematizabat me, et eos, qui conveniebant ad me, et colloquebantur mecum, alienos faciens a sancta communione, non exspectans vestrae sanctitatis judicium. Demum post talium tantorumque aliorum mendaciorum seriem et acervum hisce verbis Ephesini concilii Patres compellat: Rogo nunc igitur vestram sanctitatem, considerate mihi compositam calumniam, et factiones, et ex hac causa factam ubique sanctis Ecclesiis perturbationem, et ex hoc pullulans plurimis scandalum . . . . . . Ego enim ab initio vestrae beatitudinis judicium postulavi, et iterum contestor coram Jesu Christo. 16. Quis, amabo, scribit eminentissimus cardinalis Baronius, haec legens, et nesciens esse Eutychetem, non existimet unum quempiam ex sanctissimis Patribus orthodoxae fidei praecipuis defensoribus loqui? Vel quis sciens dici ista ab Eutychete, et nesciat quae praecesserunt, quaeve subsecuta sunt, non eum statim conjungat cum antesignanis fidei catholicae, Athanasiis, Gregoriis, Basiliis, atque Chrysostomis? Quam graviter tamen ex his Flaviani animus commotus fuerit, qui se tamquam calumniatorem, et in alterius innocentiam conspiratorem postulatum audierat, et velut ecclesiasticae pacis perturbatorem in plena synodo, ab haeretico homine mentiente, traducebatur, lector, quaeso, secum recogitet. Quibus sane animi moestitiis ipse Flavianus credens mederi, acerbiores fieri expertus est, cum, videlicet, recitato Eutychetis libello, petiit locum dari accusatori, juberique ingredi Eusebium Dorylaeensem, et non fuit auditus, sed repulsus, vetitusque Eusebius admitti in episcoporum consessum. Hoc novum facinus, Dioscoro postmodum in concilio Chalcedonensi objectum fuit, qui hujus facti turpitudinem in comitem Elpidium, et Elpidius in imperatorem ita jubentem rejecit. Eusebiumque et Flavianum, non tamquam accusatores, neque tamquam vindices eorum quae antea in synodo Constantinopolitana gesta fuerant esse habendos, sed dumtaxat tamquam reos, nulla purgatione admissa esse judicandos. Hinc Dioscorus statim suggessit esse legenda concilii Constantinopolitani gesta contra Eutychetem; et quamvis Julius apostolicae sedis legatus obstitisset, protestatus non permissurum se illa Acta legi, nisi prius S. Leonis dogmatica epistola legeretur, ut pariter Hilarus diaconus contestatus est; tamen legatorum pontificiorum postulatio rejecta fuit, quia Eutyches, audacter prodiens, maligne eos tamquam sibi infensos et suspectos proclamavit, quod apud Flavianum mansissent, atque pransi apud eumdem essent. Lecta itaque fuere Acta Constantinopolitana, et cum ad S. Cyrilli scripta ventum est, Eustathius Beryti episcopus suggessit, ex sententia Cyrilli, non dicendas in Christo duas naturas post incarnationem, sed tantum unam ex sententia Athanasii. Evictam causam Eutychiani acclamarunt. Non enim Eustathius episcopus duorum illorum Patrum mentem capiebat, qui promiscue φύσιν, naturam pro hypostasi et persona aliquando usurpant, quod Graecis scriptoribus ante Antiochenum schisma potissimum commune fuisse, ipsi in nostris scholasticis Exercitationibus docuimus et demonstravimus. Caeteri interim episcopi, vel minarum timore acti, vel promissis corrupti, Ecclesiae catholicae fidem palam profiteri et explicare ausi non sunt; sed cum ventum est ad illam extremam Actorum partem, in qua Eusebius Dorylaei Eutychetem compellaverat, ut post adunationem Verbi cum carne duas ad invicem naturas in Christo distinctas confiteretur, Eutychetis patroni et fautores audacius exclamarunt: Tolle, incende Eusebium, iste vivus ardeat, iste in duo fiat; sicut partitus est, partiatur. 17. Huic autem latrocinali judicandi formae Dioscorum aliquem 386 ementitum canonici judicii colorem dare quaesivit. Et idcirco synodum percontatur: Tolerabilis est vobis iste sermo, post adunationem duas naturas dicere? Synodus respondit: Anathema qui dixerit. Haec autem dicta fuisse ab iis qui Dioscoro blandiebantur Baronius asseverat. Et idem doctissimus Annalium scriptor fundamenta mutuatur ex testimonio eorum Patrum qui huic synodo interfuerunt, et totam causam deinde in Chalcedonensi concilio retractarunt. Atque provocat potissimum ad Basilium Seleuciensem episcopum, qui per B. Joannem episcopum, Dioscorum rogaverat ut interlocutionem emendaret, et subjecit: Magnam enim nobis necessitatem imposuisti tunc, tam ab iis qui foris erant, quam ex lingua tua. Irruebant in ecclesiam milites cum armis, instabant monachi qui cum Barsuma erant, et qui Parabolani nuncupabantur, et multitudo alia grandis. Haec, quae de vi et metu per Dioscorum Patribus tyrannice tunc illatis describimus, in synodo Chalcedonensi testati sunt reliqui, qui concilio Ephesino interfuerunt. Soli legati apostolicae sedis nullo metu atque violentia commoveri potuerunt, ut Dioscori voluntati obtemperarent, vel ut leviter etiam recederent ab instructionibus et commonitorio quae a S. pontifice Leone acceperant. Reclamarunt, exclamarunt, ait Baronius atque publice contestati sunt nullas prorsus vires habere Acta illa, quae sola violentia atque tyrannide extorquebantur; nullumque praejudicium fidei catholicae fieri posse, cujus formam a sede Petri ad synodum missam nec legi sivisset nefarius Dioscorus. De laesa imprimis apostolicae sedis auctoritate graviter postmodum questus est S. Leo epistola ad Theodosium imperatorem , de qua suo loco verba faciemus. Sed et episcopi ipsi vim undequaque pati cogebantur. Si enim duas in Christo Domino post adunationem profitebantur esse naturas, tamquam Nestoriani necandi proclamabantur: minabatur nobis (aiunt) damnatio, minae exsilii intendebantur: milites cum fustibus et gladiis instabant. Timebamus gladios et fustes. Ubi gladius et fustes, qualis synodus est? Quadraginta duo episcopi tacere jussi sunt quin possent vel unum proferre verbum, et quindecim tantum Eutycheti faventibus loqui permissum est. Tamquam denique omnium orthodoxorum carnifex Barsumas descriptus est. Quia surgentibus Aegyptiis et monachis, qui sequebantur Barsumam, omnique turba coeperunt dicere: Eum qui dicit duas naturas, in duo incidite; qui dicit duas naturas Nestorianus est. 18. Qualem ergo tragicum finem habuerit synodus illa, ex tam lugubri et deplorando rerum ordine, apparatu et Actorum prosecutione argumentari potest. Proclamata enim fuit Eutychis absolutio ab ipso Dioscoro. Et quamvis Flavianus reclamasset facta contestatione, quod non fuisset auditus, tamen episcopi, poenis, metu et taedio acti, et usque ad vesperam afflicti, propriis ex subscriptionibus ratam habuerunt ipsius Eutychis absolutionem. Flaviani tandem et Eusebii Dorylaei damnatio subsecuta est. Ad quam Dioscorus volens consuetis fraudibus procedere, Acta concilii generalis Ephesini ad fidem pertinentia jussit ut legerentur. Et interrogatis omnibus an iis fidei decretis assentirentur, sine ulla prorsus animi haesitatione omnes annuerunt. Sic namque procedens Dioscorus, coloratum titulum quaesivit, ut non videretur innocentes damnare; sed eos, tamquam de laesa fide et de Nestoriano dogmate reos, a religione catholica removere voluit, eos ab episcopatu et omni sacerdotali ministerio alienos faciendo et declarando. Nullam ergo aliam causam in lata sententia Dioscorus expressit vel indicavit, nisi hanc unicam, videlicet, Flavianum, Eusebium Dorylaei, oecumenicae Ephesini synodi decreta violavisse: omnia pene revocantes, et immutantes, factosque causam scandali 387 et conturbationis sanctissimis Ecclesiis, et ubique catholicis populis. Propterea concludit: Certum est hos ex semetipsis subjacere synodicis olim a sanctis Patribus definitis damnationibus. Unde et nos quae eorum sunt confirmantes, memoratos, id est Flavianum et Eusebium ab omni sacerdotali et episcopali dignitate esse judicamus alienos. Ne denique videretur se totius causae arbitrum constituisse, quasi ad episcopos qui ad synodum convenerant conversus, eos ita compellat: Confiteatur vero unusquisque religiosissimorum episcoporum suam propriam voluntatem, manifestam hanc faciant sub fide monimentorum. At quorsum ita episcopos alloquitur, cum quadraginta duobus loqui vetitum fuit? Quando qui pii, legitimi, atque sanctissimi erant judices, jure suffragii et interloquendi privantur, et falsis quaesitis coloribus calumniantur, persequuntur, quin eorum contestationibus locus praebeatur? Et denique quomodo poterant eorum voluntatem patefacere, praesente carnifice Barsuma et militibus, qui cum caeteris, fustibus et gladiis eos puras chartas subscribere cogebant? Exstant enim, notat Baronius, nonaginta sex episcoporum subscriptiones, magna cum ignominia postmodum recitatae in concilio Chalcedonensi, cum causati sunt vim illatam, dum catenae expositae essent, et parati milites, ut si quis reluctaretur, vinctus catenis in exsilium duceretur. 19. Flavianus tandem aegre ferens in tali latrocinio fidei causam ad exitium perduci, intrepidus exclamavit: Appello a te. Et Hilarus apostolicae sedis legatus dixit: Contradicitur; et caeteri ejusdem sedis legati, nullo metu adducti, quamvis proconsulem cum militibus locum in quo latrocinium agebatur ingressum vidissent, audacissimo Dioscoro in faciem restitere, contestantes nullius esse roboris quae hactenus per vim et metum fuerant extorta. Publicam hanc atque solemnem protestationem a pontificiis legatis factam synodi Actis notarii non inseruerunt. Nam Acta illa ad Dioscori arbitrium notarii describebant, alia addentes, alia subtrahentes, alia denique pro suo pravo ingenio interpretantes, confingentes, et accommodantes. Dioscori autem tyrannicum furorem et malitiae impetum neminem moderare et cohibere potuisse, testati sunt plures ex episcopis, quos inter Basilius Seleuciae, qui in Chalcedonensi concilio dixit: Post damnationem Flaviani omnibus nobis tristibus effectis, et aliquantis quidem nolentibus emittere vocem, aliquantis autem fugientibus, exsurgens Dioscorus, et stans in alto, designabat, et dicebat: Videte qui non vult subscribere ad me, seu contra me habet. Et quia Eusebius Ancyrae episcopus parum distulit vocem, periclitatus est et ipse damnari. Nonnulli episcoporum ibi assidentium, qui tam graviter divina et ecclesiastica jura violari et pessumdari viderunt, Dioscori pedes tenuerunt dicentes: Quia et tu presbyteros habes, non debet propter presbyterum damnari episcopus. Nihil dignum damnatione egit. Si autem et reprehensione dignus est, reprehendatur. Episcopi porro illi erant Onesiphorus Iconiensis, Marinianus Synnadensis, et Nunechius Laodicensis. Horum ergo etiam humillimae supplicationes ambitiosi praepotentisque Dioscori animum nec leviter commovere potuerunt. Immo, fractis omnibus Christianae moderationis legibus, audacior factus, maxime imperiali fretus potentia, et nebulonum caterva stipatus, tale praesidium sibi nactum esse arbitrabatur, ut religio esset sibi soli obtemperare, omnium inferiorum et aequalium; immo et superiorum jura ad se unice impia usurpatione trahendo. Hanc vero effrenatam illius animi cupiditatem quis quove colore excusare poterit? Non quidem qui Alexandrinae sedis praestantiam et dignitatem exaggerat (ut Quesnellus facere consuevit) quae inter Orientales principatum obtinebat; non ejus praedecessoris sancti Cyrilli merita et praerogativae 388 ob quae oecumenicae generali synodo apud Ephesum habitae praefuit, ut ipse Dioscorus, nimis a regiis ministris blanditus, sibi persuadere videbatur, et cui fere omnes tum Orientales, tum Occidentales Patres obsequium exhibuerunt; non denique catholicae fidei causa, vel satis difficilis, vel implexa, nondum explorata, in errorem eum rapuit; sed sola vafrities, aemulatio et furor. Is namque optime noverat Romanam S. Petri cathedram hujusque episcopos tamquam supremos caeterarum Ecclesiarum judices et magistros habendos esse. Et propterea Romanum episcopum tamquam Patrem etiam ab Alexandrino antistite esse consulendum, illiusque judicium tamquam firmam regulam omnium controversiarum esse habendum, scriptis et factis fassus est. 20. Anno enim Christi 445, ipse Dioscorus vix ad Alexandrinam sedem evectus, de sua ordinatione et ad episcopatum electione sanctum pontificem Leonem fecerat certiorem. Et veritus ne suo pastorali muneri aliquando deesset, duas ei proposuit quaestiones dirimendas. Altera de ordinatione episcoporum et presbyterorum, quando videlicet quibusve diebus juxta apostolicam traditionem fieri posset; altera vero de sacrificii iteratione, solemnioribus anni diebus et festivitatibus recurrentibus habenda, ut plebi supervenienti posset satisfieri. Utrique enim S. Leo Magnus occurrens, summum charitatis affectum impendit, ut ex hoc cognoscere posset quod firmius fundare desiderabat illius adeptae dignitatis exordia. Epistolam enim hisce verbis summus pontifex ordiens, et veri patris et fratris officia cum Dioscoro se agere fassus est, ut nimirum totam illam super duas expositas inquisitiones explicationem et regulam grato et lubenti animo exciperet. Quantum (ait) dilectioni tuae, Dominicae charitatis impendamus affectum, ex hoc poteris approbare quod tua firmius fundare desideramus initia, ne quid charitati tuae deesse ad perfectionem videatur, cum tibi spiritalis gratiae merita, ut probavimus, suffragentur. Eximiis ergo meritis fuisse tum Dioscorum ornatum, et de iisdem divum Leonem fuisse certiorem, absque ulla prorsus dubitatione innotescit. Quare statim subjecit: Paterna igitur et fraterna collatio debet sanctitati tuae esse gratissima, et a te taliter suscipi quemadmodum a nobis intelligis proficisci. Sed quemadmodum has subjiciendas institutiones Dioscorus debuisset excipere, paulo infra in eodem epistolae prooemio explicat, ostendens Romanum episcopatum, non tantum in Ecclesia a Domino principatum obtinuisse, sed firmiter permanere in divi Petri institutis, a quibus resilire nemini episcoporum licitum esse potest. Cum enim beatissimus Petrus apostolicum a Domino acceperit principatum, et Romana Ecclesia in ejus permaneat institutis, nefas est credere quod S. Marcus, qui Alexandrinam Ecclesiam primus gubernavit, aliis regulis traditionum suarum decreta formaverit. Necessitatem autem summae concordiae Romanam Ecclesiam inter et Alexandrinam habendae testatus est, ita scribendo: Non ergo patimur ut cum unius nos corporis et fidei fateamur, in aliquo discrepemus, et alia doctoris, alia discipuli instituta videantur. Non ergo ex suae Alexandrinae Ecclesiae praestantia Dioscorus titulum aut colorem quaerere aut emendicare poterat. Sat enim clare intellexerat eam esse ecclesiastici regiminis regulam, ut in universa Ecclesia Romanus pontifex principatum haberet, eumque omnes etiam primarum sedium episcopi tamquam patrem et doctorem cognoscerent et venerarentur. Ad talem ergo tantamque rebellionem nefario quodam furore ex antiquis aemulationibus et privatis odiis orto ducebatur, sibi optime conscius irrita et nullius prorsus roboris esse quae contra S. Leonem, ejus legatos et episcopos appellantes decreverat. Neque S. Cyrilli ejus praedecessoris vestigia titulum aliquem ipsius agendi rationi suppeditare poterant. 389 Is utique Ephesinae oecumenicae synodo praefuit, non tamquam Alexandrinus antistes, sed S. Coelestini papae legatus, pontificias litteras excipiens, et ut synodo legerentur jussit; voluitque eas tamquam regulam omnium rerum in synodo agendarum haberi. Restat ergo ut gravem aliquam difficultatem in fidei causa offendisset, quae tales tantosque indissolubiles nodos in se contineret quos solvere ipse nescivisset, ut ignorantiae titulus ipsi patrocinari posse videretur. At quae ignorantia potuit unum episcopum, alias in sacris canonibus versatum, excusare, qui principaliori Orientis Ecclesiae praeerat, quique denique ignorare haud poterat quae ab illius praedecessoribus in ecclesiasticis habendis judiciis servata fuerant? Porro illius judicandi formam non alium habuisse titulum quam illum quem S. Leo adduxit, ex sequentibus verbis perspicue intelligere possumus: Haec autem ideo culpa processit, eo quod non pura conscientia et recto judicio secundum consuetudinem (Dioscorus) et qui collecti sunt de fide et errantibus protulerunt. In ipso autem judicio non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus: ecce studiosus judicum delectus, qui a Dioscori nutibus penderet, designatus. Deinde molli brachio imperatoris agendi rationem et mandata objurgat, de quibus antea verba fecimus, de Theodosii divalibus disserentes. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt. 21. Quamvis itaque nullus ex tribus praefatis titulis defensionem excusationemque Dioscoro parare possint, erunt tamen, sicut fuerunt, qui jus in indicendis synodis imperatoribus et principibus vindicant, qui etiam affirmare et docere poterunt Dioscoro praescriptum fuisse Theodosii decreto judiciorum ordinem. Propterea quod ipse imperator vetuisset ne Flavianus episcopus Constantinopoleos, aut caeteri episcopi, qui sententiam adversus Eutychem in synodo Constantinopolitana dederant, suffragium suum ferrent in Ephesino concilio. Elpidius enim exsecutionem mandati hac in parte graviter ursit, Theodosio ordinem rerum vindicans his verbis: Imperator, adimplens ipse primus ordinem legum cujus est conditor et custos, jussit eos qui semel judicaverunt judicandorum ordinem tenere. Hocce ergo excusationis genere, cum ipse Dioscorus ab objectis criminibus se purgare tentasset in Chalcedonensi concilio, quis modo uti posset ad minuendam saltem, nisi ad penitus diluendam, illam infamiae notam qua Dioscorus generatim inuritur. Sed quid ad haec, quae varios secum afferunt nodos et difficultates, paucis verbis minime expediendas et eripiendas? Cum clarissimo viro Petro de Marca, qui Romanis principibus hoc jus asseruit pro indicendis quandoque synodis, et dandis judicibus, dum ecclesiastica judicia fieri contingebat, sicuti et irrita declarandi concilia, « cum fines praescriptos a principe in modo procedendi excedebant, quin conciliorum Patres conquererentur de incompetentia principis, sed de obreptione quam legatis missis ad primam synodum Ephesinam ostenderunt, » longam deberem hic congressionem instituere, singulaque ad examen revocare, quae nonnisi veritatis colorem praeseferunt. At ad aliud otium istud reservare opportunum ducimus, paucis dumtaxat hic annotatis. 22. Et imprimis quod ad synodorum indictionem, rerumque in iis pertractandarum ordinem spectat, clariss. de Marca aliquod jus indicare debuisset, quod naturae legibus divinisque institutis cohaereret. Non enim sufficit aequitati et concordiae, pacisque studio inhaerere, quae sacerdotium inter et imperium procuranda sunt, si in alterutrius praejudicium multa mala suboriantur. Alias semper in dubio versabimur an priorum 390 temporum generalia concilia, auctoritate imperatorum sola vel apostolicae sedis simul indicta fuerint. Et rursus ultro dato quod Romani pontifices, imperatorum arbitriis non valentes resistere, synodorum indictioni acquieverint, an scrupulus remaneat principes jure vel injuria synodos indixerint, atque in iis indicendis propriae auctoritatis limites excesserint. Si ad primam Nicaenam synodum animum convertamus, hanc utique Constantinum imperatorem indixisse intelligimus, sed ex sacerdotum sententia. Et quoniam tot praesulum coitio sine imperiali consensu, auxilio atque praesidio nec fieri nec sustentari poterat, idcirco ad praepediendos tumultus, et ad faciendam episcopis liberam potestatem, ut, episcopalibus eorum sedibus ad tempus relictis, praestituto tempore concilio adessent, litteras ad eosdem dedit, ut itineri se committerent. Quo in negotio vicaria usum fuisse potestate, et ipse Marca asseverare debet. Cum ipse alibi sincere fateatur, juxta veterem Ecclesiae canonem, non licere oecumenicam synodum celebrare absque sententia sedis apostolicae. Si itaque res sic se habent, jam imperatores non propria, sed vicaria summorum pontificum, auctoritate, generales synodos indixerunt. Idque magis exploratum est ex Ephesina synodo de qua agimus, ad quam indicendam Theodosium apostolicae sedis auctoritatem adhibuisse, Leo Magnus in epistola ad eamdem synodum protestatus est, cujus verba in superioribus retulimus, et Marca ipse in margine ad laudatum locum descripsit. Ut verum tamen fatear, aequitatis et concordiae ratio semper postulavit, ut, gravissimis in Romano imperio perturbationibus propter clericorum scandala et aemulationes gliscentibus, Romani pontifices non reluctarentur principum et imperatorum petitionibus, ne Ecclesiae rebus susquedeque versis etiam civilis administrationis negotia ad exitium vergerentur, quorum cura potissimum ad saeculi potestatem pertinebat. Propterea nihil mirum, si, ad excitatas quandoque turbas componendas, imperatores ipsi consilium habuerunt de synodis indicendis, hancque facultatem ab apostolica sede expostulaverint. Id indicare voluisse clariss. Petrum de Marca mea est opinio. 23. Quod praeterea ad rerum pertractandarum ordinem spectat, gravior est difficultas an Romani principes illum praescribere potuerint, quod docetur (ait) aliquot exemplis. Quae inter idem de Marca illud adducit quod Flavianus et Eusebius Dorylaei non judicum, sed judicandorum, locum in synodo obtinerent. Vix arbitrari possum hujus Theodosiani statuti rationem probari potuisse a viro doctissimo et Parisiensis Ecclesiae praesule illustrissimo, de Marca, cum statutum illud naturalibus divinisque institutis repugnet. Nihil enim perperam a Flaviano ejusque synodo factum fuisse constabat, ut idcirco ipse Theodosius rerum ordinem tam injuriosum decerneret, qualis ille erat, ut Flavianus privaretur jure suffragii in causa fidei et Eutychetis, quod prorsus inseparabile erat a sacerdotali dignitate quam in Constantinopolitana Ecclesia exercebat. Praeterea quale crimen objiciebatur Flaviano et Eusebio Dorylaei, ut reorum judicandorum locum tenerent? Quales erant legitimi accusatores, qualia indicia et probationes adducebantur, ut tamquam graviorum criminum rei judicarentur? Velamine quidem malitiosae justitiae se per odium et subornationem a synodo judicatum fuisse, Eutyches voce et scriptis libellis affirmabat. Sed princeps ille, qui praetextum arripiebat tuendae et conservandae Christianae tranquillitatis in Ecclesia et imperio, nondum cognita causa, vindicabat sibi cognoscere quae ad eum non pertinebant, cum de nova haeresi et de judicio in eam lato ageretur; idcirco non poterat eam naturalem legem violare. Legum conditorem atque custodem Elpidius imperatorem ibi vocat. Sed quo sensu naturalem divinamque 391 legem custodiebat, quae dictant aliorum legitima jura non esse violanda, neminem inauditum suo jure posse privari, nisi forte talis sit culpa quae ipso genere suo aliquam poenam inducat? Et forte gravissima poena ea non debet reputari, qua judicandi jure tum Flavianus tum Eusebius privabantur, et imperiali statuto inter judicandos locum tenere jubebantur? Sola contumacia pro crimine aliquo praesenti, vel praeterito, statutum antiquum ordinem legum Theodosio permittere potuisset, aut abolere, aut immutare. Quid vero? Nec Flavianus, nec Eusebius, tribus propositis edictis, aut uno pro tribus, quod vulgo peremptorium appellatur, admoniti et vocati fuerunt, nec suam praesentiam denegarunt. Igitur tamquam contumaces haberi non poterant. Quinimmo, vix acceptis litteris synodi indicibus, nulla interposita mora, vel impedimento emendicato, ad conventum convolarunt. Unde injuria ibi affirmatur, quod imperator adimplens ipse primus ordinem legum, cum nullum ordinem, nullam aequitatem, nullam denique legem servaverit jubendo qui semel judicaverunt judicandorum locum obtinere. Ego igitur potius crederem Elpidium imperatoris auctoritate abusum fuisse, eaque lege urgere voluisse, ut contra omne jus, nec Flavianus, nec Eusebius, neque alii qui innocentes et sine ullo crimine damnati fuere, etiam secluso quocumque defensionis genere indebitas poenas subirent. Maculam tamen ullam illustrissimo episcopo Parisiensi inurere non intendimus, quod talia jura saeculi principibus vindicare voluerit, sed explicare dumtaxat in votis habuimus valde infirma et falsa esse ea principia, ex quibus praescriptum ab iis principibus judiciorum ordinem probare assumpsit. 24. Tandem vero ultimam Ephesinorum gestorum partem, qua latrocinium ad exitum Dioscorus perduxit, brevissime recensebo. Huic porro synodali actioni Romani pontificis legati adesse recusarunt: sed, accepto Flaviani appellationis libello, nulla prorsus violentia compelli potuerunt ut diutius apud Ephesum remanerent, atque constanter, ut decuit, fuerunt protestati, nequaquam id quod constituebatur sedem apostolicam recepturam. Parvi autem pendisse Dioscorum has legatorum pontificiorum protestationes, ipsiusque Flaviani appellationem, testatus est Hilarus in epistola ad Pulcheriam augustam. Posteaquam injustae voluntati Dioscori atque sententiae, ait Hilarus, communicare non potui ad aliud concilium (id est, ut animadvertit Christianus Lupus, aliam synodalem actionem) terroribus atque insidiis evocare conatus est, quatenus me, quod absit, aut seductionibus me faceret consentire ad condemnandum sanctissimum Flavianum episcopum, aut resistentem teneret, ut mihi non esset sententia ad pietatem vestram Constantinopolim percurrere, aut ad Romanam Ecclesiam remeare. Verumtamen confidens auxilio Christi, quod attinet ad damnationem reverendissimi ac sanctissimi viri, innocentem me integrumque servavi, licet nulla flagella, nulla tormenta me possint facere ejus consentire sententiae; sed, omnibus derelictis, exinde discessi, per incognita et invia loca Romam veniens, ut reverendissimo papae omnium quae in Epheso gesta sunt idoneus nuntiator existerem. Concinunt Hilaro Prosper in Chronico, et Theodoretus. Dioscorus tamen, post legatorum pontificiorum fugam, nec mitior factus, nec veritus debitas quandoque poenas solvere debere, flagitiis nova addens flagitia, non tantum monachos qui pro Eutychiana haeresi certabant absolvit et 392 in communionem recepit, sed plurimos orthodoxos episcopos e suis sedibus dejiciendos et expellendos esse declaravit: alios in exsilia deportavit, et istis adhuc superstitibus alios substituere fecit. Omnium primus dejectus fuit Theodoretus Cyrensis, inauditus, non evocatus, et absens ultra quinquaginta mansiones, qui Theodosii decreto exsul detinebatur. Quaesitum procurasse titulum pro hujus damnatione Dioscorum notissimum est. Nam cum antea Theodoretus impugnasset capitula S. Cyrilli, etiam post initam pacem et obtentam ecclesiasticam reconciliationem ab episcopatu dejectus est. Quare episcopali domo privatus, et ex amicorum stipe vivere coactus, quorum unus in eum maxime liberalis fuit Uranius episcopus Emesenus. Hinc (subjicit Christianus Lupus) per Anatolium patricium principi supplicat, aut appellationem suam prosecuturus Romam accedere, aut certe redire ad suum, in quo olim monachus professus, monasterium, distans centum millibus a civitate Cyrensi. Sed de hujus appellatione ad S. Leonem alibi opportunius verba facere reservamus. Secundus quem e sua sede episcopali ejiciendum esse Dioscorus statuit, fuit Ibas metropolita Edessenus, propter famosam epistolam sancto Cyrillo Alexandrino injuriosam, ad Marim Persam scriptam, qui pariter non permissus synodo adesse, absens damnatus est. De cujus a synodo exclusione est sermo in concilio Chalcedonensi, actione 9, et apud Liberatum diaconum, cap. 12. Aequale infortunium pariter passi sunt Sabinianus episcopus Perrhensis in provincia Eufratesia, Evagrius Epiphaniensis, qui addit dejectos etiam fuisse Aquilinum Bibli, Irenaeum Tyri, Sophronium episcopum Constantiensem, Cypriorum metropolitam, et Joannem Germaniciensem. Omnium ultimus dejectus fuit Domnus episcopus Antiochenus, de quo Liberatus haec habet: Post omnes autem et Domnum Antiochenum remanentem ab orthodoxorum depositione, quia particeps factus Dioscorus in orthodoxorum depositione et Eutychetis absolutione. Depositus est autem dolo Dioscori sic. Postquam consensit in omnibus Dioscoro, datis in medio ejus epistolis, quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim Cyrilli capitula scripserat, eo quod essent obscura, damnavit aegrotum et absentem illa die. Denique in dejectorum episcoporum locis alios substituere, eligere et ordinare ausus est Dioscorus, plenariam sibi generalium synodorum auctoritatem usurpando etiam contra mandatum canonis 4 concilii Sardicensis, quo jubetur ne quis in locum episcopi depositi substituatur, priusquam Romanus pontifex sententiam tulerit. Tantum enim abest, ut Dioscorus huic canoni qui sub nomine Nicaenorum laudabatur obtemperare voluerit; quinimmo, usurpato sibi totius ecclesiastici regiminis imperio contra omnia naturalia, divina et ecclesiastica jura et fidem, ad exitium perducere et omnium Ecclesiarum statum subvertere voluerit, sibi dumtaxat obtemperando. Verum de horum electionibus ordinationibusque verba faciemus S. Leonis gesta describentes in lib. II Historiae Eutychianistarum, quemadmodum et de Sardicensibus canonibus cap. 10 hujus libri. ===393 CAPUT IX.=== De S. Flaviani Constantinopolitani episcopi ad apostolicam sedem appellatione. Falsa Joannis Launoii, Paschasii Quesnelli aliorumque sententia, quod ad novum generale concilium appellaverit, proponitur. Et denique tamquam infirma et valde fallacia horum argumenta certis evidentibusque demonstrationibus evertuntur et prorsus eripiuntur. 1. Ita novarum rerum studio Quesnelli animus fuit adductus, ut peregrinas doctrinas et a communioribus opinionibus discrepantes vendere cupiens, erroneis falsisque argumentis ratiocinari minime erubuerit, a quibus removeri nequidem voluit, cum veritas luce splendidior eidem occurrebat. Vehementer enim a suis constrictus praejudiciis, quibus semper in disputationibus congressionibusque habendis adhaesit, atque a clarissimorum doctissimorumque virorum semitis recedens, rerum cortices dumtaxat attingendo, sophismata fallacesque conjecturas veritatis colore depinxit, non tantum ut lectores deciperet, sed ut in apostolicam sedem odium exerceret, novamque in Ecclesia regiminis rationem stabiliret, praetextu antiquitatis persequendae et illustrandae. Hujusmodi sibi proposuisse scopum in omnibus suis scriptis mihi persuasum est. Sed potissimum id intellexi, cum octavam ejus dissertationem lustrandam assumpsi. Arbitrabar enim quod agens ibidem de celebri S. Flaviani appellatione ad apostolicam sedem, nullo invidiae spiritu se duci passus esset; sed voluisse in tanti argumenti negotio insistere vestigiis prudentum eruditorumque scriptorum, qui jampridem eum praecesserunt in hocce pertractando argumento, de quo nos in praesens verba facere statuimus. Baronii nimirum, Bellarmini, Joannis Davidis, cardinalis Peronii, Christiani Lupi, aliorumque. Quippe qui ex animo veritatem exquirentes, non tantum Ephesini latrocinalis statum, ordinem resque in eo gestas narraverunt, nullo prorsus mendaciorum fuco adhibito, quemadmodum opus erat; sed etiam ipsius sancti Flaviani ad apostolicam sedem appellationem, tamquam ratam, et validam, et juxta ecclesiastici juris formam factam fuisse asseverarunt. Tantum vero abest ut Quesnellus optimam hanc viam ad sincera ecclesiasticae historiae studia conducentem ingredi voluerit, ut potius, relictis planissimis semitis quas praefati clarissimi quondam viri prosecuti sunt, eos potius in scenam traduxerit exagitandos, et ignorantiae notam inusserit eis, quod judicaverint Flavianum apostolicam sedem, non potius generale concilium, appellasse; contra vero ipse, Launoii falsas conjecturas atque commentitias opiniones secutus, ejusdem Flaviani appellationem non ad apostolicam sedem, vel ad S. Leonem factam fuisse, sed ad generale concilium ab ipso episcopo provocante novumque judicium postulante fuisse directam. Suam ergo dissertationem Quesnellus aggressurus, eam simulat conscribere ex iis quae habet S. pontifex Leo in epistolis 39 et 40, quod sequenti epigraphe indicare voluit: Dissertatio octava de causa Flaviani episcopi Constantinopolitani in pseudosynodo Ephesina damnati atque depositi, ad epistolas 39 et 40 S. Leonis ad Theodosium imperatorem. 2. Hanc autem dissertationem aggreditur scribendo « appellationum 394 quae ad apostolicam sedem delatae dicuntur primis Ecclesiae saeculis, omnium celeberrimam esse, quae data est a Flaviano post latam adversum se a Dioscoro sententiam. » Paucis indicat fundamenta eorum qui affirmativam partem propugnant. Et statim subjicit: « De hujusmodi appellatione, quae epistolae 39 et 40 praecipua est et unica fere materies, paucis saltem disserendi necessitatem susceptum indicit consilium, etsi prolixiorem tractationem argumentum a doctioribus jam pridem ventilatum non exigat. » Ut tamen facilius sensim a doctiorum sententia qui hocce argumentum illustrarunt abscederet, annotandum censuit numquam a S. Leone scriptum esse sedem suam a Flaviano esse appellatam, sed generatim dici appellationem esse interpositam, ut in hujus epist. cap. 3 loquitur, et quod legati ipsius fideliter reclamarunt, et iisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit. Sibi concinere arbitratur Ephesinae synodi Acta Graeca, in oecumenica Chalcedonensi relecta, in quibus aliud nihil a Flaviano dictum refertur quam istud recuso te, παραιτοῦμαί σε, et ab Hilaro, Leonis legato, contradicitur, κοντραδίκιτουρ. Ex quibus ait pergit ratiocinari. Sive enim veram appellationem intellexerit Flavianus, ut scriptor novellus operose contendit adversus Marcam, sive recusationem, quod affirmant alii, et ipse David tandem fatetur, perinde est: hoc unum assero, Leonis mentionem a Flaviano vel appellante vel recusante factam non fuisse. Clarissimi Petri de Marca opinionem a Davide exagitatam defendendam assumit; et in ejus impugnatorem graviter invehitur, quod pervicaciter propugnari hoc loco voluerit consuetas judiciorum canonicorum formulas, cum omnia contra jus fasque a Dioscoro praesumpta cognoscantur, nec Ephesino latrocinio accommodari ullo modo possint solitae judiciorum consuetudines et formulae. « Esto enim (ait) recusationi non sit locus secundum juris ordinem, nisi ante latam sententiam, nec appellationi nisi post prolatum judicium, optime id quidem, vel cum legitimus judex merito in suspicionem venit, vel ab incompetente judicium adornatur. » Tandem concludit Quesnellus: At nihil tale in Ephesino concilio reperias. Synodum ait legitime fuisse congregatam jussu principis assensuque Romani pontificis, qui etiam per legatos intererat, recusari ac repudiari nullatenus potuit. Hactenus vero jocari voluisse Quesnellum, ut lectores deciperet, deceptosque in suam traheret opinionem, quis non videt? Calamum stringere fingit contra Joannem David, Petri de Marca adversarium, et ludendo in verbis sibi blanditur, eam Ephesinam synodum in suis exordiis recusari et repudiari nullatenus potuisse, quia legitime congregata jussu principis et Romani pontificis assensu. 3. Sed in hac convocatione difficultatem non versari, lippis tonsoribusque notum est. Quamvis tamen dictis in superioribus inhaerendum sit, ostendentes Theodosium apostolicae sedis auctoritatem, non consensum tantum, adhibuisse pro ea synodo habenda. Igitur recusari ac repudiari potuit illa synodus statim in suis exordiis. Quando videlicet Dioscorus, nulla legitima auctoritate munitus, synodum ipse pro arbitrio facere aggressus, deturbando e loco in quo episcopus Constantinopolitanus sedere debebat ipsum Flavianum, illius Ecclesiae legitimum pastorem; quando 395 instructus de mandatis quae legati S. Leonis deferebant, debitum locum et honorem nec ipsis dedit, nec umquam permisit quod commonitoria et epistola dogmatica quae exhibuerunt in synodo legerentur. Quid plura? Potuit rejici et recusari illa synodus, quando Flaviano, legatis pontificiis caeterisque Patribus orthodoxis innotuit jam omnem lapidem a Dioscoro moveri ut soli Eutychianae factionis adhaerentes, numero, auctoritate, viribus adversum catholicam fidem religionisque pietatem praevalerent. An non in iis exordiis, Flavianus, Eusebius Dorylaei episcopus pontificiique legati potuissent recusare locum habere in eo conventu? At detinebantur a militibus imperialibus, qui ecclesiam hujusque fores custodiebant. Verum, ubi milites, gladii, fustes, qualis synodus quae recusari non possit? Ad haec ergo Quesnellum animadvertere oportebat, antequam licenter scriberet non potuisse initio synodum illam recusari. Sed (addit) tunc primum potuerunt recusari Dioscorus, ejusque synodus, cum ille omnia per vim scelusque sibi vindicans, et omnem judiciorum formam subvertens, ex episcopo visus est in praedonem et sicarium evadere, et synodum primum legitimam convertere in latrocinium. Tunc non tantum appellationi, quae legitimum ac competentem judicem supponit, quam recusationi et protestationi locus erat contra conventum, quem nulla ratio, ut loquitur S. Leo, synodum vocari sinit. Non sibi constare Quesnellum, vel nonnisi oscitanter Ephesini concilii historiam lustrasse, mea quidem sententia est. Idcirco dicat, amabo, undenam hoc latrocinii initium, in quo Dioscorus omnia per scelus sibi vindicavit, omnemque judiciorum formam subvertit, desumendum sit? Forte supponit Dioscorum tale scelus tantamque tyrannidem exercere non coepisse statim ac synodus convenit? Immo scelus jam mente a tribus mensibus praeconceptum libere et quasi furens, non amplius animo cohibere valens, in illis primis exordiis patefecit, illudque pedetentim auxit et consummavit tragicis illis actionibus quibus tota gestorum series referta fuit. Si igitur, Quesnello auctore, recusationi, protestationi appellationique locus erat cum primum Dioscorus illegitimum, et non competentem, judicem se reddidit, inde sequitur potuisse Flavianum in suis exordiis recusare et repudiare illam synodum, quia et in exordiis Dioscorus erat judex incompetens, et quia merito omnes ab eo artes adhibitae trium mensium spatio in suspicionem tantorum patratorum facinorum adducebant. Creditne Quesnellus Dioscori artes et machinationes, antiquas aemulationes et privata odia, Flavianum, Eusebium Dorylaei, legatos pontificios latuisse? Jocatur lepide. Itaque cum veritate concludendum est synodum illam legitimam fuisse quoad convocationem tantum, quia imperator ad eam cogendam apostolicae sedis auctoritatem voluit adhibere. 4. Pergit Quesnellus ut discrimen assignet recusationem inter et appellationem, dicens in pluribus consistere; quorum unum est quod recusatio sententiam in irritum mittit, tamquam ab incompetente judice latam; appellatio vero suspendit solummodo sententiae effectum, tamquam injuste a judice, licet idoneo, profectam, donec a superiori ad examen revosetur. Addit deinde Ephesinum judicium, synodi nomine indignum praedicatum fuisse a Leone, etiam ante iteratam cognitionem, ut satis significet magis recusationi quam appellationi locum fuisse. Quid vero ex his? nisi illegitimam fuisse synodum in suis exordiis, quod Quesnellus paulo ante negavit. Quare ut principaliorem alium sibi praefixum scopum attingeret, 396 recitavit illa S. Leonis verba, quae in variis ejusdem epistolis leguntur, quibus conqueritur quod hi qui collecti sunt de fide et errantibus non secundum consuetudinem protulerunt, ubi primates synodi nec resistentibus sibi, nec consentientibus pepercerunt; ubi non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus; ubi alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro unius Dioscori arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt; ubi in omnes saevitum est Ecclesias. His S. Leonis verbis addidit, et quidem rationabiliter, haec alia Quesnellus: Ubi scripta apostolicae sedis episcoporum auribus publicari non sunt permissa; ubi ejusdem legatis suus locus non est concessus; ubi Chalcedonenses Patres testati sunt summam violentiam factam fuisse. Ex quibus tamen omnibus hanc inferri consecutionem arbitratur. Hinc vides (ait) quam merito jure clamavit Flavianus, παραιτοῦμαί σε, Recuso te. Vellem tamen ut lector Quesnelli artem hic animadverteret, qua videlicet a recusatione ad appellationem gradum facere contendat, quibusque coloribus eam studeat ornare. Subdit enim: « Quia episcoporum fere omnium consensus ac subscriptio nonnullam synodi imaginem impio conventui conciliabant, imperatorisque ac potestatum interveniebat auctoritas, Flaviano visum est, cum postmodum libellum apostolicae sedis legatis tradidit, hanc appellationis vocem usurpare, ut ex jure appellationis novae synodo locus daretur. » Videtne lector ad quem scopum tendat tota praecedens Quesnelli fabulatio? Ex Launoio enim aliisque novitatum scriptoribus hanc doctrinam deprompsit, quam tamen scite et erudite suis auctoribus exagitatis Joannes David eripuit, perspicue ostendendo Flaviani illam loquendi formulam, παραιτοῦμαί σε, veram significare appellationem. 5. Et quidem Quesnellus ipse post magnum et inutilem verborum apparatum, utrumque dare coactus est. Videlicet Flaviani recusationem appellationem indicasse. Sed momenta omnia quae ad hanc veram appellationem demonstrandam concurrunt ita maligne interpretari nisus est, ut contenderit ad apostolicam sedem non fuisse delatam, quia Flavianus appellans Leonis nomen non interposuit, et Leo ipse in suis epistolis post Ephesinam synodum scriptis suffragatur. Vult tandem Quesnellus Flaviani appellationem vagam fuisse, et ad novum concilium ordinatam, cum nullibi S. P. affirmet suam sedem appellatam fuisse: « Quod pontifex sedis suae jurium studiosissimus numquam omisisset, si ita fuisset. Sed appellationem simpliciter interjectam asserit. » Hanc doctrinam, ut diximus, ex Launoio mutuatus est. Quam ut Launoius contra Bellarminum probaret, epistolam S. pontificis ad Theodosium exscripsit, eamque eminentissimo scriptori pontificiorum jurium vindici objecit, scribendo: « Cum in Bellarmini argumentum et in Leonis epistolam inspicio, adducor facile ut credam Bellarminum Leonis epistolam non legisse, sed deceptum fuisse ab amanuensi suo, qui illi dixit Flavianum ad Leonem appellasse. Nam pontifex hoc in epistola sua non scribit. Flavianum appellationis libellum dedisse scribit, sed ad quem dederit non scribit. » Hinc ergo quasi divinando ex praecedentibus ita ratiocinari assumit. Credibile est Flavianum provocasse ad synodum quae liberior foret, et numerosior. Nam Leo et Romana synodus unum id agunt, ut imperator generalem intra Italiam synodum celebrari jubeat, quae excitatis tumultibus et controversiis finem imponat. Tandem idem Launoius praefatae suae epistolae istum paragraphum aut caput his verbis claudit: Verum Flavianus ad Leonem provocaverit? Non ideo provocavit ut Flaviani causam Leo solus judicet, sed ut generalis synodus cum Leone judicet. Lepidum mendacium a Quesnello, ut diximus, adoptatum. Sed quomodo cohaerere possunt ista cum Flaviani 397 consilio agendive ratione? Qui jam olim ratam habuit Eutychetis ad Romanum pontificem appellationem, expresse scribendo, et appellasse vestram sanctitatem; quique ante quatuor menses suam et Eutychetis causam ad generale concilium deferri negavit, et ut ab hoc indicendo S. pontificem se abstineret obtestatus est. Jam vero mutata sententia sollicitus efficitur pro nova generali synodo, et pro ea cogenda, post tot tantasque clades et calamitates, appellationem interposuit? Quid? Praenovit forte Flavianus se infensum habiturum Leonem, quem paulo ante legitimum judicem habere desideravit, qui scripsit solam Romani pontificis defensionem, solum istius consensum sibi et toti Ecclesiae prodesse posse? Flavianus, inquam, auctore Launoio et Quesnello suffragatore, concilium generale pro sua defensione petiit, qui pariter affirmavit propter synodos sanctas ubique turbari Ecclesias, et causam de qua agebatur solo pontificio subsidio indigere, et pontificias litteras seu scripta sibi dari exposcebat? Is ergo Flavianus, qui non animo dumtaxat haec agitaverat, sed scripto etiam expresserat, mutato dictamine atque consilio, ad synodum generalem, et quidem numerosiorem, provocasse credibile est? Figmentum apage! Post latrocinium enim Ephesinum, experientia didicerat antiquas aemulationes et privata odia maxime in synodis propter diversas factiones praevalere, atque sibi adversarios saeculi potestatibus summopere patrocinari; idcirco nec mente cogitare poterat ad Romanum provocare pontificem, novam synodum postulaturus. Vel igitur Launoius describere voluit Flavianum tamquam inconstantem virum, vel mente captum; vel saltem illius animi consilium deliberationemque minime est assecutus. Quare si mihi liceret ejus loquendi formulas usurpare, eas in eum retorquerem, affirmando numquam S. Flaviani epistolam ad sanctum Leonem legisse, vel eam saltem dissimulasse, ut suis studiis indulgeret pro tot tantisque fabulis et nugis Jacobo Boetio vendendis, quemadmodum fecit praetextu card. Bellarminum exagitandi, hujusque doctrinam evertendi. 6. Flaviani verba a nobis hactenus sine ulla violenta interpretatione exposita nimis perspicua sunt. Nec actum agere arbitramur, si illa hic subjiciamus. Ait itaque Flavianus ad S. Leonem in Eutychetis causa ante Ephesinum concilium scribens: Causa enim eget solummodo vestro solatio et defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit et turbae quae propter eam factae sunt facillime destruentur, Deo cooperante, per vestras sanctissimas litteras. Removebitur autem et concilium quod fieri divulgatur, quatenus nequaquam ubique sanctissimae perturbentur Ecclesiae. Hocce Flaviani testimonium Joannes David Launoio objecit; illique addidit responsum quo S. Leo Magnus, praecedentibus Constantinopolitani episcopi petitionibus occurrens, dixit habendi concilii causam haudquaquam ex quadam oriri necessitate, sed ex voluntate imperatoris, apostolicae sedis auctoritatem adhibentis, esse derivatam. Et quia clementissimus imperator pro Ecclesiae pace sollicitus synodum voluit congregari, quamvis evidenter appareat res de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu. Igitur mirari licet quomodo Launoius atque Quesnellus tam fidenter affirmare potuerint appellationes ad generalem synodum tamquam remedium adhibendum fuisse necessarias pro illa exorta controversia dirimenda, cum Flavianus atque Leo contrarium tradiderint. Quinimmo Leo ipse, qui seriem gestorum Constantipolitanorum attente lustraverat, apprime noverat ad componenda dissidia quae Flavianum inter et Eutychem intercedebant solum apostolicae sedis judicium fuisse sufficientissimum, 398 nec ad novae cogendae synodi consilium sese potuit determinare, nisi ductus motivo solemnioris judicii habendi, ut testatus est in epistolis, cum ad imperatorem, tum ad Julianum Coensem, de quibus in praecedentibus habuimus sermonem. 7. Jam vero, relicto parumper Launoio, quemadmodum Quesnellus ratiocinetur videamus: Lego (ait) hic reclamasse legatos, lego interpositam esse appellationem, lego etiam legatis datum appellationis libellum, at vero ad quem appellatum sit prorsus non lego. Hinc occasionem arripit exagitandi Joannem David, qui scripsit perspicuum esse Romanum pontificem fuisse appellatum, cum necesse sit omnem appellationem alicui judici deferri. Cum igitur Flavianus libellum appellationis legatis dedit, in eis jurisdictionem agnovit recipiendae appellationis. Quod ipsis jus haudquaquam tamquam hominibus privatis convenire poterat; unde necesse est ut tamquam papae legatis libellum tradiderit, quia pontificem pro idoneo appellationis discutiendae judice agnovit. Eum ergo exagitat quod ita scripsisset recedendo a regulis jurisdicendi, ignoraveritque quod nemo nescit qui forum a limine salutavit. Subjicit deinde idem Quesnellus, secundum juris Romani formam, libellum appellationis dari ei ad quem appellatum est, qui litigatori decernat apostolos, id est litteras dimissorias. Atque tandem in medium profert Pauli exemplum a praeside Festo ad Caesarem appellantis: Non alteri (ait) quam ipsi praesidi vocem appellantis direxit. Jam vero Flavianus a Dioscoro ejusque infausta synodo appellans ad aliud concilium, cuinam suum tradidisset libellum, nisi legatis Romanis, qui fere soli iniquis Dioscori molitionibus non consenserant? Debuisse autem Flavianum pontificiis legatis appellationis libellum porrigere, sequentibus quatuor rationibus probare assumit. Primo quia Dioscorus, omnia per vim et impotentiam agens, nullam juris formam servari permisisset; secundo quia omnes synodi praesules captivas manus Dioscoro dederunt; tertio quia Occidentales maxime episcopos Flavianus appellabat, ut et Theodoretus, ac proinde necesse erat ut patriarchae ac omnium primati innotesceret Flaviani appellatio. Denique ad universale totius Ecclesiae concilium provocanti quis potius adeundus est cum appellationis libello, quam is qui et Ecclesiae totius apex summus, et in fidei causa universalis veluti procurator est cui incumbit convocandae synodi oecumenicae praecipua sollicitudo et cura; cui denique primae sententiae primique loci competunt in conciliis. Istud tandem suae dissertationis caput his verbis claudit Quesnellus scribendo: « Hae sunt verae rationes quae Flavianum moverunt ut appellationis vel recusationis libellum in manus legatorum deponeret, quos ad hunc effectum necesse non erat ut jurisdictionem propriam vel pontificis nomine haberent, sed sufficiebat ut concilii pars essent, et interpositae appellationis testes idonei. » Hactenus Quesnellus. Qui omnes suae artis nervos adhibuit ut Flaviani appellationem ad apostolicam sedem factam everteret et aboleret, in medium productis aliis et aliis violentis interpretationibus, quas et suis studiis favere, et clarissimorum virorum doctrinam et argumenta oppugnare arbitrabatur. Sed quemadmodum in suis ratiociniis multus fuit, ita ineptus, nec omnino sibi in sermonibus constans apparuit. Cujus vitium si ex nullo alio intelligeremus, optime colligere possemus ex illa admonitione ab eo apposita ad epistolas Valentiniani imperatoris, Gallae Placidiae, et Liciniae Eudoxiae augustarum, ad imperatorem Theodosium scriptas. Quid enim in ea habet? Lectoribus suadere conatur laudatas epistolas S. Leonis hortatu et totius Romanae synodi, quae tum agebatur scriptas fuisse, et subjicit eas ab ipso Leone fuisse dictatas. Si ergo rem ita 399 se habere arbitratus est, cum in hac dissertatione scripsit nullibi legere ad quem Flavianus appellaverit? Valentinianus quidem in sua epistola, sine ullo prorsus verborum involucro, vel obscuritate, Flavianum ad Leonem appellasse affirmat. Hujus (ait) enim rei gratia secundum solemnitatem conciliorum, et Constantinopolitanus episcopus eum per libellos appellavit propter contentionem quae orta est de fide. Duo autem hic animadvertenda occurrunt, quae Quesnelli dicta refellunt: alterum, ex Valentiniani imperatoris testimonio Flavianum juris ordinem servasse, appellationem interponendo secundum solemnitatem conciliorum; alterum, Flavianum S. Leonem pontificem, non concilium per libellos appellasse. Nec obstat quod summus pontifex de ejusmodi appellatione collationem fecerit in Romana synodo, quam singulis annis in Octobri mense habere consueverat. Aequissimum enim erat quod, pervento ad Urbem diacono Hilaro, narratore fidelissimo omnium rerum quae apud Ephesum contigerant; et existentibus adhuc in Urbe nonnullis aliarum provinciarum episcopis, qui ad synodum venerant, ipsis patefaceret quae in catholicae fidei et religionis exitium, orthodoxorum episcoporum ruinam, et apostolicae sedis contemptum, per unius Dioscori impotentiam facta fuerant. Haec enim tamquam nulla et irrita, damnabilia et exsecrabilia praefato episcoporum coetui Leonem referre oportebat; ut nimirum in Flaviani communione persisterent, a Dioscoro se abstinerent, et Romanae sedis jura graviter laesa atque violata, sicuti par erat, tuerentur. Nec enim summus pontifex horum suffragio indigebat, cum animo jam agitaret alio modo gravissimis hisce malis mederi, et omnia damna reparare. Causam autem illius quotannis habendae synodi, idem S. pontifex non obscure indicavit, scribendo: Quoniam, adjuvante gratia Dei, facilius poterit provideri ut in Ecclesiis Christi nulla scandala, nulli nascantur errores, cum coram beatissimo apostolo Petro id semper in commune tractandum fuerit, ut omnia ipsius constituta canonumque decreta apud omnes Domini sacerdotes inviolata permaneant. Cum itaque in Ecclesia nulla graviora scandala, neque perniciosior haeresis dari possent, quae fidem Orientis pene totam labefactaverant; idcirco, recurrente anniversaria Romanae synodi celebratione, de iis cum aliis episcopis verba facere debebat, definiendo nullum aliud remedium gravissimis illis malis gliscentibus esse adhibendum quam novum generale concilium cogere, ut fidei catholicae incolumitati prospiceretur, apostolicae sedis jura turpiter violata et abolita repararentur, et episcopis a recto tramite cum tanta subditarum animarum pernicie deviantibus, per solemnem retractationem libere faciendam, venia concederetur. Id indicant illa alia Valentiniani imperatoris verba, quibus in Theodosii mentem revocabat debitum fidei a majoribus acceptae defendendae, addit pariter defendendum esse summi sacerdotis honorem, et dignitatem propriae venerationis beato apostolo Petro intemeratam, et in nostris temporibus conservare; quatenus beatissimus Romanae civitatis episcopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit, locum habeat et facultatem de fide et cacerdotibus judicare. Dicat nunc, amabo, Quesnellus, quomodo potuisset S. Leo Magnus consulere honori suae supremae dignitatis, violatae jurisdictionis suae damna reparare, facultatem quam super omnes antiquitas contulit in integrum restituere, si generalem ex omnibus totius orbis episcopis synodum non coegisset? An non in Ephesina synodo catholica fides, pontificia dignitas, sacerdotii principatus, cathedrae divi Petri honor, fuerunt contempta et solemniter dejecta? In nova ergo solemni synodo, et fides erat firmanda, et apostolicae 400 sedis jura debebant reparari, et propterea appellationem ad se factam a Flaviano ad generale concilium debebat deferre, quamvis sanctus Flavianus ipse solum pontificem, tamquam legitimum suae causae judicem, appellasset. 8. Ne interim tamen Quesnello, aut cuicumque alii qui ejus studiis indulgeat, a communi disserendi via recedere videar, praetermissis aliis epistolis aut Gallae Placidiae, aut Eudoxiae Liciniae ad Theodosium scriptis oculos conjicio in duas illas S. Leonis epistolas a Quesnello assumptas veluti suae dissertationis fundamentum. Tres iis in epistolis S. pontifex causas assignat, quae ejus animum moverunt ad novum generale concilium habendum: altera fidei catholicae vulneratio fuit; altera luctuosus status omnium Ecclesiarum Orientis, tantopere perturbatus, vel propter praesules dejectos, vel propter eos qui impiis subscriptionibus captivas manus dederunt, Dioscoro obtemperantes; tertia denique fuit illa pluries legatorum pontificiorum exclamatio facta, cum viderunt, a synodi exordiis usque ad finem, apostolicae sedis jura non tantum neglecta, sed pessumdata atque abolita. Duas illas priores causas S. Leo his verbis indicavit ad Theodosium imperatorem scribendo. Igitur (ait) concilium episcoporum quod propter Flavianum in Ephesina civitate fieri praecepistis, et ipsi fidei probatur obesse, et omnes Ecclesias vulnerare, et haec a nobis comperta sunt non incerto nuntio, sed ab ipsis reverendissimis episcopis, qui a nobis missi sunt, etc. Et paulo infra, volens exprimere gravia vulnera Ecclesiis illata, adjecit: In quo autem judicio non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt. Quod nociturum statui suo scirent, nisi imperata fecissent, talemque ab ipso prolatam esse sententiam, ut in omnes per eam saeviretur Ecclesias. Hinc gradum facere volens ad tertiam causam, quae ipsius animum ad habendum novum concilium impellebat, pontificia utens auctoritate, animi sui gravitatem ecclesiasticae moderationi admiscens, imperatorem ipsum quasi leniter objurgat, quod imprudentibus aurem praebuerit, horumque malis artibus non obviaverit. In ipsius quoque mentem fidei et religionis pericula revocat, tamquam gravissima mala a conscientia removenda, ne Christi Evangelio humana praesumptio vim inferret. Atque tandem exhortationibus supplicationes adjungens, petit ut, abolitis omnibus latrocinii Ephesini Actis, permittat et jubeat omnia in pristinum restitui; in eo statu (videlicet) in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur, nec alieno vos peccato gravari patiamini. Ejusmodi vero synodum esse habendum ipse Leo judicavit, tum quia nostri, id est apostolicae sedis legati ob Romanae sedis violata jura fideliter reclamarunt, tum quia et iisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit. Ad quem autem finem legatorum pontificiorum reclamatio esset directa, nec Launoio, nec Quesnello penetrare difficile erat, si attendissent ad Ephesina Acta in praecedentibus a nobis exposita. Reclamarunt enim contra illa quae in synodo ipsa agebantur, sine Romani pontificis consensu, institutione, atque mandatis; reclamarunt ob injuriam apostolicae sedi illatam, antequam etiam Eutyches absolveretur, et damnatum atque depositum Flavianum audirent; reclamarunt ob vim adhibitam ad extorquenda praesulum suffragia; reclamarunt denique ut impedirent exsecutionem scelestissimorum decretorum ibidem factorum, ut nimirum secundum juris regulas omne judicium in suspensivo staret, quoadusque summi pontificis Leonis, cujus personam agebant, interdictum exspectaretur. Hanc autem reclamationem veram appellationem 401 esse dicendam quis negare audebit; vel cum Quesnello omnia effugia hinc inde quaerenti affirmabit Flavianum Theodoretum provocasse, ut dumtaxat Occidentalibus appellatio innotesceret; eumque potius appellationis libello fuisse adeundum, qui et Ecclesiae totius apex summus, et in fidei causa universalis est veluti procurator? Nova loquendi formula, novum Romani pontificis officium hactenus a nemine quod sciam excogitatum. Sed commentum refellere, etiam sepositis tot sanctissimorum Patrum sententiis qui Romanum pontificem verum legitimumque judicem controversiarum fidei appellarunt, antequam de praesenti tabula manum removeamus, ostendemus. 9. Et quidem si pontificii legati libellum appellationis Flaviani accepissent, ut Leoni tamquam procuratori hujus causae deferrent, certe S. Leo ante oecumenicam synodum, quam cogere curabat, nullum prorsus decretum aut interdictum tulisset, non irrita et nulla in aliis et aliis suis epistolis Ephesina Acta solemniter declarasset, numquam e medio tulisset tamquam injustam Dioscori et illius synodi sententiam latam in Flavianum, in epistolis scriptis ad Pulcheriam augustam propria auctoritate non dixisset: Flavianus episcopus in nostra et omnium communione persistit. Veluti procurator, ipse utique cum Flaviano a synodo excommunicato secundum juris regulas communicare potuisset; sed qua ratione omnes alios Romanae synodi sacerdotes inducere poterat ad communicandum cum eo? Quid plura? ante oecumenicum concilium novum, quod congregare satagebat, tamquam magni facinoris reum condemnat ipsum Dioscorum: Magnum facinus (ait in epistola ad Anastasium Thessalonicensem) Alexandrino episcopo auctore vel exsecutore commissum est. Praeterea non ipse solus et Romana synodus voluit cum Flaviano communicare; sed etiam epistolas dedit ad clerum, honoratos et plebem Constantinopolitanam, ut nullis minis deterriti aut formidine acti, se separarent a legitimo suo episcopo, sequentem summae auctoritatis addendo declarationem, quod quisquis incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro, sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari. Quis itaque sine invidiae fuco animum convertens in totam hanc S. Leonis agendi rationem, poterit sibi suaderi Romanum pontificem vigore illius appellationis, procuratoris personam gessisse? Undenam habemus procuratores causarumque patronos judicia proferre, decreta edere, nullas et irritas praecedentium judicum sententias facere, condemnatos absolvere, rogare, petere, mandare, ut omnia in pristinum statum restituantur in quo erant antequam de causis inquireretur? Ego quidem qui curiam et forum nec a limine salutavi, haec omnia cohaerere posse non video. Cum semper audierim procuratores dumtaxat apud legitimos judices instare posse pro causarum expeditionibus, illas rationes et leges scripto vel verbis in medium adducendo, quae judicis animum ad veritatis cognitionem prosecutionemque inducere possunt. Sed dicat Quesnellus, amabo, apud quem judicem credidit Leonem institisse, aut instare debuisse, ut Flaviani appellantis causae patrocinaretur? Apud imperatorem forte, quem enixe rogabat ut juberet novum intra Italiam concilium congregari? Sed Leo instabat, et imperatorem urgebat pro libera et solemni suorum decretorum exsecutione, et universo orbi manifestaretur catholicae fidei veritas, tot tantisque agitata periculis; jam grassantia per Orientem scandala abolerentur, sanorum fortitudo augeretur, et morbis, si curari acquiescerent, medicina praestaretur. Hisce rationibus ductum S. Leonem novum concilium fieri petiisse, testantur illius epistolae scriptae ad imperatorem et Pulcheriam augustam, ad clerum et honoratos Constantinopolitanos, ad Julianum Coensem, ad 402 Anastasium Thessalonicensem, ad Paschasinum et Marcianum augustum, quarum epistolarum momenta hic speciatim subjicere supervacaneum ducimus. 10. Non obstantibus tamen gravissimis tantarum rationum momentis, quibus explicatum atque demonstratum est S. Leonem, cum ob legatorum pontificiorum reclamationes, tum ob interpositam a Flaviano appellationem, veras legitimasque judicis partes et officium gessisse, Quesnellus sibi maxime blanditur causam vicisse; ita ut ex epistola 40 Leonis tale validissimum argumentum in suae opinionis favorem sibi suppeditatum decantet, quo a Flaviano synodum appellatam esse constet, et deinde Leonem, quatenus synodi caput. Artificiosum igitur adversarii ratiocinium inspiciamus. « Cum enim (ait) ex appellatione illius episcopi congregandae synodi oecumenicae necessitatem arcessat, sole clarius est appellatam esse synodum, nec alterius auctoritatem pulsatam esse appellationis libello, ut de Latrocinii Ephesini sententia judicium ferret. » Subjicit autem statim Leonis verba, ex quibus praecedens argumentum posse haurire sibi imaginatur. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur. « Si enim (addit Quesnellus) ad unum ex Occidentalibus episcopum cum provinciali vel dioecesana synodo provocatum, quidni solus cum suis comprovincialibus judicium adornat? Ut quid omnium Ecclesiarum sacerdotes e suis sedibus dimoventur, si unius judicio possit causa finiri? Cur necessario postulata synodus oecumenica, quando non oecumenica synodus appellata est? Si sedes primaria libello addita est, sedi suae pontifex litigantes sistat, rem discutiat, episcoporum sententiam postulet, judicium decernat, et causa finita est. » Haec ergo, et id genus alia, pro sua ratiocinandi libidine Quesnellus adjecit, ut ad violentam significationem S. pontificis testimonium traheret; et, quod maxime observandum est, suis partibus Liberatum diaconum favere confingit, qui jam expresse scribit: Porro locum obtinentes papae Leonis omnibus quae gesta sunt contradixerant: Flavianus autem contra se prolata sententia per ejus legatos sedem apostolicam appellavit libello. Verumtamen quoniam potissimum insistit necessitati novae cogendae oecumenicae synodi, tantopere cum lacrymis et gemitibus a Leone inculcatae, cum quadragesimam epistolam scripsit ad Theodosium imperatorem, jam non video Quesnellum meliorem fecisse suam causam, cum ea non refellat quae in praecedentibus adduximus. 11. Atque imprimis adversarium rogare juvat quisnam fuerit qui oecumenicam synodum in tantarum rerum et perturbationum conflictu necessariam esse judicavit? Flavianusne, an summus pontifex S. Leo? Non Flavianus quidem quem apostolicam sedem dumtaxat appellasse vidimus, quemque de generali synodo nec cogitasse probabile et certissimum est; non solum quia ante quatuor menses strenue se opposuit rumori, quo perferebatur pro sua et Eutychetis causa synodum esse indicendam, sed quia ex Leonis epistolis evidenter colligimus ita suae appellationis libellum in pontificiorum legatorum manibus deposuisse, ut S. Leonem solum suae causae judicem habere vellet et postularet. Satis id indicant S. Leonis verba quae in epistola 42 legenda occurrunt. Nam, accepto per Hilarum diaconum sancti episcopi appellationis libello, tamquam unicus et supremus illius causae arbiter ad eum scribens, certiorem reddidit se nihil pro communi causa eorum quae agenda sunt praeterire, ut primitus 403 ad ea quae universitati fidelium possint pervenire mereamur. Brevissimam deinde ait se scribere epistolam: sed subjicit in tali tantoque luctus et moestitiae statu solatium aliquod posse Flavianum ex istius epistolae perlatore habere, qui sermonibus poterit enarrare quidquid est illud ad quod, adjuvante Domino, studio fidei et charitatis intendimus. Haec Quesnello, qui S. Leonis scripta illustranda et ornanda assumpsit, objicere haud debuissem, cum eum non possint latere. Sed animadvertat, quaeso, Leonem dicentem pro communi causa nihil praeterire, voluisse indicare omnem sollicitudinem a se adhiberi ut suae, Flaviani et totius universitatis fidelium causae prospiceret. Nec de synodali judicio ad quod causa jure debeat referri unum verbum habet. Neque affirmat synodi habendae necessitatem intercedere ex canonum regulis illam praescribentibus, quotiescumque a praecedenti synodo aliquis fecerit appellationem. Nam si tritum, vulgare, consuetudine probatum, atque receptum fuisset quod appellationes ad apostolicam sedem porrectae ad generalem deinde aliam synodum essent deferendae, S. Leo aliam scribendi formulam adhibuisset, neque Flaviano umquam dixisset quod epistolarum perlator poterit enarrare quidquid est illud ad quod, adjuvante Domino, studio fidei et charitatis intendimus. Quis itaque credit opus fuisse Leoni studium impendere pro decernendo medio efficacissimoque remedio, ut mala quae tum in Ecclesia grassabantur penitus evelleret et aboleret, si canonibus statutum determinatumque jam fuisset appellationum negotia in oecumenicis conciliis esse finienda? An non verba illa, quidquid est illud quod, adjuvante Domino, intendimus, innuunt plenam fuisse Romano pontifici potestatem definiendi, deliberandi, praescribendi modum et ordinem, et remedium ipsum, quibus et fidei collabenti et charitati inter sacerdotes Orientis abruptae prospiceret? 12. Sed jam S. pontificem Leonem ab illis duabus causis, fidei scilicet et charitatis, adductum fuisse ut oecumenicam synodum, tamquam necessarium remedium adhibendum, ipse decerneret, Quesnellus perfecte intellexisset, si verba ad quae provocat, et quibus insistit, e sua sede non extraxisset, neglectis caeteris aliis quibus S. pontifex Theodosium imperatorem allocutus est. Rerum ergo omnium infelicissimum statum exponit, indicando Ephesini latrocinii judicium et Acta ad apostolicae sedis tribunal, tum propter suorum legatorum reclamationem, tum propter episcopi Flaviani appellationem esse devoluta. Ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit. Ex hoc ergo, quod praemittit, immediate hoc aliud, tamquam necessario apostolicae sedis juribus cohaerens, subjicit: Generalem synodum intra Italiam jubeatis celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum. Ne vero ejusmodi decretum a se factum Theodosio imperatori injustum aut irrationabile videretur, in ejus mentem revocat summam necessitatem miserabilemque statum Ecclesiarum Orientis. Quarum episcopi, alii turpiter in Ephesina synodo lapsi erant, alii dejecti, alii minis superati, et injuriis affecti, pro quibus omnibus hoc unum, tamquam necessarium remedium, concilium oecumenicum esse adhibendum praescribit. Eo enim solo, subjicit, cuncta ad pristinum veritatis tramitem posse revocari affirmat. Ut qui vel timore acti, vel ignorantia decepti, a fidei et charitatis institutis deviarunt; vel illi quoque qui malitiose sese criminibus inquinaverunt, minime ab Ecclesiae unitate exciderent, vel separarentur; quoties, mutato consilio, per debitam solemnem retractationem ad poenitentiam reducerentur. Perpendere ergo opus erat Quesnello sequentium verborum sensum, antequam contra Joannem David caeterosque melioris judicii 404 et doctrinae scriptores causam vicisse sibi blandiretur. Convenientibus utique (ait S. Leo) Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur . . . . , quae a totius mundi sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt. 13. Patet ergo ad quam dispositionem feliciter pervenire intenderet sanctissimus pontifex Leo; quam quidem nec tamquam injustam, nec malis grassantibus incongruentem, vel imperator, vel alius quispiam reprobare potuisset, ob duo gravissima motiva in jure expressa, quibus summus pontifex insistebat oecumenicum statuendo habere concilium: alterum ergo motivum ex genuinis Nicaenis canonibus a totius mundi sacerdotibus constitutis desumebatur; alterum vero cum ex solemni pontificiorum legatorum reclamatione, tum ex Flaviani appellatione oriebatur. Quae quidem duo, cum hactenus a scriptoribus distincta non fuerint, liberum deinde fuit ipsis pro arbitrio ratiocinari, et in diversas sententias et opiniones abire, prout iis erit exploratum qui Launoii, Petri de Marca, Quesnelli, Joannis Davidis, aliorumque scripta lustrarunt. Verumtamen alias et alias horum scriptorum inter se dissidentium interpretationes in praesens hic subjicere supervacaneum arbitramur. Cum eorum nullus S. pontificis scribendi rationem fuerit assecutus; quamvis ad Sardicenses canones unice attendentes, variis divinationibus usi sint, de quibus verba facere in praesens praetermittimus, ut quantum possumus pedetentim in Quesnellianis dictis examinandis studium impendamus. « Non ergo ad unicum (ait) ex Occidentalibus episcopum cum provinciali vel dioecesana synodo provocatum est. » Sed quis cum veritate affirmavit, vel umquam affirmabit, hoc quod sibi imaginatur Quesnellus? Qui tantum bardus et plumbeus sit in hanc sententiam abibit. Nos tamen non ideo Romanum pontificem cum provinciali aut dioecesana synodo appellatum dicimus, quod Romam adventante Hilaro, S. Leonis ad Ephesinam synodum legato, quando anniversarium concilium agebatur, totum negotium Patribus in Urbe congregatis proposuerit, de eo cum iisdem collationem habiturus. Nihil prorsus Patres circa turbatissimum illum Ecclesiarum Orientis statum decrevisse, innotescit. Constat dumtaxat suos amaros ploratus lacrymis atque gemitibus summi pontificis adjunxisse, ut imperatoris Theodosii animum moverent ad liberam faciendam facultatem pro nova oecumenica synodo agenda, quemadmodum jam ipse summus pontifex statim Flaviani appellatione accepta decreverat. Sed addit Quesnellus: Cur necessario postulata oecumenica synodus, quando non oecumenica synodus est appellata? » Et contendit insuper quod in tanto rerum discrimine « si Leonem solum, unicum episcopum Flavianus appellasset, potuisse litigantes ad se vocare, rem discutere, coepiscoporum sententiam postulare, judicium decernere. » Miror sane audire hominem, quem multa eruditione pollere et in ecclesiasticis rebus apprime versatum ii judicaverunt qui suas has in sancti Leonis Opera elucubrationes recognoverunt et approbarunt, ita comminiscentem, nulla prorsus habita ratione ad aequitatis, prudentiae et justitiae leges, quibus S. Leo semper ducebatur in suis habendis consiliis et deliberationibus. Purum enim, et rectum, nullaque exceptione subjectum, S. pontificis judicium esse debebat. Cujus robur ab auctoritate potestateque non tantum pendere oportebat, sed ab iis etiam solemnitatibus requisitis ad reparanda in pristinum statum suae sedis profligata jura, quam reparationem numquam perfecte obtinuisset sine totius universalis Ecclesiae celebritate. Praeterea, quale remedii genus adhibuisset, litigantes ad se vocare, rem discutere, et judicium decernere? 405 Si quaestio Flavianum inter dumtaxat et Eutychetem intercessisset, id forte S. Leo fecisset, quia potestatem plenariam habebat, nec ab aliis et aliis gravissimis rerum circumstantiis et calamitatibus adductus fuisset ad oecumenicam synodum decernendam. Sed dicat, amabo, Quesnellus, quomodo potuisset S. Leo cogere Dioscorum et totam Eutychianam factionem ut coram apostolica sede se sisterent; quomodo nonaginta duos episcopos, qui in Ephesina synodo impiis subscriptionibus captivas manus praebuerunt, ad publicam atque solemnem retractationem reducere potuisset; quomodo denique monachorum Constantinopolitanorum Aegyptiorumque intolerandam audaciam fregisset, ut poenitentes, abjecta omni superbia et impietate, ab Ecclesiae unitate non exciderent? Flaviani utique justitiae et sanctitati debebat summus pontifex necessaria praestare praesidia, sed simul illud remedii genus praescribere, quod caeteris omnibus prodesset; alias cum tot facinorum auctoribus, et horum sociis, catholicorum universitas in Oriente periisset. Igitur poterat praevidere Quesnellus ad rem nostram maxime facere, quod ipse de Innocentio primo summo pontifice in S. Joannis Chrysostomi causa, injuria depositi, ex Sozomeno descripsit, dicendo: Oecumenicam synodum convocare studuit, scribensque ad clericos Constantinopolitanos, quodnam remedium esset adhibendum his verbis inquirebat: Sed quodnam remedium hisce rebus in praesenti afferemus? Necessaria erit synodalis cognitio, quam etiam multo jam antea congregandam diximus. Ea quippe sola est quae hujusmodi procellarum impetus retundere potest. Quam quidem donec consequamur, expedit medelam calamitatis hujus committere voluntati magis Dei ac Christi ejus Domini nostri. Et postea de eadem synodo a se decreta, ut exsecutioni mandaretur se multum (ait) deliberare, subjiciendo: Ac nos quidem multum deliberamus quonam modo synodus oecumenica congregari possit, per quam divina voluntate turbulenti isti motus consopiri possint. Quis ergo non intelligit suo se gladio jugulare Quesnellum, ad Innocentium papam provocando? Nec enim alia de causa oecumenicam synodum habendam esse sanctissimus pontifex decreverat, nisi quia Chrysostomus illum appellavit. 14. His non obstantibus, noster adversarius alta se sapere sibi blanditur, et duo maximi momenti ex praecedentibus inferri posse contendit. Alterum (ait), quod superius rejecimus, non ad unum pontificem aliquem, sed ad omnes Occidentis saltem episcopos, devolutam esse Flaviani appellationem; alterum legatos sedis apostolicae, non Romani solius pontificis nomine Ephesinae synodo secundae interfuisse, nec alias interesse consuevisse oecumenicis conciliis in Oriente congregatis, sed et omnium Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iisdem non poterant. « Hoc (subjicit) solemne erat Romano episcopo, ut cum primum synodus universalis indicta erat, omnes sui patriarchatus episcopos ea de re admoneret, cogeretque ipse Romae synodum, ad quam invitati Occidentales confluerent. » Magni nomenti quidem haec sunt, quae hominibus nullatenus in Romanorum pontificum historia et rebus versatis vendere quaerit. Sed duo illo ad juris et veritatis regulas parumper examinemus, ut inde colligamus undenam hausta sint, et quo titulo appellationes ad unicum summum pontificem factae ad omnes saltem Occidentis episcopos devolutae censeantur. Vel ergo credere debet ejusmodi causas esse devolutas ad synodum voluntate et intentione eorum qui appellationes interponunt; vel decreto et dispositione illius unici episcopi ad quem est appellatum. Si primum, igitur qui appellat, suum libellum ad unicum tantum episcopum haud debet dirigere; vel si ad unum tantum libellum dirigit, et velit ab 406 aliis etiam Occidentis episcopis judicari, id necessario debet exprimere. Sed unde colligit Flavianum Occidentalium episcoporum aliquem in suo libello mentionem fecisse? Ex hactenus a nobis et ab aliis scriptoribus annotatis, ad solam apostolicam sedem, et ad unicum pontificem, sanctum Leonem, provocasse exploratum est. Quapropter hic grave, immo gravissimum, pondus haberet illud Joannis Davidis ratiocinium, quo ostendit Flavianum, non Mediolanensem, aut Aquileiensem, Ravennatensem, Arelatensem, Lugdunensem; sed Romanum episcopum solum, hujusque legatis reclamantibus, libellum appellationis tradidisse. Restat ergo ut Flaviani causa dumtaxat devolvi debuisset ad Occidentale concilium voluntate et decreto S. Leonis. Sed quid supremae auctoritati Romanorum pontificum derogat, si ipsi hoc vel illo ordine, modo, solemnitateve negotia discutere, examinare, expedire statuerint? An non possunt in suae sollicitudinis consortium accire aliquos et multos Occidentis episcopos, ipsisque seriem totam gerendarum rerum patefacere et exponere, horumque etiam suffragia adhibere, ut nihil judiciorum solemnitati deesse videatur, quam S. Leo indicare voluit ea scribendi formula: Leo, et sancta synodus, quae Romae convenit. 15. Gravioris tamen momenti est altera illa fallacia, quam idem Quesnellus subjecit, qua unice usus est ad Romanorum pontificum auctoritatem elevandam, et inter angustissimos limites restringendam. Quapropter eum rogare oportet undenam hauserit S. Leonis legatos ad istud munus fuisse assumptos totius Occidentalis synodi mandato et delegatione? Eos autem e suo latere S. Leonem misisse, quocumque alio episcopo inconsulto nobis persuadent illae scribendi formulae: Quos e latere meo misi; qui vice mea sancto conventui vestrae fraternitatis intersint; qui vicem praesentiae meae implere sufficerent, et aliae hujusmodi, quas frequenter offendimus in epistolis, cum ante tum post Ephesinam synodum scriptis. Vel ergo Quesnellus dare debet in solo Romano episcopo totius Occidentis synodi auctoritatem residere, vel legatos illos solius Romani pontificis personam gesisse. Si primum, jam Romanus pontifex solus totius synodi habet auctoritatem, potest solus statuere, definire, judicare, decernere; illiusque decreta tantam vim roburque obtinebunt, quantam assequerentur si a tota Occidentali synodo essent pronuntiata. Idem sequitur si legati solius Romani pontificis personam agebant. Igitur utroque jugulo se perstringit Quesnellus hanc novam fallaciam proponendo. Alterutrum enim cum dare debeat, coactus erit fateri legatos illos solius S. Leonis personam gessisse. Sed legatos, de quibus agimus, ab Occidentali episcoporum synodo mandatum accipere non debuisse perspicuum est. Vidimus enim in praecedentibus non potuisse sanctum Leonem Magnum Occidentalium synodum cogere, etiamsi voluisset. Labente enim mense Maio, Theodosii epistolas accepit pro synodo Ephesina habenda, et ipse incunctanter ablegatos ad illam destinavit, ut constat ex ipsius epistolis ad Flavianum, Theodosium, Julianum Coensem, Pulcheriam Augustam, et ad ipsam Ephesinam synodum, idibus Junii scriptis. An ergo paucorum dierum cursu potuisset concilium Occidentalium episcoporum indicere, agere, et absolvere, ut nimirum hujus auctoritate legati muniti ex Urbe Orientem versus proficiscerentur? Dicat sodes Quesnellus an ipse in evolvendis et adornandis S. P. scriptis hoc argumentum praeviderit; et si praevidit, quomodo illud eripere cogitaverit? 16. Non illud quidem eripere possunt duo illa figmenta quae ad eludendos lectore subjecit, contendendo semel iterumque id factum fuisse a Romanis pontificibus, vel quando oecumenicum concilium sub papa 407 Coelestino erat agendum, vel quando Occidentalium legati ad sextam synodum se conferre debuerunt. Notavit ergo primo quod S. Cyrillus in Ephesino concilio, legatorum sedis apostolicae sententiam resumens, sic loquitur: Deposuerunt enim supplentes locum sedis apostolicae, totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum. Et in relatione missa ad imperatorem: Piissimus magnae vestrae Romae archiepiscopus, et universa Occidentalis synodus per sanctissimos episcopos quos ad nos ipsa misit, etc.. Idem (addit): « Manifestum est ex concilii sexti Actis, ubi episcopi Portuensis, Paternensis et Rhegitanus locum tenere dicuntur concilii antiquae Romae, in quo centum et viginti episcopi convenerant. Hinc saepe saepius cum pontifex noster legatos ex synodo mittit, non suo tantummodo, sed et concilii nomine scribit in hunc modum: Leo, et sancta synodus, quae Romae convenit, etc. » Hactenus Quesnellus, qui veritatis colore aut lectori fucum facere voluit, aut historias ad quas provocavit prorsus nescire indicavit. Ut utrumque explicemus, minime inficiamur Romanos pontifices, quandoque accepta occasione, multorum episcoporum ad Urbem venientium, cum anniversaria synodus habenda erat, vel cum ad sanctorum apostolorum limina ipsi accedebant, ab apostolica sede de suarum dioeceseon rebus et negotiis consilium accepturi, conventus celebrasse, vel in consuetis synodis quotannis recurrentibus ea proponere consuevisse quae ex Oriente ad ipsos delata erant. Idque potissimum, si agebatur de novis haeresibus damnandis, horumque auctoribus praecavendis: ne error videlicet aliquis sensim induceretur, quo simplicium corda perverti possent, neve cum laesae fidei hominibus communicarent. Tum enim in utroque casu, cum juris, tum facti quaestiones in synodis Romae habitis discutiebantur, quarum resolutiones Romanus pontifex, tamquam firmissimas regulas ab omnibus sequendas, etiam ad Orientalium synodos vel episcopos mittebat. Id evenisse in causa Nestoriani dogmatis, antequam oecumenica Ephesina synodus cogeretur, evidentissime S. Coelestini pontificis epistolae ad S. Cyrillum Alexandrinum demonstrant. In quibus mandat ut nisi Nestorius, intra decem dierum intervallum, tam verbi praedicatione ad populum quam scriptis palinodiam recantet, anathemate illum feriat, aliumque episcopum Constantinopolitanae sedi praeficiat. Id vero in dubium revocari non potest a nostro adversario. Cum in synodo hoc anno celebrata non actum sit de legatis in Orientem mittendis pro oecumenico Ephesino concilio habendo. Apostolicae ergo sedis legati, de quibus agit Quesnellus, instituti fuerunt in altera Romana synodo, anno sequenti pariter celebrata in causa Nestorii. Et cum primum oculos conjeci in illa Ephesini concilii, quibus ipse adversarius noster insistit, gravi suspicione ducebar rem aliter exposuisse ac se habuit. Nec suspicione me esse deceptum deprehendi. Cum videlicet lustratis Actis Romanae synodi, a Coelestino anno quadragintesimo trigesimo primo coactae, apprime intellexi, non tantum Quesnelli aedificium labare, sed prorsus corruere. In istius ergo concilii Actis, ut sapientissime etiam clariss. Stephanus Baluzius notavit, duas classes, ut ita dicam, seu ordines legatorum offendimus. Nam alii utique fuerunt a synodo Romana instituti, pro exsecutione damnationis latae in Nestorium; alii vero fuerunt ab ipso Coelestino papa electi, ut ejus vices et locum in oecumenica synodo tenerent. Unus ex legatis S. Coelestini fuit Cyrillus archiepiscopus, seu patriarcha Alexandrinus; alter vero fuit Philippus, presbyter Romanus. Hunc pontifex e suo latere misit; S. Cyrillo vero, qui numquam Romam ad synodum venit, post longum litterarum commercium, 408 suam et apostolicae sedis legationem in oecumenica synodo agere demandavit. Et quoniam synodi Romanae decreto fuerat statutum mittendam esse legationem ad Ephesinam synodum, idcirco ad idque munus obeundum delecti Arcadius et Projectus episcopi, qui totius sanctae synodi Occidentalis sententiam exponerent. Poterat ergo videre Quesnellus non eosdem fuisse legatos papae Coelestini, et synodi Occidentalis. Potuisset quoque intelligere prioribus illis legatis demandatum fuisse munus agendi personam summi pontificis, hujusque locum tenendi; postremos autem destinatos fuisse, ut totius Occidentalis sanctae synodi sententiam oecumenico concilio exponerent. Diversitas ergo haec personarum et legationum plane evertit illud Quesnellianum commentum, quo auctor contendebat legatos apostolicae sedis omnium Occidentalium nomine interfuisse synodo, omniumque personam egisse. 17. Hanc deinde diversitatem pariter ex Actis Ephesini generalis concilii colligimus: neque urgemur verbis S. Cyrilli a Quesnello recitatis. Nam S. Cyrillus quamvis ibidem distinctam non faciat mentionem singulorum legatorum, tamen sine nominum expressione indicat eos qui apostolicae sedis locum tenebant, et deinde eos quos Occidentalis synodus sub Coelestino coacta instituerat; idcirco dixit: Deposuerunt enim supplentes locum sedis apostolicae, totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum. Utrosque autem legatos suam operam impendere debuisse aequanimiter pro apostolicae sedis juribus, patet ex commonitorio quod idem S. Coelestinus ipsis dederat, praecipiendo ut Ephesum convenientibus, ad S. fratrem et coepiscopum nostrum Cyrillum consilium omne converterent, et quidquid in ejus viderent arbitrio facerent. Subjecit deinde: Et auctoritatem apostolicae sedis custodire debere mandamus. Quemadmodum tandem se genere in ea synodo debuissent, ipse hisce verbis indicavit, videlicet, ut si forte ad disceptationem fuerit ventum, vos de eorum sententiis debeatis judicare, non subire certamen. Voluit Coelestinus hocce commonitorio prospicere suae sedis et totius Occidentalis synodi honori et auctoritati, atque in iis personam agere supremi ecclesiasticarum rerum et fidei dogmatum judicis, qui jam Nestorii causam Romae finierat, nec aliquid amplius quam exsecutio latae in ipsum Nestorium sententiae desiderabatur. Non mirum ergo si ex laudati commonitorii epigraphe intelligamus, aequanimiter praefatae Romani pontificis et Occidentalis synodi sententiae exsecutionem inculcatam fuisse episcopis et presbyteris euntibus ad Orientem. Omnes enim cum Cyrillo operam subire debebant ut Romani pontificis vota implerentur. 18. Lubenter tamen darem tantam inter praefatos legatos diversitatem ex praecedentibus colligere non potuisse Quesnellum, vel quod nimis properanter concilii Ephesini Acta lustravit, minime recogitando an gestorum series suis interpretationibus suffragaretur; vel quia, studio ductus novae propugnandae opinionis, sui amanuensis dictis indulgendo, sibi blanditus est, praeter Occidentalis synodi legatos non alios ad oecumenicum concilium Ephesinum missos fuisse qui Coelestini papae personam agerent et ejus locum tenerent. Sed eum vix excusatione dignum reputare possum, quod non animadverterit ad id quod in eadem actione, in praecedenti, et in subsequentibus omnino perspicue indicatum est. In iis enim frequentissime sermo occurrit de Philippo presbytero Romano, qui locum Coelestini tenebat, et legationem pro apostolica sede agebat. Deinde sermo est de duobus episcopis, Arcadio nimirum atque Projecto, qui tamquam Romanae Ecclesiae legati nominantur. In his actionibus quoque, qui 409 ad interloquendum primus assurgebat, erat Philippus, cui primus locus dabatur; quique et vigore legationis qua fungebatur, Coelestini quidem locum tenebat, et propterea in iis Actis: Philippus apostolicae sedis presbyter et legatus dixit. Arcadius vero et Projectus, quamvis in majori clericali gradu constituti, post Philippum interloquebantur, atque ad horum delegationem significandam sequentia verba concilii notarii adhibebant. Arcadius episcopus et Romanae Ecclesiae legatus dixit. Et rursus: Projectus episcopus et Romanae Ecclesiae legatus dixit. Ad quam formularum loquendi et scribendi diversitatem cum ego animadvertissem, plane intellexi totum Quesnelli praecedens aedificium pessumdatum esse, atque ad nihilum redactum. Potissimum si perpendamus, Philippum ipsum, secundo interloquentem, petiisse ut S. Coelestini papae epistolae in synodo legerentur, quibus recitatis, gratias oecumenico concilio agit, et paucis Romanorum pontificum jura, praerogativas et in tota Ecclesia principatum praedicat. Deinde quia, multis tempestatibus agitatus, atque vexatus, praestituta die non potuit ad Ephesum pervenire antequam synodum generalem aggrederentur, et jam prima actio adhuc ipso Arcadio et Projecto episcopis absentibus fuerat absoluta, rogavit ut quae gesta erant explicarent, ut videlicet auctoritate sibi data a Rom. pontifice possent confirmari. Non absimilia quoque in laudem Romani pontificis, divi Petri successoris, in altera actione praedicavit, adjungendo: Nos ipsius praesentiam supplentes, ad sanctam synodum misit. 19. Jam vero inquiramus an concilii sexti Acta Quesnelli opinioni possint suffragari. Sed in hac parte quoque a mendacio contra apertam veritatem ipsum Quesnellum stetisse, prodit Romana synodus ab Agathone coacta in Monothelitarum causa. In hac enim synodo, quamvis electi fuissent tres illi legati, videlicet Joannes Portuensis, Abundantius Paternensis, et Joannes Regiensis, seu Regitanus, tamen summus pontifex suis juribus consulere voluit, et huic publicae legationi suam adjunxit. Ad hoc ergo munus obeundum delegit Theodosium episcopum, et Georgium presbyterum, Joannem diaconum, et Constantinum subdiaconum, quibus, ut ait Anastasius Bibliothecarius, suo solius nomine epistolam quamdam dedit ad imperatorem conscriptam. Itaque duplex quoque legatio admittenda est pro sexta generali synodo. Ne vero Anastasii Bibliothecarii testimonium, aut tamquam supposititium, aut male interpretatum existimetur, Acta ipsius sexti concilii, quamvis a Graecis interpolata atque corrupta in Honorii et apost. sedis odium, ea tamen in medium adducere juvabit, ex quibus evidentissime veritatem de qua agimus demonstrabimus. Nam omnium primi qui synodi generalis Actis subscripserunt, fuerunt Agathonis legati. Legimus enim: Theodorus, humilis episcopus sanctae Romanae Ecclesiae, locum gerens Agathonis ter beatissimi et universalis papae urbis Romae, subscripsi. Non absimili usi sunt subscribendi formula alii duo ejusdem Agathonis legati, quamvis non essent in episcopali ordine constituti. Hi autem ante quoscumque episcopos vel episcoporum legatos immediate post Theodorum sic subscripserunt: Georgius, humilis presbyter 410 sanctae Romanae Ecclesiae, et locum gerens Agathonis ter beatissimi et universalis papae urbis Romae subscripsi. Atque tertio loco tandem iisdem subscripsit Joannes diaconus, ejusdem Agathonis legatus. Si vero Romanae synodi legatorum subscriptionem conspiciamus, certe valde diversam fuisse inveniemus. Nono enim loco, Joannis Portuensis episcopi nomen cum sequenti formula descriptum est: Joannes, indignus episcopus sanctae Portuensis Ecclesiae, legatus totius concilii sanctae sedis apostolicae urbis Romae, definiens subscripsi. Tandem duodecimo et tertio decimo loco subscriptiones duorum aliorum legatorum ejusdem synodi Romanae sub praecedenti formula regestae sunt. Unde ergo habet Quesnellus Romanorum pontificum legatos in oecumenicis synodis totius Occidentalis concilii personas egisse et agere consuevisse? Unde colligit apostolicae sedis legatos, non solius Romani pontificis nomine oecumenicis conciliis in Oriente congregatis interfuisse, sed omnium Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iisdem non poterant? Duo profecto illa exempla ab eo conficta prorsus contrarium probant. Et idcirco arbitrari licebit Quesnelli animum, non ecclesiasticae historiae factis insistentem, veritatem exquirere voluisse, sed potius huc illucque vagatum abiisse, somniantiumque nugis adhaesisse, qui dormientes sibi imaginari solent jam invenisse quidquid vigilantes maximis in votis habuerunt . 20. Vim tamen roburque praecedentes nugas obtinere posse adhuc sibi blanditus est Quesnellus. Et propterea, a proposito non abscedens consilio, provocat ad epistolam 77 sancti Leonis, quae ad Galliarum episcopos scripta est. Sed prae oculis minime habere curans scopum, tempus occasionemque quibus pontifex adductus hanc epistolam conscripsit, stylum vertit in Joannem David, hunc exagitat, quia scripserat: « Cum ex eo quod legatis traditus dicebatur appellationis libellus, ad Leonem unum provocatum esse a Flaviano asseruit. Subjicit statim: Siquidem ex dictis patet non solius pontificis personam gessisse legatos, sed omnium Occidentalium; ac proinde ad eos omnes delatam esse appellationem, quorum nomine intererant synodo. » Ecce novum Quesnelli somnium. Jam sibi imaginatur adversarium David vicisse; canit victoriam, quod probaverit appellationes ad unicum Romanum pontificem ecclesiasticae consuetudini et synodorum juribus repugnare, cum potius lugere debuisset cladem sibi imminentem, ob gravissima commenta forte artificiose congesta, ad Romanorum pontificum auctoritatem elevandam et dejiciendam. Interim vero quid dicendum sit de epistola S. pontificis ad Galliarum episcopos, nostra scribendi ratio haud permittit referamus. De ea enim agemus in altero tomo Operum S. Leonis, vel hujus gesta recensentes post Chalced. concilium, ne temporum rationes confundere videamur. Dumtaxat in praesens annotamus nullam in ea fieri mentionem de Flaviani appellatione, circa quam nostra controversia versatur. Galliarum episcopos dumtaxat certiores facit de accepta ipsorum fidei professione synodaliter habita, qua subscripserunt epist. dogmaticae de Verbi incarnatione, quam jam pridem tamquam certam fidei regulam a cunctis sequendam scripserat ad Flavianum. Gratias agit Deo quod summa consensione absque concertationum strepitu evangelicae apostolicaeque traditioni adhaerere delegissent. Nec unum verbum offendimus quod Quesnellianae causae jam prorsus pessumdatae patrocinetur. 21. Opus erit igitur ad alia gradum facere, quae nobis occurrunt ejusdem dissertationis numero sexto, in quo sermonem orditur a Nicaenis canonibus a S. Leone in praefata epistola 40 laudatis. Notat primo ad marginem: Ex Sardicensibus canonibus a Leone laudatis male arguit David. 411 Et deinde in corpore ejusdem capitis, ad eumdem David alludens, ait: « At vero, inquit ille scriptor, S. Leo Nicaenorum, id est hoc loco, Sardicensium canonum auctoritatem profert, ut ex appellatione Flaviani postulationis suae aequitatem asserat. Nullam porro appellationem commemorant Sardicenses canones praeter eam quae Romanum episcopum unice spectat. Quare vel synodi decretis male et extra causam abutitur S. Leo, inquit ille; vel appellationem Flaviani sibi sensit devolutam. » Infirmis hisce fulcimentis Davidis causam sustentari posse, in comparatione argumentorum contrariorum a se propositorum, Quesnellus adversarius negat. Et quoniam in Nicaenis canonibus nulla mentio de appellationibus occurrit, David quasi irridet, quod cum aliis scriptoribus divinatione uti voluerit. Non invitus tamen concedit Sardicenses canones, alieno hic nomine vestitos, adductos fuisse a Leone ut necessitatem oecumenici concilii argueret. Si haec autem argumentandi ratio staret, nemo (ait) qui non Leone indignam existimet. Argumentum postea, quod in scholis syllogismus appellatur, ad David perstringendum subjicit. Et quemadmodum facere solent pueri illi qui in primis dialecticen institutionibus se exercent, ait: « Vides, mi David, quam absurda sit illa major cui inniti necesse est argumentationem tuam? » et contendit subinde syllogismum juxta Davidis methodum pro arbitrio a se compositum et explicatum, alia ratione esse disponendum, ut inde eliciatur potius ex Sardicensium canonum decreto congregandum esse concilium, in quo appellatio discuteretur. Pergit postmodum, scholasticorum methodum secutus, « unum esse supponendum, » quod a Davidis mente putat alienum, et maximi esse momenti arbitratur, nimirum, « pontifici fuisse persuasum quod cum Sardicensis synodus episcopis appellandi ad sedem apostolicam seu ad Romanum episcopum potestatem fecit, non ad episcopum solitarie sumptum, sed ad eum suarum dioeceseon episcopis septum, deferri voluit appellationem, nec aliter judicandam censuit quam ab Omnibus occidentalibus episcopis sub patriarcha congregatis. » Quare incassum quidem omnes sui studii nervos intendit, ut propositum sibi systema tueatur. Subjicit deinde illa S. Leonis verba Theodosium imperatorem urgentis: Convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, et addit: Tunc enim vitiosum non erit pontificis ratiocinium, ita Augustum urgentis, sed potius dialecticae canonibus omni ex parte congruet. Quod ut demonstretur, S. Leonis enthymema in syllogismum resolvi debet, ex quo quid ipse in mente habuerit, quidque necessario supplendum sit, nemo sole meridiano clarius non videat. 22. Pulchrum quidem aedificium, solo veritatis colore depictum; sed cum male materiatum sit, prorsus ruvinosum iis apparere debebit qui non solas rerum facies contemplari solent, quin potius res prout in veritate constructae sunt scrutari et intueri satagunt. In praesens igitur missum faciam subsequentem illum syllogismum a Quesnello constructum ut David perstringeret. In quo conficiendo cum Quesnellus falso laboraverit supposito (ut scholae loquuntur), non tantum labat, sed prorsus concidit. Nec mihi objiciatur David, qui Nicaenorum canonum nomine Sardicenses intellexit, et ad eos provocavit. Sed cur hos Sardicenses canones David in medium adduxerit Quesnellus dissimulavit. Contra Launoium autem, caeterosque aliosque hujus opinionis suffragatores, David causam agebat; idcirco hos perstringere volens, iisdem principiis primo 412 eum insistere oportebat, et horum refellendo opiniones, saltem probare cogebatur, ecclesiastici juris vigore, Flaviani appellationem ad solum et unicum Romanum pontificem, non ad Occidentalem synodum, esse devolutam. Quare ergo David in crimen vocari possit, haud video. Cum criminis notam potius ejus adversarii et Quesnellus maxime, subire debeant, qui S. pontificis loquendi rationem agendive oeconomiam minime assecuti sunt. Ut itaque mentem S. pontificis assequamur, duo distinguenda sunt, quorum neutrum ad Sardicenses canones referri debet; sed unum ad jus divinum, alterum vero ad quintum et sextum Nicaenum canonem, ad quos provocasse potissimum S. Leonem nostra sententia est. Nam jus ad appellationes suscipiendas, et appellantium episcoporum potissimum causas cognoscendas, Romani pontifices non tantum ex canonum decretis, sed ex divina institutione acceperunt. Quare ipsis solis postmodum incubuit, post acceptos appellantium libellos, illud judiciorum genus decernere atque statuere, quod rerum necessitati, temporum vicissitudinibus (quibus quandoque ob irregulares motus potestatum saeculi eos servire oportuit) atque Ecclesiarum utilitati, sacerdotumque tranquillitati magis congruum et necessarium arbitrabantur. Hinc minime mirari debemus quod quamvis post acceptas appellationes in eorum stet potestate hoc vel illud remedii genus eligere atque statuere, ad illud se determinant quod sacris canonibus magis consonum est, quodque fidelium universitati, non paucorum utilitati, dumtaxat, prospiciat et prosit. Cum itaque Ecclesiarum Orientis status talis esset qualem latrocinium Ephesinum fuisse declarat, idcirco sanctissimus pontifex noster utrumque jus, divinum et ecclesiasticum nimirum, prae oculis habens, voluit vigore illius acceptae appellationis decretum interponere atque statuere, omnium Orientalium causas in novo generali concilio solemniter esse tractandas atque finiendas. Pro qua quidem habenda synodo tales praescripsit regulas, quae violatae suae sedis jura per Dioscori impotentiam repararent, et universali Ecclesiae prodesse posse judicavit. Id plane indicant illa Leonis verba a nobis in superioribus exposita, quorum priorem partem dumtaxat, paulo ante Quesnellus objecit, suae perditae causae patrocinari posse arbitratus. 23 Convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaenae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt. Subjicit Quesnellus: « Ita enim obscura sunt apud plerosque decreta illa Nicaeae habita, quae a S. Leone laudantur, ut nihil obscurius. Nihil quippe tale legitur inter Nicaenos canones; et ad Sardicenses confugere cogitur David, quos sub Nicaenorum nomine citatos a Leone divinat, ut a multis ante ipsum divinatum est. Verum hoc non inviti concedimus, Sardicenses canones alieno hic nomine vestitos adductos esse a Leone, ut necessitatem concilii oecumenici argueret. » Hactenus Quesnellus, qui pro suo arbitrio indiscrete David exagitans, duos illos syllogismos subnectens, quorum unum David ex suis principiis composuerat, alium vero ex suo cerebro ipse Quesnellus contexuit ad infirmandam prorsusque dejiciendam Davidis aliorumque cordatorum virorum sententiam; laborat tandem inquirendo dumtaxat ex Sardicensibus canonibus S. pontificis mentem. Tres Sardicenses exscribit canones; tertium videlicet, quartum et septimum, et ad hos praecedentia S. Leonis verba referenda esse contendit. At tempus 413 et operam perdidisse Quesnellum, mecum sine ulla prorsus dubitatione judicabunt qui non tantum postremis S. pontificis verbis haerere velint, sed ad totius contextus texturam, ordinem verborumque significationem animo attendere non recusabunt. Quae quidem omnia, si cum Nicaenis conferantur canonibus, jam prorsus illae multorum divinationes cessabunt, in quas plerique inciderunt, apud quos, Quesnello auctore, decreta illa ita obscura habita sunt, ut nihil obscurius queat desiderari aut inveniri. 24 Age ergo, quintum Nicaenum canonem subjiciamus. De his qui communione privantur, seu ex clero, seu ex laico ordine, ab episcopis per unamquamque provinciam sententia regularis obtineat, ut hi qui abjiciuntur, ab aliis non recipiantur. Requiratur autem ne pusillanimitate, aut contentione, aut alio quolibet vitio episcopi videantur a congregatione seclusi. Ut ergo decentius inquiratur, bene placuit annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut, communiter omnibus simul episcopis provinciae congregatis, discutiantur hujusmodi quaestiones, et sic qui suo peccaverint, evidenter episcopo excommunicati rationabiliter ab omnibus aestimentur, usquequo episcoporum congregationi placeat. Conciliorum collectores ad marginem posuerunt: Vel in communi, vel episcopo placeat humaniorem pro talibus ferre sententiam, etc. 25. Conferat jam modo Quesnellus, qui S. Leonis Opera novis typis illustranda proposuerat, an S. pontificis imperatorem urgentis verba cum hujus canonis decreto aliquam affinitatem habeant; ea tamen ratiocinandi formula servata, quam scholae a minori ad majus appellant? Quid enim habet Leo iis in verbis quod huic canoni non respondeat? Agitur hic de laico vel clerico exciso, et e gradu suo ejecto per oppressionem, vim atque judicis tyrannidem. Leo autem episcoporum causam pertractat, qui superati minis atque injuriis, a veritatis tramite deviarunt solemniter. Concilium de quibusdam malis in una sola provincia grassantibus, de laicis vel clericis irregulariter excommunicatis; de episcopis tandem vim atque tyrannidem exercentibus disserens, tamquam remedium adhibendum, provincialem congregandam synodum praescribit, in quo decentius de causa inquiratur, et discutiantur hujusmodi quaestiones. Sanctus pontifex vero, non ad unius provinciae quaestiones pertinentes discutiendas per appellationis libellum interpellatus, sed provocatus ad totius Orientis scandala abolenda, ad catholicorum fidem tuendam, atque ad vindicandos ab injusta oppressione sanctissimos episcopos per vim, furorem, atque impotentiam excommunicatos atque dejectos, generalem synodum fieri postulat; hancque tamquam remedium necessario adhibendum praescribit, ut salutaribus (ait) remediis in integrum revocentur. Nicaenum concilium tandem statuit ut cum iis quos synodus rationabiliter ab episcopo fuisse excommunicatos aestimabit nulla indulgentia adhibeatur usquequo totius synodi consensione vel episcopi voluntate placuerit humaniorem pro talibus ferre sententiam. Similiter S. Leo loquens de iis episcopis qui malitiose in latrocinali synodo Ephesina, odio vel antiquis aemulationibus excitati, praevaricati fuerunt, quorum erat causa durior, si per resipiscentiam melioribus vellent consiliis acquiescere, ab Ecclesiae unitate non esse excidendos praescripsit. Dicat, amabo, Quesnellus, an hoc Leonis decretum apprime respondeat Nicaenis canonibus? Assignet discrimen. 26. At jam discrimen assignasse Launoium et Quesnellum aliqui respondebunt, dicentes sancti Leonis Magni dicta minime Nicaenis decretis respondere, cum horum nullus appellationum faciat mentionem. 414 Hanc enim de appellationibus sententiam cum non nisi confuse ex tribus illis Sardicensibus canonibus colligamus, idcirco merito consequitur S. pontificem ad canones istos Nicaenorum nomine vestitos respexisse. Sed isthaec responsio quid conficit? Alium enim sensum Leonis verba subire iis exploratum esse debet qui in evolvendis S. pontificis scriptis versantur. Etenim ipse non asseruit sibi convenire jus suscipiendi episcoporum provocantium causas, eas examinare et definire canonum vigore; sed praescribendi illud remedii genus quod afflictis Orientis rebus, fidei periclitanti, hujusque oppressis defensoribus unice succurrere et prodesse poterat. Hoc est illud quod post appellationem interpositam necessario postulatum est, quemadmodum canonum Nicaeae habitorum decreta testantur. Supponit itaque hic appellationum jus alia ratione sibi deberi; easque non propter canonum decreta posse et debere suscipere, sed jus illud a divina institutione derivari, propter quam ejus ecclesiasticarum rerum administratio per universum orbem extendebatur. De hac sibi commissa divinitus cura verba facit multis in epistolis. Sed scribens ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, quem in suae sollicitudinis consortium assumpsit, vices sui moderaminis delegando, non aliam assignat rationem, nisi hanc: Ut curam, quam universis Ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus. Et ultimo capite ejusdem epistolae, varios episcoporum gradus distinguens, quorum alii in minoribus, alii in majoribus provinciarum urbibus constituti sunt, qui minorem vel ampliorem sollicitudinem susciperent: Per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Similem quoque loquendi formulam offendimus in epistola ad Palaestinos monachos, quam his verbis orsus est: Sollicitudini meae, quam universali Ecclesiae omnibusque filiis debeo, multorum relatione patefactum est. Ad quod onus gravissimum sibi a Deo impositum in anniversario suae assumptionis serius animadvertens, omnium et singulorum episcoporum administrationem sui laboris esse portionem asseverat, ut dum (ait) ad beati apostoli Petri sedem ex toto orbe concurritur, et illa universalis Ecclesiae a Domino eidem commendata dilectio etiam ex nostra dispensatione deposcitur, tanto amplius nobis instare oneris sentiamus, quanto cunctis majora debemus. Hanc autem universalem curam quandoque, immo etiam frequentissime, Leonem independenter a quacumque synodo in Orientalium causis exercuisse, vel exercendam reservasse, perspicue innotescit ex quadam epistola scripta ad Anatolium, in qua agens de iis qui in Eutychetis causa gravius peccaverant, et ob hoc superiorem sibi locum in eadem infelici synodo (intellige Ephesina) vindicarunt, ut humiliorum fratrum simplicitatem arrogantiae suae praejudiciis aggravarent, si forte resipiscunt, et a facti sui defensione cessantes in condemnationem proprii convertuntur erroris, horum si satisfactio talis accedit, quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae sedis consiliis reservetur; ut, examinatis omnibus atque perpensis, de ipsis eorum actionibus quid constitui debeat aestimetur. Tanti deinde ponderis hanc judicii reservationem sibi factam esse voluit S. Leo, ut nec Anatolio, nec Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteris licitum foret lapsorum nomina ad altare recitare, priusquam pontifex ex rerum processu decrevisset eorum poenitentium satisfactionem esse admittendam. Subdidit enim statim: Neque prius in Ecclesia cui te Dominus voluit praesidere cujusquam talium, ut ante jam scripsimus, nomen ad altare recitetur, quam quid de iis constitui debeat rerum processus ostendat. Epistolam tandem claudit dicendo se de omnibus in nova synodo Chalcedonensi agendis et exsequendis suos, quos e latere 415 miserat legatos edocuisse. Verum si aliquid deliberandum contingeret praeter ea quae in commonitorio descripserat, cuncta sibi referri postulat, ut quid observandum sit sollicite constituere possit. Ac si de aliquibus (ait) amplius fuerit deliberandum, celeriter ad nos relatio dirigatur; ut, pertractata qualitate causarum, nostra quid observari debeat sollicitudo constituat. 27. Ex praemissis itaque Quesnellum aliosque ipsius suffragatores gravius urgeri manifestum est. Nam quid Leoni opus erat vindicare sibi jus appellationum ab episcopis Orientalibus factarum, Sardicensium decretorum vigore, quando ipse, jam sibi in omnibus scriptis atque sententiis consentiens, ait ex divina dispensatione oriri auctoritatem, qua de omnibus Ecclesiis posset curam agere, de fidei quaestionibus judicium ferre, causas contentiosas definire atque dirimere, canonicas poenas relaxare? Quid necessum erat iis insistere canonibus, quarto Ecclesiae saeculo exaratis pro suae sedis praerogativis et privilegiis tuendis, cum affirmavit sollicitudinem eum impendere oportere pro universali Ecclesia, et omnibus ejus filiis, eamque curam esse illi a Domino commendatam ob muneris dispensationem, quod gravissimum reputabat, quia cunctis fidelibus majora debebat? Quid denique? Ex Sardicensium canonum privilegio tantummodo coeptum est causas ad apostolicam sedem deferre, cum ex divina institutione ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura confluere debebat? Nugae, merae nugae. Aliter enim ratiocinatus est S. Leo, ut membra suo capiti sine ullo prorsus dissidio adhaererent. Et propterea mirum non est si titulo ecclesiastici primatus sibi concessi, etiam independenter a quacumque synodo, rerum agendarum in synodis etiam oecumenicis regulas inviolabiliter observandas praescripsit, horum auctoritatem in judiciis ferendis inter arctos limites restrinxit, et tandem sibi reservavit examinare atque perpendere an quorumdam in graviora crimina lapsorum satisfactio et poenitentia veniam et reconciliationem mereretur. Aliud adhuc gravius restat, quo perstringatur Quesnellus, et cum eo caeteri in superioribus indicati. Nimirum cautum voluisse S. pontificem ne episcopi etiam in celebri Chalcedonensi concilio convenientes quibusdam jam communione privatis indulgentiam concederent; vetuitque Anatolio et caeteris Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteris, vel episcopis, ne eorum nomina ad altare recitare auderent, priusquam ipsa apostolica sedes quid esset faciendum statueret. Ut (ait), pertractata qualitate causarum, nostra quid debeat observari sollicitudo constituat. 28. Haec sunt quae pro detegendis Quesnelli nugis atque fallaciis, pro ejusdem aliorumque scriptorum falsis argumentis eripiendis et evertendis de S. Flaviani ad apostolicam sedem et unicum summum pontificem S. Leonem appellatione, scribere necessarium duximus. Verum non omnia momenta quae in S. pontificis Opera sparsa conspeximus, quibus asseverat suam pontificatus curam ex divina institutione per universum orbem distendi, adducere potuimus, ne praesens haec nostra exercitatio quasi in immensum cresceret. Eam igitur ad finem perducere cupientes, adhuc unum addendum censuimus: videlicet non tantum sanctum Leonem ad quintum Nicaenum genuinum canonem respexisse, cum ad Theodosium epistolas dedit, sed ad sextum etiam. Neque hunc esse intelligendum quemadmodum vulgati codices exhibent, sed eo modo quo in Chalcedonensi concilio recitatum fuit. Videlicet, quod Ecclesia Romana semper habuit primatum. Hanc lectionem totius orbis episcopi approbantes, Romani pontificis primatum ex divina institutione pendere principaliter non obscure testati sunt. Non erat igitur Leoni opus alios canones respicere praeter Nicaenos, vel Sardicenses Nicaenorum nomine vestitos pro suis juribus in medium adducere. Demum quia Quesnellus, negotium facessere volens Romanis pontificibus, multum operis impendit in 416 Sardicensibus canonibus pro suo arbitrio interpretandis, idcirco de iisdem verba facere reservamus in sequenti exercitatione, ad quam tamquam hujus appendicem jam stylum admovemus. ===CAPUT X=== De tribus Sardicensibus canonibus potissimum agitur, ad quos respicientes Launoius, Quesnellus aliique, contendunt sanctum Flavianum, eorum vigore et auctoritate dumtaxat adductum, ad S. Leonem Magnum provocasse, ut in numerosiori synodo ipsius causa ad novum examen perduceretur. Horum argumenta in medium adducuntur, et ex epistolis sanctorum Julii, Leonis et Gelasii RR. PP., tamquam prorsus infirma vel falsa, evertuntur. 1. Nondum satis de S. Flaviam appellatione ad unicum et solum summum pontificem S. Leonem me in praecedentibus verba fecisse iis videbor, qui Joannis Launoii, Paschasii Quesnelli aliorumque hujus scholae scriptorum Opera lustrarunt, in quibus evolvendis apprime noverunt nullo alio jure, nisi ecclesiastico, et a Sardicensibus quidem canonibus derivato, episcoporum appellationes Rom. pontificibus, cum Occidentalium concilio agentibus, esse adjudicatas. Cum ego primo horum scriptorum opinionem circumspexissem, in dubiis versabar an novam exercitationem a praecedenti distinctam, tamquam istius appendicem, conscribere opus esset, in qua diligentius animum et scopum investigarem quibus laudati PP. adducti tres tantopere memo ratos canones condere voluerunt. Recogitabam quidem eos haudquaquam latuisse, aut dissimulare voluisse, jus divinum, quo Romanis pontificibus de omnibus et quibuscumque Ecclesiae causis judicare concessum est. Sed ex altera parte, cum in percurrendis vel Launoii epistolis, eam offendissem quam Jacobo Boetio inscripsit, vel postremam partem octavae dissertationis Paschasii Quesnelli sedulo porpendissem, peculiariter hic de Sardicensibus canonibus verba facere deliberavi, ne quae in praecedentibus descripta fuerunt, dubia infirma atque nullum prorsus robur habere viderentur. Ad dictorum itaque veritatem magis magisque firmandam, plurimum valere posse arbitratus sum illorum summorum pontificum agendi rationem, qui jam Sardicense concilium praecesserunt, quique, nemine refragante, aliorum appellationibus susceptis, definitivas sententias et judicia protulerunt. Cujus generis dicendam esse celeberrimam sancti Athanasii Alexandrini causam mihi persuadere debui. Nondum enim Sardicenses canones conditi erant, nam post quinquennium dumtaxat, aut septennium, Patres illi ad eam synodum convenerunt quando Athanasius ab Eusebianorum Arianorumque factionibus, de variis criminibus per calumniam postulatus, synodorum Orientis judicio, et damnatus, et episcopatu privatus, Romam venire fuit coactus, ut coram Julio Romano pontifice suam causam diceret, gravissimasque quas in fidei odium patiebatur persecutiones enarraret, simulque novam suae causae cognitionem peteret, ne statuta Tyrii Mareoticae in rem judicatam transirent. Athanasium ergo ab Orientalium judicio appellasse, et illius tribunalis judicium expostulasse ad quod confugit, et coram quo se sistere voluit, a nemine in dubium revocari posse arbitror. At quaenam jura Athanasio patrocinarentur, ut is unam et 417 solam inter tot Occidentalium episcoporum sedes pulsare posset, cujus quidem judicium ipsius adversarii, nec recusare, nec rejicere valerent, ego haud video, nisi ad divinam apostolicamque auctoritatem recurramus. Athanasio quidem Sardicenses canones, qui nondum conditi erant, minime suffragabantur. Nec, auctoribus Quesnello, Launoio et caeteris, alii canones exstabant, in quibus hoc jus excipiendarum appellationum Romanis pontificibus adjudicaretur. 2. Neque aures Quesnello potissimum praebere debemus, qui passim in suis scriptis, ut Romanorum PP. eludat aut elevet auctoritatem, quoddam jus omnibus catholicis episcopis commune inesse ait, quo pro fidei et Ecclesiae negotiis suam operam impendere teneantur. Nam non agebatur tum in Athanasii causa, et aliis similibus, de labore dumtaxat subeundo pro communi fidei firmitate et incolumitate, vel de Ecclesiae utilitate, sed de peremptorio, ut aiunt, judicio ferendo, de synodalibus Orientalium canonibus abolendis, de coercendis temerariis ausibus plurimorum episcoporum factiosorum, qui Athanasium vi e sua sede deturbaverant, et per fas et nefas illius episcopatum haeretico homini intruso adjudicaverant. Praeterea si quilibet episcopus in similibus causis suam operam impendere tenetur, quare Athanasius unicum et solum Julium Romanum pontificem appellavit? Cur Julius ipse solemni judicio volens diligentius Athanasii innocentiam inquirere, et universis catholicis patefacere, compulit accusatores, saltem per suos legatos, Romam venire, ut rationem redderent, quod praeter apostolicae sedis consensum apud Tyrium convenissent, ut falsa crimina sanctissimo viro intentarent? Quare tandem Ariani Eusebianique evocati ab ipso Julio ad causam coram se dicendam, non protestantur de judici incompetentia? Alias et alias utique tergiversationes eos adhibuisse, ut publicam ignominiam, quam sibi imminere cognoscebant, praecaverent, certissima monumenta fidem faciunt. Defatigasse quoque Athanasium, qui eorum in Urbem adventum, sicut promiserant, ad quindecim menses praestolatus est, non ignoramus. At inficias ivisse causam de qua agebatur in quaestionem adduci posse in apostolicae sedis tribunali, ad quod Athanasius provocaverat, quis umquam potuit aut poterit affirmare? 3. Et quidem Eusebianos Arianosque episcopos minime ausos fuisse inficiari Romani pontificis jurisdictionem, qua ad Urbem venire se compulsos intellexerunt, perspicue innotescit ex iteratis turbis quas contra eumdem Athanasium, mortuo Constantino imperatore, excitaverant. Aegre ergo ferentes hunc sanctum episcopum post quindecim menses suae sedi restitutum, cum essent Eusebiani a Constantio imperatore convocati ad dedicationem Antiochenae basilicae per Constantinum inchoatae, rei occasione concilium celebrant; novis instructis dolis, favore, et auctoritate principis freti, Athanasium deturbant; et in Alexandrina sede collocant Gregorium, qui, stipatus quinque millibus armatorum, fugato S. praesule, per vim et incendia Ecclesiam occupat. Athanasii itaque defensionem, iterum unicus et solus S. Julius pontifex assumit. Cum videlicet idem Athanasius cum Marcello Ancyrae episcopo aliisque, quos Eusebiana factio in exsilium amandari curavit, novum judicium instrui petiit, ut ex integro ejus et sociorum causa ad examen revocaretur. Qualem vero exitum isthaec causa obtinuerit, nemo est qui ignoret. Athanasius quippe, et Paulus episcopus Constantinopolitanus, Lucius Adrianopolitanus, Marcellus Ancyranus, Asclepas Gazzensis, alii longe plures a Julio et Romana synodo solemniter absoluti, et innocentes declarati fuerunt, digni propterea ut ad suas sedes sine ullo prorsus canonico impedimento reverterentur. Quod quidem judicium, ut tamquam irreformabile a cunctis haberetur, idem Julius papa iis omnibus conditionibus praemunivit quae in jure exprimuntur. Videlicet Eusebianae factionis auctores canonicis citationibus 418 Romam venire pulsabat, rationem reddituros de iniquis judiciis habitis in Tyria et Antiochena synodo, secutus in hac parte, ait Theodoretus, Ecclesiae canonem, quo cautum erat ne altera inaudita litigantium parte judicia haberentur, neve in absentes quandoque sententia caderet. Verumtamen Eusebiani causae diffisi, scientes Romanorum militum copiis et commentariensibus haud posse patrocinari, varias, inutiles et fallaces excusationes praetexuere, temporis sibi praefixi brevitatem allegantes, bellum principis in Persas offendiculum itinerantibus esse, et id genus alia adducentes, quae dissimulationi, tergiversationique favere arbitrabantur. 4. Nihilominus tamen, cum eorum judicia rescissa atque abolita a Julio et Romana synodo audierunt, minime attendentes quod omnium cura ad Romanum spectat pontificem, ut ait Sozomenus, vel quod Romana Ecclesia privilegium habet prae caeteris, ut scribit Socrates, Eusebiani graviter commoti convenerunt denuo Antiochiae in unum, et epistolam verbis elegantibus ornatam ad Julium scribunt, eamque plenam ironiae, et injuriarum non expertem gravissimarum. Hanc Eusebianorum commotionem idem Sozomenus narrat. Sed rei veritatem magis perspicue comprehendimus ex genuina Julii pontificis epistola, in qua, singillatim eorum objectis occurrens, falsa ipsorum argumenta evertit, et Romanae sedis jura, tamquam ex consuetudine ab apostolis derivata, validissime defendit. Querelarum summam diligenter satis ex Julii epistola extraxit Severinus Binius, hoc ordine eas recensendo. Prima, quod indigno animo tulissent se Roma esse citatos. Secunda, praestitutum concilii habendi terminum nimis angustum fuisse. Tertia, aegre ferentes Acta Tyrii conventiculi a Julio iterum examinari, indignum esse scribebant, alia synodo retractari quae in alia jam stabilita essent, ac per Julum ea labefactari quae ab ipsis judicata erant. Quarta, ut Romanae Ecclesiae judicium, quod est omnium haereticorum insigne, proprium subterfugerent, illud inculcarunt, nequaquam ex magnitudine civitatum esse aestimandas dignitates episcoporum. Quinta expostularunt in Julium quod scribens ad eos, non tamen ad omnes nominatim litteras rescripsisset, quarum illa erat inscriptio: Eusebio cum sociis. Sexta demum, sua epistola ad Julium scripta conquesti sunt Athanasium, Marcellum aliosque episcopos, antea ab ipsis damnatos, in communionem catholicam susceptos esse. Addit Sozomenus eos suis litteris contestatos fuisse se numquam eum Julio pacem et concordiam inituros, nisi quae ab eis fuissent constituta probasset. 5. Nemo erit qui tantam haereticorum non miretur audaciam, sed cur? Quia cum Julio summo pontifice verbis contendebant, et eidem ea jura convenire negabant, quae ab apostolis esse derivata antiquitas docuit? Quid interea arbitrabimur? Eos melius sensisse de Romanorum pontificum juribus et praerogativis quam judicaverint de Christi Domini divinitate et divini Verbi cum Patre consubstantialitate. Haec autem de Christo Domino negare minime veritos esse, omnibus exploratum est. Igitur si Eusebiani nulla alia ducebantur lege quam solius arbitrii, non mirum quod nullo ecclesiastico praecepto obtemperare voluerint, et, ut suam pervicacem contumaciam specioso aliquo colore tuerentur; canones confingebant, quibus cautum esset unius synodi judicia alterius synodi cognitione et decretis non posse dissolvi. Sed quale effigium commentiebantur? Ipsi in primis plures synodos coegerant ad Nicaena statuta abolenda. Deinde quando a summo pontifice Julio Romam vocati fuerunt ad causam dicendam, judicis incompetentiam (ut aiunt) non allegarunt. Citationem seu vocationem non impugnarunt. Moram dumtaxat adhibuerunt, et ad tergiversationes varias recurrentes, cum diutius pontifex eorum adventum exspectare non posset, et clam arrepta fuga ab eorum legatis, qui synodorum Tyrii ac Mareoticae Acta inconsulte inter pontificias 419 manus reliquerunt, rerum omnium veritate perspicue cognita, in Athanasii et sociorum favorem absolutionis decretum expeditum fuit; in irritum missis omnibus Actis quae in Oriente per fraudes atque calumnias, per vim atque tyrannidem confecta fuerant. Tunc ergo intelligentes omnes suae nequitiae artes prorsus esse patefactas, et Romanae sedis judicio overas, contendere coeperunt istiusque auctoritatem audacter impugnare. Voluissent enim ut Romanus pontifex in eorum pravas opiniones descenderet, nefaria decreta ab ipsis condita confirmando et rata habendo. Hoc tamen novum studium pravamque ambitionem, tamquam contrariam Pauli apostoli sanctionibus, et Patrum doctrinis, potissimum refutat S. Julius papa, et novitatum auctores his verbis exagitat, quae mire in eos quadrant qui a conciliis ad concilia numerosiora appellationes dumtaxat fieri posse atque debere sibi confingunt: An ignari estis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc quod justum est definiri possit? Quapropter si isthic hujusmodi suspicio in episcopum concepta erat, adhuc ad nostram Ecclesiam referri oportuit. Nunc autem nos, quos certiores minime fecerunt, postquam jam egerint quod libuit, suffragatores suae damnationis, cui non interfuimus, esse volunt. Non ita se habent Pauli ordinationes, non ita Patres docuerunt, sed fastus iste et novum studium est. Obsecratione tandem usus summus pontifex, contumaces Eusebianos audire hortatur: Quae (ait) accepimus a beato Petro apostolo, ea vobis significo, non scripturus alioqui quae nota apud vos esse arbitror, nisi facta ipsa nos conturbassent. Et enumerans omnia mala quae in Ecclesia corum studiis et machinationibus contingebant, ut a similibus in posterum se abstineant seseque iis opponant, contra eos scribentes qui talia auderent, summa animi moderatione obsecrat, ne apud ethnicos ridiculi efficerentur. 6. Jam vero si latius de hac Julii epistola ad Eusebianos scripta disserere vellem, clarius ostendere possem apostolicae sedis auctoritatem, de qua pontifex facit mentionem, in divino jure et apostolico canone esse fundatam, ut satis erudite probavit cl. Christianus Lupus, adducendo varia exempla ex ecclesiastica historia desumpta; et ea videlicet quae vel ex Eusebii Caesariensis Historia, vel ex aliorum scriptis ipse doctus vir desumi posse arbitratur. Addit quoque vulgatum Tertulliani testimonium contra Praxeam in Montani causa ad Zephirinum appellantis, et Antiocheni concilii decretum contra Paulum Samosatenum latum, quod pondus non obtinuit, nisi post Dionysii Romani confirmationem, ut ipsi alias descripsimus, in adornanda Eusebii Caesariensis Latina Rufiniana editione. Haec itaque et id genus alia exempla, ad quae praestantissimi viri provocarunt ad explicandum divinum et apostolicum jus RR. PP. concessum pro appellationibus quibuscumque suscipiendis, in praesens praetermittimus, ne extra campum vagemur, neve ab aliis jam actum agere videamur. Insistimus dumtaxat laudato papae Julii testimonio, cui Eusebiani se opponere minime ausi sunt. Quis porro credet vaferrimam illam haereticorum factionem, odio atque furore contra Athanasium agitatam, siluisse, si falso Julius pro suis juribus tuendis et consuetudinem Ecclesiarum et apostolorum ordinationes et PP. doctrinam adduxisset, maxime cum eos exagitasset quod nimio ambitu laborarent et novis rebus studerent? 7. Sed hanc consuetudinem et divini juris exercitium quod non impugnarunt Eusebiani, negarunt saltem Quesnellus et Launoius. Qui quamvis concedant Julium Athanasii aliorumque causam anno 341 examinare 420 voluisse praesentibus etiam legatis, quos Ariani hunc miserant, dissimulant tamen fuisse absolutos, et suis sedibus restitutos, et tantummodo asserverant concilium Romanum tamquam ex utriusque partis compromisso indictum et celebratum fuisse. Nullam ergo supponunt in Romano pontifice auctoritatem praeter eam quam accepit a litigantibus. Sed et Launoius, adhuc simili fallacia usus, contendit Julium Athanasii causae judicandae arbitrum ab ipsis Eusebianis fuisse institutum, ea videlicet ratione, ut nonnisi ipsis petentibus judicare potuisset. Quemadmodum in quibusdam dissidiis absolvendis ii facere solent, qui, relictis ordinariis et a lege institutis judicibus, compromissum facientes, novos arbitros sibi eligunt. Ut autem Joanni Bono, amico suo, Launoius fucum faciat, verbaque vendat, sequentia Athanasii verba subjicit: Haec quidem Egyptii ad omnes et ad episcopum Romanum Julium scripserunt. Quia et Eusebiani ad Julium litteras misere, et ut nos terrerent synodum jusserunt convocari, et ipsi Julio, si vellet, arbitrium causae detulerunt. Verumtamen cum Quesnelli, tum Launoii fabulationes statim corruere, produnt ipsa Julii papae verba in praecedentibus laudata. Qui altius repetens legitima judicis jura, vetustam allegat consuetudinem, apostolorum ordinationes, et PP. doctrinam. Debuisset ergo potius ipsis objicere compromissum ab eadem Eusebianorum factione jam factum; istudque evulgare, ut cunctis innotesceret, se non alia ratione in Orientalium synodorum negotiis miscuisse, nisi quia convenientes ad invicem litigantes judicandi facultatem eidem detulerunt. Contra vero eos tamquam adversarios quasi de ignorantia insimulat, vellicatque dicendo: An ignari estis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc quod justum est definiri possit? Non erat ergo in Eusebianorum potestate arbitrum constituere Julium, et compromissum facere, ut is secundum justitiae et aequitatis leges causam litigantium definiret. Sed judicandi de Ecclesiae et episcoporum rebus a Deo acceperat, et ab apostolorum tempore in talium jurium possessione Romanus pontifex perseveravit. Inepte nimis quoque Launoius Athanasii verba adduxit, ut Eusebianorum ad Julium provocantium voluntatem et scopum expiscaret. Ex iis enim verbis quid aliud colligitur, nisi Eusebianos ad jactandum se bonam causam habere, atque ad deterrendum S. episcopum Athanasium, jampridem sponsionem dedisse, aut Romanae synodi, aut ipsius Julii judicium, sicuti apostolicae ordinationes et consuetudo poscebant, ratum habituros. Arbitrium enim non habet significare compromissum, vel istud importare, ut contendunt ambo adversarii; sed apud Latinos illius aetatis, judicium, seu imperium indicat, quae ab habentibus legitimam auctoritatem dumtaxat derivare solent, ut ex Horatio et Cicerone probare possemus. 8. Sed nondum Athanasii verborum vim perfecte assecuti sumus, nisi perpendamus neminem deterreri posse ex arbitrarii judicis sententia, vigore compromissi lata, quod compromissum haberi non potest, nisi litigantes inter se convenientes spondeant pacifice stare velle secuturo judicio. Cum igitur Eusebiani litteras dantes ad Julium pontificem, ut, si vellet, ipse, synodo omni remota, judicaret Athanasium deterrere voluerunt, jam ad illud tribunal provocare intendebant, citra quod non amplius illis licebat tergiversationes quaerere, appellationes interponere, quia peremptorium et ultimum judicium erat proferendum, quo supposito, ut ipsi Eusebiani in votis habebant, Athanasio amplius ad suam Alexandrinam Ecclesiam redire non fuisset concessum. Peremptorii enim et ultimi judicii ea conditio est, ut condemnato omnis spes auferatur amplius dissidendi, ac propterea hoc judicii genus dumtaxat terrorem incutere potest. Eusebiani ipsi praeterea non ex jure compromissi, sed verae appellationis suos legatos Romam mittere coacti fuerunt, qui nusquam de concilio habendo unum verbum protulerunt, nisi quando, videntes se convictos atque 421 superatos ab Athanasii legatis, eorum causam pessumire praesenserunt. Legitimum ergo judicem totius dissidii Julium primo habere non recusabant. Tunc dumtaxat recusare coeperunt, quando turpiter ab adversariis legatis convicti prorsus conflictabantur. Hocce factum hisce verbis Julius ipse Eusebianos exagitans, objecit: Siquidem vestri legati Macharius presbyter, et Hesychius, Martyriusque diaconus, nullo modo cum huc venissent pares presbyteris ab Athanasio missis, ac semper ab illis convicti refutatique, concilium indici a nobis postularunt, litterasque, et ad Eusebianos, et Athanasium Alexandriam, quibus convocarentur, mitti, ut eorum omnibus justo judicio causa cognosci posset; tum enim se de Athanasio probaturos esse quod jam nequirent. Nec suspicari liceat Julii verba esse intelligenda de privata aliqua disceptatione inter utriusque partis legatos habita. Nam sanctus pontifex immediate, ad judicii et quaestionis solemnitatem indicandam, haec subdidit verba: Publice enim coram nobis Martyrius et Hesychius refellebantur, Athanasii presbyteris cum fiducia alacriter resistentibus. Martyrius vero cum suis, si vera dicenda sunt, ubique profligabantur, ac proinde concilium generale postulavit. Non primum igitur de generali habenda synodo postularunt, nisi quando causam, quam agebant, cecidisse intellexerunt. Tum enim haereticorum schismaticorumque agendi rationem secuti, a summi pontificis judicio se abalienare statuerunt, atque rebellium tergiversationibus S. P. fallere quaerentes, concilium indici postularunt. Interea tamen hanc petitionem nullum prorsus robur habuisse exploratum est. Nam pontifex ea usus potestate quam divinitus acceperat, juris regulas secutus, Marcellum et Athanasium, tamquam omnium criminum insontes declarat, et in communionem recipit; irrita et nullarum virium declarat monumenta Actorum quae in synodis Tyrii et Mareotae confecta fuerant, ita ut ipsi Athanasii et caeterorum catholicorum accusatores desperatione acti, ne forte calumniantium poenas juxta canonum decreta subirent, de nocte ex urbe Roma profecti, fugam arripuerunt. Verumtamen ad irregularem horum legatorum fugam Julius ipse pontifex animadvertens, lenitate summa adhibita, ad exitum perducere nisus est gravissima Orientalium dissidia. Quare admissa eorumdem legatorum appellatione, quamvis nulla urgeretur necessitate ad concilium cogendum, Eusebio et sociis per epistolas jussit Romam ad concilium habendum venire. Sed schismatica illa factio cum tergiversationibus et diuturna temporis prolatione pontificis spem adhuc frustrasset, denuo in concilio Athanasium et socios nullius criminis reos esse declaravit, dignosque esse decrevit ut suis sedibus a quibus per impotentiam expulsi fuerant restituerentur. Igitur Julius quasi rationem reddere volens de iis quae a se ipso gesta fuerant, eos hisce verbis compellat: Oportebat igitur vos, dilectissimi, huc accedere, et nequaquam tergiversari, ut res ad finem deducatur. Id enim ratio requirit . . . . Venissent enim, ut dixi, si de sua causa bene sperassent. Numquam enim Eusebiani R. P. denegarunt jus evocandi Orientalium Ecclesiarum episcopos, neque se exemptos praedicarunt ab illo obsequii debito quo totius Christiani orbis Ecclesiae sanctae apostolicae Romanae sedi obtemperare tenentur. 9. Launoius tamen se ab harum rerum serie perstrictum intelligens, sequens effugium excogitavit, dicendo: Neque Julii papae decreto, neque Romanae synodi sententia Athanasium suae sedi restitutum; sed Sardicensium judicio, quae synodus, Romana synodo longe numerosior, quidquid a Romana synodo gestum fuerat confirmat. Pessimum ratiocinium contra omnes juris et dialecticae regulas constructum. Judicandi enim jus cum decreti jam lati exsecutione confundere satagit, ut inde male inferat Romanorum PP. judicia parum nihilumve esse pendenda, nisi a generalibus synodis confirmata et tamquam rata habeantur. Sed dicat an jure vel 422 injuria cum Julii, tum Romani concilii judicium et sententia fuerint retardata? Non jure quidem, cum tam Eusebiani quam Athanasius et socii Rom. pontificem tamquam judicem habere non recusarunt, ut ex antecedentibus innotescit. Injuria igitur Arianorum factio sese Julii et Romanae synodi statutis opposuit, cui cum Constantii imperatoris auctoritas et violentia patrocinaretur, ne Athanasius et alii suis sedibus restituerentur cautum fuit, sed ipsos Sardicenses nullum robur nullamque confirmationem Julii judicio et Romanae synodi sententiae addidisse Launoium et Quesnellum animadvertere oportebat, cum solemni sequenti declaratione usi fuerint: Qua ex re aequitas judicii fratris et coepiscopi nostri Julii liquidissime apparebit, qui non temerario consilio, sed matura deliberatione sententiam tulit, adeo ut nihil relinquatur dubii de communione fratris nostri Athanasii. Cadit quoque aliud effugium de synodo longe numerosiore, cui ambo nostri adversarii insistunt. Non enim synodorum auctoritas ex majori vel minori PP. numero desumenda est; sed ab eo qui potestatem habet illas cogendi, et a canonicis apostolicisque regulis in judiciorum forma et ordine servandis, ut perspicue indicavit sanctus Leo Magnus in epist. 80 ad Anatolium Constantinopolitanum, de qua verba faciemus cap. 10 sequentis libri. Quare si adversariorum argumentum staret, nec Sardicense concilium potuisset Athanasii et sociorum causam cognoscere, cum haec jam saepius fuisset definita: Primum quidem in nostra provincia (ait Athanasius) cum ad id coissent propemodum centum episcopi, secundo Romae nobis caeteris adversariis Eusebii comparentibus. Fuerunt autem in eo consessu plusquam quinquaginta episcopi. Si ergo judicii pondus atque auctoritas ex episcoporum numero desumeretur, potius stare debuissent decreta Alexandrinae et Romanae synodorum, quam Tyri et Mareoticae. Istis quidem numerosior fuit cum Alexandrina, tum Romana, in quibus Athanasius fuit absolutus, et suae sedi restitutus. De hac postrema etiam loquens, idem Athanasius in secunda apologia ait: Presbyter enim Vitus plures episcopos quam quinquaginta ad concilium adduxit, ubi et nostra defensio recepta fuit, et digni habiti sumus communione et agape. Sed praeter Romanum pontificem et episcopos a Vito presbytero ad concilium adductos, alii quoque conventui forte interesse potuerunt, quod nos affirmare certo haud possumus, ob monumentorum inopiam. Verum hoc nostrorum adversariorum effugium jam pridem evertit sanctus Leo Magnus increpans Anatolium, qui arbitrabatur sibi patrocinari numerosiorem synodum Chalcedonensem ad antiquandum Nicaenum canonem de Ecclesiarum juribus et privilegiis. 10. Hanc vero antiquam tantorum apostolicae sedis jurium possessionem, quam litigiosam facere multis variisque modis Eusebiani nisi sunt, tandem Ursacius et Valens ad poenitentiam adducti, sub jurejurando in posterum tamquam ratam et firmam habituros esse sequentibus verbis testati sunt: Quin, et hoc promittimus (aiunt) numquam si aliquando Orientales atque adeo ipse Eusebius velit malitiose eum ad judicium vocare, nos citra tuam sententiam eo abituros. Vel ut melius legimus in fragmentis S. Hilarii: Citra tuam conscientiam non adfuturos. Non ergo ex horum factorum serie dubitare possumus jam ante Sardicense concilium illam consuetudinem apostolicam obtinuisse ut Romani pontifices episcoporum appellationes exciperent; de horum causis vel in synodis vel extra synodos judicasse, neque cuiquam licitum fuisse extra Romani pontificis conscientiam de episcoporum causis judicia proferre. Cadit igitur totum illud aedificium, quod adversarii Launoius et Quesnellus ex solis Sardicensibus 423 canonibus construere tentarunt, ut contenderent nullo alio jure quam ecclesiastico ex Sardicensi concilio derivato posse R. P. appellationes episcoporum in provincialibus Orientis synodis damnatorum excipere et judicare. Nec Launoio potissimum Bellarminum exagitanti ad Gelasii papae testimonium provocare liceat, qui in epistola ad episcopos Dardaniae scripsit: Non reticemus, quod cuncta per mundum novit Ecclesia, quoniam quorumlibet sententiis ligata pontificum sedes beati Petri apostoli jus habeat resolvendi, utpote quod de omni Ecclesia fas habeat judicandi; neque cuiquam de ejus liceat judicare judicio: siquidem ad illam de qualibet mundi parte canones appellare voluerint, ab illa autem nemo sit appellare permissus. Nam quod Bellarminus has voces suppresserit, canones appellari voluerint, solo canonico seu ecclesiastico jure R. P. appellationes excipere posse contendit, illudque jus ab Ecclesiae conciliis dumtaxat esse repetendum, quare pro publica omnium utilitate ita faciendum esse decreverit. Ita Launoius ratiocinatur, injuria quidem Bellarminum exagitando. Siquidem Gelasius papa in sua epistola minime recessit a suorum praedecessorum sententiis, qui, ut vidimus, affirmarunt Romanae sedis episcopos divino jure posse de omnium Ecclesiarum causis judicare, quin alicui liceat judicare de ejus judicio. Neque nostra aut Bellarmini argumenta infirmari possunt iis vocibus, canones appellari voluerint. Nam eo loci Gelasius non usurpavit illam vocem canones pro conciliorum decretis, ut perperam adversarius explicare conatur, sed eam adhibuit pontifex ad innuendam regulam illam divina dispositione stabilitam, et usu firmatam, qua beati Petri sedi jus datum fuit resolvendi omnium Ecclesiarum judicia, neque cuiquam de ejus judicio liceret judicare. Et ne videar fabulationibus verba vendere, rogabo Launoium potissimum an umquam Gelasii epistolam de qua agimus lustraverit? Jam lustrasse credendum est, cum de fraude Bellarminum arguat, quod has voces, canones appellare voluerint, suppresserit. Igitur debuit ei innotescere praedictam epistolam hunc titulum perferre: Acacium solius apostolicae sedis judicio jure damnatum Gelasius ostendit. Non potuit ignorare quemadmodum in epistolae corpore agens pontifex de Sabellii damnatione, et de profligata in Nicaena synodo Ariana haeresi, atque de aliis et aliis synodis ob diversas occasiones tum habitis, nullum Christianum latere poterat, uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesiae probavit assensus, non aliquam magis exsequi sedem oportere, quam primam, quae unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, quem beatus Petrus apostolus Domini voce praeceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet. Narrat ergo hic quemadmodum apostolica sedes Domini praecepto illud principatum obtinuerit, et semper retineat, quae sua auctoritate unamquamque synodum habeat confirmare, et continuata moderatione custodire. Profecto si unamquamque synodum confirmat, cur Launoius de synodis generalibus id verum non esse contendit? Praeterea Gelasius ipse ut probaret divino jure apostolicam sedem usam fuisse in Acacio damnando, numquam ad synodorum canones provocat, sed ad eos pontifices suos praedecessores, qui de similibus causis judicaverunt, nullo habito prorsus respectu ad Sardicensium PP. sanctiones. Quare ibidem hoc aliud tamquam suae supremae auctoritatis argumentum adducit: Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes frequenter, ut dictum est, more majorum etiam sine ulla synodo praecedente, et absolvendi quos synodus inique damnaverat, et damnandi, nulla existente synodo, quos oportuit, habuerit facultatem. Deinde sequentia subjicit exempla, quae mire suffragantur quaestioni de qua in praesentiarum agimus: Athanasii Alexandrini videlicet, 424 ab Orientalium synodis damnati, sed ab apostolica sede absoluti; Joannis Constantinopolitani, quem catholicorum praesulum synodus damnaverat, et sedes apostolica etiam sola, quia non consensit, absolvit; itemque sanctae memoriae Flaviani, pontificum Graecorum congregatione damnati, quem pari tenore, quoniam sola sedes apostolica non consensit, absolvit . . . . . . . . . et impiam synodum (intellige latrocinalem Ephesinam) non consentiendo submovit, ac pro veritate ut synodus Chalcedonensis fieret sola decrevit. Nullum porro in his adducendis exemplis Gelasium ad Sardicensium canones respectum habuisse, manifestum est. Nam, ut vidimus, haec jura apostolicae sedi adjudicata fuisse asseverat ex Dominico praecepto, et in illorum privilegiorum possessione semper Romana Ecclesia permansit, quamvis haeretici schismaticique invidia et odio acti de legitima hac possessione quaestiones excitare magna animorum contentione nisi fuerint. Deinde, ut hactenus vidimus, etiam septennio antequam Sardicense concilium cogeretur, Romana Ecclesia ejusmodi jura exercuit sanct. mem. Athanasium absolvendo. 11. At demus Launoium haec omnia dissimulare debuisse, ut impune et solo rixandi animo Bellarminum doctum virum exagitaret. An forte id aeque facere poterat Quesnellus, qui in adornandis S. Leonis Operibus non semel hujus epistolam 89, quae est ad episcopos Viennensis provinciae, inter alias eum lustrare oportuit? Ipse quidem S. Leo de appellationum jure agens, S. Julii P. testimonio suffragatur, nec ab alia origine quam a divina institutione illas derivari amplissime affirmavit. Nullum igitur ad Sardicenses canones habens respectum ita scribit apostolicam sedem pro sui reverentia ab omnium provinciarum sacerdotibus innumeris relationibus fuisse consultam, et per diversarum, quemadmodum vetus consuetudo poscebat, appellationem causarum, aut retractata, aut confirmata fuisse judicia. Ad hoc quidem testimonium animadvertit Quesnellus. Sed relicta praecedenti loquendi phrasi de judiciorum auctoritate per litigantium compromissum accepta, nihilominus istorum verborum vim minuere nisus est, ita ad suae editionis marginem annotando: Appellationes non nisi ex consuetudine veteri sibi vindicat. Quantum vero isthaec annotatio Quesnellianae causae prodesse possit, minime video. Immo intelligo Quesnellum aut de oscitantia, aut nimia fraude convinci posse. Nam ibidem S. pontifex, ex innumeris consultationibus appellationibusque ad apostolicam sedem factis, vetustam utique consuetudinem explicare intendit, cum jam in praecedenti ejusdem epistolae capite disseruisset de ecclesiastici regiminis forma, eo ordine a Christo Domino disposita, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocavit, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velit in corpus omne manare, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Duplici itaque titulo consultationes appellationesque ab omnium Ecclesiarum sacerdotibus ad apostolicam sedem deferri S. Leo ibidem affirmavit: divino, nimirum, ob ecclesiastici regiminis formam a Christo Domino institutam, et facti titulo, quem ex vetusta consuetudine probare intendebat per appellationem diversarum causarum, aut confirmata fuisse aliorum episcoporum et synodorum judicia. Nec audeat Quesnellus contendere hanc regiminis formam, ecclesiasticorumque judiciorum rationem, aut episcoporum dignitatem, aut Ecclesiarum auctoritatem laedere posse. Nam ipse S. pontifex haec mirifice ex divina dispositione inter se cohaerere asseverat, subdens: Quoniam sollicitudo nostra, non sua quaerens, sed quae sunt Christi, dignitatem divinitus datam, nec Ecclesiis, nec Ecclesiarum sacerdotibus abrogabat. Nullum enim dignitatis aut alienae auctoritatis jus laedi potest in episcopali ordine, si omnes, quaerentes quae Jesu Christi sunt, istius dispositiones pervertere non audeant, et in fidei rebus et Ecclesiarum negotiis supremo capiti adhaereant, per quod coelestia dona 425 in omne corpus manare debent. Nec enim (subjicit etiam) divinorum mysteriorum participes esse possunt qui a Petri soliditate recedere audeant. 12. Huic autem Petri soliditati adhaesisse Athanasium, et ab ea Arianos Eusebianosque recessisse, hactenus in praecedentibus explicavimus. An vero in hujus causae judicio pro Athanasio vel pro Eusebianis Quesnello stare placuerit, non satis dilucide ego conspicio. Illud unum tantummodo intelligo, nostrum adversarium omnes sui studii nervos intendisse, ut appellationum jus Romanis pontificibus dumtaxat ex Sardicensibus canonibus adjudicaret, hosque canones in Athanasii gratiam conditos, ad ipsius etiam mentem, velut ex praejudicio quod ipse Romam petens creaverat, esse constitutos. At quis umquam sincerae veritatis inquirendae studiosus sine stomacho haec poterit legere: episcopus injuria communione et episcopali sede privatus, et per nequitiam missus in exsilium, si provocet ad Petri solidam sedem, praejudicium sibi creat, aliorum jura infringit, si capiti per quod in membra divina dona dimanant adhaereat, quaerendo simul quae Jesu Christi sunt et ad ejus Ecclesiam pertinent? Praejudicium utique sibi creavit, cum in Arianorum, tum in Quesnelli sententia; minime vero in recta orthodoxorum opinione. Quibus cum cordi insit divinis obtemperare mandatis, et numquam Christi Domini dispositiones et ordinem divinitus constitutum pervertere, semper ad illud tribunal provocandum esse docuerunt, quod ab ipso Ecclesiae fundatore obtinuit firmitatem, ut innumeris exemplis ab aliorum scriptis mutuatis (si expediret) probare possemus. 13. Progreditur Quesnellus ratiocinari, atque jam insertis octavae dissertationi tribus illis memoratis Sardicensibus canonibus, quid supposuerint PP. in illis regulis edendis inquirit, et explicare aggreditur. Primo supponunt (ait) episcopum a proprio suae provinciae concilio sententiam excepisse: sed eumdem injuriam sibi factam existimantem postulare ut concilium renovetur. Ut sensim autem in suam persuasionem de novo jure Romano pontifici per concilium concesso traheret lectorem, Osium Cordubensem haereticorum artibus defatigatum describit, qui optimum censuit, si alicui a concilio daretur facultas dijudicandi utrum et quando appellationi locus esse deberet, ne ecclesiastica judicia paterent magis nebulonum quorumdam artibus, quam saecularia. Habes enim ait, codicis lib. septimo, titulum 65, etc. « Quem potius (subdit) hoc munere decorasset synodus, quam pontificem Romanum omnium patrem, et in quo sancti Petri apostoli memoria honoranda erat? Synodus enim provincialis suspecta erat damnato, vicinarum provinciarum episcopos eam ob causam congregari e re ecclesiastica non erat. Hoc igitur oneris Romano datum, cui nec operosa inquisitione aut totius negotii accurata discussione ad id opus erat, sed summatim tantum vel ex litteris priorum judicum cognoscere: sicut saeculari judici facile est statim decernere quorum appellationes recipere permittant juris civilis leges. » Sed falsam fictitiamque esse hanc Quesnelli suppositionem, quis non videt? Supponit Sardicenses PP. novum jus Romano pontifici concessisse, ut hunc omnium patrem, et in quo S. Petri memoria honoranda erat, universa Ecclesia veneraretur. Igitur in Quesnelli opinione antequam hujusmodi canones conderentur, R. P. illicitum erat judicare aut de synodis provincialibus, aut operosam adhibere inquisitionem pro restituendis in suis sedibus episcopis odio aemulationeque expulsis, aut denique pro declarandis irritis et invalidis ordinationibus eorum qui in depositorum sedes fuerant intrusi? Profecto, si quae conquaeruntur ex Quesnelliano systemate, starent, jam jus illud antiquum quod Julius papa Arianis objecit, et sibi convenire affirmavit, prorsus chimericum fuisset, et judicium ab ipso in Athanasii et sociorum causa, ante quinquennium saltem aut septennium, 426 prolatum, irritum et violentum diceremus, utpote prolatum ab eo qui nondum auctoritate pollebat. Judicasse autem Julium de Athanasii et orthodoxorum causa in dubium verti non potest. Nam praeter praecedentem epistolam Julii et Athanasii apologias in superioribus allegatas, exstat etiam alia ejusdem pontificis epistola scripta ad presbyteros, diaconos, et plebem Alexandrinam, qua eos hortatur ut Athanasium ad suam sedem revertentem alacritate magna suscipiant, qui ex tantis malorum periculis purus innocensque vobis restituitur, talisque non nostro dumtaxat judicio, sed ab universa synodo judicatus est. Nescio tamen quemadmodum Quesnellus in caeteris superius descriptis sibi constare possit. Ipse enim audacter Eutychetis appellationem ad sedem apostolicam negavit, contendens appellasse potius ad episcopos primarum Ecclesiarum, harumque synodos, atque tandem contendit ejusmodi fuisse Orientalium appellantium consuetudinem; hic vero de hoc novo jure Romanis pontificibus ex Sardicensibus canonibus concesso agi, hocce onus fuisse ipsis impositum, ut summatim tantum et ex litteris priorum judicum cognoscerent et decernerent quorum appellationes recipere permitterent juris civilis leges. Hoc autem quid est, nisi posse de decretis synodorum judicare, decernere in condemnatum jure vel injuria latam esse sententiam, hancque posse suspendere et in irritum mittere, donec pontifices, vel per se, vel cum aliis de praecedentibus judiciis pleniorem faciant inquisitionem? Concilium autem ad haec omnia exsequenda esse necessarium, non affirmat Quesnellus; nec revera necessarium dici debet, si summatim, et ex litteris priorum judicum illa omnia decernere atque etiam statuere potest. 14. Quesnellus nihilominus, in suis assertionibus constans, utique verbis contendit hoc appellationum jus de novo fuisse tum Romanis pontificibus et ipsi Julio adjudicatum. At quibus subsidiis id probavit? Forte confingendo Sardicenses eos canones apparentes quasdam habere contradictiones, quas, inter caeteros, eruditis explicationibus e medio sustulit jampridem cl. Christianus Lupus, vel affirmando Sardicenses PP. per posteriores cogitationes prioribus derogasse, ut nimirum ex posterioribus decretis priorum interpretatio accipi debeat, et septimo illo canone inter angustos limites illa R. P. auctoritas restringatur, quam in tertio et quarto canone amplissimam eidem adjudicarunt? Fallitur omnino Quesnellus. Canones illi nulla ratione inter se pugnant, et summum illud jus, quod in tertio et quarto canone comprobat pontificis Rom. auctoritatem in appellationibus accipiendis, magis magisque confirmatur in quinto, seu septimo canone, ut sit in ejus potestate vel judicare per se, vel causae judicium aliis delegare, vel litigantes partes ad se accire, vel novam synodum indicere, in qua solemnius totum negotium de quo quaestio agitatur ad novum examen revocetur. Itaque ne fabulari videamur, ad canones attendamus. Canon ille tertius in primis Eusebianam compescuit factionem, Nicaenos canones in spretum adducentem. Cum videlicet temerariis ausibus ex Ecclesiis ad eam non pertinentibus ipsa ejiciebat episcopos et clericos orthodoxos, et in horum cathedras et loca alios damnatos et haereticos intrudebat. Ut autem istius Eusebianae factionis temerariam agendi rationem Quesnellus occuleret, aut saltem dissimularet, non integrum exscripsit canonem, prout in Dionysii Exigui codicibus invenitur; sed, subductis fortasse oscitanter quatuor primis istis lineis: Osius episcopus dixit: Illud quoque necessario adjiciendum est, ut episcopi de sua provincia ad aliam provinciam, in qua sunt episcopi, non transeant, nisi forte a fratribus suis invitati, ne videamur 427 januam claudere charitati; subjecit dumtaxat reliqua, quae sequuntur: Videlicet, quod si aliqua provincia, etc. Hunc canonem, ut diximus, eruditis scholiis et notis illustravit cl. Lupus, atque animadvertit quatuor partibus constare; in quarum secunda damnata inveniuntur peregrina judicia ab Eusebianis potissimum fieri solita; in tertia agitur de judicibus synodorum provincialium, quorum interest Romano pontifici scribere, ut episcopale judicium ad sedem apostolicam referatur, ut Innocentius papa I in epistola ad Victricium Rothomagensem explicavit. Quarta denique illius canonis parte agitur de jure eo apostolicae sedis quod Quesnellus novum hactenus appellavit. Novum quidem illud dici non potest, quod ex divina institutione dimanat. Dimanare autem ex divina institutione, non ex canonico jure, quoad curam illam quam RR. PP. in universis Ecclesiis impendunt, ex hactenus scriptis innotescit, et tradit perspicue S. Leo Magnus in epistola ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, et Julius ipse papa in laudata epistola ad Eusebianos. Igitur cum tota controversia expedienda Julium inter et Eusebianos in hujus curae et auctoritatis exercitio et usu versaretur, quae ab Eusebianis factiosis in quaestionem adducebantur, idcirco ne in posterum, aut synodi provinciarum, aut alius quisquam catholicae Ecclesiae episcopus, apostolicae sedis decreta atque judicia contemnere aut infringere auderent, S. Petri tribunal in honore habendum esse declaraverunt: Ut ab iis qui judicaverint scribatur Julio Romanorum episcopo, et per propinquos provinciae episcopos, si opus sit judicium renovetur, et ipse cognitores praebeat. Si autem probare non potest causam ejus esse talem ut eam rursus judicari opus sit, quae semel sunt judicata non infirmentur. Profecto si haec canonis verba sine violenta interpretatione in genuino sensu accipiantur, ea referenda esse ad Eusebianorum audaciam contendentium S. Petri apostoli memoriam non esse honorandam, sed synodorum provincialium judicia firma et rata habenda esse, quin a quopiam possent aut rescindi aut aboleri. Igitur Sardicenses PP., qui similem audaciam frangere volebant, declararunt dumtaxat beati Petri memoriam esse honorandam, ut ab iis qui judicaverunt, etc. Neque aliam agendi rationem servarunt in quarto canone conscribendo, in quo agitur de episcopis per synodale judicium depositis, in quorum sedem nullum alium collocari volunt antequam Romanus pontifex, causa cognita, sententiam tulerit. De novo hic synodi judicium Rom. pont. judicio subjiciendum esse decernunt. Ut videlicet ratum habeant, et tamquam divino jure respondens declarent, quod ante quinquennium saltem sibi convenire Julius papa scripserat, quando ipso inconsulto Gregorium Cappadocem in Alexandrinam sedem intrusum cognoverat. Nihil ergo in duobus illis canonibus Romano pontifici adjudicatum fuit quod jure possessionis, ut aiunt, non obtinuerit. Quam pacificam possessionem irrito conatu denegare, aut perturbare, dumtaxat, nisi fuerant laesae fidei homines, qui quemadmodum Nicaenorum dogmatum regulas prorsus evertere atque abolere quaerebant, ita auctoritatem supremi judicis et canonum custodis oppugnare contendebant. Ut igitur in posterum, vel provincialia concilia factiosorum virorum hanc Rom. pontificum pacificam possessionem laedere aut infringere non tentarent, in illo Sardicae conventu duos laudatos canones tamquam Nicaenorum appendicem condere voluerunt, cum in praecedenti illa Nicaena synodo stabilitum fuisset Ecclesiarum privilegia et praerogativas esse servandas, et PP. dixerint: Romana Ecclesia semper habuit primatum, ut in Chalcedonensi synodo lectum fuit et nos in praecedentibus observavimus. Jam vero nunc nobis dicat Quesnellus quid in septimo canone habeatur, quo prioribus derogatum esse intelligamus? 428 In eo enim tam perspicue R. P. auctoritas in appellantium causis suscipiendis et judicandis explicatur, ut eo prorsus dirimantur Eusebianorum et cunctorum schismaticorum contentiones, negantium judices synodorum provincialium esse pulsandos ad praeteritorum judiciorum rationem reddendam, quod quidem necessarium ad cohibendam judicum in condemnatum impotentiam, odium atque furorem, Julius pontifex ex Nicaenis canonibus contra eosdem schismaticos probavit, scribendo: Qui bene sentiunt (ait) de iis quae egerunt, et in quibus ipsi judices fuerunt, non indignanter ferre solent si quod ab ipsis judicatum ab aliis excutiatur, quippe qui securi sint ea quae ipsi justa judicaverint injusta numquam fieri posse. Quocirca episcopi in magna synodo Nicaeae congregati, non sine Dei consilio permiserunt prioris synodi Acta in alia synodo examinari, ut et illi qui judices erant prae oculis habentes secundum de ea re futurum judicium, cum omni diligentia causam expenderent, et illi qui sententiam acceperant certo cognoscerent se non per simultatem priorum judicum, sed jure ac merito condemnatos esse. Ad sequentia, quaeso, verba animadvertat Quesnellus, ut intelligat hanc regulam jam ex apostolica consuetudine obtinuisse, et dumtaxat fuisse renovatam et explicatam in Nicaeno concilio. Quod si (subjicit S. Julius) istiusmodi consuetudo olim fuit, ejusque memoria est, et scripto prodita in magna synodo, eamque apud vos valere non sinitis, rem profecto indecoram facitis. Age vero canonem illum quintum Sardicensem, quem extra suam naturalem sedem Dionysii Exigui codd. exhibent, subjiciamus; quemque duabus vocibus omissis mutilum et obtruncatum Quesnellus adduxit, repugnantibus omnium interpretum versionibus. Hosius episcopus dixit: Placuit ut siquis episcopus delatus fuerit, et congregati ejusdem regionis episcopi, cum gradu moverint, et velut appellans confugerit ad beatissimum Romanae Ecclesiae episcopum, et velit ipsum audire, et justum esse aestimaverit ejus rei examinationem renovari, coepiscopis scribere dignabitur, qui sunt propinqui provinciae, ut ipsi diligenter et accurate singula perscrutentur, et ex veritatis fide de re sententiam ferant. Siquis autem postulet suum negotium rursus audiri, et ad suam supplicationem Romanorum episcopum judicare visum fuerit, ut a proprio latere presbyteros mittat, erit in potestate ipsius quodcumque recte habere probaverit. Et si decreverit oportere eos mitti qui cum episcopis sint judicaturi, habentes auctoritatem ejus a quo missi sunt, et hoc ponendum est. Si autem sufficere putaverit ad rei cognitionem, et episcopi sententiam, faciet quod prudentissimo ejus consilio recte habere videbitur. Responderunt episcopi: Quae dicta sunt placuerunt. Hunc igitur canonem duobus praecedentibus mire concinere animadvertit Christianus Lupus. Immo ad Romani pontificis auctoritatem magis explicandum illum editum fuisse, jam probant verba illa quae innuunt posse mittere presbyteros a latere legatos, qui aut soli, aut cum alterius provinciae vicinae episcopis, causam cognoscant et finiant; ne in infinitum appellationibus locus praebeatur. Verumtamen solis vicinae provinciae episcopis, sine Romanorum presbyterorum assistentia judicare haudquaquam permittit. Fateor quidem varias apud antiquos et recentiores scriptores hujus canonis occasione ab interpretibus excitatas fuisse quaestiones, ut videre est apud clariss. Christianum Lupum. Verumtamen nemo tam studiose et violenter illum interpretari nisus est quam noster adversarius Quesnellus. Is namque, facta pro arbitrio nova canonis instructione, et subductis iis vocibus quae plenam R. P. auctoritatem indicant in excipiendis et resolvendis appellantium causis, contendit judicium 429 renovari et concilium renovari, pro uno et eodem accipi debere. Addens praeterea: « Et vero si judicium pro sententia acciperetur, non fuisset dicendum in judicio, sed tantum judicio. Constat igitur concilium Romani episcopi hic intelligendum. At quale concilium, nobis investigandum est. Multiplex concilium Rom. pontifici subesse (asseverat). Et propterea praemissa vulgari illa distinctione graduum ecclesiasticae administrationis Romano pontifici convenientium, videlicet Urbis episcopi, Romanae provinciae metropolitae, suburbicariarum dioeceseon primatis, Occidentalis tractus patriarchae, in tota Ecclesia capitis et apicis, de diversis quoque synodis juxta causarum qualitatem disponere posse concedit. Sed cum ea cautione tamen, ut ipse solus numquam judicet, bene tamen habita ratione ad causas quas expendere eum oportet. Ita ut cum intra paroeciam, seu dioecesim propriam, ad eum appellatur a sententia judicis inferioris, appellantis causa judicanda sit a synodo paroeciali, seu ab ipso summo pontifice sui cleri consilio septo; cum ex provincia causa ad provincialem synodum spectet, cum ex dioecesibus suburbicariis ad dioecesanam, cum ex tractu Occidentali ad Occidentalem, cum ex aliis Ecclesiae partibus ad oecumenicam et universalem, nisi ex libera appellantium optione ac libello aliud significetur. Ad hanc, ni fallor, normam Sardicensis canonis sensus eruendus est, ac eadem ratione de Flaviani appellatione judicandum. » Lepida quidem, sed valde ingeniosa juris pontificii interpretatio, si stare posset. Sed quamvis varia a Quesnello adhibeantur fulcimenta pro ea sustentanda, attamen eam corruere faciunt primo ipsius canonis verba. Vetustissimi deinde interpretes, qui canonem explicarunt; denique vero papae Leonis aliorumque Romanorum pontificum agendi ratio, qui appellantium causis susceptis, vel immediate ipsi (ut aiunt) judicium peremptorium enuntiarunt; vel dumtaxat concilium generale cogendum decreverunt, quando publicam judiciorum solemnitatem necessariam esse crediderunt pro tollendis gravissimis dissidiis et schismatibus quae, ob diversas improborum hominum factiones, sanctissimarum Ecclesiarum statum nefarie cum catholicorum pernicie et scandalo vexabant, ad frangendam contumaciam eorum qui a fidei et disciplinae ecclesiasticae regulis aberrarunt, et ad reconciliandos poenitentes reos qui perpetrata crimina ejurassent, facta deinde solemni catholicae fidei confessione, atque tandem ad exsequenda omnia et singula apostolicae sedis statuta quae pro temporum ratione et negotiorum qualitate necessaria videbantur. Quatuor igitur sunt distinguenda. Primum, protestatio depositi episcopi reclamantis et appellantis a sententia sive judicio provincialis synodi; alterum, tribunal apostolicae sedis, ad quod appellatur; tertium, judicium ipsius apostolicae sedis, vel Romani pontificis in paroeciali synodo, vel in consistorio prolatum de appellantis causa, et juribus, et de praecedenti provincialis synodi sententia; quartum denique spectat ad exsecutionem ipsius apostolicae sedis judicii, quae cum multoties haberi non possit, vel sine novae synodi patriarchalis aut generalis coactione, idcirco RR. PP. mittunt e suo latere legatos, ut singula quae ab ipsis sunt definita fideliter exsecutioni demandentur. Non ergo verum est judicium renovari et concilium renovari pro uno et eodem accipi debere, ut Quesnellus comminiscitur. Nam facta appellatio judicii utique renovationem exigit, quod, velit nolit, adversarius fateri debet, minime vero aliam concilii convocationem. Siquidem expressis verbis in ultimo a nobis exscripto canone habemus: Si quis autem postulet suum negotium rursus audiri, et ad suam supplicationem Romanorum episcopum judicare visum fuerit ut a proprio latere mittat presbyteros, erit in potestate ipsius quodcumque recte habere probaverit. At quae libera potestas esset in Romanis pontificibus ad quodcumque probaverint, si ipsi jure non possent judicare, vel mittere de latere presbyteros, ut audiant negotium, propter quod appellans provocavit? Profecto si PP. 430 plenam Rom. pontificibus potestatem non adjudicarent, sed ad unum novum concilium dumtaxat pontificia jura restringere voluissent, aliam loquendi phrasim adhibere debebant, cum inter multa media apta pro nova rerum cognitione, libera facultas ipsis data sit illud eligere quod aptius et convenientius a prudentissimo eorum judicio judicabitur. Id expresse innuunt postrema illius mox recensiti canonis verba. Nimis interim Quesnellus sibi blandiendo laetitiam affectare intendit, quod Flaviani causam ad generalem synodum fuisse delatam vigore appellationis unice Sardicensibus canonibus innixae probare potuerit; et praeterea, variis adhibitis contortis interpretationibus, quas omnino fallaces esse in praecedenti Exercitatione ipsi perspicue probavimus, stylum censorium in Joannem David iterum convertit, huncque tamquam lusorem illusoremque exagitat, quod scripserit Flavianum ad unicum et solum Romanum pontificem appellasse. At quis hominis confidentiam apprime non intelliget, qui nostras rationes, non cerebro excogitatas, sed ex sinceris monumentis haustas, conferre voluerit cum tot tantisque naeniis, cavillis falsisque conjecturis, interpretationibus, quas ad novum systema firmandum roborandumque nimio studio congerere atque lectoribus exhibere sategit? ===CAPUT XI.=== Abolitis Ephesini latrocinii Actis, S. Leo varias epistolas scripsit ad Orientales. Sanctus Flavianus martyrio occubuit, et in hujus locum Anatolius suffectus est. R. P. non consentit in istius ordinationem, quoadusque solemnem fidei professionem juxta formam a se praescriptam non emittat. Ad hanc excipiendam quatuor e suo latere mittit legatos, qui Constantinopolim proficiscerentur. 1. Cum primum magnus Leo, ex Hilaro diacono, apostolicae sedis legato Romam revertente, notitiam habuit omnium rerum quae in Ephesino latrocinio contigerunt: quamvis gravi animi sui moestitia et dolore urgeretur ob catholicae fidei dogma collapsum et universalem omnium Orientis Ecclesiarum subversionem, tamen non se abstinuit a judicio ferendo; sed, absque ulla haesitatione, intrepidus ea usus est vigilantia et oeconomiae regulis quae maxime supremum ipsius totius Ecclesiae pastorale munus decebant, atque sua auctoritate et beneficio tot tantisque malis Chrysaphii artibus, Eutychetis blasphemiis et Dioscori impietate exortis, statim occurrere voluit; ut protinus eisdem mederetur, eademque penitus abolerentur. Primo itaque omnia praecedentia illius depraedatoriae synodi Acta, tamquam nulla atque irrita abolevit, ut non obscure Gelasius etiam papa indicavit ad Dardaniae episcopos scribendo. Itemque sanctae memoriae Flavianum pontificem (Graecorum intellige) congregatione damnatum, pari tenore, quoniam sola sedes apostolica non consensit, absolvit, potiusque qui illic receptus fuerat, Dioscorum, secundae sedis praesulem damnavit, et impiam synodum non consentiendo submovit, ac pro veritate ut synodus Chalcedonensis fieret sola decrevit. Nec mihi ex Launoii sententia objiciatur Gelasium summum pontificem ad ecclesiasticos canones respexisse quorum auctoritate et privilegiis dumtaxat Leonem Magnum usum fuisse laudata verba indicare videntur. Nam 431 S. Gelasius ipse explicavit quemadmodum quibusve regulis apostolica sedes insistens, ea rejicere consuescat quae in synodis male gesta fuerunt, vel ea rata habeat et confirmet quae veritati et justitiae sunt consona. Addit enim: Ubi etiam consequenter ostenditur quia male gesta synodus, id est contra Scripturas, contra doctrinam Patrum, contra ecclesiasticas regulas, quam tota merito Ecclesia non recepit, et praecipue sedes apostolica non probavit, per bene gestam synodum, id est secundum Scripturas, secundum Patrum traditionem, secundum ecclesiasticas regulas, pro fide catholica et communione prolatam, quam cuncta recepit Ecclesia, quam maxime sedes apostolica comprobavit, et debuerit, et potuerit immutari; bene vero gestam synodum juxta supradictum modum nova synodus nullatenus immutandam. Gelasium ergo ibidem egisse de judiciis a sola apostolica sede absque ulla conciliorum congregatione factis, ex totius epistolae contextu est manifestum. Quorum quidem judiciorum memorias pontifex colligebat ex authenticis apostolicae sedis archiviis, vel mente retinebat tamquam ocularis testis omnium quae in Flaviani et Eutychianorum causa contigerant. Ipse enim ad pontificatum fuit assumptus anno 492, et S. Leo ex hac luce migraverat 461. Vix ergo dubitare possumus apostolicam sedem, fidelem sacrarum Scripturarum, et doctrinae Patrum interpretem atque custodem, ad quarum normam sua judicia dirigit, potuisse in irritum mittere, omnem synodum quae hisce regulis non responderet; atque deinde sua decreta edita patefacere aliis episcopis, ne ratum habere auderent quod ab ipsa fuerat reprobatum. Hanc quidem agendi rationem secutum fuisse S. Leonem, constat ex mox describendis. Recurrente namque autumni tempore in quo Romae anniversaria synodus solemniter agebatur, episcopis caeterisque Ecclesiarum ministris qui huc convenerant male gestam depraedatoriam Ephesinam synodum indicavit, ne quisquam Dioscoro et Eutychianae factioni in posterum communicare auderet, sed omnes sancto Flaviano adhaererent. Miseratus praeterea super infelicem statum omnium Ecclesiarum Orientis, de generali cogendo concilio statuendum esse judicavit. Etenim cum totius causae summa ad ipsum omni divino et ecclesiastico jure esset devoluta, cum propter suorum legatorum reclamationem, tum propter Flaviani aliorumque appellationes, idcirco aptiora remedia seligere debebat, quae collabentem fidem firmarent, lapsos episcopos erigerent, contumaces et obstinatos damnarent; et iis qui, minarum timore acti, captivas manus impiis subscriptionibus praebuerant, libertatem impertirent ad solemniter retractandum. Hac de causa igitur idem S. Leo, blande suaviterque cum Theodosio imperatore agens, variis epistolis huic insinuare curavit ut sublato quocumque obstaculo, juberet omnia in eum statum restitui in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur. Suis hisce insinuationibus pariter Occidentalium episcoporum preces adjunxit, subjiciendo: Omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes. Ad quas supplicationes nulla alia ratione adducebantur, nisi ut gravissimis malis quibus Ecclesiae Orientis angustiabantur facilius et expeditius posset mederi. 2. Interim quoque ut solamen aliquod Flaviani necessitatibus praeberet, unam epistolam ad eumdem scripsit, ipsi maxime compatiendo ob gravissima mala quibus afflictabatur, et se dolere testatur eorum ruinas per quos veritas impugnabatur, et ipsa totius Ecclesiae fundamenta quatiebantur. Atque illum praeterea certiorem facit pro communi causa laborare, ut primitus ad ea quae universitati fidelium prosint pervenire mereamur. Haec autem epistola nobis indicat nondum S. pontifici Flaviani 432 mortem innotuisse. Quare erudite eminentissimus cardinalis Baronius, cui etiam Quesnellus suffragatur, annotavit variam fuisse de hujus sancti episcopi nece famam, ob diversas scriptorum sententias. Prosper enim, in Chronico, ait quod S. Flavianus inter manus eorum a quibus in exsilium ducebatur glorioso ad Christum fine transivit. Nicephorus asseverat triduo post decessisse. Apud comitem Marcellinum et in Graecorum Menologio legimus apud Epypam Lydiae relegatum, ibique taedio, dolore et tormentis confectum exanimatumque. Quibus similia habet breviculus Eutychianistarum: Ducitur in exsilium Flavianus et apud Epypam, quae est Lydiae civitas, seu superveniente seu ingesta morte defunctus est. Libellus synodicus, cap. 85, calcibus occisum dicit. Caedis auctorem, Acta Chalcedonensis synodi Barsuman monachum arguunt. Evagrius, lib. II Historiae, cap. 2, ex Eusebii Dorylaei fide, Dioscoro ejus mortem tribuit, a quo calcibus impetitus, ab ecclesia extrusus et interfectus dicitur. Sane ejus impulsu (ait Quesnellus) pessime affectum nemo dubitat. Plurimi tandem in concilio Chalcedonensi Dioscorum percussorem et homicidam Flaviani et alterum Cainum appellarunt. In hac porro tanta scriptorum varietate unum evidentissime constat, Flavianum videlicet, verberibus affectum maximisque aerumnis confectum spiritum emisisse. Et quamvis ejus mortis tempus certo definiri haud possit, tamen conjicere possumus non contigisse nisi anno sequenti 450, et in hieme probabiliter, ut ex successoris ordinatione facile evinci potest. Graeci ergo quotannis illius triumphum celebrant die 18 Februarii, qua translatio ejus Constantinopoli facta est sub Marciano. Hinc laudatus Baronius hocce praeconium in Graecorum Menologio descriptum refert: « Commemoratio S. Patris nostri archiepiscopi Constantinopolitani Flaviani, qui, ab impio Dioscoro et haereticis cum eo conspirantibus ejectus atque in exsilium missus, variis pressuris et aerumnis vexatus vita functus est. Quibus paria recinit Occidentalis Ecclesia eadem die. Unum denique minime praetermittendum censeo: nimirum, ipsum cardinalem Baronium, ex tot mox laudatis sententiis eam veriorem judicasse qua affirmatur Flavianum perrexisse in exsilium: immo contusum verberibus per milites, catenis vinctum fuisse perductum, illicque victricem animam auctam corona martyrii, triumphali pompa decoram, ad Deum migrasse. Sed in maximo honore Romanam Ecclesiam Flaviani virtutes habuisse, hujusque gloriosa pro fidei catholicae defensione certamina, produnt picturae illae musivo expressae in nobilissimo S. Crucis oratorio, quod ad dexteram baptisterii Constantini Hilarus S. Leonis legatus, et deinde istius in pontificali Romana sede successor, construxit. Quod integrum oratorium, etsi solo aequatum sub Sixto ob bella ingruentia in Italia, tamen ipsius memoria (ait Baronius) saltem in chartis restituta fuit. 3. Constantinopolitana interim Ecclesia sancto suo privata pastore, moerore et tristitia afflictabatur. Et eo magis, cum in defuncti locum Anatolium vidit subrogatum. Is namque cum jam pridem Dioscori Alexandrini apocrisarius fuisset, et imperatorum patrocinio tueretur, etiam in ecclesiasticis rebus administrandis, animum in Eutychetem hujusque factionem nimis propensum habere posse merito S. Leo arbitrabatur. Sed Anatolium post adeptam Constantinopolitanam sedem minime Dioscoro adhaesisse, pluribus argumentis demonstrari potest. Primo videlicet, quia certior factus Dioscorus omnia latrocinalis synodi Acta solemniter S. Leonem 433 cum Romano concilio abolita et irrita declarasse, ipse irarum impotens, Alexandriam reversus, habuit episcoporum conventum, in quo excommunicationis sententiam protulit in summum pontificem, idque scelus perpetravit, quod nullus perditorum hominum cogitasset. Ad quod gravissimum facinus dumtaxat decem episcopos lacrymantes et invitos potuit inducere. Qua occasione, pro ejus partibus minime Anatolium stetisse, certissimum est. Secundo Anatolius ipse, quasi praesentiens suam in Constantinopolitanum episcopum electionem minus gratam et acceptam, quinimmo maximopere multis de causis suspectam summo pontifici Leoni esse futuram, qui gravioribus motivis ex Nicaenis canonibus desumptis adductus detrectasset eum tamquam legitime electum habere, et cum ipso communicare, suis et imperialibus litteris, forte labente mense Maio scriptis, se in apostolicae sedis communionem in posterum habendum humillime petiit. Anatolii enim epistolam temporum injuria aut deperditam esse, aut adhuc in secretioribus archiviis asservari probabile est. Illius dumtaxat superest fragmentum, Graece et Latine in Quesnelli editione, quod (ait) ex Regio ms. cod. extractum, quodque lumen aliquod nobis exhibet pro historia quam describimus. Ex eo igitur intelligimus quod, vita functo Flaviano, Theodosius imperator curam suscepit ut Constantinopolitanus clerus inquireret qui eam Ecclesiam posset regere. Ac primo (ait) quidem demandavit religiosissimo ejusdem urbis clero ut ad gubernationem aptiores decernerent cum probatione, sibi electionem omnium praecipui reservans. Verumtamen imperatoris mandatum non facile pravos ambitus quorumdam motus potuit cohibere. Nam inter electores immoderata dissensione exorta, cunctisque hinc erga multos in varia studia scissis, iterum imperator jubet conquiri clericos in regia urbe, etiam ex aliis civitatibus, ob quaedam (ita ut fit) negotia degentes, quo inter illos praestantior absque ullo affectu in episcopalem dignitatem promoveretur. Quibus verbis indicatum est Anatolium se purgare voluisse ab ambitus nota, qua juste postulari poterat ob summam cum Dioscoro antecedenter habitam conjunctionem. Tandem ait se omnium suffragiis fuisse in episcopum primatem electum, non propter justitiam (ait) meam, sed ut Christus Jesus in me ostenderet omnem patientiam suam, juxta Apostolum. Electionem autem ordinatio excepit. Nam episcoporum Constantinopoli versantium synodus ad me ordinandum (subjicit) sine mora procederent. Haec dumtaxat de Anatolii electione et ordinatione ex laudato epistolae fragmento indicata sunt. Quare maxime dolendum est quod caetera desiderentur, ex quibus intelligeremus Anatolium non tantum postulasse a S. Leone consuetam communionem, sed ut praesertim ratam haberet et confirmare dignaretur suam in Constantinopolitanum episcopum electionem, de qua re varia ipsi in antecedentibus annotavimus, loquentes de Eutychetis appellatione, atque iterum explicabimus de Anatolii epistola post Chalcedonense concilium ad eumdem S. Leonem scripta disserentes. Adhuc tamen magis dolendum est quod Theodosii epistola in Anatolii gratiam ad eumdem summum pontificem scripta prorsus interciderit. Cujus sensa dumtaxat colligere aliqua ratione possumus ex ejusdem S. P. ad ipsum imperatorem rescripto. Ad quod animadvertens Baronius ait: Etsi infelix ab Eutychete atque Dioscoro deceptus, et in transversum actus, ratam habuit Flaviani damnationem, haud tamen eo impietatis profundo demersus est, ut auctoritatem R. Ecclesiae contemnendam prorsus existimarit: immo eamdem sedem omnium caput intelligens, non prius Anatolium a Dioscoro in locum Flaviani suffectum recipiendum putavit, quam ab ipsius R. P. probaretur assensu, deque his litteras daret ad S. Leonem, exploraturus ejus voluntatem, et auxilium imploraturus. Addit id exacte probari ex S. P. epistola, de qua mox dicturi sumus. Gravis tamen quaestio excitabitur, si hanc S. pontificis epistolam cum praecedentis Anatolii epistolae fragmento conferamus. 434 Nondum enim Anatolium fuisse sacra episcopali ordinatione initiatum, non obscure indicare videntur S. pontificis verba, qui suum consensum ad ordinationem illius suspendit, et fidei professionem exigit; quemadmodum etiam legimus in primo capite synopsis hujus epistolae. Sed clarius id etiam eruimus ex ipsis Leoninis verbis: Sed ne (ait) in praejudicium catholicae defensionis viderer egisse, de ordinatione ejus qui Constantinopolitanae coepit Ecclesiae praesidere nihil interim in alterutram partem temere scribendum putavi, non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Quae sane verba etiam absque violenta interpretatione explicari possent Anatolium nondum fuisse ordinatum, sed electum episcopum tantummodo fuisse; et tum Romani pontificis consensum exspectasse, ut sacrae ordinationis donum obtineret. Sed isthaec explicatio minime cohaeret Anatolii verbis, quibus fassus est episcoporum synodum Constantinopoli versantium sine mora ad eum ordinandum processisse. Quare, ad utriusque epistolae sensa concilianda, alterutrum esse affirmandum arbitror: nimirum, imperatorem ad S. Leonem scripsisse statim post Anatolii in episcopum electionem, et antequam ab episcopis ordinaretur; sibique fidenter fuisse blanditum, haudquaquam hujus ordinationem R. P. fore reprobaturum, et idcirco eodem spiritu quo motus fuerat ad procurandam Anatolii electionem paulo post egisse ut synodus eum ordinaret. Ex qua animadversione illud alterum necessario consequitur, videlicet fragmentum illud epistolae Anatolii extra suam sedem in Quesnelliana editione esse collocatum, et propterea post Theodosii epistolam debuisse locum obtinere. 4. Quidquid vero de praesenti valde ambigua quaestione dici possit, haud ad nostrum arbitror pertinere institutum. Potissimum cum apostolicae sedis jura integre salva custodita manserint ex Leonis agendi oeconomia, qui suspensus haesit in assensu dando Anatolii ordinationi, quoadusque certa atque solemnia testimonia non obtinuisset, cum de novi episcopi probitate et fidei sinceritate, tum etiam de iis cum quibus communionem habebat. Reverenter igitur agens cum imperatore, simul pontificiae dignitatis majestatem auctoritatemque tenens et exercens, petit ut imperator ipse aegre non ferat ipsius animi suspensionem, dicendo: Quod aequanimiter ferat obsecro vestra clementia; ut cum talem se erga fidem catholicam qualem cupimus approbarit, de sinceritate ipsius copiosius et securius gaudeamus. Quare ad abjiciendam quamcumque sinistram suspicionem, occasionem totius difficultatis quaerit amovere, non ardua exigendo, sed eum invitat ad id quod nullus catholicorum potest refutare. Videlicet, petit ut Anatolius in suam mentem revocet Graecorum et Latinorum PP. de incarnationis mysterio doctrinam, ex qua Nestoriana haeresis fuit jam condemnata; relegat simul quae a Cyrillo Alexandrino episcopo praedicata fuere in Nicaenae fidei expositione, quamque ab eo missam apostolicae sedis scrinia susceperunt. Ephesinae (ait) etiam synodi gesta recenseat, quibus contra Nestorii impietatem a sanctae memoriae Cyrillo inserta et allegata sunt de incarnatione Domini catholicorum testimonia sacerdotum. His addit ut non sperneret etiam recensere meam epistolam (intellige 24 ad Flavianum) quam pietati Patrum per omnia concordare reperiet. Cumque a se hoc quod eidem profuturum sit expeti desiderarique cognoverit, catholicorum sententiis toto corde consentiat; ita ut 435 sinceram communis fidei professionem absolutissima subscriptione coram omni clero et universa plebe declaret, apostolicae sedi et universis sacerdotibus atque Ecclesiis publicandam. 5. Quia vero haec omnia subdole dumtaxat atque apparenter ab Anatolio, cujus fides merito apostolicae sedi suspecta erat, potuissent praestari, quin Rom. pontifex ob locorum summam distantiam gestorum veritatem certo cognosceret, omnem curam adhibuit ne falleretur, suggerendo imperatori, videlicet, cum Anatolio agere ut quamprimum (ait) ad nos Constantinopolitani episcopi, qualia debent probati et catholici sacerdotis, scripta perveniant, aperte scilicet atque lucide protestantia quod si quis de incarnatione Verbi Dei aliud aliquid credat, aut asserat, quam catholicorum omnium et mea professio protestatur, hunc a sua communione secernat, ut ei fraternam in Christo charitatem merito possimus impendere. Haec S. Leo ab Anatolio exigit, quibus plane illud addidit, ut in Dioscorum, Eutychetem et omnes ejus sectarios pronuntiaret anathema. Quae quidem Anatolii Constantinopolitani antistitis fides ita exploranda erat, ut omnis ambigua aut contraria suspicio a pontificio animo removeretur. Idcirco, nulla mora interposita, quatuor probatae vitae e latere legatos Constantinopolim mittere decrevit, qui ejusdem professionem exciperent, pontificiis instructionibus omnino consonam, ut exinde dignosceretur num novus episcopus apostolicae sedis communione dignus esset habendus. De hac quippe solemni legatione eumdem Theodosium imperatorem in eadem epistola hisce verbis admonuit: Ut autem salubribus curis velocior pleniorque, auxiliante Domino, per vestrae clementiae fidem praestetur effectus, ad pietatem vestram fratres et coepiscopos meos Abundium, et Asterium, sed et Basilium, et Senatorem presbyteros, quorum mihi devotio est probata, direxi, per quod quae nostrae forma sit fidei, manifestatis instructionibus quas misimus, possitis dignanter agnoscere. Ut si Constantinopolitanus antistes in eamdem confessionem toto corde consentit, securi (ut dignum est) de Ecclesiae pace laetemur, neque aliquid residere videatur ambiguum, ut de superfluis forsitan suspicionibus laboremus. Non ergo quamcumque fidei professionem ab Anatolio exigebat, sed eam quae adamussim responderet legatorum instructionibus, et formulae a se ipso conscriptae, et novo episcopo propositae; qui deinde etiam sub jurejurando se obstringere debebat solemniter coram universo clero et Constantinopolitana plebe ad eam perpetuo servandam et profitendam. Qualia ergo fuerint summi pontificis jura in Orientalium Ecclesiis, non est opus hic recenseamus, cum ex ejusmodi agendi ratione summam et maximam auctoritatem indicante plenissime omnibus innotescant. 6. Horum tamen legatorum missionem ad alium etiam scopum Leonem direxisse, sequentia illius epistolae patefaciunt: Sin vero aliqui a puritate nostrae fidei atque a Patrum auctoritate dissentiunt, concilium universale intra Italiam, sicut synodus quae ob hanc causam Romae convenerat mecum petit, clementia vestra concedat, ut in unum convenientibus omnibus his qui aut ignorantia aut timore prolapsi sunt, correctionis remediis consulatur. Qui sane ad hocce dictum animadvertere non recuset, apprime intelliget nulla alia de causa Leonem ad praescribendam generalem synodum adductum fuisse, nisi ut, convenientibus in unum omnibus prolapsis, correctionis remedia sacerdotali auctoritate iisdem praeberentur. Non ergo synodum generalem fieri Flaviani appellatio postulabat; non ipsius a rebus ecclesiasticis expulsio, ut ait Galla Placidia. Nec enim ab hisce causis Romani pontificis animus ad eam postulandam 436 moveri potuisset, cum Flavianus eo temporis intervallo hominem jam exuisset, et in Constantinopolitanum thronum novus episcopus esset suffectus. Quare nova argumenta colligimus ad roborandas praecedentes Exercitationes, superioribus in capitibus conscriptas. Praecedenti epistolae, aliam non absimilem idem summus pontifex scripsit ad Pulcheriam Augustam, in cujus synopsi totius textus summa legitur. Ejusmodi enim est: Anatolii professionem fidei se exspectare; legatos a se missos in Orientem; per concilium generale removenda esse scandala. Haec ergo epistola, si cum praecedenti scripta ad Theodosium conferatur, ambas verbis dumtaxat inter se differre notum erit; et in fine ipsius Augustae clementiam pulsat, ut, ipsa annitente, jubeatur universale concilium sacerdotum intra Italiam haberi, quo, remota arte fallendi, tandem pateat quid altiore tractatu aut coerceri debeat aut sanari. 7. Diligentius interim inquirendum esse arbitramur cur. S. Leo summus pontifex suspensus haeserit in assensu praebendo Anatolio jam ad episcopatum Constantinopolitanum assumpto, distuleritque ad eum scribere non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Hanc pontificii animi suspensionem ex multis causis originem habuisse superius indicavimus. Duas tamen inter caeteras idem S. Leo expresse patefecit in alia epistola ad archimandritas monasteriorum Constantinopolitanorum scripta, quae apud Quesnellum 53 est. Alias vero 34. In hac quippe epistola se laborare sollicitudine asseverat, quae eum metuere compellit ne improbitas Eutychiana, quae in suis fuerat amputanda principiis, processu temporis fieret pertinacior et latior. Animi timor augebatur ex Constantinopolitani novi episcopi et eorum qui illum consecraverant agendi ratione: Qui praeter id, ait, quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil nobis de compressis vel abdicatis erroribus indicarunt, quasi in illa Ecclesia nullum scandalum, nulla exstitisset offensio, aut non hinc praecipue fuerit ordinati meritum demonstrandum, si aliena a se quae catholicorum sensibus sunt adversa docuisset. Admonitus ergo dumtaxat fuerat S. Leo de Anatolii ordinatione, quin imperator, vel episcopi qui ad Anatolium ordinandum convenerant, apostolicae sedi sinceram fecissent relationem de Constantinopolitanae Ecclesiae statu, et sincerum dedissent testimonium de fide, meritis qualitatibusque novi antistitis electi, qui non solum cum Romano pontifice communicare intendebat, sed ulterius petebat ut ipsius electio et ordinatio in episcopum tamquam canonica haberetur. Quare ne, quod, ait S. P., inter longinquas regiones accidere solet, in nimias dilationes tenderet veritatis examen, atque nequidquam temere ageret, neve aliquod ratum haberet quod fidei causae et Romanae sedis juribus obesset, solemnem illam legationem decrevit, probatissimis illis quatuor viris data sufficienti paternarum auctoritatum instructione. Quos (subjicit) in omnibus, fratres charissimi, diligentia ac sollicitudine vestra cupimus adjuvari. Confisus tandem in fide, doctrina laudatorum archimandritarum, quos noverat maxime diligere veritatem, eos ad labores pro fidei causa impendendos hisce honorabilibus verbis hortatur, catholicae fidei sacramentum et Romanae sedis auctoritatem commendando: Et ideo vos, qui justificamini per fidem quia catholicam diligitis veritatem, et de singulari sacramento salutis humanae per Spiritum sanctum estis edocti, collaborate nobiscum, et quanta potestis devotione satagite, ut, falsitate destructa, et fidei soliditate defensa, secura per totum mundum Dei pace potiamur. 8. Leoni tamen vehementer fidei catholicae firmitatem et Orientalium Ecclesiarum tranquillitatem optanti nondum omnes praecautiones, 437 et necessaria media adhibuisse videbatur, si praeter epistolas ad Theodosium, Pulcheriam et archimandritas Constantinopolitanos scriptas, adhuc usque ad felicem hujus causae exitum non laborasset. Quare, Constantinopolim versus sollicite itinerantibus jam quatuor legatis a se missis, ipse S. pontifex alias et alias epistolas scripsit. Alteram nimirum ad Martinum presbyterum, et reliquas ejusdem collegas, ut ex ipsius contextu ad marginem Quesnellus ipse merito annotavit, quos laudat propter mala ab ipsis in veritatis defensionem perpessa, cujus veritatis unitatem locorum spatia non scindunt. Atque tandem protestatur suos legatos misisse ad roborandam fortitudinem sanctarum mentium, quorum pio operi ut curam atque consilium adjungant hortatur. Aliam pariter non multo post scripsit ad duos presbyteros Faustum et Martinum. An vero Martinus, cui nova haec epistola inscribitur, idem sit cum Martino cui praecedens data est, non judicabo. Valde probabile tamen est unum et eumdem fuisse hujus nominis presbyterum. Hos ergo presbyteros summus pontifex suorum laborum quos pro cura universalis Ecclesiae impendebat consortes habere volebat. Et sibi persuadens jam a legatis tum Constantinopolim commorantibus plenissimam omnium agendarum rerum instructionem habuisse: Adhuc nunc (ait) per filium nostrum Maximinum comitem continuatim vos colloquiis cohortamur, ut quia propitio Domino multum catholicorum est aucta libertas, sumatis constantiam spiritualem contra Antichristi praecursores. Hisce verbis postremis impetere et exagitare voluisse Nestorium et Eutychetem, ipse S. P. immediate post in subsequenti capite explicavit. Quemadmodum ergo aucta esset catholicorum libertas, ex qua laudatos presbyteros sumere oportebat constantiam spiritualem contra Antichristi praecursores, S. Leo non indicavit. Propterea ex aliis monumentis id exquirere nobis opus fuit, ut lectoribus id patefaceremus, quod Quesnellus annotare prorsus praetermisit. Duplici ergo titulo catholicorum libertatem auctam fuisse intelligimus. Primus fuit quod, perdurante in Oriente gravissimo schismate quo Aegyptii, Thraces, Palaestini episcopi Dioscorum sequebantur, Orientales, Pontici, Asiani, partes Flaviani et catholicorum tenebant, ut ait Liberatus diaconus in Breviario, c. 12, nec schisma illud post Flaviani necem imperator vidisset abolitum, nisi secum ad mala quae Orientalium Ecclesiis obvenerant serio recogitare coepisset. Qui cum jam pridem optimis institutionibus a Pulcheria imbutus fuisset, deinde, moribus, in Ecclesiae perniciem, depravatus a Chrysaphio eunucho et Eudocia conjuge, occasionem dederat tot tantisque malis in Oriente gliscentibus, ob favorem atque praesidium haereticis, schismaticis atque praedonibus usque ad illud tempus praestitum. Verumtamen divino illustratus lumine, se spadonis astutia et Eudociae conjugis artibus deceptum comperit. De admissi ergo sceleris expiatione in posterum novis sanctissimae Pulcheriae insinuationibus facienda deliberavit. Quare cum S. Flaviani necem reparare non posset, in Chrysaphium omnem suum effudit furorem. Itaque primum illum dignitate, mox etiam substantia omni exspoliatum in insulam quamdam relegavit, ut Nicephorus tradit, qui eumdem inter navigandum haustum fluctibus narrat. Sed de eo quoque verba faciens Cedrenus, a Jordane interfectum fuisse asseverat; cui Marcellinus comes suffragari ex parte videtur, qui ait: Pulcheria autem injustissimum istum eunuchum Chrysaphium Jordani tradidit Joannis filio quem ille dolo necaverat, atque Jordanes vicem rependit. Alia quoque poenitentiae 438 argumenta idem Theodosius jam exhibuerat, Eudociam conjugem tamquam alteram omnium Orientis malorum originem acri objurgatione exagitavit, et ad poenitentiam agendam Hierosolymam misit, atque alia multa praestitit, quae a Nicephoro describuntur, quamvis revera Baronius merito lectores admoneat Nicephorum allucinationem esse passum, cum scripsit Theodosium jussisse ut Flaviani sacrum corpus in Constantinopolitanam urbem solemni pompa transferretur. Hanc enim translationem decreto Marciani contigisse, exploratum est. 9. Ut autem res contigerint, in praesens inquirere opus non est. Quare cum non aliud interim nobis occurrat quod ad Leonis pontificiam agendi rationem pertineat, idcirco ab hac Exercitatione manum removemus. Unica dumtaxat superest brevissima epistola ad Faustum presbyterum scripta, in qua S. Leo istius fidem laudat, et ad sollicitudinem hortatur. Sed an haec praecedentibus socianda sit, nec ipsius textu, in quo nulla mentio facta est de rebus Constantinopoli per legatos agendis, indicatum est; neque ex consulari nota, quae desideratur, colligi potest. De Constantinopolitana ergo synodo, in qua solemnis ab Anatolio fidei professio emissa fuit, ac de reliquis a sancto Leone Magno gestis ante Chalcedonense concilium, verba facere nos in hoc sequenti capite reservamus. ===CAPUT XII.=== Theodosius Augustus poenitentiam agens moritur. Pulcheriae Augustae studio et S. C. Marcianus imperator renuntiatur. Is statim Eutychianos poenas solvere jubet. Scribit ad S. Leonem de nova habenda generali synodo. Abundium caeterosque Leonis legatos honorifice suscipit. Constantinopolitanum celebratur concilium in causa Anatolii atque lapsorum. Iterum Marcianus et Pulcheria a S. Leone generale fieri concilium petunt. Theodoreti, Ibae et Aquilini episcoporum litterae ad Abundium R. P. legatum. 1. Catholicorum libertas Theodosii imperatoris poenitentia aucta, majora adhuc incrementa obtinuit, cum, mortuo Chrysaphio, et Eudocia ab imperiali aula procul amandata, sanctissima Pulcheria, quam imperator prae caeteris sororibus adamaverat et Augustam appellaverat, sensim potuit in fratris animum eas sincerae pietatis institutiones excitare, quibus eum imbiberat a pueritia, quando videlicet piissima soror fratris natu major eum fere ab infantia usque ad vigesimum saltem suae aetatis annum educaverat. Itaque Theodosius majora adhuc poenitentiae signa daturus insignem Dei genitrici aedem sacram construxit, et cum ejus obitus appropinquaret, Ephesum venit sanctum Joannem evangelistam veneraturus, templumque ingressus, orationi sese dedit, in qua etiam quis ei in imperio Romano successurus esset edoceri se a Deo petiit. Quod ubi per visionem Deus ei ostendit, Constantinopolim rediit. Paulo post ipsius mors subsecuta est. Nam exercitum adversus Attilam ducens, Urbe egressus est, inter equitandum equo delapsus, spinae vertebram luxavit. Quapropter lectica in palatium relatus est, et ubi moriturum se sensit, secreto vocata ad se sorore Pulcheria, de Marciano tribunitio successore in imperio habendo locutus est, Deo gratum placitumque esse dicens, ut ille post se ditionem 439 Romanam ministraret. Haec fere in terminis ex Nicephoro descripsit Baronius, qui animadvertit Theodosianae mortis causam, aliter describi a Theodoro in Collectaneis; qui ait: « Theodosius junior ad venationem egressus, et in fluvium Album abreptus sequenti nocte mortuus est, et in sepulcro Arcadii patris ipsius sepultus est. Et Eudocia imperatrix Hierosolymam profecta non est amplius reversa. » Inter caetera quae ad nostrarum Exercitationum scopum spectant, minime hujus mortis tempus attendendum esse arbitramur, ut inde intelligamus an Constantinopolitana synodus S. Leonis jussu in Anatolii causa celebrata contigerit adhuc superstite Theodosio, vel cum imperii habenas Marcianus acceperat. Baronius Theodosium obiisse quarto kal. Augusti anni 450, suae aetatis unde quinquagesimo, asseverat. Et paulo post, sanctae Pulcheriae voluntate, ex senatus-consulto delatum est imperium Marciano. Cujus sanctae feminae consilium maxime scriptores laudarunt, quod conjugii titulo virum evehere voluerit in imperium aetate maturum, consilio gravem, continentia probatum, atque militari virtute undique spectatum; ut nimirum hac electione, et industria, facilius imperii et religionis rebus prospiceretur. Et quidem Marcianus vix imperiali purpura indutus, omnia erga religionem argumenta pietatis exhibuit. Legem imprimis tulit contra Eutychianos, qua eos iisdem poenis esse puniendos decrevit quae superioribus legibus adversus haereticos constitutae sunt. « Jubemus (ait) teneri, et extra ipsum solum Romani imperii repelli, sicut de Manichaeis praecedentium legum statuta sanxerunt. Dat. kal. August., Valent. VII et Avieno conss. » Deinde ad Romanum pontificem oculos convertens, hujus nutu omnia facere animo statuens ad sanctum Leonem litteras dedit, de sua in imperatorem electione illum admonet, atque tandem pro omni impio errore abolendo et Christianis rebus summa pace componendis, ipso Leone auctore, synodi celebrandae annuere quam libentissime protestatus est. Ait enim: Ut omni errore sublato per celebrandam synodum, te auctore, maxima pax circa omnes episcopos fidei catholicae fiat, ab omni scelere pura et intemerata consistens. Hanc epistolam scriptam fuisse hoc anno 450, ex nota consulari innotescit. At Leoni redditam non fuisse nisi anno sequenti, in quo Adelphius consulatum agebat, certissimum est. 2. Hoc temporis intervallo Abundius et Asterius aliique duo legati Constantinopolim in Anatolii causa missi illuc pervenerunt, litterasque pontificias ad Theodosium jam vita functum directas, Marciano successori porrexerunt. Quibus acceptis, et perhonorifice cum legatis agens, omnibus S. Leonis petitionibus fieri satis praecipit, et incunctanter provincialis synodus Constantinopoli cogitur, in quo et de Anatolii fide, et de recipiendis lapsis ad poenitentiam venire volentibus pertractatur. Temporis injuria istius synodi Acta deperdita esse cum multis aliis monumentis ad ejusmodi causam spectantibus, graviter dolendum est. Nihilominus tamen ex quodam eorumdem fragmento, et ex epistolis Marciani imperatoris, Pulcheriae Augustae, et ejusdem Constantinopolitani episcopi Anatolii, quasi integram gestarum rerum seriem eminentissimus Baronius descripsit, circa nonnulla alia deinde, quae in illa Constantinopolitana synodo tractata fuere haerens suspensus, quae tandem ex Chalcedonensis concilii actionibus probabiliter colligi posse arbitratur. Non itaque in his expendendis diutius immorari nobis opus erit. Sed dumtaxat paucis indicabimus quidquid factum fuerit. Marcianus ergo, legatorum postulationibus 440 auditis, sua pragmatica sanctione jussit ut quotquot ex episcopis qui, pro catholica fide decertantes, Flaviani partibus in latrocinio Ephesino adhaeserunt ab exsilio revocarentur, statim libere ad proprias sedes remearent. Deinde, Romani pontificis jussionibus maxime obtemperare cupiens, legatis liberam fecit facultatem convocandi ex vicinis locis episcopos etiam lapsos, ut in catholicae Ecclesiae communionem, servatis pontificiis instructionibus admitterent. Quare, convocata illa Constantinopolitana synodo: Anatolius episcopus Constantinopolitanus novae Romae, accepta S. Leonis papae epistola de confirmatione catholicae fidei contra vesaniam haereticorum, eam recitavit ante omnium conspectum, quam pariter eidem praesentaverat coram omnibus beatus Abundius. Anatolius ergo episcopus plena devotione huic S. Leonis epistolae continenti catholicae fidei veritatem, concordantibus etiam testimoniis PP. ab eadem apostolica sede decretorum, subscripsit, anathema dicens Eutycheti et Nestorio, et ipsorum dogmati cum sectatoribus eorum. Idipsum fecere omnes qui aderant episcopi, presbyteri, archimandritae, atque diaconi. Maxima quidem laetitia efferebantur corda non tantum Augustorum principum, sed etiam sancti Abundii, Asterii episcoporum, Basilii et Senatoris presbyterorum. Hi namque dixerunt: Omnipotenti Deo gratias, quoniam reverendorum episcoporum, presbyterorum, archimandritarum, et totius cleri professiones cognovimus fidem rectam et a Patribus traditam profiteri. Sic eorumdem subscriptio gestis praesentibus inserta declarat. Addunt praeterea ipsi legati se missos Roma a Leone ad insinuandam cunctis fidem catholicam. Idcirco et ipsi anathema dicere Eutycheti, vel omni qui ejus perfidiam sequuntur, et dicunt in Christo Domino ante incarnationem duas fuisse naturas, et post incarnationem unam tantum naturam. Absentibus mandatum est ut per eos legatos idem exsequantur. Legati deinde apostolicae sedis ad singulos metropolitanos Orientis miserum celebrem S. Leonis epistolam ad Flavianum datam, eo fine, ut omnes eidem subscriberent; quemadmodum colligitur ex Act. 4 Chalcedonensis concilii. Tandem in hac synodo statutum fuit ut episcopi in latrocinio Ephesino lapsi redire volentes ad Ecclesiae communionem, iisdem suae dumtaxat, non totius Ecclesiae, communio concederetur, et cautum fuit ne Dioscori Alexandrini, Juvenalis Hierosolymitani, et Eustathii Berytensis nomina ad altare recitarentur, eo quod tamquam impoenitentes et schismaticorum antesignani habiti sunt. Hic autem animadvertendum esse censuimus in errorem lapsum esse Harduinum, qui in notis ad hoc concilium male suspicatus est tunc anathema dictum fuisse Photio Tyrio, cum scripserit: Eadem haec fortasse synodus episcoporum in qua ab Anatolio C. P. Photius Tyri episcopus excommunicatus est, uti refertur in concilio Chalcedonensi actione 4. At quis umquam credere potest causam tantopere Nicaenis canonibus repugnantem, Photii religioni atque innocentiae injuriosam, pertractari potuisse in synodo coacta a sanctissimis viris, Rom. pontificis legatis, contra apostolicae sedis mandata? Igitur Photii Tyri excommunicatio, hujusque metropolitici juris violatio ab Eustathio Berytensi intentata, et pragmatico Theodosii typo roborata, non ad hanc, sed ad aliam praecedentis anni synodum, in qua Anatolius ad C. P. thronum evectus est, omnino referri debet. Nos enim hac de re integram conscripsimus dissertationem sub auspiciis SS. domini nostri Benedicti XIV, quam in conciliorum Academia recitavimus, hancque publici juris faciemus in altero sequenti libro de Chalcedonensis concilii actionibus disserentes. 441 3. Constantinopolitanae itaque Ecclesiae rebus in pace compositis, Marcianus imperator interea serio omnia Orientalium mala tollere et schismata abolere decrevit. Et primo jussit ut S. Flaviani corpus solemni apparatu et pompa in Constantinopolim deferretur, illudque sepeliri in basilica Apostolorum, in qua suorum episcoporum praedecessorum exuviae reconditae erant. Deinde ad summum pontificem Leonem novas litteras scripsit, in quibus, de Anatolii fide testimonio facto, reverenter eum Orientem adire invitat, et synodum celebrare, ut suis et augustae conjugis desideriis satisfaceret, et sacrae religioni quae sunt utilia decerneret. Si vero (subjicit) hoc onerosum est, ut ad has partes advenias, hoc ipsum nobis propriis litteris sanctitas tua manifestet, quatenus in omnem Orientem, et in ipsam Thraciam, et Illyricum, sacrae nostrae litterae dirigantur, ubi nobis placuerit omnes sanctissimi episcopi debeant convenire, et quae Christianorum religioni atque catholicae fidei prosint, sicut sanctitas tua secundum ecclesiasticas regulas definiverit sua dispositione declarent. Hactenus Marcianus in altera epistola scripta ad S. Leonem cui non absimilis est quam pariter ipsius conjux Pulcheria eadem scripsit occasione, quas ad Rom. pontificem delatas fuisse rationabiliter arbitramur ab Anatolii clericis Romam missis cum fidei professione, ut suo loco dicemus. 4. Interim multo gaudio Theodoretus exsultavit, quod Marciani pragmatico, et pontificiorum legatorum studio, ipse et alii qui contra Eutychetem decertaverant ab exsilio revocarentur, ut possent episcopatum et Ecclesias proprias recipere. Quare litteras dare non distulit Abundio Romani pontificis legato. Quibus primo testatur in Romana Occidentis Ecclesia veram et apostolicam fidem pia mente conservari, atque ob id gratias Deo Omnipotenti egisse fassus est, potissimum quod religio, quae in Oriente periclitabatur, renovata est per sanctitatem vestram, et venit in lucem. Hanc Romanam fidem Noeticae arcae comparat, quatenus Ecclesia Occidentalis reservata a diluvio Eutychianae haeresis, ut ex iis etiam Orientales sacrosanctae Ecclesiae veram custodiant religionem, quam vastare jam et devorare penitus sacrilega et nova haeresis tentabat. Addit plenam fidei veritatem didicisse ex litteris sanctissimi ac religiosissimi archiepiscopi domini Leonis, quem appellat magnum advocatum et propugnatorem veritatis. Quibus epistolis assensum praebuisse affirmat, et iisdem subscripsisse una cum Iba Edesseno, et Aquilino Bibli episcopis, contra quos imperatorum potestatem inventores novae haeresis armarunt. Tandem sequentibus verbis suam claudit epistolam: Superest ut vos cum sanctissimis viris auxilium sacrosanctae Ecclesiae feratis, auferatisque impia bella quae impendebant. Prohibite itaque sacrilegam sectam, quae contra pietatem 442 commota est, et pristinam Ecclesiis reddite pacem, ut fructus apostolicorum laborum accipiatis a Domino, qui eosdem fructus redditurum se repromisit. Alia quamplurima ipsius Theodoreti erga apostolicam sedem subjectionis et reverentiae argumenta hic subjicere possemus, quae illius aevi Orientalium episcoporum doctrinam circa ecclesiasticarum rerum moderationem evidentissime patefaciunt; quaeque innuunt nonnisi haereticos atque schismaticos ausos fuisse Romanis pontificibus ea suprema jura denegare, quae spectant vel ad fidei causas judicandas, vel ad appellationes ex omni mundi parte excipiendas, vel ad synodos generales cogendas, horumque judicia aut confirmanda, aut retractanda, vel abolenda. Verumtamen ne a S. Leonis gestis recensendis abscedere videar, illa in praesens praetermittam. Cum multa dicenda deinde occurrant in alia Exercitatione de ipsius episcopi Cyri ad apostolicam sedem appellatione, quam Quesnellus oppugnare et evertere nisus est. ===CAPUT XIII.=== Orientalium res in melius mutatae, Eutychianis exitium parant, catholicis praesidium, et magni pontificis Leonis moerorem vertunt in gaudium. Hujus gaudii testimonium exhibuit variis in epistolis ad Marcianum, ad Pulcheriam, ad Anatolium, ad Julianum Coensem scriptis. Istius patria inquiritur. Baronii, Henrici Valesii et cl. Stephani Baluzii opiniones annotantur. Omnem denique laborem S. pontifex impendit pro generali synodo habenda. 1. Saepe ac multum hoc mecum cogitavi, moerorisne an laetitiae plus Leonis Magni animo attulerint Orientalis Ecclesiae res, primum ob Eutychianam haeresim hujusque fautores tantopere perturbatae, et pene ad exitium perductae; et deinde plena tranquillitate cum catholicae fidei triumpho et gloria, pontificio labore atque studio, feliciter compositae, ut virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi nullo prorsus errore vitiari iniquorum fraudibus videretur. Quaestionem tamen definire ausus non sum. Idcirco ne meus labor in incertis inquisitionibus versetur, dumtaxat nunc affirmabo multa laetitia Leonis animum affectum fuisse, cum intellexit praeteritos suos labores et luctus jam ecclesiasticae libertati et divinarum rerum administrationi multum profuisse. Istius pontificiae laetitiae argumenta nobis suppeditant inter caeteras epistolae illae quas S. P. scripsit ad Marcianum, ad Pulcheriam, et ad Anatolium C. P., jam accepta plenissima Constantinopolitani concilii relatione, quam Romam Abundius aliique legati miserunt. Propterea, consideratis maximis beneficiis divina largitate Ecclesiae catholicae collatis, primo sine ulla prolatione litteras dat Marciano ad significandam sui animi voluptatem pro fidei integritate securius ab inimicorum insidiis imperiali protectione defensa; atque fatetur multas gratias eidem referre, quas non verbis, sed ex beneficiis quae Ecclesiae contulerat potuisset intelligere. Addit prolixiores tum non potuisse epistolas scribere, cum ex Urbe clerici quos Anatolius cum suae fidei professione miserat essent discessuri. Pleniora autem (addit) de omnibus quae ad curam meam pro statu Ecclesiarum et concordia Domini pertinent sacerdotum per legatos nostros scripta direximus. Novos autem Constantinopolim misisse legatos, postremis iis verbis patefactum est. 443 Verumtamen novae hujus delegationis causa cum in hac epistola indicata non sit, ex aliis subsequentibus necesse est eam exquiramus. Primo enim arbitrabar (cum scripta ibi indicata desiderentur) solemnem decrevisse legationem ad Marcianum, huic gratulaturus pro Romano adepto imperio, pro sibi et Ecclesiae rebus majori patrocinio vindicando. At legatos de quibus ibi mentionem facit ad alium scopum fuisse directos, Leonis scripta ad imperatorem, et epistolae eadem die ad Pulcheriam, ad Anatolium et ad Julianum episcopum Coensem scriptae non obscure declarant. Atque imprimis S. Leo eadem die ad Pulcheriam scribens, hujus pietatem laudat, qua, divinae misericordiae suffulta praesidio, labores sustinuit, ut duae haereses, Nestoriana videlicet et Eutychiana, nec laterent, nec sensim catholicorum corda labefactarent. Id indicare voluisse iis vocibus: Et qui sibi singulas partes geminae impietatis elegerant, una catholicae fidei veritate procumberent certissimum est. Potissimum cum recensitis in antecedenti contextu Pulcheriae studiis ad frangendam Nestorianorum pertinaciam, immediate subjecit ipsi debitam esse alteram triumphi coronam et palmam de perempto Eutychetis errore. Quare eidem et imperatori, in subsequenti epistolae capite. Ecclesiae nomine gratulari pergit, pro fidei operibus et adjumentis quae apostolicae sedis legatis praestiterat. Quibus videlicet sacerdotes catholicos quondam de Ecclesiis suis injusta Dioscori sententia ejectos reduxistis, sive quod reliquias sanctae memoriae Flaviani . . . . . ad ecclesiam cui bene praefuit fecistis cum debito honore revocari. Alia quoque subdidit, quae vel ad episcopos lapsos, si fidei, propria male facta retractantes, subscriberent, in communionem recipiendos pertinebant; vel Dorylaei Ecclesiam respiciebant, cujus legitimus pastor Eusebius Romae pontificiae communionis consors tum commorabatur, dum praefata Ecclesia ab intruso praedone vastabatur. Unde merito occasionem arripit Dorylaei Ecclesiam imperiali protectione commendandi; quemadmodum et Julianum Coensem episcopum, et Constantinopolitanos clericos, qui Flaviano fidelibus officiis jam adhaeserunt. Haec est summa epistolae ad Pulcheriam Augustam, cui non absimilem fuisse arbitramur eam quam per suos legatos ad Marcianum misisse fassus est, cum perpetuo in rebus agendis sibi Leonem respondisse compertum habeamus, potissimum quando eadem die de uno eodemque negotio ad Orientem litteras mittere coactus fuit. 2. Aliquid peculiare potius attendendum occurrit in duabus aliis subsequentibus epistolis, eadem pariter die signatis, quarum unam ad Anatolium, aliam vero ad Julianum Coensem direxit. Sed tota litterarum diversitas non ex alio quam ex diversitate munerum quibus in Ecclesia fungebantur orta est. Postquam ergo Anatolio de fidei professione juxta regulas ab ipso praescriptas emissa et proprio charactere signata gratulatus est, ait se ad Orientem remittere tres legatos Constantinopolitanae Ecclesiae clericos, qui laudata scripta detulerant, atque eorumdem legatorum nominibus et gradibus explicatis: Ut ergo invicem dilectionis tuae animus nostris confirmaretur alloquiis filios nostros Casterium (sive Castorium) presbyterum, Patricium et Asclepiadem diaconos, qui ad nos tua scripta detulerunt post venerabilem diem festi paschalis remisimus. Anatolio deinde tamquam Constantinopolitanae Ecclesiae praesuli cavere mandat ne in divinis rebus agendis quispiam ex presbyteris vel episcopis audeat recitare ad sacrum altare nomina Dioscori, Juvenalis et Eustathii, quod nostri (intellige legati) ibidem constituti faciendum esse dixerint. Porro si Quesnellus ad haec verba attendisset, haud scio an affirmare potuisset synodum illam, seu episcoporum consessum, fuisse ab Anatolio, non a pontificiis legatis, coactum, de qua re videsis quae ipsi in superiori capite jam 444 annotavimus. Caetera tandem quae tertio illius epistolae cap. scribit prorsus respondent iis quae ex epistola ad Pulcheriam jam recensuimus. 3. Quod vero ad Julianum episcopum Coensem spectat, nihil nobis dicendum occurrit, praeter id quod ex iisdem epistolis colligi posse intelligimus. Alias enim atque alias Nestorianae et Eutychianae haeresis occasione litteras Julianum Romano pontifici dedisse, omnibus perspectum est. Sed cum istius omnes epistolae desiderentur, ut etiam Paschasius Quesnellus in catalogo monumentorum ad S. Leonem pertinentium descripsit, nonnisi conjecturis adducti de iisdem verba facere possumus. Interim vero quid Julianus, quave occasione ad S. Leonem, labente anno 450 vel ineunte 451, scripserit, nobis indicatum est ex epistola olim 41, nunc apud Quesnellum 61, quam R. P. iis verbis orsus est: Litteras fraternitatis tuae per filios nostros Constantinopolitanos clericos, nuntios tuae salutis, accepi, quibus te magnis tribulationibus gravatum fuisse significas. Multis enim de causis ab Eutychiana factione Julianus episcopus odio habebatur. Vicaria potestate enim apud Orientales pro apostolica sede fungebatur. In Ephesino latrocinio Dioscoro quantum potuit restitit, numquam a legatorum pontificiorum nutibus abscedens, ut colligi potest ex alia praecedenti S. Leonis epistola ad eumdem scripta, idibus Octobris anni 449. Alia autem causa ob quam Orientalibus haereticis atque schismaticis fuit invisus, forte ex ipsius patria oriebatur. Cum enim Italus esset, non lubenter ejus nomen Orientales audiebant, aegre admodum ferentes quod homo extraneae nationis super eos auctoritatem exerceret; quique summa vigilantia operam dabat ne ecclesiasticae regulae negligerentur, sedulo agens ut apostolicae sedis mandata exsequerentur, hujusque jura non violarentur. Quapropter gravissimos coactus subire labores inter procaces catholicae fidei adversarios, atque cum nimis ejus animus veritati immobiliter adhaerens fatigaretur, quadam necessitate compulsus concupivit se Leoni et patriae praesentare. Quod (ait S. Leo) vere futurum speraveram, ut apertius omnium haereticorum ambages tuo ore cognoscerem. Verumtamen, divina munitus protectione, ab impiorum hostium manibus incolumis cum evasisset, ut Ecclesiae causis utilitatem afferre potuisset, liberum ei fuit apud eos degere quorum nobis probabilis assensus innotuit, sicut fratris nostri Anatolii scripta profitentur, et gesta quae apud ipsum coram nostris sunt confecta demonstrant. Post haec salutationis vicissitudinem ei reddit, et ut circumspecte perseverantem diligentiam contra falsitatis astutias adhibeat hortatur, cum tibi ad hoc et tuus animus, et nostra auctoritas suffragetur. Aliquibus tamen minus tuta videri potest sententia nostra, qua Julianum Coensem patria Italum fuisse affirmamus, clarissimi potissimum Stephani Baluzii opinione ducti, qui in nova Conciliorum collectione de isto Coensi episcopo, apostolicae sedis legato, disserens, hominem Graecum fuisse affirmat; atque annotato Baronii et Henrici Valesii lapsu, qui, quandoque mss. codd., corruptis lectionibus adducti, hunc confuderunt cum Julio Puteolano episcopo, quem S. Leo ad latrocinalem synodum cum aliis ablegaverat. Julianum ergo Coensem episcopum Graecum hominem fuisse asseverat, cui primo a Leone demandatum fuit Graece reddere epistolam scriptam ad Flavianum, qui haud dubie (ait) aliquantulum linguae Latinae cognitionem habebat, difficile non erat in tenui et exigua lucubratione. Post synodum Chalcedonensem deinde idem Leo eidem mandat synodalia Chalcedonensis gesta Graece scripta, Latinitate donare. At majoris operae (ait) fuit amplissima illa gesta ex Graeco sermone vertere in Latinum; homini praesertim Graeco, qui tamen etsi legatus sedis apostolicae, apud Graecos, plenam tamen Latinae linguae 445 cognitionem habere non potuit. At venia huic tanto diligentique viro danda est, qui ad superius explicatam Leonis epistolam non animadvertit. 4. Marcianus imperator, interim serio recogitans totius adepti imperii felicitatem maxime a religionis rebus pendere, atque videns Ecclesiarum Orientis negotia ob diversas factiones, episcoporum odia, brevi ad exitium perduci posse, nisi generalis synodus, quemadmodum S. Leo jam decreverat, congregaretur, ad S. pontificem epistolas scripsit, ut dignaretur Orientem adire, concilium ibidem agere, cunctaque decernere quae religioni utilia credebantur. Si vero id onerosum sibi videretur (subjicit) hoc ipsum suis propriis litteris sua sanctitas manifestaret, quatenus in omnem Orientem, et in ipsam Thraciam, et Illyricum, imperiales litterae dirigerentur, ut ad quemdam statuendum locum omnes sanctissimi episcopi convenirent, et quae Christianorum religioni atque catholicae fidei proderent sicut sanctitas tua (ait), secundum ecclesiasticas regulas, definierit, sua dispositione declarent. Hanc epistolam Leoni reddidit Titianus urbis Romae praefectus, sicuti colligimus ex responsione quam ipse Leo fecit imperatori. In hac quippe, laudato ipsius Marciani studio, gratulatur quod fidei et imperii res reparare satageret, ut videlicet, propitiato per unam confessionem Deo, simul et haeretica falsitas, et barbara destruatur hostilitas. Quoniam vero negotium de nova habenda synodo per epistolas ultro citroque missas agere valde difficile pontifex arbitratus est, primo imperatori indicat de solis errantibus esse agendum, minime vero de fide vel Scripturis, quas aliter quam SS. Patres interpretari nefas reputabat; ideo imperiali sollicitudini respondet per legationem, quae (ait) confestim ad clementiam vestram, Deo annuente, perveniet, quidquid ad causae utilitatem arbitror pertinere plenius atque opportunius suggeretur. Non diu distulit ipse pontifex novas litteras dare imperatori, forte quia intra quadraginta septem dierum intervallum ipse ex imperatore novas litteras dare imperatori, forte quia intra quadraginta septem dierum intervallum ipse ex imperatore novas litteras accepit. Siquidem septimo idus Junii fiduciam rescribendi arripere affirmat, cum ex ipsius imperatoris epistolis, tum ex relatione sibi facta ab Abundio caeterisque legatis ex Oriente revertentibus, qui non sola assertione verborum, sed ipsis etiam operum effectibus, demonstrabant ad defensionem catholicae fidei divinum (ait) in vobis vigere praesidium Inter caetera quae ibidem subjicit, narrat jam direxisse Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum, qui sollicitudinis meae (ait) partes possint implere, quemadmodum in praecedenti promiserat. Hos autem ad illud munus obeundum ablegavit pro lapsis episcopis reconciliandis, ne horum resipiscentium desideria longiori mora fatigarentur, neve injuriosa facilitas temere et sine discretione susciperet. Synodum vero generalem sicut imperator suggesserat, se postulasse fatetur. Sed sacerdotes provinciarum omnium congregari illius temporis necessitas nulla ratione permittebat propter bella ingruentia, quae haud quibusdam episcopis maxime evocandis a suis abscedere Ecclesiis sinebant. Idcirco ad aliud tempus episcoporum convocationem reservandam esse existimat. Eadem die epistolam non absimilem scripsit ad Pulcheriam Augustam, cui laudatos legatos commendat; Eutychianam blasphemiam condemnat; Augustam denique rogat ut ipse Eutyches ad longinquiora transferatur, ejusque monasterio catholicus praeficiatur abbas, qui illam servorum Dei congregationem et a pravo dogmate liberare, et institutis veritatis possit imbuere. 446 5. Cum has adhibuisset diligentias apud Marcianum imperatorem et Pulcheriam Augustam, ab incoepto opere non destitit S. pontifex. Sed eadem die scripsit pariter ad Anatolium, quem pridem receperat in communionem, ratam habendo atque confirmando istius in episcopum Constantinopolitanum electionem, cui aperiens necessitatem quae eum impulit ad mittendos in Orientem novos legatos, Lucentium episcopum et Basilium presbyterum, ei suggerit lapsos poenitentes per satisfactionem et non dubiam fidei professionem ad reconciliationem recipere; ea tamen moderatione servata, ut nec benevolentiae partes nec justitiae negligantur, sed absque personarum acceptione divinum in omnibus judicium cogitetur. Sed in altero ejusdem epistolae capite, agens de iis qui gravius in latrocinali synodo peccaverunt, superiorem sibi locum in illa infelici synodo vindicantes: Horum (ait) si satisfactio talis accedit quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae sedis consiliis causa reservari jubet, ut examinatis omnibus atque perpensis, de ipsis eorum actionibus quid constitui debeat aestimetur; eorum nomina tandem ad altare recitari vetat, quoadusque quid de eis constitui debeat rerum processus ostendat. Neque ex hac dumtaxat reservatione sibi facta, ne principes haereticorum ad reconciliationem admittantur, Romanae sedis auctoritas in Orientalium causis extra concilium judicandis clarissime innotescit; verum etiam ex iis quae in altero epistolae capite scripsit, in quo mandat quod si de quibusdam aliis causis amplius deliberandum contingeret, celeriter ad nos relatio dirigatur, ut, pertractata qualitate causarum, nostra quid observari debeat sollicitudo constituat. 6. Hic itaque duo, nisi mea me fallat opinio, attendenda sunt, quae ambo certa et nitida praeseferunt argumenta supremae moderationis a Romanis pontificibus adhibitae in negotiis Orientalium Ecclesiarum. Alterum spectat ad eos poenitentes qui metu adducti lapsi erant. Pro quibus recipiendis Leo ipse eas regulas praescribit quae justitiae haud repugnarent, vel indulgentiae cum justitiae injuria non faverent. Pro his autem reconciliandis misit duos laudatos legatos, Lucentium atque Basilium, quibus cum necessarium commonitorium et institutiones dedisset, nemini, nec ipsi Anatolio Constantinopolitano episcopo, licitum esse poterat ab iisdem vel leviter resilire. Quotquot igitur lapsi ex hoc ordine ad pristina ecclesiastica officia, dignitates et gradus erant restituendi, nonnisi apostolicae sedis auctoritate absolvi poterant, et antiquis honoribus frui concedebatur. Caeteros vero, qui tamquam schismatis auctores habebantur, quorum causa durior et gravior erat, ex Leonis sanctione ad honores et gradus, ad communionem et reconciliationem, sub quocumque satisfactionis signo et testimonio suscipere vel amittere cautum erat; quoniam maturius judicium de his aliisque causis quae poterant insurgere summus pontifex habere sibi reservavit. Haec duo quidem studiose dissimulasse Quesnellum censendum est. Ea nimirum ductus ratione, ne fateri cogeretur quae passim in adornandis S. pontificis Operibus inficiatur; tot tantisque semper adhibitis violentis interpretationibus, quas sibi sufficere arbitrabatur ad abolendam Romanorum pontificum auctoritatem in Orientalium causis judicandis. Studiose quidem hujus epistolae argumenta dissimulasse, produnt annotationes ad Leoninas epistolas, quas ad secundi tomi calcem apposuit. Hanc enim inter caeteras veluti indignam suarum notarum et observationum prorsus praetermisit. Quid tamen? Leo ipse, qui interprete non indiget, eadem die, supremae hujus auctoritatis in judiciis de Orientalium causis ferendis clariora adhuc argumenta posteris ex epistola 67 reliquit. Nam cum, adhuc superstite Flaviano, duo Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteri, Basilius nimirum et Joannes, vel Eutychiana, 447 vel Nestoriana haeresi postulati fuissent, ad hujusmodi infamiae notam delendam Romam venerunt. Cum ambo itaque coram sede apostolica sese purgassent, reversuri postmodum ad Orientem, S. pontifex ad Anatolium scribit, testimonium dans eosdem post susceptum longinquae peregrinationis laborem sensum cordis sui in apostolica sede patefecisse, damnantes (ait) utramque haeresim, quarum supra fecimus mentionem. Quare brevissimam hanc epistolam claudens ita S. P. alloquitur Anatolium: Per hos ergo, frater charissime, cum testimonio nostro ad propria revertentes dilectioni tuae nostra scripta direximus, fidenter orantes ut qui gratia apostolicae sedis ornantur, etiam favore per omnia se gaudeant adjuvari. Non me quidem latet eos qui nodum in scirpo quaerunt posse contendere minus aptam esse hanc epistolam ad nostrum assumptum probandum, ob duras illas voces, fidenter orantes, quae judicis auctoritatem dedecere videntur. At contentionem dirimit, vel lectionum varietas, vel fragmentum quoddam epistolae Flaviani ex Vaticana bibliotheca erutum, nondum publici juris factum, quod ipsi in sequenti tomo exhibebimus. Plerique enim codices, et Grimaneus ipse, ut Quesnellus ad suae editionis oram scripsit, habent, fidenter hortantes. Deinde duorum presbyterorum negotium in annum 449 rejiciendum est. Et quamvis tota integra Leoninarum epistolarum series desideretur, tamen ex unico illo fragmento Flaviani epistolae in horum causa scriptae innotescit S. Leonem veras judicis partes obiisse; duos illos presbyteros Romam venisse rationem de fide reddituros; atque denique non ex quadam indulgentia, sed re cognita atque probata, Leonem eos in communionem suscepisse, innocentesque declarasse. Fragmentum quippe illud quod indicavimus nihil aliud in se continet quam Flaviani ad S. Leonem relationem de fide et moribus presbyterorum Basilii et Joannis, ut opportunius explicabimus. Hanc epistolam scripsit S. pontifex decimo tertio kalendas Julii, paulo antequam legatos ad novum generale concilium institueret, et ex Urbe in Orientem mitteret. Jam vero quae sequuntur, cum sint veluti praeliminaria synodi Chalcedonensis, in qua cogenda atque canonice ordinanda S. Pontificis Leonis studium sedulo versabatur, idcirco de his verba facere in sequentis libri capitibus reservamus. ==LIBER SECUNDUS.== ===PROLOQUIUM.=== 448 Inter praecipuas causas quibus oppido fit ut quamplurimi in sincerae veritatis odium Chalcedonensibus Actis et Leoninis scriptis abutantur ad apostolicae sedis jura abolenda aut saltem elevanda, ea certe censenda est quae proficiscitur vel ex quadam maligna veterum monumentorum interpretatione, aut ex parum accurata diligentia in iisdem evolvendis, lustrandis simulque conferendis. Si enim, omnium partium studio seposito, cum theologi, tum antiquarum rerum tractatores, causas de quibus nos agere deliberamus disputare voluissent, atque judicium interponere, quemadmodum aevi res postulabant, obscuris quibusdam factis maximum lumen attulissent, neque nobis aliisque scriptoribus tantopere fuisset laborandum in detegendis refellendisque iis commentis quae ipsi ad veritatem abscondendam opprimendamque excogitarunt, ad aliorum animos praejudiciis falsisque opinionibus imbibendos et depravandos. Itaque cum in praecedentibus Exercitationibus quamplurima e tenebris educere conatus fuerim quae ad Eutychianae haeresis auctorem, vindices propugnatoresque pertinebant, cum praeterea de ecclesiasticis judiciis in Eutychetis condemnationem ipsius aliorumque appellationes abundantius egerim, perspicue explicando suprema apostolicae sedis jura, et consuetudinem in Orientalium etiam causis judicandis retractandisve, atque id genus alia plurima; jam mihi lustranda et recensenda superesse intelligo quae tandem contra eamdem Eutychianam factionem in Chalcedonensi synodo ex Leonis sententia gesta sunt; quaeque idem S. pontifex in reliquo suae vitae cursu pro Christianae reipublicae bono fideliter adimplevit. Fateor quidem in praecedentibus conscribendis Exercitationibus longum quandoque habuisse sermonem, a quo nostri aevi viri abhorrere solent, leviori potius rerum cortice delectari assueti, quam in sincera earumdem veritatum inquisitione exerceri. Sed ad hanc necessitatem prolixioris quandoque sermonis habendi multae causae me compulerunt. Quarum altera ex usu illarum institutionum oriebatur quas multorum annorum spatio in scholis theologiae exponere fui assuetus, in quibus expendendis brevis et stricta oratio adhiberi haud potest, ne auditores minus sufficienter edoceantur. Propterea hanc consuetudinem longa industria comparatam valde difficile superare potui. Altera vero nostris adversariis adjudicanda est, qui cum obscuras quasdam multisque cavillis circuminvolutas quaestiones excitassent, quibus pro praesenti scribendi proposito 449 me occurrere oportuit, paucis eorum argumenta eripere atque refellere prorsus impossibile fuisset, cum multoties ad genuinos fontes horumque interpretes provocare mihi opus fuit, ut male congesta et constructa eorum aedificia atque systemata demonstrarem. Verumtamen in postrema harum Exercitationum parte omnino brevitatem prosequi nitar; nonnulla annotationum subsidio indicando, sive supplendo; alia in synopsim, vix ulla instituta cum adversariis congressione, redigendo; alia tandem quae pro quaestionum amplitudine et difficultatibus dicenda superessent, et a quibusdam optimae fidei et eruditionis viris jam illustrata fuerunt, quasi intacta relinquere deliberavi, ad eos scriptores qui nos praecesserunt nostros lectores remittendo. ===CAPUT I.=== Diu desideratam a Leone Magno generalem synodum tandem in Oriente habendam imperator Marcianus permisit. Cujus dispositioni S. P. gravioribus ductus rationibus cum posset obsistere, tamen praepeditus ne synodo interesset, quatuor legatos in Orientem mittit, qui ipsius nomine, vice et loco, eidem praesint. Omnia idcirco agenda disponit, datis hac de causa aliis et aliis epistolis ad Paschasinum, ad Marcianum, ad Anatolium, ad Pulcheriam augustam, et ad Julianum Coensem. 1. Vix facta nova legatorum in Oriente expeditione pro quibusdam recipiendis lapsis ad poenitentiam venire cupientibus, de habenda generali synodo, cum summus pontifex, tum Marcianus augustus tandem deliberarunt. Hanc enim in votis Leonem habuisse, statim infelici latrocinalis Ephesini exitu audito, produnt istius litterae datae ad Theodosium eodem anno 449, in mense Octobris, de quibus in antecedentis libri Exercitationibus verba fecimus. Sed cum Theodosius augustus, in Eutychem propensus, circumventus fuisset a factiosis viris, quibus ducebatur, irrita tum prorsus reddita sunt pontificia desideria, donec ad imperium assumptus Marcianus, Orientis res jam fere pessumdatae erigerentur. Igitur in sententiam Leonis imperator veniens, de loco tamen et tempore non conveniebant. Leoni in Italiam synodum cogi placebat, secum recogitans omnia praecavere mala quibus memoria latrocinii Ephesini vehementer afflictabatur, optans praeterea se adesse concilio. At imperator videns per totum Orientem haeresim grassari, ibidem esse jugulandam credidit, et propterea, ultro citroque litteris missis, Marcianus rerum necessitate ductus, et ab Orientalibus episcopis sollicitatus, non amplius synodi congregationem deferendam esse arbitratus est. Cum ergo ex Italia nec consuetudo, nec patriae amor, nec externi hostes Hunni, duce Attila, Leoni egredi permitterent, Paschasinum Lilybaei episcopum ad vices suas implendas seligit, quem pauci doctrina, sanctitate et fama adaequabant. Maximum hujus episcopi animi robur et constantiam jam probaverat dura illa atque longa servitus quam subiit apud barbaros; atque istius scientia apprime noscitur ex cycli paschalis emendatione, circa quam a S. Leone fuerat consultus. Quem praeterea idem S. pontifex tanti fecerat, ut ipsi jam pridem a duobus annis commisisset curam antiquae disciplinae reparandae, et mores Ecclesiae Siculae emendandi, ut ex epistola olim 4, nunc apud Quesnellum 16 colligitur, cujus ultimum caput hisce verbis clausit: Haec autem quae vobis, inspirante Domino, insinuanda credidimus, per 450 fratres et coepiscopos nostros Baccillum atque Paschasinum ad vestram volumus notitiam pervenire. Quibus referentibus cognoscamus quam reverenter a vobis apostolicae sedis instituta serventur. Tum ergo novas litteras dare voluit quasi praenuntias muneris quod paulo post eidem demandare cogitabat. Propterea ut ejus animum necessaria institutione praepararet, ad eum mittit celebrem epistolam ad Flavianum, quamque (ait) universalis Ecclesia amplectitur, diligentius tibi recensendam cognoscendamque direxi. Multa de Eutychiana et Nestoriana haeresibus disserit, a quarum labe ut Constantinopolitanam purgaret Ecclesiam, legatos pontificios jam illuc misisse narrat, qui de incarnationis sacramento ea praedicantes quae SS. Patres docuerunt, et quae Ecclesiarum universitas pridem tenuerat, feliciter impetrarunt ut totam Constantinopolitanam eamdem Ecclesiam cum monasteriis omnibus et multis episcopis ad bonam frugem reducerent; qui praebuerunt consensum, et subscriptionibus suis Nestorium et Eutychen cum suis anathematizarunt dogmatibus. Quae ut evidenter a Paschasino cognoscerentur, aliqua (ait) ad dilectionem tuam scripta transmisi. Addit deinde: Noveris etiam proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert Antiochenum episcopum (Maximum videlicet), missis per provincias suas tractatoriis, universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse. Qua in re minime aures et fidem Quesnello praebere possumus, qui Anatolii merito illius consessus praesidis haec omnia adjudicavit. Nam S. Leo de pluribus rebus Paschasinum instruere volens, seriem omnium quae a suis legatis apud Constantinopolim gesta fuerant transmisit, certe haud Anatolio vindicans Constantinopolitanae Ecclesiae purgationem, Nestorii et Eutychetis damnationem, sed illius dumtaxat facit mentionem, quatenus jam ab eo relationem obtinuit de iis quae per Maximum in Antiochenas provincias fuerant in fidei praesidium atque munimen religiose exsecutioni demandata. Quid? Anatolius, cujus fides suspecta fuerat, legatis pontificiis praesentibus Constantinopolitano potuisset praeesse conventui? Figmentum est; illudque refellimus in nostra dissertatione de Photio Tyrio, ad quam nos lectores remittimus. 2. In postrema tandem suae epistolae parte S. pontifex a Paschasino rationem Paschalis festi servandam anno 455 sciscitatur; eo quod in annotatione Theophili invenerat sanctae memoriae Alexandrinum episcopum octavo kalendas Maii constituisse Pascha celebrandum esse: quod a regula ecclesiastica penitus invenimus alienum. Quoniam, subjicit, in nostris paschalibus cyclis, quod bene nosse dignaris, decimo quinto kalendas Maii ejusdem anni Pascha celebrandum esse sit scriptum. Idcirco omnem errorem praecavere et ambiguitatem tollere volens, eidem mandat ut cum peritis quibusque diligentius requirat atque pertractet novam temporum supputationem, et coelestium orbium regulam atque cursum. Sed de hoc paschali cyclo, quem emendari S. Leo Magnus exoptavit, rerum ordine servato, verba faciemus de rebus gestis disserentes, quae Chalcedonense concilium subsecutae sunt. Mirum tamen est hac in epistola nihil Paschasino indicatum fuisse 451 de itinere aggrediendo Nicaeam versus, ut ibi pontificias ageret vices in synodo, quam incunctanter fieri postulaverat Marcianus. Nam cum praefatam epistolam scripsisset octavo kalendas Julii, et duobus vix elapsis diebus tres alias scripsisse inveniamus, unam ad Marcianum augustum, alteram ad Anatolium, tertiam denique ad Julianum Coensem episcopum, in quibus mentionem facit jam de institutis ad novam synodum legatis, idcirco argumentari licet die septima kalendarum ejusdem mensis imperiales litteras recepisse, quibus synodum non amplius differri postulabat. Ad has litteras Quesnellus animadvertens, plane dissimulavit ea omnia quae summorum pontificum jura patefaciunt. Et dumtaxat stylum convertit ad exaggerandum quemadmodum Leo aegre tulerit synodum nec differri, nec fieri in Italia, et plus valuisse Anatolii Orientaliumque vota, quam sua. Non tamen erat in animo summi pontificis pacis consilia comperendinatione omittere. Vereor tamen nostrum interpretem pontificiae voluntatis scopum hisce divinationibus haud esse assecutum. Votis enim Marciani imperatoris potuisset Leo obsistere, ut sincere fassus in epistola hac occasione ad eumdem scripta. Cujus quippe voluntati non alia de causa obviare distulit, ne devoto principis arbitrio repugnare velle videretur. Ad haec verba animadvertat, quaeso, Quesnellus, et quotquot cum eo nugari solent. Credebamus clementiam vestram (ita epistolam orditur) id desiderio nostro posse praestare, ut, praesenti necessitate respecta, differri ad opportunius tempus sacerdotalem synodum juberetis. Hujus pontificiae fiduciae illud erat fundamentum: Ut, evocatis de cunctis provinciis sacerdotibus, vere posset esse universale concilium. 3. Quis enim ignorat externam illorum afflictorum temporum faciem multarum provinciarum episcopis prohibere potuisse e suis dioecesibus exire, ne plebes sibi commissas barbarorum furori tamquam orphanas desererent, et semetipsos iis periculis exponerent quae ab hostium copiis pati solent? Non aegre igitur ferebat Leo quod synodus non differretur, vel quia imperiali jussione, cui non potuisset obsistere, urgeretur; sed quia tempus illud minus congruum pro sacerdotum et ecclesiasticorum incolumitate, cui prospicere volebat, ipsi videbatur; et aliunde Nicaena urbs, ad quam episcopi convenire debebant, frustrabat pontificium desiderium, quo ipse ducebatur ut immediate synodo generali interesset. Quare cum intellexisset imperialem illam jussionem a catholicae fidei amore derivari, nec apostolicae sedis jura leviter laedi, illi obsistere noluit. Quod subsequentibus verbis clare explicavit, subjiciens: Sed quia vos amore catholicae fidei congregationem nunc fieri voluistis, ne devoto obviare viderer arbitrio, fratrem et coepiscopum meum Paschasinum, etc. Praeterea si quid in hac parte Anatolii et Orientalium vota valuerunt, id pontificiae indulgentiae dandum est, qui devoto Marciani arbitrio obsistere noluit. At quis conjiciet eum aliqua lege aut necessitate ductum obviare non potuisse, cum solius imperialis arbitrii faciat mentionem? Fortem habebat animum in tuendis suae sedis praerogativis et juribus, et indulgenter dumtaxat ea magnis principibus permittebat quae in communem Ecclesiae utilitatem redundare poterant, quaeque, ex altera parte, nec ipsius laederent auctoritatem, nec pontificiae dignitati vulnus aut dedecus inferrent. 4. Paschasino deinde Bonifacium presbyterum ex urbe Roma adjunxit, et ad eamdem synodum misit, quibus et illos duos legatos sociari jussit, Lucentium videlicet et Basilium, quos Constantinopolim jam miserat pro habendo synodali conventu ad lapsos poenitentiam agentes recipiendos. Synodi tandem generalis praesidem Paschasinum instituit; non ea quidem ratione qua Quesnellus interpretari nisus fuit, nimirum, ut falsitatum turbine catholica constantia resisteret, utpote homo qui absque odio et gratia laborem assumpsisset pro solius haereticae impictatis excidio, sed quia summi pontificis partes assumere et obire debebat. Quare delendam 452 esse Quesnelli marginalem notam, utpote aequivocum sensum reddentem, censuimus, quam ad oram suae editionis scripsit: « Nota qua de causa Leo legatum suum synodo universali praesidere cupiat. » Nam pontifex hoc munus suo legato deberi illa verba indicant: Praedictum fratrem et coepiscopum meum vice mea synodo convenit praesidere. Non ergo id solum desideravit S. Leo, sed convenire aut deberi non obscure significavit; potissimum ad reparanda illa apostolicae sedis jura quae per unius Dioscori impotentiam in latrocinio Ephesino pessumdata et abolita fuerunt, ut ex concilii Chalcedonensis definitione exploratum est. Sibi concinit S. P. in sequenti epistola ad Anatolium, in qua clarius significat clementissimi principis dispositioni obsistere noluisse, praesertim quia generale concilium et ipse magno desiderio depoposcerat. Quoniam vero quatuor illis viris ex Sicilia et Italia Orientem pro tam gravi negotio adeuntibus valde difficile fuisset Leonis jussa adamussim exsequi, nisi ab aliquo probatae fidei viro, qui omnes Orientalium agendi rationes, studia, artes, vafritiem tergiversationesque apprime noscere potuisset; veritus quidem Leo, et rationabiliter, ne Paschasinus cum aliis legatis in muneribus exsequendis deciperentur, Juliano episcopo Coensi demandat iisdem ea monita et consilia suggerere, eaque praestare subsidia quae ad abolenda evertendaque scandala et ad rerum emergentium necessitates prodesse posse judicabit. Nihil plane nostro confingimus arbitrio. Id indicant illa sanctissimi Leonis summi pontificis verba ad eumdem Coensem episcopum: Ut omnium scandalorum strepitus auferatur, necessario fraternitati tuae quod omni Ecclesiae prosit injungimus, ut cum fratribus et coepiscopis nostris Paschasino et Lucentio . . . . . , quos vice nostra ad praedictum conventum ire praecipimus, curam tuam actionemque conjungas, in omnibus auctoritate nostrae praeceptionis usurus. Notanda sunt verba sequentia: Quoniam scimus omnium illic actarum rerum majorem te quam nostros habere notitiam, ut dum curam tuam illis consiliumque sociaveris, in nulla parte fallantur. 5. Nondum satis communi Ecclesiarum bono Leonem consuluisse sibi videbatur, nisi ad synodum, quae apud Nicaeam primum, deinde apud Chalcedonem cogebatur, regulas necessario sequendas misisset. Propterea eadem die quinta kalendarum Julii ad omnes generalis hujus synodi Patres epistolam scripsit, tria potissimum capita continentem, in quibus tota agendarum rerum ratio versabatur. Ecquis enim plene atque perfecte vim, pondus et energiam quibus totius istius epistolae textus refertus est poterit explicare? Dignitatis majestatem, supremi capitis auctoritatem, et in universam Ecclesiam etiam in conciliis congregatam Romanum pontificem jurisdictionem habere, satis manifeste patefacit, quin quispiam aut ex primarum, aut ex inferiorum sedium episcopis eidem ausus fuerit refragari. His enim verbis auctoritate majestateque plenis epistolam orsus est: Optaveram quidem, dilectissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes in una catholicae fidei devotione persistere, nec quemquam gratia aut formidine potestatum saecularium . . . . . ut a via veritatis abscederet. Molli brachio hic vellicat eos qui in praecedenti depraedatoria synodo, ab improborum a micitia victi aut formidine deterriti, in horrenda illa gravia facinora, Dioscori et Chrysaphi artibus, lapsi fuerant, quorum ultionem ideo prolatam hactenus fuisse asseverat, ut Dei misericordia poenitentibus elargiretur. Subjicit se ab imperatore fuisse invitatum synodo praeesse, beatissimi Petri apostoli jure atque honore servato. Cujus votis ne annueret, nec temporum afflictorum necessitas, nec ulla consuetudo permittebat. Duplici tamen modo synodo adesse atque praeesse fatetur. Primo in quatuor illis 453 legatis vicariam ipsius personam agentibus; deinde verbi divini praedicatione, satis explicata in celebri epistola ad Flavianum, ex qua ignorare haud poterant quid ex antiqua (ait) traditione credamus, non possitis dubitare quid cupiamus. In altero capite jam statutum fuisse quid de sacramento incarnationis pie et sincere ab omnibus esset confitendum plenissime et lucidissime cunctis esse patefactum asseverat per litteras quas misimus ad beatae memoriae Flavianum episcopum. Tandem vero pravas factiosorum aemulationes animadvertens, catholicis episcopis injuria a sedibus expulsis et in exsilia deportatis, atque in locum superstitum aliis substitutis, jubet primitus medicinam justitiae adhiberi, ne quisquam careat propriis aut utatur alienis. Ex quo Leonis Magni pontificis mandato intelligimus Eusebium Dorylaei, Theodoretum Cyri, aliosque catholicos episcopos, qui violentiam passi fuerant, propriis sedibus esse restituendos; Domno vero Antiocheno, Dioscori et Eutychetis nutibus suffragatori, nullum jus superesse potuisse ut pristino honori et dignitati quibus exutus fuerat restitueretur. Profecto si hanc Leoninam praescriptionem Quesnellus attendisset, vix unam ex tantis quaestionibus excitasset, inquirondo cur, rescissis a Leone latrocinii Ephesini actis, non fuisset ei permissum ad Antiochenam sedem remeare, pro qua Maximus fuerat ordinatus; neque incassum tantopere laborasset ut contenderet actionem illam de Domno Antiocheno esse supposititiam. 6. Sed ad rem nostram iterum venire volentes, Leo Magnus ab incoepto non desistit studio. Nam discessurus Bonifacius presbyter ex urbe Roma, ut pontificii vicarii sive legati munere in synodo fungeretur, huic novas litteras Marciano augusto reddendas tradidit, in duo tantum capita distributas; quorum priori in imperatoris mentem praecedentem renovat petitionem, qua ad tranquilliora tempora, longe ab hostili metu, synodum maluisset differri. Laudat tamen pium imperiale studium, quo humanis negotiis divina praeponebat, inquirendo ne inter sacerdotes sensuum esset dissonantia, et in Evangelii praedicatione ulla esset discordia. Quae duo ibidem ipsius pontificium animum movebant, ne hisce dispositionibus de synodo extra Italiam et tali tempore habenda reniteretur, optans (ait) ut in omnium cordibus catholica fides, quae non potest nisi una esse, firmetur. Post haec de ambobus Ephesinis conciliis verba facit. Quorum alterum merito et juste Nestorium, hujus dogma et asseclas damnasse asseverat; alterum vero Eutychetis causa habitum, non posse vocari concilium, quod in eversionem fidei constat agitatum, quodque ecclesiastica potissimum et imperiali deinde ipsius Marciani auctoritate fuerat cassatum. 7. Formulam autem futuri judicii in synodo habendi S. pontifex cunctis Patribus per quatuor legatos Chalcedonem missos, cum in hac, tum in subsequenti, et demum in una ad Pulcheriam augustam epistolis praescripsisse narrat, vetans ne ulla quaestio de fide institueretur; cum nimis injuriosum atque obsonum prorsus esset fidem quam beati Patres nostri ab apostolis sibi traditam praedicarunt, quasi dubiam retractare. Tandem se in legatis concilio adfuturum spondet, dicens: Nec me quoque, ut voluit vestra clementia, ab illo credatis abesse concilio, cum in his fratribus, quos direxi, id est Paschasino et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, sed et in fratre meo Juliano, quem eorum volui esse participem, etiam mea sit aestimanda praesentia. Hanc epistolam scripsit sanctus pontifex VI kal. Julii anni 451. Sed cum post quindecim dies certior factus fuisset Paschasinum ex Sicilia ad Orientem navigasse, apostolicae sedis mandata exsecuturus, novas litteras ad ipsum Marcianum imperatorem dare constituit, in quibus legatos suos ipsi commendat, iterumque postulat ne disputatio de fide illic instauretur. Hoc ipsum praestitit cum Pulcheria augusta, ad quam epistolas misit per Theoctistum Magistrianum. In hac quippe de suis legatis ad concilium missis primo verba faciens, iterum 454 explicat quemadmodum desideraverit in Italia synodum congregari. Deinde servandam esse in ecclesiasticis causis omnem moderationem mandat, quae procul abfuit ab Ephesino latrocinio, ubi primates synodi nec resistentibus sibi fratribus nec consentientibus pepercerunt. Quare cupiens vulneribus majoribus medicinam adhiberi, decrevit correctis veniam non esse denegandam. Tandem, haeresis exstinctionem obtinere desiderans, etiam haeresiarchas indulgentiam poscentes, nec rejiciendos, nec temere recipiendos deliberavit; qui quamvis post injustum judicium non essent catholicae fraternitati honorabiles ut fuerunt, tamen cum suas adhuc obtinerent sedes, et episcopatus sui honore potirentur, ecclesiasticam pacem ipsis non denegare jubet, si per veram atque necessariam satisfactionem resipiscerent. 8. Regulas igitur omnium rerum in synodo agendarum, cum in hac atque praecedentibus epistolis, tum in commonitorio suis legatis dato S. Leo proposuit, praescripsit, praedefinivit. A quibus quidem resilire nemini permissum esse poterat, ne irrita et vacua synodalia Acta redderentur quemadmodum videbimus opportuniori loco, agentes de primatu Constantinopolitanae sedis post Romanum pontificem, quem PP. illi Anatolii ambitui nimium faventes stabilire conabantur. At cum in laudatis epistolis potissimum S. pontifex de fidei dogmate unanimiter asserendo juxta celebrem epistolam quam scripserat ad Flavianum disserat, et de ecclesiastica pace iis etiam danda qui per latrocinium Ephesinum a catholica exciderunt societate, indignos se reddentes iis Ecclesiae honoribus, gradibus et praerogativis quibus potiebantur, eosdem lapsos ad sinceram poenitentiam venire cupientes, debita ab iisdem satisfactione praemissa, recipi jubet; eamque cautionem mandat servari, ut etiam principes haeresiarchae indulgentiam poscentes, nec rejiciantur, nec temere recipiantur. Quare, omni poena poenitentibus relaxata, ad antiquas suas episcopales sedes reverti aut eas retinere indulget, dummodo lapsorum episcoporum loco jampridem alii catholici non fuissent suffecti, et ipsi lapsi adhuc episcopatus honore potirentur. Id sane iis verbis, seclusa omni violenta interpretatione, indicare voluisse arbitramur, quibus dixit iis postulantibus omnem indulgentiam esse concedendam, qui tamen adhuc obtinent sedes et episcopatus sui honore potiuntur. Hanc sane Leonis agendi oeconomiam, scribendique rationem, cum haudquaquam assecutus esset Quesnellus, multas quaestiones excitavit, ad examen revocando Domni quondam episcopi Antiocheni causam. Studiosus vir, huc illucque mente vagari coactus, cur Thalassius Caesariensis, Juvenalis Hierosolymorum, Eustathius Berytensis, qui pariter in latrocinio Ephesino cum Dioscoro et Eutychiana factione principes partes obierunt, suas sedes Chalcedonensis concilii suffragio retinere potuerint inquirit; Domno vero, qui parem cum istis causam habuit ad suam Antiochenam sedem remeare non fuerit permissum. Profecto si ad praecedens Leonis decretum attendisset, secumque agitasset Domnum tunc adhuc nec sedem obtinuisse, nec episcopatus honore amplius fuisse potitum, quia, absoluto latrocinio Ephesino, Maximus episcopus catholicus in ejus locum fuerat suffectus, tantopere minime laborasset ut lectoribus persuaderet Domnum Chalcedonensis concilii tempore non amplius fuisse superstitem, nec concilii Chalcedonensis actionem quae de eodem scripta est tamquam falsam et commentitiam rejecisset. At sinceram et genuinam esse hanc synodi actionem gravissimis evidentibusque argumentis clarissimus Stephanus Baluzius, summa qua pollebat 455 eruditione probavit. Quamvis laudatum Leonis locum Quesnello non objecerit; quod testimonium tamen ad plura et insigniora sui adversarii argumenta refellenda aptissimum erat, ut ipsi annotabimus in sequentibus de Chalcedonensis synodi actionibus locuturi. ===CAPUT II.=== Quare generalis synodus Epheso indicta Chalcedonem transfertur. De S. Leonis epistola ad Ravennium. Galliarum episcopi in duabus synodis conveniunt, eorumque synodicas epistolas multa sapientia et eruditione sacra adornatas transmittunt ad apostolicam sedem. Tandem de Mediolanensi Eusebii synodo agitur, hujusque synodicis ad S. Leonem missis. 1. Promulgato jam edicto de nova generali synodo in Oriente habenda, imperator Marcianus veteres Eutychianorum turbas huc illucque renovari vidit, undequaque partium studia concitari, excitarique tumultus; cum videlicet qui semel Eutycheti adhaeserunt, ne levitatis, ait Baronius, arguerentur, perstabant in sententia, et omni conatu patrocinabantur susceptae semel iniquae causae, et si non aliter, acclamationibus saltem nominis Eutychetis. Has turbas primum Constantinopolim magna cum seditione excitatas fuisse, Marciani imperatoris edictum ad eas comprimendas abolendasque manifestat. Quae cum a gravissimis odiis atque aemulationibus foverentur, periculum civitati imminebat ne Constantinopolitani mutuis caedibus sese interficerent. Deo itaque favente imperatoris edicto, tertio idus Julii dato, sedatae fuerunt, utriusque partis factiosi viri intelligentes se ultimo supplicio esse puniendos, si in seditionibus perstitissent. Ex his ergo aliquantulum Marciani animum fuisse commotum arbitrari oportet; nec probabilitate caret eum poenituisse quod in Italia synodum haberi non permisisset, quemadmodum Leo votis omnibus exoptaverat, ad praecavendas quidem illas seditionum turbas et gravissimas commotiones quas duae adversae factiones jam excitaverant. Has quoque in Nicaeam Bithyniae, ubi synodus haberi debebat, transferri posse imperator veritus est. Unde Pulcheria augusta ad Strategium illius provinciae consularem litteras dedit, in quibus, communi tranquillitati prospicere cupiens, et fidem catholicam imperturbatam et immotam ab omni genere hominum custodiri volens, eidem consulari viro mandat ut nemini sine episcoporum consensu ad generalem synodum evocatorum permittat ad eam urbem accedere: Immo omnes monachos et laicos, quos nulla ratio ad synodum vocat omnino debeat de civitate et ipsis locis expellere. Ut, cum omni disciplina considente sancta synodo, sine aliqua commotione atque contentione, quae a Domino Christo revelata fuerint communiter ab omnibus confirmentur. 2. Dum haec autem agebantur, imperator certior factus est Illyricum maxime perturbari ob metum barbaricae invasionis. Quare secum recogitans non valde tutum esse longe a Constantinopoli recedere, iteratis litteris concilii Patres Chalcedonem, Constantinopoli propinquam, convocat, ut sanctorum episcoporum incolumitati et imperii felicitati facilius et securius consuleret. Interim hic describit Baronius gravem cladem Romano imperio ab Attila Hunnorum rege illatam, de qua Sidonius Appollinaris, Gregorius Turonensis, Salvianus Massiliensis episcopus, aliique 456 scriptores verba fecerunt. Cujus rei dumtaxat nos hic mentionem facimus, ut quilibet intelligat quanta ratione S. Leo papa ad securiora pacatioraque tempora generalem synodum differri exoptaverit. Igitur his praetermissis, antequam brevem Chalcedonensium gestorum narrationem instituamus, de nonnullis S. Leonis gestis atque de duabus synodis Galliarum et altera Mediolanensium, verba facere properamus. 3. Et primo quidem nobis occurrit brevissima S. pontificis epistola ad Ravennium Arelatensem, quam doctissimus Sirmondus publici juris fecit, et deinde Paschasius Quesnellus in suam novam transtulit editionem. Agit in ea S. pontifex de Paschate sequenti anno 453 die decima kalendarum Aprilis celebrando. Ad Romanum enim pontificem pertinuisse indicare illius diei celebritatem epistolae synopsis manifestat. Ut nimirum, quorum in fide una est (ait) confessio, sit etiam in hac festivitate una devotio. Duas praeterea circa ea tempora Galliarum episcopi litteras ad nostrum sanctum pontificem scripserunt, in quibus ita obsequentes et studiosos erga apostolicam sedem se exhibent, ut ab hujus decretis et a catholica veritate ipsis in epistola ad Flavianum proposita declinare sacrilegum esse reputaverint. Quam quidem observantiam cum semper Gallicani antistites tenere et servare omni studio nisi sint, illam Ecclesiam ab omni haereseos labe illibatam custodierunt, strictissimo obedientiae vinculo Romanae Ecclesiae adhaerentes, quemadmodum a suis majoribus traditum esse acceperunt. Et quidem id conjici ex illa epistola quae Ceretii, Salonii et Verani nomina praefert, nemo potest inficiari. Quorum praesulum episcopales sedes, etsi incertae et valde obscurae a viris doctis visae sint, ut nonnisi aliis et aliis ducti conjecturis ratiocinati sint, tamen communi suffragio Galliarum episcopos epistolae laudatae esse auctores sine ulla haesitatione et fraudis suspicione judicarunt. Pro accepto igitur exemplari epistolae ad Flavianum, divinae doctrinae ubertate ditatae, primo gratias reddunt, paternam curam et sollicitudinem in Romano pontifice recognoscentes, quia anticipata curatione remediorum beneficia ante malorum experimenta ipsis exhibere voluerit. In eo enim agnoscere profitentur peculiarem animi erga ipsorum Ecclesias affectionem, qua istarum incolumitati succurrere curabat, dum, constitutus supra apostolicae sedis speculam, cura et sollicitudine clamabat, ne inopinantibus improvisus hostis adveniret, neve vulneri locum praebeat (aiunt) incauta securitas. Ipsi quoque Romano pontifici gratulantur, quod laudata epistola ita per omnium Ecclesiarum conventicula celebraretur, ut vere omnium sententia declaretur merito illic principatum sedis apostolicae constitutum, unde adhuc apostolici spiritus oracula reserentur. 4. Post talia praeconia de epistola Leonis dogmatica effusa, S. pontificem ita compellant: Deprecamur ut opus, et praesentibus et futuris temporibus profuturum, quod nos asservandi studio foliis mandare curavimus, sanctitas vestra percurrere et, si quid librarii errore defuerit, emendare dignetur; vel si salutarem lecturis omnibus paginam aliquo studii vestri accumulastis argumento, idipsum addi libello huic sollicita pietate jubeatis: ut non solum plures sancti episcopi fratres nostri per Galias, verum etiam multi ex laicis filii vestri, qui epistolam istam magnopere pro veritatis manifestatione desiderant, remissam ad nos et sancta manu vestra emendatam transcribere, legere et tenere mereantur. Multa quidem alia in hac epistola notatu digna occurrunt, quae vel a Baronio, vel a Quesnello et ab aliis etiam forte indicata fuerunt, in quibus haud immorari opus est. Duo dumtaxat ego subjiciam. Alterum, videlicet, tres illos episcopos bis, tertio quaterque voces illas, beatissime papa, adhibuisse, sanctissimum pontificem alloquentes, quas concilii Chalcedonensis tempore in usu fuisse negat Quesnellus, ut ex iis colligat falsam et supposititiam esse de Domno Antiocheno actionem. Verumtamen allucinatum esse 457 hunc Leoninorum Operum editorem, probat cum haec, tum subsequens epistola synodica Ravennii, aliorumque episcoporum Gallorum, in cujus inscriptione ista verba offendimus: Domino vere sancto, merito in Christo beatissimo, et apostolico honore venerando papae Leoni Ravennius. Quamvis tamen, violenta quadam usus interpretatione in notis ad hanc sequentem epistolam, contendat illas voces et istas alias appellationes, apostolatum vestrum, apostolicamque sedem, de omnibus et quibuscumque episcopis eorumque sedibus dictas fuisse, quemadmodum in sequentibus videbimus. Dum haec annotare haud piguit, minime Quesnellum debitis laudibus fraudare intendimus qui multo studio, Ceretii, Salonii atque Verani episcopales sedes inquisivit, sed ob veterum monumentorum jacturam incassum laboravit. Idcirco Baronii, Sirmondi aliorumque praecedentium scriptorum dictis insistens, S. Eucherii Lugdunensis filios fuisse Salonium et Veranum affirmat; Ceretium et Salonium Arausicano interfuisse concilio judicat; atque tandem annotavit Veranum Hilari aevo superstitem apostolicae sedis legationem egisse in Galliis pro Ecclesiae Viennensis juribus et S. Leonis decreto contra Arelatensem episcopum tuendis, ut videre est tom. V Conciliorum. 5. Non absimile obsequium nec minorem animi reverentiam et devotionem universum Gallorum episcoporum coetum in synodo congregatum apostolicae sedi exhibuisse, synodica Ravennii Arelatensis et aliorum episcoporum patefacit. Nam imprimis episcopi sibi veniam dari petunt ob temporis moram qua detenti fuerunt ne in unum celeriter convenirent, atque duo obstitisse ne celerrime synodum haberent asseverant, locorum nimirum distantiam, aurarumque intemperiem quae eo anno animantium corpora in Galliis morbis vexabat. Ne itaque desides minusque obsequiosi viderentur in apostolicae sedis mandatis exsequendis, neve inobedientiae nota afficerentur, statim subjiciunt: Det ergo apostolatus vester nostrae veniam tarditati, quae non de otio, sed de certa necessitate descendit; quaeque a nobis, et si celeritatis gratiam abstulit, exsultandi tamen materiam auferre non potuit. Summam animi exsultationem expertos fuisse dogmaticam illam epistolam accipientes et percurrentes, maxime aptam ad instruendos omnes intra Gallias constitutos, palam testantur. Dolentes pariter (aiunt) pro his vobiscum qui, catholicae fidei lumine derelicto, errorum tenebras inciderunt. Itaque hasce litteras tamquam regulam et fidei symbolum recepisse fassi sunt. Quo munere non Gallias tantum, sed mundum totum gratiosissimis gemmis esse ornatum intelligunt et aestimant, neque pro eo quemquam dignas persolvere posse gratias asseverant. Quare fidelibus et infidelibus Leonis doctrinam magnopere profuisse, sequentibus verbis explicant, dicentes: Doctrinae post Deum vestrae debet quisque fidelis, ut constanter teneat quod credebat; debet etiam infidelis, ut a perfidia sua, agnita veritate, discedat, et apostolicae institutionis luce perfusus erroris sui tenebras derelinquat, etc. Subjiciunt deinde, quemadmodum quandoque optassent litteras Marciano imperatori fidelissimo principi dare, quibus ipsi gratularentur, eumque certiorem facerent, et proderent sollicitudinem qua pontificiam doctrinam in Christo sequebantur. Sed cum ad eos ex Orientalium partibus nuntius pervenisset, fieri hoc minime necessarium putarunt. Propterea fidei triumphum adjudicantes Leonis vigilantiae, studio atque ministerio, supplices Deum orant apostolatum vestrum conservare, et Ecclesiam ipsam toto orbe diffusam. Quod ante oculos semper habentes, et gratias et supplicationes Deo indesinenter offerre promittunt: Gratulantes quod tantae sanctitatis, tantae fidei, tantaeque doctrinae apostolicae sedi, unde religionis nostrae, propitio Christo, fons et origo manavit, antistitem dederit; petentes etiam ut datum concessumque munus pontificii vestri longissima ad aedificationem Ecclesiarum suarum aetate custodiat. 458 6. Hocce autem in Leonem ejusque Romanam sedem elogium, publice in Gallicana illa quadraginta quatuor episcoporum synodo recitatum, et ad perpetuam posterorum memoriam scripto consignatum, firmum ac grave testimonium exhibet illius maximae devotionis et obsequii quibus tum se apostolicae sedi obstrictos esse gloriabantur. A quorum institutis atque vestigiis numquam vel ob temporum vicissitudines, aut falsarum opinionum superstitiones Gallicana recessit Ecclesia. Quoniam istius praesules parati semper fuerant, confortante Domino, cum Romano pontifice pro veritate animas ponere, et vitam auctori salutis et largitori aeternitatis impendere. Hisce autem verbis quadraginta illi quatuor episcopi suam claudunt epistolam, singulique huic subscribunt, eas formulas adhibentes quibus supremum Ecclesiae regimen Romanis pontificibus convenire passim probari solet. Paschasius Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis singillatim horum Gallorum praesulum episcopales sedes ex aliis et aliis monumentis recensuit, ut videre est pag. 478 ad quam lectorem remittimus, ne nimium extra propositum scopum vagemur. Synodica hujusmodi Gallorum episcoporum epistola a S. pontifice Leone accepta, ipse ad eosdem rescribere non diu distulit, et servata sui muneris amplitudine, hisce gravibus vocibus suam epistolam orditur: Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Tarditatem tamen se excusare fatetur ob inopinata obstacula quae praepedierunt ne citius in unum convenirent. Multo gaudio deinde eorum litteras recensuisse asseverat, quas se ait probare, quia eruditione Spiritus sancti in ipsis vigere doctrinam cognoverat, quam in Orientalibus Ecclesiis daemonis astutia per suos sequaces fatigare curaverat, ut operante divina gratia tandem validior et clarior efficeretur. Multa tandem exsultatione se ait gaudere, quod, sicut causa poscebat, fiduciam nostram quam de vobis habemus in Domino fideliter atque obedienter auxisti. O utinam ad haec postrema verba attendisset Quesnellus! Tantas quidem non excitasset elapso saeculo turbas, nec gravissimis perturbationibus occasionem dedisset, si, episcoporum Gallorum exempla secutus, fiduciam quam primo de eo Romani pontifices habuerunt non frustrasset, et fideliter et obedienter apostolicae sedis definitiones profiteri non detrectasset. 7. In altero epistolae suae capite narrat quemadmodum, pontificiorum legatorum studio et devotione, sacerdotibus Christi, principibus et potestatibus Christianis, cunctisque clericis, plebibus, ordinibus plene in synodo Chalcedonensi sexcentorum PP., plene et evidenter apparuerat doctrinam in illa dogmatica epistola intimatam evangelicae et apostolicae traditioni de incarnatione Domini nostri Jesu Christi cohaerere; et idcirco damnatos esse Nestorium atque Eutychetem. Quorum errores recensuit et exagitavit in subsequenti tertio capite, ut magis atque magis quantum ab iisdem esset abhorrendum patefaceret. Sequenti quarto capite deinde narrat quemadmodum S. synodus Chalcedonensis religiosa unanimitate dogmaticae suae epistolae, auctoritate Domini mei beatissimi Petri apostoli et merito roborata, consenserit, amputando ab Ecclesia Dei opprobrium, et Dioscorum Alexandrinum in sua impietate damnando, Ne illa Ecclesia (ait) quae inter ipsa Evangelii principia beatum Marcum beatissimi Petri apostoli discipulum in omnibus utique doctoris sui magisterio consonantem habuit fundatorem labefactata maneret. Quae verba cum in Grimanico codice lineolis interclusa conspexerim, arbitratus sum, vel antiquum amanuensem, vel doctum aliquem virum designare voluisse summam societatem quae a primordiis Romanam Ecclesiam inter et Alexandrinam servata fuit, non tantum ob universale S. Petri magisterium, 459 verum etiam ob principium illud a quo Alexandrina ipsa duxit originem. Hinc S. pontifex in medium profert Athanasii, Theophili atque Cyrilli exempla, quos probatissimos praesules appellat. Quae loquendi phrasis cum Quesnello, nescio qua de causa, displicuisset, censuit annotare: « Theophilum mirabitur quis hunc inter probatissimos praesules recenseri a Leone, dignumque haberi qui Dioscoro in exemplum proponeretur. » Et volens deinde praepedire responsionem quae adhiberi posset, statim subjicit: « Quod ne ad fidei sinceritatem tantum restringatur, obstat quod sanctae memoriae appellatur ab eodem epistola 94 ad Marcianum imperatorem, et 68 ad Paschasinum Lilybaetanum, et cum sanctitatis praeconio citantur ejus scripta tam in epistola 134 ad Leonem Augustum, quam in excerptis SS. Patrum in Chalcedonensi relectis. » Addit praeterea: « Nec tamen ignorare potuit S. Leo quam nefandis quamque aperta vi sanctum Joannem Chrysostomum persecutus fuerit, ac tandem oppresserit Theophilus. » An autem ante mortem tot scelerum eum poenituerit, non explicat Quesnellus, sed lectores remittit ad opus Gallice conscriptum a Gothofrido Hermantio de Vita S. Joannis Chrysostomi, et demum concludit: « Crediderim ego ex his loquendi formulis de episcoporum sanctitate non esse decernendum, cum videamus perditissimos homines iisdem titulis decorari etiam in conciliis oecumenicis, et hanc consuetudinem per ea tempora viguisse, ut quicumque episcopi a fide catholica nullo modo deviaverant decesserantque in communione Ecclesiae, reponerentur in sacris diptychis, et sanctae memoriae viri dicerentur. » 8. At quis non intelligit nimis gravem atque malignam esse hanc in Theophilum censuram, qua non tantum istius in Chrysostomum simultates exaggerantur, verum etiam S. Leonis judicium et Chalcedonensia gesta parvi pendenda esse indicatur, quasi quod idem Theophilus nec probatissimus fuerit praesul, nec sanctae memoriae rationabiliter esset dicendus? Obstare contendit Quesnellus quae in Chrysostomum egit. Sed si haec attendamus, minime illius generis sunt ut ipsius Theophili famam atteramus, perditissimisque viris comparemus. Simultatum enim illarum nulla alia origo fuit quam studium illud quo gentiles haereticosque anthropomorphitas ubique insectari quaerebat, simulque catholicos viros a librorum Origenis lectione avertere procurabat, ob apertos videlicet errores in hujus scriptis repertos. Quare cum ipse jussisset ut ab omnibus damnarentur, et Longi fratres eorumque sectatores obtemperare detractassent, hos Aegypto ejecit et, Alexandriae coacta synodo, ipsum Origenem cum suis libris damnavit, agens quoque ut in alia synodo Cypri, cui Epiphanius praefuit, damnarentur. Hactenus nihil in Chrysostomum Theophilus fuerat commotus. Sed audiens monachos a se ejectos benigne ab eodem Chrysostomo Constantinopoli receptos, ecclesiasticae disciplinae studio tuendae actus, quasi Alexandrinae sedis jura tueri cupiens, in Joannem invehi coepit, et, forte nondum sufficienter istius agendi ratione explorata, Constantinopolim proficiscitur et, coacta synodo, Joannem tamquam canonum violatorem, etiam reclamante plebe, deposuit. Dabo quidem Theophilum tum eam animi moderationem non servasse quae episcopum decebat, et nimio zelo actum praecipiti judicio in hanc causam inquisivisse. Sed obstant forte quin probatissimus praesul et sanctae memoriae vir appelletur? Attendat, quaeso, Quesnellus rationes quibus ducebatur, in mentem revocet eximias excellentesque virtutes quibus erat praeditus. Nam praeter sacrarum rerum scientiam, qua maxime pollebat, quoadusque vixit ab omni haeresi abhorruit, Judaeorum conversionem omni nisu curavit, gentiles ad verae religionis cultum inducere quaesivit, nihilque eorum aggredi praetermisit quae in catholicae fidei munimen, praesidium et incrementum poterant 460 redundare. At diutius in his immorari jam taedet, potissimum cum in alio opere, agendo Rufinianas vindicias, descripserim quemadmodum Theophilus Origenem et Origenistas exagitasset. Addam dumtaxat Quesnelli et alterius cujusque recentioris scriptoris opinionem tantum roboris numquam obtinere potuisse, ut Leonis Magni et Chalcedonensium PP. testimonia atque judicium infirmare aut dejicere queant. Cum neminem lateat gravissimas quaestiones olim inter sanctissimos viros excitatas horum sanctitati et nominis celebritati minime obesse potuisse, etiam si aliquid humanae infirmitatis passi sint, ut nimis vehementer propriis studiis et opinionibus adhaererent, ut sexcentis exemplis ipsi probare possemus. 9. Restat jam tandem ut de Mediolanensi synodo verba faciamus, quam non alia de causa S. Leo haberi jussit, nisi ut communi illius provinciae etiam episcoporum consensu et publicis subscriptionibus epistola dogmatica ad Flavianum susciperetur, quod, ait Baronius, impigre curatum est. Tunc igitur Abundius Comensis, caeterique pontificii legati ex Oriente Romam regressi erant, verbis de omnibus quae in Chalcedonensi synodo contigerant rationem reddituri. Quare S. pontifex, ut certis documentis innotesceret omnes Occidentales episcopos fidei regulam a se ipso conscriptam et definitam suscipere, Abundio episcopo et Senatori Mediolanensi presbytero collegae ad patriam et episcopatum revertentibus mandat ut Eusebium conveniant pro synodo indicenda. Huic synodo Eusebius praefuit, ad eamque alii decem et octo episcopi vel per se, vel per suos legatos presbyteros interfuerunt, quorum multi sanctitate, doctrina maxime, celebres fuerunt; videlicet Maximus Taurinensis episcopus, ipse Abundius Comensis, Crispinus Ticinensis, aliique quorum nomina multa cum laude in Ecclesiae tabulis regesta sunt, ut videre est apud Baronium anno superius laudato. Hinc facile colligimus longe a veritate eos scriptores abscessisse, qui dixerunt Maximum Taurinensem, regnantibus Honorio et Theodosio, mortuum esse. Quomodo enim fieri id potuit, si non tantum huic Mediolanensi interfuit synodo, sed etiam Romani concilii Actis sub Hilaro papa subscripsit? Quidquid autem de his similibusque quaestionibus ab aliis dictum fuerit, praesenti hoc otio non inquiramus. Summam dumtaxat hujus synodicae epistolae paucis recensebimus. Tribus igitur capitibus distinctam mss. codd. omnesque editores illam exhibuerunt. In quorum priori Eusebius cum sociis exsultare fatetur, quod apostolicae sedis legati Chalcedonem missi felicem faustumque effectum legationis sibi commissae assecuti fuissent, quod quidem in Dei laudem et Christianae fidei custodiam ob divinae majestatis praesidium contigisse asseverant, Quando (videlicet, aiunt) vos idoneos cultus sui assertores in apostoli sui sede praesulem collocavit. In altero epistolae capite laudant doctrinam in epistola ad Flavianum contentam, tamquam prophetarum assertionibus, evangelicis auctoritatibus et apostolicis testimoniis omnino consonam; eamque nitore quodam lucis ac veritatis splendore radiare, omnibusque sensibus convenire quos beatus Ambrosius de incarnationis Dominicae mysterio suis libris Spiritu sancto incitatus inseruit. In tertio tandem capite idem Eusebius cum sociis anathema Eutychianis dixisse profitetur; atque, litterarum (aiunt) vestrarum formam secuti, modum praescriptae ordinationis nos servasse, his per fratrem et coepiscopum nostrum Cyriacum missis ostendimus. Quae sane verba innuunt formam rerumque omnium agendarum ordinem a sancto pontifice praescripta, nemine refragante, ab iisdem servata fuisse, ad debitam quidem obedientiam patefaciendam, quam semper totius orbis episcopi etiam in synodis congregati Romanis pontificibus praestiterunt. 461 Unum tandem adhuc restat in hac synodica epistola quod nostram animadversionem excitavit, quodque, repugnantibus vulgatis et mss. codd., aliter in Quesnelliana editione exhibetur. Eusebius siquidem, praesentem suam orationem claudere volens, divinam opitulationem implorat, Leonisque pontificis studio Eutychianae haereseos exitium, fidei palmam et consummati certaminis coronam perpetua quiete retinendam adjudicat, subdens deinde: Hoc futuris memorabile saeculis relinquatis, ut ab hoc exstincta praesenti tempore impiae sectae contumacia videatur, ut vobis (supple catholicae fidei) propugnatoribus in aeternum prostrata succumberet. Concinunt huic lectioni Surius, conciliorum collectores, aliique ex vulgatis exemplaribus, quam genuinam esse etiam aliqua mss. exemplaria, quorum auctoritatem sequendam nobis persuasum est. Quamvis Quesnellus pro illa voce exstincta, aliam exstitisse induxerit, et forte sui librarii oscitantia pugnatoribus pro propugnatoribus admiserit. Is tamen in notis ad hanc epistolam fatetur laudatum locum medica manu indiguisse, quem ad mss. Trecop. et Thuan. cod. emendavit, facta collatione cum hac vulgata: superesse ut, annuente Domino, perpetuo retinentes, hoc futuris memorabile saeculis relinquatis; ut a tempore praesenti extincta impiae sectae contumacia videatur, ut novis purgationibus in aeternum prostrata succumberet. Falsam quidem atque corruptam esse hanc lectionem nemo inficiabitur, si eam consideret, deinde conferat cum praecedenti epistolae contextu, in quo, ut diximus, et haereseos exitium, et fidei palma, et consummati certaminis corona summo pontifici Leoni adjudicantur. Non igitur novae purgationis adhibendae erant ut exstincta haeresis in aeternum prostrata succumberet. Quare novissima Augustini Savioli Veneti typographi editio maximam mihi movit admirationem, tam corruptam lectionem in hujus epistolae contextu inducendo, ea expuncta quam Surius, conciliorum collectores, et ipse Quesnellus retinendam esse judicarunt. Atque admirationem adauxit, quod ipse editor fassus sit optimorum mss. codd. fidem et auctoritatem se esse secutum, quamvis revera nullos codices consuluisse ex hoc atque similibus lapsis mihi liceat argumentari; de qua re aliqua dicere opportunius reservabo in altero tomo Leoninorum Operum. ===CAPUT III.=== De tempore, numero Patrum atque sessionum synodi Chalcedonensis. Omnia quae in votis S. Leo habuit feliciter exsecutioni mandata sunt. Catholica fides stabilita. Episcopi lapsi ad poenitentiam suscepti sunt. Dioscorus et Eutyches damnati, et demum apostolicae sedis jura in Ephesina synodo abolita summa consensione reparata et stabilita fuerunt. 1. Marcianus imperator, ob causas in superioribus recensitas, jussit ut episcopi ad generalem synodum acciti in Chalcedone convenirent et in basilica S. Euphemiae martyris in suburbiis extra urbem congregarentur. Exordium sumpsit octavo idus Octobris anni 451, fuitque absoluta kalendis Novembris. Scriptores, ut annotavit inter caeteros cardinalis Baronius, non conveniunt in determinando neque Patrum neque actionum numero. Marcellinus, in Chronico, sexcentos et triginta episcopos adfuisse narrat, cui suffragantur Liberatus diaconus et Photius. Nicephorus mavult duplicatum fuisse numerum eorum qui oecumenico Nicaeno 462 concilio interfuerunt, videlicet sexcentos triginta sex fuisse. S. Leo vero, qui recenter a suis legatis ex Oriente advenientibus et ex Actorum exemplaribus edocebatur, scribens ad episcopos Galliarum, ait: Sexcentorum ferme fratrum coepiscoporumque nostrorum synodus congregata. Ad quae omnia idem Baronius animadvertens, arbitratur ab exemplaribus Actorum quae supersunt subductam esse fere dimidiam partem episcoporum, cum in prima actione ejusdem synodi nonnisi tercenti quadraginta episcopi subscripti reperiantur. Verum de hac difficultate verba faciemus in actione de Domno Antiocheno, Stephani Baluzii animadversiones approbantes. Aeque incertus apparet actionum numerus, pro quo definiendo aliae et aliae sunt scriptorum opiniones. Baronius, ex dierum numero quo sancta illa congregatio duravit actionum quoque numerum inferri debere arbitratur. Cum itaque ab octavo die idus Octobris usque ad kalendas Novembris duodecim dies intercesserint, et singulis diebus PP. convenisse arbitrari liceat, ideo duodecim sessiones sive secretaria habita fuisse credendum est. Liberatus, laudato loco, quindecim numerat actiones; sed in Graecis Latinisque exemplaribus sexdecim continentur, quamvis multa habeantur in Latinis quae in Graecis desiderantur, et e contrario. Verum si sedulo attendamus ad omnes causas quae in ea synodo agitatae sunt, fateri cogimur in eadem sessione plures actiones factas fuisse, ut constabit cum de Photii Tyrii et Domni Antiocheni causis disputabimus. 2. Ecclesiasticae historiae scriptores, qui nos praecesserunt, diligentissime singula in iis Actis contenta recensuerunt; quod praestare in praesens nos praetermittimus, ne quod ab aliis jamdudum actum est iterum agamus. Potissimum cum non semel laudati auctores, Baronius videlicet, Christianus Lupus, Pater Natalis Alexander, Stephanus Baluzius, Joannes David, singuli pro scribendi scopo quem assumpserant, eadem Acta descripserint, variasque incidentes quaestiones pertractaverint, a nonnullis quarum nos abstinuimus, cum ad rem nostram haud pertinere arbitrati sumus. Tria igitur cum sint quae Magni pontificis vota, ut diximus in praecedentibus, respiciunt, quaeque tandem fideliter exsecutioni in ea synodo fuere demandata, singula indicabo. Primum igitur ad fidei causam pertinebat, de qua in synodi exordiis pertractari coeptum est. Nam Paschasinus Lilybaei episcopus, Leonis mandatis obtemperaturus, petiit ut Dioscorus e synodo discederet; nam inter reos dumtaxat, non inter judices, ille erat admittendus. Et quamvis isthaec petitio dura visa fuerit, tamen ad compescendos aliquos dissensionis motus inter Orientales excitatos, et ad praecavendas inducias quae ex canonicis citationibus contingere solent, judices dixerunt ut tamquam judicandus in medio sederet. Tum, accepta ab Eusebio Dorylaei facultate Dioscorum accusandi, hunc, et laesae fidei, et sacrilegi homicidii reum ob necem Flaviano illatam postulabat. Et, lecto accusationis libello Marciano imperatori oblato, Dioscorus objecta diluere nitebatur, dicendo Flavianum legitime condemnatum in synodo imperatoris Theodosii auctoritate congregata. Sed quid in latrocinalibus Actis contineretur ex horum lectione sciscitatum est. Quare cum in iisdem Actis legendis ventum esset ad Theodosii constitutionem, qua cautum fuerat ne Theodoritus praecedenti Ephesino latrocinio interesset, judices petierunt Theodoritum in concilium introduci. De cujus causa hic disserere praetermittimus, cum in subsequentibus Quesnellianam refellere debeamus dissertationem. Interim jam episcopi qui pro Dioscori et Eutychetis partibus decertaverant confessi sunt timore se militum compulsos orthodoxos deposuisse episcopos, et conscientiae stimulis acti exclamaverunt: Omnes peccavimus, omnes veniam postulamus. Et continuata lectione Actorum 463 pseudosynodi, Dioscorus accusatus est, quod epistolam dogmaticam S. Leonis tamquam fidei regulam ad synodum transmissam, legi vetuisset. Ut autem plenius innotesceret vis S. Flaviano et orthodoxis episcopis illata, recensita fuerunt omnia Constantinopolitani concilii Acta, in quibus de Eutychetis condemnatione gestum fuerat. Ex qua lectione apostolicae sedis legati probaverunt Flavianum vere catholicum, Eutychetem vero impium haereticum. Sed Dioscorus ipse amplius cohibere non valens suae malae fidei nequitiam, interloquendo ausus est contendere Flavianum jure fuisse damnatum, quod dixisset post adunationem duas esse in Christo naturas; cujus contrariam sententiam coram Patribus pertinacius propugnare ausus est. Postea vero alia quamplurima lecta sunt, de quibus summatim Baronius verba facit, et ipsi occasione subsequentium Exercitationum indicabimus. Tandem fidei definitio ad sequentem actionem protracta est, quae sexto idus Octobris fuit celebrata. 3. In hac porro symbolum Nicaenum recitatum fuit, cui concinere Cyrilli Alexandrini scripta, et Leonem Romanum pontificem in sua epistola, omnes Patres contestati sunt. Hanc autem Leonis epistolam mirificis laudibus prosequentes, acclamarunt. Haec Patrum fides, haec apostolorum fides, omnes ita credimus, orthodoxi ita credimus, Anathema qui ita non credit. Petrus per Leonem ita locutus est: Apostoli ita docuerunt, pie et vere Leo docuit, Cyrillus ita docuit. Leo et Cyrillus similiter docuerunt. Quis autem non intelligit solemnibus istis atque universalibus PP. acclamationibus justo judicio et diligenti studio honorem ad apostolicam sedem et ad sanctum Leonem delatum fuisse, cujus jura et praerogativas Dioscorus in praecedenti synodo pessumdederat et aboleverat? Leonem enim Petri esse successorem, sincerum fidei catholicae custodem, Scripturarum sacrarum supremum esse interpretem, uno ore venerati, ad delendam nimirum illam turpitudinis maculam, qua cum summo apostolicae sedis dedecore Leo ipse et hujus legati in latrocinio Ephesino fuerant passi et inusti. Pro quo scelere cum debitas poenas Dioscorum subire oporteret, in sequenti tertia sessione hujus damnatio prolata est. Huic autem sessioni soli episcopi sine saeculi magistratibus interfuerunt. Aberat etiam a synodo Dioscorus, sed sub militum custodia detinebatur. Et quamvis in prima sessione istius crimina sufficienter omnibus innotuissent, tamen ad servandam juris canonici formam et ordinem, iterum Eusebii Dorylaei accusatoris libellus lectus est; et ne in absentem sententiam proferrent, semel, iterum et tertio canonicis citationibus eum ad synodum venire pulsarunt. Varia excusationum genera interposuit Dioscorus, vel quod detinebatur aegritudine, vel quod ipsi cautum esset synodo adesse, judicibus saecularibus absentibus. Quam postremam excusationem irritam prorsus fecit Cecropius Sebastenus episcopus, ad eum vocandum missus, dicendo: Quando quaedam regularia, nempe ecclesiastica negotia examinantur secundum canones, neque judices alios vel laicos interesse oportet. Dum haec autem agebantur, et synodi PP. Dioscori responsa juxta praefixos terminos exspectabant, quatuor libelli Theodori, Ischirionis, Alexandrinorum diaconorum, Athanasii presbyteri et Sophronii Alexandrini, Christiani viri, lecti sunt. Eam enim epigraphem seu inscriptionem praeseferunt: Sanctissimo et beatissimo universali patriarchae magnae Romae Leoni, et sanctae universali synodo Chalcedonensi. Hos libellos Leoni summo pontifici inscriptos, inter Leonina Opera non collocavit Quesnellus, nec in synopsi Chalcedonensium Actorum, indicavit saltem Leonis nomen praeseferre; quamvis consilium habuerit suam editionem adornandi omnibus monumentis ab ipso sancto summo pontifice scriptis, 464 et aliorum ad ipsum. Hujusmodi libelli Graece et Latine exstant tom. IV, quos ad lectionem Vaticanorum codd. emendavimus, et ut inter S. Leonis Magni Opera in lucem prodeant in sequenti tomo curabimus. 4. In his porro libellis gravissima Dioscori facinora descripta et contestata continebantur, quorum summam in praesens indicare supervacaneum ducimus, cum viris doctis innotuerint, et possint a quopiam lustrari. Cum igitur tertio ad synodum vocatus Dioscorus obtemperare recusasset, nec eum permovere potuisset Joannes Germaniciae episcopus, dicens: Sacerdotum delicta communis est turpitudo. Si igitur scit tua sanctitas calumniam se ab aliquibus pati, non est longe sancta synodus; fatigare, ut convincas mendacium. Quare cum reliquum non esset ad ipsius defensionem, pontificii legati, Leonis personam agentes, in eum damnationis sententiam tulerunt. Hanc autem nos hic subjicere praetermittimus, ne contra propositum institutum nostrae Exercitationes nimium excrescant. Qui vero intelligere cupiunt an omnia apostolicae sedis jura in eo judicio manserint reparata, quemadmodum S. Leo post latrocinium Ephesinum habuit in votis, facile totam istius actionis seriem, ordinem et decreta lustrare poterunt apud Conciliorum collectores, tom. IV, actione tertia. Hanc itaque pontificiorum legatorum in Dioscorum latam depositionis degradationisque sententiam unanimi consensione ratam habuerunt caeteri PP., qui postmodum synodales scripserunt epistolas Valentiniano et Marciano imperatoribus, Pulcheriae Augustae, de his quae nuper stabilita fuerant. Publicum quoque propositum fuit istius damnationis decretum, quod et ipsi Dioscoro atque etiam clericis Alexandrinis fuit significatum. 5. In sequenti autem sessione, quae quarta fuit, causa episcoporum qui cum Dioscoro in latrocinio Ephesino principes partes obierunt ad examen revocata est. Hos autem in synodo de imperatoris Theodosii mandato pariter praefuisse, ipse Dioscorus testatus est, contendens cum Domno Antiocheno, Juvenali Hierosolymorum, Thalassio Caesareae Cappadociae, Eustathio Beryti, Eusebio Ancyrae, et Basilio Seleuciae episcopis communem causam habere. Sed quia hos S. Leo jusserat in communionem recipi, et poenas canonicas iisdem relaxari, si poenitentes se exhibuissent, et si in horum sedibus alii jam catholici episcopi non essent suffecti, ut jam vidimus ex praecedentibus epistolis, et commonitorio legatis dato; idcirco, cum probassent Nicaenum et Constantinopolitanum symbolum, decreta Ephesi et S. pontificis Leonis epistolam, anathema dicentes contraria sentientibus, jussi sunt synodum ingredi a qua repulsi fuerunt, et, ecclesiastica obtenta pace, catholicae societati adjuncti fuere. Domnum autem Antiochenum non adfuisse in peculiari dissertatione explicabimus. Admissi quoque fuerunt Aegyptii episcopi, quos pontificii legati jusserunt anathema dicere Eutycheti et subscribere epistolae S. Leonis. Utrumque facere primo detrectarunt, exspectantes novi Alexandrini antistitis electionem, quem secuturos esse spondebant in subscriptione. Sed, instante synodo ut Eutychetem damnarent, tandem consenserunt. Verum cum adhuc urgerentur ut S. Leonis litteris subscriberent, omnino renuerunt; seque prosternentes, petierunt ut sanctae synodo placeret primum eligi Alexandrinum episcopum. Quorum supplicationibus synodus annuit, ea tamen interposita cautione ne Chalcedone recederent, sed novi episcopi electionem exspectarent. Eminentissimus cardinalis Baronius atque cl. Stephanus Baluzius annotarunt Graeca Actorum Chalcedonensium exemplaria laudatas actiones aliter distributas continere. Sed notariis episcoporum 465 id esse tribuendum, in dissertatione quam pro Domno Antiocheno conscripsimus affirmamus. 6. In quinta actione, de fidei constitutione ab omnibus veluti firma regula tenenda inquisitio coepta est. Carosus enim Dorotheus, aliique Eutychiani archimandritae libellum Marciano imperatori dederant, ut ipsis liceret de fidei rebus cum catholicis disputare. Qui cum synodum essent ingressi, et libellum PP. obtulissent, cogniti sunt pro Dioscoro supplicationes habere. Profitebantur in eo se tantummodo Nicaenam fidem amplecti, nullamque ejus expositionem admittere. Addebant praeterea potius extra alios seorsum a communione ipsorum vitam acturos, quam quidquam novi ad fidem pati superinduci. Ita quidem (ait Baronius) hypocritae illi, more Eutychetis atque Dioscori, sub mentito pallio Nicaenae fidei novam haeresim fovebant. Horum libello alius objectus est synodo oblatus a catholicis archimandritis, et interea tridui spatium temporis datum est haereticis ad resipiscendum, atque catholicae fidei adversum Eutychetem subscribendum. Hos inter erat quidam archimandrita nomine Maximus, qui Eutychetis magister dicebatur. Haereticorum autem archimandritarum subdola agendi ratio synodum fatigavit, et turbas inter PP. excitavit. Nam Paschasinus et caeteri legati pontificii volebant quod ad Eutychianae haereseos exitium et condemnationem S. Leonis epistola tamquam fidei tessera ab omnibus admitteretur. Contra vero Anatolius Constantinopolitanus, qui secreto hactenus Dioscoro et Eutychianae factioni ex parte adhaerebat, multis modis se opponebat. Primo enim approbandant PP. exhibebat quamdam fidei definitionem ab Asclepiade Constantinopolitano diacono recitatam, quam tamquam haereticorum turbis faventem sedis apostolicae vicarii cum aliquibus episcopis Orientalibus repudiarunt, nec Actis synodalibus inseri permiserunt. Secundo, nihil novi antiquis fidei sanctionibus superaddendum esse contendebat, ita ut praeter Nicaenum et Constantinopolitanum Symbolum, et Ephesina decreta contra Nestorium hujusque asseclas stabilita, nulla definitio ad Eutychianum dogma proscribendum admittenda esset. Tertio, Dioscorum non ob laesam fidem fuisse damnatum, et episcopatu dejectum affirmabat, sed quia excommunicationem fecit Domno archiepiscopo Leoni, et tertio vocatus est, et ideo damnatus est. Hanc subdolam Anatolii agendi rationem apprime Paschasinus et caeteri vicarii pontificii noverunt. Et propterea, ne ullus aditus Eutychianis superesset fidei Symbolum aliter interpretandi, praecedentibus Nicaenis, Constantinopolitanis et Ephesinis decretis addiderunt: Epistolam magnae et senioris urbis Romae praesulis beatissimi et sanctissimi archiepiscopi Leonis, quae scripta est ad sanctae memoriae archiepiscopum Flavianum, ad perimendam Eutychis malam intelligentiam, utpote et magni illius Petri confessioni congruentem et communem quamdam columnam existentem adversus perverse sentientes ad confirmationem rectorum dogmatum congruenter aptavit, etc. Integre ergo fidei definitione recitata, eam imperatori Marciano ex judicum sententia manifestandam esse censuerunt, ut habent Facundus Hermianensis et Liberatus diaconus, ut episcopi deinde unanimi consensione in sequenti actione eidem subscriberent. 7. Octavo igitur kal. Novembris sexta actio celebrata est, et ut ex Actorum exemplaribus innotescit, omnes episcopi synodali definitioni subscripserunt. Et ibidem advenientibus Marciano imperatore, et Pulcheria augusta, aliisque nobilibus viris imperialis aulae ministris, ipse Marcianus paucis synodi Patres allocutus est. Qua allocutione absoluta, 466 quae hactenus gesta erant Aetius archidiaconus Constantinopolitanus recitavit, una cum omnium episcoporum subscriptionibus. Quare interrogata synodo ab imperatore si secundum omnium sanctorum episcoporum expositionem definitio nunc relecta prolata est, omnes clamaverunt: Omnes sic credimus, una fides, una voluntas, etc.; et conversi PP. ad imperatorem, dicebant: Marciano novo Constantino, novo Paulo, novo David. Annos David imperatori. Augustae pariter multos annos dixerunt, et utrumque alloquentes, subjiciebant: Luminaria mundi, Domine, tu custodi; et multis aliis veris justisque laudibus utrumque ornarunt. Fidei rebus igitur ita dispositis atque firmatis, imperator, ad honorem clericalis militiae et monasticae vitae, quaedam capitula canonicis statutis determinanda synodo proposuit: Decorum (ait) esse judicantes a vobis haec regulariter potius formari per synodum, quam nostra lege sanciri. Fatigati autem ob nimios labores episcopi, semel iterumque imperatorem supplices rogarunt ut eos dimitteret: sed ipse Marcianus ad synodum conversus dixit: Multum quidem estis itinere fatigati laborem perferentes. Verumtamen sustinete adhuc tres aut quatuor dies, et praesentibus magnificentissimis nostris judicibus, quaecumque vultis movete, competens adepturi solatium. Addidit tandem: Nullus vestrum antequam perfecti termini ex omnibus proferantur a sancto concilio discedat. Hactenus ea brevitate qua potui priores sex Chalcedonensis synodi actiones summatim descripsi; ex quibus haud dubium esse potest feliciter S. Leonis Magni vota adimpleta mansisse, atque apostolicae sedis jura turpissime jam pridem a Dioscori et Eutychiana factione in praecedenti Ephesina synodo violata et abolita solemni atque universali totius Ecclesiae judicio reparata fuisse. Caetera vero quae sequuntur, cum ad particulares quorumdam episcoporum causas pertineant, sequentibus in Exercitationibus explicabimus. ===CAPUT IV.=== Dissertatio in quartam Chalcedonensis concilii actionem habita in pontificia Conciliorum Academia, anno Domini 1747. 1. Photii Tyrii causam, in cujus cognitione Chalcedonenses PP. quarta hujus synodi actione versati sunt, in praesens expendere jubeor, de iis tribus dumtaxat verba facturus quae hujusce Academiae viris hoc anno discutienda praescripta fuere, quaeque sub octavo numero quoad canones sequenti ordine et vocibus exprimuntur. Primo, an consuetudo antiqua allegata ab Anatolio, actione 4, in causa Photii episcopi Tyrii quod episcopi existentes Constantinopoli una cum patriarcha definiebant quorumcumque recurrentium causas, legitima esset; et hoc posito, cur sententia in causa Photii fuit revocata. Secundo, utrum in causis ecclesiasticis judicandum esset secundum canones, an etiam secundum pragmaticam sanctionem; qua de re actum est actione 4 in eadem causa Photii. Tertio tandem, an episcopus, si esset episcopatu indignus, possit in ordine inferiori collocari, quod negare videntur legati papae, actione 4. In quibus omnibus perquirendis, multam orationem me habere oporteret, si libere ejusmodi argumenti latissimum campum excurrere possem. Verum cum summi, clementissimi, atque sapientissimi principis benignitate abuti haud debeam, idcirco non omnia quae dicenda occurrunt potero recensere; 467 sed aliqua nondum satis explorata prolixius exponam; notiora dumtaxat delibabo, et quae tandem, a recentioribus regalistis multis cavillationibus implexa, ad ecclesiaticum regimen et ad apostolicae potissimum sedis jura dejicienda, aut prorsus evertenda, similibus occurrentibus causis, in medium adducuntur, non dissimulabo atque Chalcedonensium PP. vestigiis insistens paucis refellere conabor. 2. Antequam praesentis concertationis capita resolvere aggrediamur, quae et qualis causa fuerit cur tot tantaque dissidia Photium Tyrium inter et Eustathium Berytensem exorta essent, inquirere nobis opus est. Tyrum ergo urbem imprimis totius Phoeniciae primae fuisse metropolim, cui duodecim aliae urbes et episcopi ab Ecclesiae exordiis ad annum quadringentesimum quinquagesimum usque suberant, quorum unus erat Beryti episcopus, ex ecclesiasticis tabulis exploratum est. Omnium primus deinde qui hujusmodi metropolitae jura violare tentaverat fuit Eustathius. Qui, posthabitis Nicaenorum Patrum regulis, maximo suae amplificandae sedis studio actus, pragmaticum ab imperatore Theodosio typum seu rescriptum obtinuit, quo, dissecta in duas partes Phoeniciae primae provincia, Berytiorumque Ecclesiae metropolitico gradu et honore attributo, Ecclesiarum quoque Tripolis, Biblis, Botrys Orthosiade, Arcae, Antharadis, quae Photio Tyrio legitimo metropolitae suberant, administrationem et ordinationes in suam redegit potestatem. Facinus tam grave non exhorruit Eustathius, quippe qui res omnes Ecclesiae susquedeque vertere assuetus, multorum schismatum et contentionum auctor fuerat; cum, videlicet, irarum et odii impotens, in latrocinali Ephesina synodo adversus sanctum Flavianum Constantinopolitanum episcopum, Anatolii decessorem, et Eusebium Dorylaeensem, pro Dioscori et Eutychetis factione signiferi partes subire non reformidavit, ut catholica fides plene ad exitium perduceretur. Atque hac de causa Eustathii Berytiorum episcopi nomen non nisi cum summa ignominia in sacras tabulas relatum legimus. Cum nimirum Chalcedonenses Patres, priori actione, latrocinalis praecedentis synodi Acta rescindere et abolere instituentes, omnium turbarum et criminum auctores eadem omnino poena esse plectendos decreverunt quam ipsi per summam injuriam laudatis episcopis, Flaviano scilicet et Eusebio, inusserant. 3. Verum tametsi ea in praedatoria synodo Eustathius cum aliis quinque episcopis totius schismatis auctoribus potestatem et imperium habuisset; quamvis praeterea Dioscori Alexandrini, tum Chrysaphii et caeterorum imperialium ministrorum qui Eutycheti patrocinabantur, favorem sibi comparasset; nullum tamen conatum, aut in Photium Tyrium, aut in ejus Ecclesiam adhibere ausus est, satis sibi esse ducens tum talia tantaque praesidia nactum esse quibus facile magis opportuno tempore suis studiis suisque honoris et auctoritatis cupiditatibus posset indulgere. Quare cum anno quadringentesimo nono, undecima die kalendarum Augusti, latrocinali synodo absoluta, Constantinopolitanus episcopus Flavianus, plagis, verberibus et contumeliis affectus, e sua sede exturbatus, exsulatum ire coactus esset, Eustathius tamen sibi persuasit facilius optatum honorem assequi posse, si cum novo tandem episcopo in Flaviani locum suffecto pacem et amicitiam haberet, ad felicius suum negotium conficiendum. Hinc ergo minime dicendum est, Orientis rebus in tanto discrimine positis, illud aliud gravissimum facinus pseudosynodi PP. perpetrasse, videlicet, quod, Flaviano adhuc superstite, Anatolium in ejus sufficerent locum, et in Constantinopolitanum ordinaverint episcopum. Contrariam enim opinionem, et si plerique cum ex catholicis, tum heterodoxis scriptoribus quandoque probassent, tamen nonnisi purum putumque redolere figmentum, perspicue cum ex Theodosii, tum ex ejusdem Anatolii ad S. Leonem epistolis patefactum est. Flavianus quippe nonnisi sequenti 468 anno martyr ex hac luce migravit. Cujus secuta morte, Theodosius imperator Constantinopolitano demandavit clero aptiores ad id munus obeundum decernere atque probare: sibi electionem omnium praecipui reservans. At cum gravissima in dies inter Constantinopolitanum clerum dissidia succrescerent, agente potissimum Dioscori factione, et imperatoris ministris, jussit Theodosius conquiri (verba sunt Anatolii) clericos in regia urbe, etiam ex aliis civitatibus, ob quaedam (ita ut fit) negotia degentes, quo inter illos praestantior in episcopalem dignitatem promoveretur, ut jam ipsi in praecedenti libro observavimus. 4. Multa quidem vera et scitu digna modo dicenda occurrerent, si temporis ratio et praesens disserendi propositum haud praepedirent. Illud unum, quod ad res nostras facere visum est, leviter dumtaxat attingam. Anatolii videlicet ad Constantinopolitanum thronum evectionem Eustathii Berytiorum episcopi studiis oppido favisse, Tyriorum vero episcopo Photio extra modum fuisse exitialem. Summa enim Eustathium inter et Anatolium necessitudo intercesserat. Nam is cum esset Alexandrinae Ecclesiae presbyter, et Dioscori episcopi apocrisiarius, cujus factionis schismaticae studio ad episcopatum Constantinopolitanum fuerat evectus, jam animum paratum habebat ut eorum votis et petitionibus indulgeret qui adversus sanctissimum Flavianum pro Eutychiano dogmate decertaverant. 5. Interim ergo Constantinopoli varii habentur episcoporum conventus. Quorum in uno, jubente Theodosio imperatore, et non exspectatis litteris atque Romani pontificis sententia, episcopi Anatolium consecrarunt. Ejusdem concilii meminit Anatolius in epistola ad sanctum Leonem. Unde id operis incubuit sanctae synodo episcoporum Constantinopoli versantium, ut ad me ordinandum sine mora procederent. Alterum deinde habere jussit idem sanctus pontifex, qui, labente Julio mense anni quadringentesimi quinquagesimi, acceptis cum ab Anatolio, tum ab imperatore Theodosio litteris de Flaviani obitu et novi antistitis electione, secum reputans dirum schisma quod catholicam in Oriente societatem disruperat, suspensus haerens, nec rata, nec irrita electionis et consecrationis Acta definire voluit: sed tamdiu cum Anatolio communicare distulit, quamdiu quatuor apost. sedis legati e pontificio latere missi, Constantinopolim profecti, sinceram ex novo episcopo fidei professionem coram omni clero et populo emissam, sua manu signatam, atque adamussim pontificiis votis et mandatis congruentem exciperent. Superstites adhuc sunt plures S. pontificis epistolae, ad Theodosium, ad Pulcheriam Augustam, ad clerum Constantinopolitanum, ad ejusdem urbis archimandritas, et denique ad Martinum presbyterum; ex quibus rerum gestarum seriem non tantum apprime intelligimus, verum etiam S. pontificis agendi ratio, religionis studium, animi robur, suprema ejusdem in omnes totius orbis partes administratio luce clarius enitescit . 6. Verum in postrema hac Anatolii synodo, quae in nonum saltem aut in decimum ejusdem anni mensem rejicienda est, nihil de Photii Tyrii causa actum fuisse, ex gravissimis conjecturis perspicue innotescit. Theodosius junior imprimis, a quo Eustathius pragmaticum rescriptum acceperat, vivendi finem fecerat die decima octava Julii, quo tempore ejus litterae vix ad S. Leonem perlatae fuerant, et pontificii legati, qui hoc concilium convocare debebant, aut nondum iter fuerant aggressi, aut si illud incoeperant, adhuc in Romanis diversabantur suburbiis. Leonis 469 quippe litterae id suadent, cum datae fuerint Romae decimo sexto kalendas Augustas, triduo antequam Theodosius diem obiret Constantinopoli. Ad quam deinde urbem, propter itineris labores locique distantiam, pontificios legatos nonnisi octavo aut nono mense adventasse credendum est. Qui praeterea, fideliter suo munere perfungi cupientes, haudquaquam Anatolio in laesae fidei suspicionem adducto permisissent in synodo quam ipsi, mandante Romano pontifice, convocabant principes partes subire, cuncta pro sua libidine disponere, ecclesiasticas leges abolere, cum ipse potius de mala fide suspectus coram ipsis legatis caeterisque episcopis tamquam reus se sistere debuisset. 7. Photii igitur causa ad praecedentem aliam synodum, quae Theodosii mortem praecessit, omnino referenda est. Cui cum Eustathius Berytiorum episcopus subreptitium quod acceperat ab imperatore pragmaticum typum exhibuisset, episcopi omnes qui Constantinopoli convenerant, vel in Anatolii gratiam, vel poenarum minis deterriti, etiam contra ecclesiasticarum regularum vetitum, praestiterunt assensum. Tunc itaque agente Chrysaphio et caeteris imperialibus ministris, qui Eustathio impense favebant, non tantum Theodosianum fuit confirmatum rescriptum; sed operam dederunt ut Maximus patriarcha Antiochenus, qui ab ejusmodi aberat synodo, quamvis Constantinopoli diversaretur, quae recentius ad ampliandam Ecclesiae Berytiorum dignitatem, honorem et praerogativis sancita fuerant rata et firma habere vellet. Suberat enim Antiocheni patriarchae administrationi et ordinationi Phoeniciae primae provincia cum suo Tyrio metropolita caeterisque episcopis. Quemadmodum vero res contigissent, narrat idem Maximus a Chalcedonensibus PP. postmodum interpellatus: Eram Constantinopoli. Cum vero concilium de hoc haberetur, non adfui, sed mihi charta allata est, et subscripsi. Quid plura? In hoc Anatolii concilio, cum omnia in sanctissimi episcopi Photii Tyrii odium et ecclesiasticarum legum contemptum fierent, minis, terroribus ipsius Photii metropolitae animum gravius concusserunt, et depositionis poenam intentarunt, nisi synodico subscriberet decreto. Cui (ait Photius in supplici libello dato ad Marcianum imperatorem, Theodosii Augusti successorem, Cui cum, non ex proposito, sed ex metu minarum quae ei inerant, subsignassem, impositam mihi necessitatem subscriptione significavi. Scripsi enim, quod jussus subscripsi, cum scirem nihil hoc mihi praejudicare quod sacrae divinaeque leges ea quae non ex proposito, sed ex necessitate, fiunt nullam vim habere definiant. 8. Quicumque itaque ad ejusmodi Anatolii synodi Acta, quae hinc illincque apud diversos veteres scriptores sparsa offendimus, sedulo animadvertat, parum absimilem praedatoriae Ephesinae illam fuisse, aut illius posse dici appendicem minime inficiabitur. Quare cum Chalcedonensibus PP. datum esset de fidei causis et de episcoporum juribus violatis judicare, omniaque susquedeque versa in integrum restituere et reparare quemadmodum S. Leo apostolicae sedis legatis praeceperat, idcirco Photii causam judicaturi tria potissimum Anatolio Constantinopolitano episcopo objiciebant. Haec autem tria imperiales civilium causarum judices paucis indicarunt, ita generale Chalcedonense concilium compellantes: Dicat S. synodus licueritne sanctissimo archiepiscopo Anatolio absenti reverendissimo episcopo Photio excommunicationem mittere et jubere, ut ei certae Ecclesiae in provincia auferrentur, et an synodum appellare oporteat conventum episcoporum qui in regia civitate diversantur. Quoad postremam hanc quaestionem, Tryphon, Chii episcopus, conventum episcoporum in urbe diversantium synodum posse appellari serio affirmavit, qui forte, cum Anatolio tum regiis ministris blandiri cupiens, 470 spectata primum regiae urbis dignitate et amplitudine, et recensito deinde frequenti episcoporum Orientis commeatu, qui ob civilium rerum administrationem, dum aliqua laborabant oppressione pro suis vindicandis juribus, Constantinopolim convenire debebant, palam dixit: Synodus appellatur, et conveniunt, et laborantes aliqua oppressione sua jura nanciscuntur. Tryphonis responsioni, nec sancta generalis synodus, nec alius quisquam ex episcopis suffragatus est, ne forte aliorum patriarcharum, Alexandrini nimirum, et Antiocheni, et Hierosolymitani, jura laederentur. Ex ecclesiasticis tabulis enim exploratum est, Constantinopolitani episcopi fines valde tum fuisse contractos. Nam praeter illam Asiae partem quae ad Ponti regiones extendebatur, primo solas Thraciae dioeceses poterat administrare, cujus jura postmodum Theodosii Junioris rescripto ad Illyricum usque extensa fuere. Contra vero Phoeniciae primae dioeceses ad Antiochenum pertinebant patriarchatum, ut diximus. Et propterea ad omnes turbas praecavendas, quae exoriri poterant, Thryphonis sententiam atque judicium universa synodus, nec ratum, nec irritum habendum esse censuit. 9. At non ita vero factum est, cum altera quaestio de excommunicatione ab Anatolii synodo in Photium Tyrium absentem lata examini subjiciebatur. Hanc enim veluti horrendum facinus, divinis et humanis legibus contrarium universa synodus Chalcedonensis exsecrata est. In ea enim actione legimus Atticum Zelorum episcopum dixisse ut absentem nemo condemnet. Omnes reverendissimi episcopi acclamaverunt: Nemo absentem condemnat. Hac igitur unanimi Chalcedonensium PP. conclamatione synodalia Anatolii decreta prorsus abolita fuere. Quod cum Anatolii animus honoris et ambitus impotens indigne ferret, ut se ab omni injustitiae nota purgaret, suaeque sedis amplitudini consuleret, ad illam provocavit consuetudinem, de qua in praesens disputamus. Sed eam consuetudinem prorsus illegitimam fuisse, atque ad eam Anatolium dumtaxat provocasse, ut studiosa uteretur tergiversatione, quem latere poterat? Non enim consuetudo legitima censeri potest, quae divinis et humanis legibus repugnat. Et propterea cum Eusebius Nicomediensis, tum Photius Tyrius, cum universa synodo, ne in contentionem venirent de consuetudine quae abusum obtinere poterat, omnes Anatolii excusationes veluti injusti ambitus commenta, quibus rerum veritatem occulere nitebatur, constantissime rejecerunt. Eunomius quidem Nicomediensis ad judices conversus ita fidenter eos est allocutus: Magnificentia vestra nos percunctata est num liceat absentem condemnare. Responsum do Romana voce, et usurpans verba Pauli apostoli, Actorum XXV, 16, ita effatus est: Quia non est Romanis consuetudo damnare aliquem hominem priusquam is qui accusatur praesentes habeat accusatores, locumque accipiat ad diluenda crimina. Cui postmodum Photius concinens, enixe synodum et imperiales judices precabatur ut, omni injusta consuetudine posthabita et abolita, canonicae leges dumtaxat exsecutioni demandarentur. Nihil aliud postulo (Photius dixit) precorque vestrum justum judicium, nisi ut faciatis ut regulae stent, utque ii qui a me legitime ordinati sunt, postea vero ejecti et facti presbyteri, restituantur, ac ego meas Ecclesias accipiam. Tum tandem synodus universa, nulla quidem interposita mora, acclamavit: Hoc justum postulatum. Regulae teneant. Justa petitio Photii reverendissimi episcopi. 10. Ex hujusce decreti vocibus Anatolii animus, honoris et potestatis amplitudinem anhelans, utpote qui Constantinopolitanae sedis dignitatem auctoritatemque in omnibus apostolicae divi Petri sedis muneribus exaequari cupiebat, gravissime cruciabatur. At non ea ratione, ut Photii et Eustathii causam iterum judicandam peteret sibi reservari; sed quia 471 intelligebat quod semel in irritum misso suae synodi judicio, jam Constantinopolitani antistites maxime elati, ea potestate privabantur quam per canonum injuriam sensim cum aliorum jurium jactura sibi usurpare conabantur. Tantam autem elationem in Constantinopolitanorum mentem excitaverat imperialis urbis amplitudo, regiae potestatis auctoritas, imperialium ministrorum favor atque praesidium; quibus tantopere delectabatur, ut ecclesiasticam episcoporum potestatem ex civilium rerum administratione metiendam esse contenderent. Praeterea cum ipsi imperatores Constantinopolim novam Romam appellare voluerint, et ad instar Romae veteris nobilissimis cum sacris tum profanis aedibus ornaverint, atque Constantinus Magnus et filii, Arcadius et ambo Theodosii maximis opibus, divitiis, honoribus ac privilegiis eam locupletaverint, idcirco episcopi ipsi injuriosis consuetudinibus insistentes, cum evidenti sacrorum canonum contemptu omnium causarum ecclesiasticarum Orientis cognitionem ad se trahere conabantur. Eorumdem antistitum demum animi elatio ambitusque canone tertio Constantinopolitani primi concilii augebatur. Quo nimirum centum quinquaginta Orientis PP. sub Theodosio seniore statuerunt: Constantinopolitanus episcopus habeat priores honoris partes post Romanum episcopum, eo quod sit nova Roma. Sed quid ex eo canone? Nullam enim legitimam consuetudinem inducere poterat, tum quia apostolica sedes eum numquam ratum habuit, tum quia Alexandrini et Antiocheni patriarcharum jura gravius vulnerabantur. Verum etsi ultro daremus canonem illum ab anno 381 quo editus fuerat ad Anatolii usque tempora obtinuisse, quid inde? Num potuissent Constantinopolitani antistites Romanis pontificibus exaequari, omniumque Orientalium causas cognoscere, ad omnium consultationes respondere? Apage figmentum! Honoraria dumtaxat patriarchatus dignitas in gratiam imperatoris Theodosii fuit ipsis attributa, non eorumdem potestas amplificata. Nam, canone secundo praecedenti, iidem PP., Nicaenis legibus haerentes, Alexandrino primum et Antiocheno deinde sua jura asseruerunt et confirmarunt, enumeratis ea de causa singulis regionibus et dioecesibus quae ab eorumdem administrationibus et synodis pendere debebant. Quod utique ab ipsis factum intelligimus, ut Constantinopolitanus patriarcha, solo honore contentus, omnium Orientalium Ecclesiarum administrationem miscere non auderet. 11. Verum temporis decursu Constantinopolitani patriarchae omnia perturbarunt; atque, honori et vacuo nomini potestatem addere volentes, multorum episcoporum ordinationes sibi indebitas usurparunt, Ponticae videlicet, et Asianae, et Thraciae, ut videlicet veteris Romae patriarchae se aequipararent. Hac de causa enim et ipse Anatolius in generali Chalcedonensi concilio multos conatus adhibuit, ut hujusmodi injuste usurpata jura servaret, sibique et suae sedi privilegia Romanorum pontificum praerogativis aequalia decernerentur. Quod negotium ut felicius et sine contradictione conficeret, toto concilii tempore, legatis sedis apostolicae, officiis, muneribus aliisque modis studebat blandiri; summam erga ipsam apostolicam sedem reverentiam affectando, omnem honorem omniaque Constantinopolitanorum antistitum privilegia in decus, munimen et ornamentum Romanae sedis redundare confingendo; atque demum novum canonem quem de firmandis suae sedis juribus edendum jurabat nemini injuriosum futurum affirmando, eo vano ductus praetextu, quod longa temporis praescriptio sexaginta annorum suis suffragaretur cupiditatibus. Haec omnia tamen, etsi blande multaque exoratione verbis scriptisque ab Anatolio exponerentur, minime Romani pontificis et ejus legatorum animum commovere potuerunt, ut fusius quidem ex certissimis monumentis, absque ullo partium studio, demonstrare possem, si aut temporis 472 ratio sineret, aut si aliorum mandata extra propositas quaestiones vagari non prohiberent. Illud unum dumtaxat subjiciam, videlicet exploratissimum esse consuetudinem ab Anatolio allegatam, cum ad canonem tertium Constantinopolitanum secundi generalis concilii esse referendam; tum demum ad gravissimos qui temporis decursu irrepsere abusus in Ecclesiae rebus administrandis atque in metropolitarum et episcoporum ordinationibus habendis, quemadmodum ex divi Leonis epistolis ad Marcianum imperatorem, ad Pulcheriam augustam, ad Anatolium ipsum atque pariter ad Julianum episcopum Coensem evidentissime exploratum est. 12. Superest jam vero ut de pragmatica sanctione quam Eustathius Berytiorum episcopus in praecedentium suorum facinorum mercedem per subreptionem a Theodosio imperatore piissimo obtinuerat verba faciamus. Atque imprimis pragmaticae sanctionis vocabulum causam in consistorio principis ventilatam coram proceribus sacri palatii significare habet. Quare Gratianus, qui eam hisce verbis descripsit, etiam addidit: Principis constitutio, ex cognitione causae lata, pragmatica sanctio appellata est. Jacobus Gutherius tamen, etsi Gratiano haud adversetur, clarius pragmaticae sanctionis ideam descripsit dicens: Pragmatica jussio, seu sanctio, non ad singulorum preces super privatis negotiis profertur, sed tantum ad preces alicujus corporis, collegii, civitatis, vel provinciae. Has autem pragmaticas jussiones inter generales leges numerari jurisconsultis exploratum est. Verum laudatus Gutherius inter pragmaticas jussiones et sanctiones pragmaticas aliquod statuit discrimen subdens: Pragmaticae jussiones, quae aliquid jubent. An ergo pragmaticum rescriptum de Ecclesiae Berytiorum metropolitico jure inter imperiales jussiones vel sanctiones nos referre oporteat, an vero ad preces alicujus corporis aut civitatis fuerit prolatum, definire haud necesse est. Verum si de hocce postremo verba facere deberemus, ad preces Chrysaphii eunuchi et totius Dioscorianae factionis prodiisse saltem suspicari possemus, cum Eustathius potissimum semel iterumque concilii Chalcedonensis PP. ad accusationes diluendas fuerit contestatus imperatorem ea de re non supplicasse. Quam sane contestationem veritate inniti ipsa Theodosiana lex, Justinianeo inserta codici, patefacere nobis visa est. Cum ipse Theodosius imperator asseveret: Propter multas justasque causas metropolitano nomine ac dignitate civitatem Berytum decernimus exornandam, jam suis virtutibus coronatam. Nullam ergo ibi facit mentionem aut de Eustathii precibus, aut de ipsius meritis. Berytum civitatem laudat dumtaxat tamquam multis virtutibus coronatam. Alia praeterea eo in rescripto offendimus quae Anatolii et ejus Constantinopolitanae synodi impotentiam et maximum Eustathii ambitum patefaciunt. Non enim imperator Ecclesiae Tyriorum jura minuere et in duos aequales ejusdem provinciae metropolitas discerpi mandavit, sed Tyrum in antiquo suo jure perstare decrevit. Ea ductus ratione, ne suorum majorum decreta in irritum mitteret, neve pragmaticum rescriptum sacros canones aboleret. Tyro (ait) nihil de suo jure derogetur. Sit illa mater provinciae, majorum nostrorum beneficio; haec nostro et utraque dignitate simili perfruatur. Si nos ad Theodosianae legis verba cum doctissimo Christiano Lupo paululum velimus animadvertere, non aliud quam metropoleos nomen et honorem Beryto decrevisse imperatorem intelligemus; caeterum novo huic metropolitae neque suffraganeos episcopos adjudicasse, nec cum Tyriae metropoleos injuria et mutatione illius in ecclesiasticis rebus administrandis potestatem augere voluisse. 473 13. Cur ergo aliter Theodosianam legem Anatolii synodus fuerit interpretata; cur non audito Photio antiquo metropolita, ab ejus subjectione sex suffraganeae Ecclesiae fuerint a vulsae; cur demum in eumdem Photium absentem excommunicationis sententia lata fuerit, a qua nonnisi post centum viginti duos dies fuit absolutus, jam satis abunde in superioribus fuit explicatum. Quae mala omnia ut Chalcedonense concilium eriperet, simulque Ecclesiae Tyriae vulneribus mederetur, omnia in integrum restitui jussit. Et quamvis pragmatica illa Theodosii jussio, superiore anno, et propter Anatoliani concilii decreta, et propter Maximi patriarchae Antiocheni consensum, jam in rem judicatam transiisset, tamen Ecclesiae causas non secundum sacras imperatorum et regum pragmaticas, sed ad sacrorum canonum normam definiendas esse sancitum est. A qua quidem agendi ratione haudquaquam alienus esse poterat imperatoris Marciani animus, ad quem supplici suo libello Photius provocavit: non quidem, ut regalistae aiunt, ut ipse vel de mortui imperatoris lege Tyrii Ecclesiae jura vulnerante et dejiciente ferret judicium, vel ut e medio pragmaticam auferret sanctionem, et in Eustathium ejusque ambitionem animadverteret, quod sane in ecclesiasticis rebus saeculi principibus datum haud est, ne civilium rerum administratio quae ad eos dumtaxat pertinet spiritualibus admisceatur negotiis; sed Photius Marcianum imperatorem ideo suo interpellavit libello, ut sese sacrorum canonum vindicem exhiberet, atque necessarium praestaret praesidium, ne ob fictas causas ab invidis et ambitus impotentibus hominibus obrueretur. Natura enim (ait Photius) comparatum est ut sacrorum jura numquam imminuantur a praefectorum vanitate. Tum etiam in ore omnium sermo iste versabatur: nec regios ministros, nec imperatores ipsos, quibus temporalium rerum administratio data est, sacerdotum jura suis legibus imminuere, vel pervertere, vel immutare potuisse. Quod sane sine ulla prorsus contradictione ipsius Marciani imperatoris judices sincere contestati sunt, dicentes: Sanctissimo domino Urbis placuit, non juxta sacros aut pragmaticos typos res sanctissimorum episcoporum procedere, sed juxta regulas a sanctis Patribus latas. Ne vero quisquam episcoporum, nimis studiose regiae potestati majestatique haerens, de Marciani principis voluntate in dubium veniret, ipsi imperiales judices statim absolute pronuntiarunt: Omni igitur cessante e sacris pragmaticis definitione, canones de hoc capitulo editi legantur. Quasi ipsi judices voluissent innuere nullam vim nullumque vulnus per pragmaticas sanctiones Ecclesiae canonibus esse inferendum. 14. Non ergo mirum si, quinto Nicaeni concilii canone lecto, de unico tantum metropolita in unaquaque provincia habendo universa illa synodus dixit: Unum juxta regulas sanctorum Patrum volumus esse metropolitam: petimus ut regulae sanctorum Patrum teneant. Ex qua potissimum disserendi et judicandi forma perspicue edocemur ecclesiasticas causas secundum canones esse tractandas; principum vero leges minime esse spernendas, sed ad eas respicere oportere si in canonum exsecutionem, praesidium, munimen atque tutelam datae sint, et sacrorum canonum vigorem, aut non laedant, aut non obruant et aboleant. In similibus enim circumstantiis hierarchici ordinis jura non laeduntur: sed ad tuenda sacerdotii et imperii potestates conveniunt. Quod sexcentis exemplis mutuatis ex legibus Constantini, Theodosii senioris et Valentinianorum, aliorumque explicare possem, si temporis ratio non praepediret. Secus vero ratiocinari oportet, cum pragmaticae leges canonibus repugnant, cum eos obruunt atque subvertunt. Tunc enim pragmaticis insistere et ab iisdem judicandi formam et rationes mutuari, prorsus ab Ecclesiae usu, privilegiis et juribus alienum est; atque si eas sequeremur, ecclesiasticum ordinem ad exitium perduceremus. Cujus quidem rei, cum haud ignarus esset Atticus civitatis Nicopolis Epiri episcopus, rato habito 474 Chalcedonensis concilii decreto, quo summa omnium consensione in pristine metropolitae honore et administratione Photius restitutus et Eustathius prohibitus, ne e pragmatico typo aliquid amplius sibi vindicare auderet, ad praecavendos deinde omnes abusus qui quovis tempore irrepere possent, enixe imperiales judices totius coetus nomine exoravit, eos his verbis compellans: Supplicamus ut etiam nunc virtus regularum in omnia et in omnes provincias teneat; cessantibus omnibus pragmaticis, quae ex concursatione et ambitione fiunt, quaeque evertunt ea quae spiritualiter et secundum Deum a sanctis Patribus sancita sunt. Haec porro verba nos exscripsimus et recitavimus, ad eorum regalistarum opiniones refellendas qui aiunt non synodi Chalcedonensis decreto, sed Marciani et imperialium judicum sanctione Theodosii pragmaticam legem fuisse antiquatam et abolitam; qui contendunt eam concilii regulam dumtaxat locum habere in proposita specie, scilicet in iis quae Ecclesiarum ordinationes respiciunt. Quod si quis velit eam ad alios casus porrigere, ad eos tantum extendere oportet, quibus canonum disciplina mere ecclesiastica continetur. At harum opinionum auctores plane haec comminiscuntur. Nam pragmaticas sanctiones contra canonum veritatem pietatemque editas omni prorsus auctoritate et robore esse vacuas, generatim sine ulla exceptione, etiam in Valentiniani et Marciani imperatorum constitutione, anno 454 edita, expresse hisce verbis declaratum est: Omnes sane pragmaticas sanctiones, quae contra canones ecclesiasticos, interveniente gratia et ambitione, elicitae sunt, robore suo et firmitate vacuatas cessare praecipimus. 15. Pari quoque ratione in Chalcedonensi laudata synodo de episcopis a Photio ordinatis judicatum est. Quos, post assecutum episcopatus ordinem et sedem, per summam injuriam presbyteros dumtaxat esse jussit Eustathius et Anatolius. At quis ignorat sacrilegium prorsus esse episcopum in locum presbyteri redigere? Si enim justa de causa illos ab actu episcopatus amovebat, nec presbyteri locum retinere debebant. Sic itaque rebus dispositis, etiam quoad eos episcopos qui in presbyteri locum et gradum injuste fuerant redacti, Photii Tyrii causa prudenter, juste atque sanctissime ad felicem exitum, apostolicae sedis legatis eo in concilio agentibus, perducta est. Quod postremum quidem judicium de episcopis ad inferiorem gradum descendentibus, et ab Anatolio, et ab ipso Maximo patriarcha Antiocheno cum ratum et firmum, sine ullo discrimine habitum fuisset, non est cur nos in hac expendenda controversia diutius immoremur. Potissimum cum universalis Ecclesiae consensio et praxis, conciliorum statuta, apostolicae sedis constitutiones nos edoceant ex episcopatus ordine justa de causa amotos, nec in presbyteri gradum et locum persistere posse, ut ab ecclesiasticarum rerum exordiis ad nostra tempora usque luculentissime probare possem. Verum summi sapientissimique patris et principis, cui et majorem omnes ecclesiasticae res splendorem, litteraria respublica incrementum, omnium felicitas praesidium, et praeclarum hocce institutum originem debet, clementia amplius abuti, academicos clarissimos detinere, non fuit consilium. 475 ===CAPUT V=== Theodoretum, a Dioscoro in Ephesino latrocinio depositum, ad apostolicam sedem appellasse, et a S. Leone judicatum, suaeque sedi restitutum fuisse ostenditur. Launoii et Paschasii Quesnelli argumenta refelluntur. Cl. Petri de Marca et Christiani Lupi sententiae de hac causa exponuntur. Denique cum ex actione octava Chalcedonensi, tum ex S. Leonis epistola 93 suprema et irretractabilia esse apostolicae sedis judicia probatur. 1. Paschasius Quesnellus, Theodoreti episcopi Cyri causam ad examen perducere volens, suam dissertationem ab iis vocibus epistolae 93 S. Leonis ad eumdem Theodoretum scriptae orsus est, videlicet: Benedictus Deus noster cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum apostolicae sedis judicium demonstravit. Cui dignam retribues pro tot laboribus gratiam, si talem te qualem probavimus pro universalis Ecclesiae defensione servaveris. Ex tali itaque exordio mihi pollicebar voluisse tandem Quesnellum apostolicae sedi et Romanis ipsis pontificibus ea jura asserere, quae hactenus praecedentium dissertationum occasione aut inficiari, vel elevare, aut denique omnino abolere nisus est. Sed mea opinio me fefellit. Nam statim inquirere simulans quale fuerit illud apostolicae sedis judicium, a multis quaesitum est hactenus, inque varias itum est sententias ait. Quare primo nonnullorum affirmat esse sententiam qui aliquod vel in synodo, vel extra synodum a S. Leone de restitutione Theodoreti decretum conditum fuisse autumant, postquam ad eum causam suam per libellum appellationis detulisset. Verumtamen cum ex hac sententia sibi incommodum afferri intellexit, negativo sequenti argumento eam rejecit, scribendo: « Cum de hujusmodi decreto ne apex quidem ullus appareat sive in Actis Chalcedonensibus, sive in aliis rerum tum temporis gestarum monimentis, tam facile refellitur quam profertur. » Aliorum opinionem subjicit dicentium « eadem synodali ac judiciali sententia Theodoretum restitutum, qua pseudosynodus Ephesina in irritum missa fuerat. » Atque iterum provocat ad illam synodum a qua Valentinianus et Augusta ad Theodosium scripserunt de Actorum hujus conciliabuli rescissione. Sibi tandem certum esse Quesnellus asseverat de Theodoreti causa nullam intercessisse sententiam, sive quae a solo Leone, sive quae a synodo sit emissa. Sed illud solummodo judicium a Leone commemorari, quod communionis litteris continebatur. Dum enim querelas Theodoreti ultro suscipit pontifex, eidemque suam communionem impertivit, consequens fuit ut eumdem ab omni haereseos macula judicaverit mundum. Haec autem et id genus non dissimilia alia in dissertationis decimae vestibulo scripsit Quesnellus, eo consilio, ut ob lectoris oculos rem totam compendiose poneret. 2. Hactenus descripta tamen praeterire non possum, quin prius animadvertam an nova hujus doctoris opinio illiusque ex praecedentibus consecutio cohaerere possit cum ordinaria judiciorum forma, Leonis agendi oeconomia, reliquisque monimentis in quibus de Theodoreti causa facta est mentio. Judicii forma imprimis prorsus Quesnellianum evertit systema. Nam Theodoretus cum de mala fide esset suspectus, ab adversariis accusaretur, et synodali decreto jam fuisset damnatus, numquam S. Leo communionem eidem impertivisset, et ab omni haereseos labe mundum declarasset, 476 nisi cognita causa. Quid enim? Leo ipse, qui paulo ante, accepta Eutychetis appellatione et querimoniis, una cum Theodosii Augusti litteris, quibus Eutycheti patrocinabatur, tantopere circumspecte operatus est, ut sine plena totius causae cognitione quidquam nollet definire, scripsit statim ad Flavianum, dicendo: Nos qui volumus sacerdotum Domini matura esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam quae gesta sunt veraciter audiamus. Si ergo M. pontifex aliis episcopis formam judicandi praescribit, et tanta circumspectione utebatur ne praepropere vel temere judicaret, an potuit incognita causa, aut non omnino libratis accusantium querelis, aut non lustratis inquisitionis actis, Theodoretum episcopum ab omni haereseos macula mundum secundum suae sedis judicium demonstrare? Sed quale judicium istud fuisset, quando postmodum sola suspicione laborans quod Anatolius Constantinopolitanus episcopus vel laesae fidei homo esset, vel nimiam cum haereticis conniventiam habuisset, nullis ipsius supplicationibus, neque imperatoris Theodosii officiis adduci potuit ut cum eo communicaret, nisi prius sibi certo constitisset ex publica fidei confessione coram apostolicae sedis legatis, hac de causa ex Occidente Constantinopolim missis, universo clero et Constantinopolitano populo facta, hunc nulla haereseos labe inquinari? Hanc S. Leonis agendi oeconomiam nos colligimus ex aliis epistolis quas ad calcem annotamus, de quibus fusius jam verba fecimus in antecedentibus Exercitationibus. Non igitur Quesnello fidem adhibere possumus, qui scribit Theodoretum apostolicae sedis judicio ab omni haereseos labe mundum fuisse demonstratum, dumtaxat quia Leo communicavit cum eo. 3. Sed ut magis hujus Quesnellianae opinionis falsitatem ostendamus, ipsum Quesnellum rogare juvabit an summus pontifex post latrocinium Ephesinum jure vel ex indulgentia solum cum Theodoreto communicavit, ipsius appellationis litteras suscipiendo. Non jure quidem, cum nullum decretum, neque in synodo, neque extra synodum post susceptam Theodoreti appellationem Leonem edidisse adversarius affirmat. Neque Leo ipse ex quadam indulgentia Cyri sedi Theodoretum esse restituendum permisit, cum ipse numquam Eutychetis factioni adhaesisset. Et aliunde is indulgentia haud indiget, qui ab omni haereseos labe mundus a legitimo judice demonstratur. Verum enim vero altius Theodoreti causae judicium esse repetendum cum Quesnellus, tum alii arbitrati sunt: ab ipso Dioscoro nimirum, jam antea Theodoreti inimico, propter singularem suam eruditionem vitaeque sanctimoniam, quibus obscurari se Dioscorus homo laudis appetentissimus existimabatur, et propter anathematismos S. Cyrilli decessoris olim a se impugnatos. Theodoretum ob eam causam haereseos notare, appetere calumniis omnibusque modis lacessere jam tum aggressus est Alexandrinus. Describit deinde Quesnellus quidquid a Dioscoro factum fuit apud imperatorem, et in Ephesina latrocinali synodo, contra ipsum Theodoretum, quae in superioribus recensuimus, nec amplius necesse est iterum describamus. Atque tandem concludit ab imperatore cautum fuisse ne Ephesinae synodo quae parabatur interesset, veritus Dioscorus ne Theodoretus acerrimus haereticorum impugnator omnibus nervis Eutycheti sese opponeret. Quare susquedeque omnibus in ea synodo versis, Theodoretum ab ordine episcopali dejecit, depositionis sententiam in eum non secus ac in alios episcopos catholicae fidei propugnatores intorquens. 4. Theodoretus itaque cum haec rescivisset, suam vicem dolens, nec praesidia ab episcopis Orientalibus, pene omnibus vel furentibus, vel oppressis, obtinere valens, ad Occidentales sese convertisse horumque fidem 477 sollicttasse, idem Quesnellus affirmat. Quare litteras scripsit ad Occidentalium patriarcham omnium episcoporum caput et communionis totius Ecclesiae patrem, ejus omniumque pariter episcoporum Occidentis opem implorans. De appellatione (ait) nihil habet Liberatus, qui cap. 12 hoc solum scribit: Theodoretus episcopus papae suggessit quanta mala pertulerit ex Dioscori insidiis, rogans ut celeriter tali causae subveniretur per alium conventum episcoporum. Sensim deinde multo artificio pergit Quesnellus ad suum explicandum systema, quod ex Launoio hauserat. Et quoddam discrimen determinare nititur inter confugium et appellationem; Theodoretum autem confugium quaesiisse, non vero ad S. Leonem appellasse affirmat. Quam loquendi phrasim, tamquam novam prorsusque conciliorum decretis aliisque Ecclesiae monimentis repugnantem, inter caeteros scriptores Joannes David, in suo opere de Judiciis canonicis episcoporum Gallice conscripto, rejecit et refutavit. Verum ne in praesens huc illucque vagari videamur, juvat primo loco Theodoreti verba exscribere, ex quibus cardinales Baronius et Peronius ipsius appellationem colligi debere arbitrati sunt. Ego (ait) apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam, et supplico, et obsecro vestram sanctitatem ut mihi appellanti justum vestrum judicium opem ferat, et jubeat ad vos accurrere et ostendere meam doctrinam, vestigia apostolica sequentem. Hanc genuinam esse praecedentis Theodoreti textus lectionem, omnium primus auctor est ipse Baronius. Qui Graecum epistolarum Theodoreti codicem in Vaticanae bibliothecae scriniis offendens, illas Latine reddi curavit, studio Frederici Metii utriusque linguae peritissimi, cui pariter lectioni, si nos adhaereamus, nihil solemnius dari posse pro Theodoreti appellatione firmanda fateri oportebit. Cum ille, episcopatu depositus atque dejectus, opem sibi dari ex apostolicae sedis sententia et judicio postulet et obsecret, et, appellationis ordinem sequendo, Romam venire se exhibebat paratum, ut probaret se a quacumque haereseos macula esse mundum. Verumtamen, cum istiusmodi primigenia interpretatio nec Launoio nec Quesnello arrisisset, novas voces in illum textum intulerunt. Atque, aliam interpretationem Gentiani Hervetii secuti, ambo subducentes vocabulum appellanti, aliud substituerunt, videlicet invocanti, ut facilius negotium Baronio atque Peronio facesserent. Praeterea nec Quesnellus et Launoius inter se in reliquis conveniunt. Nam Launoius pro judicio ponit tribunal. Immo et Quesnellus dissidet a se ipso, modo usurpando in dissertatione de qua agimus vocem judicium, modo vero in priori tomo, Graece et Latine typis integram Theodoreti epistolam adornando, tribunal retinendo. Ad hujusmodi lectionum diversitatem non animadvertit studiosissimus Joannes David, forte quia anxie totus versabatur in refellendis sui adversarii nugis et sophismatibus. Et propterea, ultro data lectione cui Launoius institit, diligentius discrimen quod confugium inter et appellationem intercedit inquirere aggressus est. Quare ne in verbis, quemadmodum ejus adversarius quem exagitabat, luderet, provocat ad concilii Sardicensis verba ut illi effugium praecluderet. Cum aliquis episcopus (legitur in quarto canone) 478 depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma. Canon septimus (ait David) habet: Si appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri. Ecce ergo Sardicensium canonum statuta pro iis qui a suorum judicum sententia appellant. Quae quidem religiose admodum Theodoretus secutus est, injustam narrando sibi illatam condemnationem a Dioscoro, quam ob causam se apostolicae vestrae sedis sententiam exspectare ait. S. Leonem rogat ut suae causae assumat cognitionem, ut experiri valeat cum auctoritatis tum protectionis effectus. Tandem expressum ab apostolica sede petit mandatum, ut coram ea se sistere possit, redditurus rationem apostolicae doctrinae, quam unice prosequebatur. Conditiones has a conciliis pro appellationibus definitas nemo inficiari potest Theodoretum implevisse. Sed ulterius fuisse adhuc progressum, indicant subsequentia ipsius verba, quibus edoceri petit an injuste debeat acquiescere depositioni, an non. Cujus quaestionis definitionem se exspectare asseverat, ut, audito pontificio mandato, in posterum nullum aliud a quibuscumque hominibus judicium exquirere velit, sed rectum Dei Salvatoris judicium praestolari. Ante omnia ut a vobis docear oro (ait) an me oporteat in hac injusta depositione acquiescere, an non. Vestram enim sententiam exspecto; quod si in judicatis manere me jusseritis, manebo, neque ulli hominum deinceps molestus ero, sed rectum Dei Salvatorisque nostri exspectabo judicium. 5. Lepidam tamen Quesnelli interpretationem attendamus, qui haec eadem verba sibi proponit in suae collabentis causae praesidium. Igitur hominis consilium quaerentis atque opem petentis hujusmodi esse verba multo studio probare nisus est. Quasi quod exspectare sententiam atque jussionem an debeat in judicatis manere, voces sint prudentissimi praesulis qualem Theodoretum fuisse affirmat, dumtaxat consilium praestolantis, qui vult edoceri an judicio Dioscori stare debeat pro Ecclesiae pace, quando, si mente recogitasset aliud tribunal pulsare, pro novo judicio, novarum turbarum forte occasio esse poterat. Ad roborandas deinde infirmas has suae interpretationis conjecturas, alia Theodoreti verba ex epistola ad Renatum Romanae Ecclesiae presbyterum adducit. Videlicet: Hac igitur de causa tuam oro sanctitatem, ut persuadeas sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo ut apostolica utatur auctoritate, et praecipiat ad vestrum convolare concilium. Opem ergo sibi dari Theodoretus a S. Leone petebat, ut a novo Occidentalium concilio judicari posset. Quod magis clare evinci posse adversarii contendunt ex aliis verbis ejusdem episcopi Cyri, scribentis ad Anatolium Patricium: Tuam (inquit) magnificentiam oro, ut hanc gratiam a triumphatore imperatore obtineas, ut ad Occidentem accedam, et ab illis Deo dilectissimis et sanctissimis episcopis judicer; et si vel minimum quidem fidei regulam transgressus esse ipse repertus fuero, in ipsum maris profundum projiciar. Jam genuinum sensum Theodoreti verborum ex Leone opem et praesidium petentis assecutum esse sibi nimis blanditur Quesnellus, ac propterea causam vicisse. Sed falso quidem. Nam imprimis respondere possem illa verba ad Renatum in quibus de concilio sermo est non esse prorsus intelligenda de episcoporum conventu ex necessitate istius appellationis coacto, sed de apostolicae sedis tribunali, ad quod convolare exoptabat ut judicaretur. Theodoretum ergo promiscue usurpasse tres illas voces tribunal, judicium atque concilium, ex tribus illis epistolis hactenus laudatis innotescit. At voluisse dumtaxat suam appellationem ad concilium examinandam deferre, pontificiamque Leonis auctoritatem ad hocce judicii genus restringere, nec Launoius nec Quesnellus, nec alius quisquam poterit cum veritate affirmare. Testimonium deinde Liberati diaconi cui adversarii insistunt, si integrum, et non obtruncatum, ut studiose forte fecit Quesnellus, afferatur, nullam concilii 479 habendi necessitatem, illudque a Theodoreto fuisse per interpositam appellationem efflagitatum, indicabit. Narrat enim ibidem Liberatus quemadmodum orthodoxi episcopi contradixerunt latrocinio Ephesino, quos secutus Theodoretus episcopus, papae suggessit quanta mala pertulerit ex insidiis Dioscori, rogans ut celerius tali causae subveniretur per alium conventum episcoporum, ne haeretica Eutychetis dogmata permanerent a Dioscoro confirmata. Novi ergo habendi concilii necessitatem Theodoretus Leoni suggessit, ad penitus Eutychiana dogmata abolenda, quae Dioscorus cum sua factione sacrilege confirmaverat; minime vero in suae causae praesidium illud fieri petebat et exoptabat, cum jam ipse sincere fassus esset in sua epistola pontificiis nutibus omnino velle obtemperare. Nec quidquam probant Theodoreti verba ex epistolis ad Renatum presbyterum, vel ad Anatolium Patricium, cum nemo ignoret causas in apostolicae sedis tribunali solemniter cognitas et pertractatas conciliariter ad examen deduci, vel in consistoriis, vel in episcoporum conventibus, quae diu jam congregationum nomen obtinuerunt. Si igitur Theodoretus supplex orabat posse ad concilium seu tribunal Romanum convolare; si pariter ab Occidentalibus episcopis cupiebat judicari, ejus appellatio nullo jure ad concilium devoluta erat, cum ipse unice ad Leonem provocaverit, eo animo, ut ipsius dispositioni, et judiciorum formae, et qualitati praescribendae omnino adhaereret. 6. Aliter tamen de hac causa cl. Petrus de Marca ratiocinatus est. Qui sedulo animadvertens ad ea quae a Leone gesta fuerunt, lubenter sine ulla contentione verborumque ambiguitate concedit quod oppressus Theodoretus Leonem papam appellavit, a quo receptus est in communionem, atque ea ratione episcopatum accepit. Verumtamen ipse doctissimus Parisiensis archiepiscopus credidit illud Leonis decretum non fuisse absolutum, sed iis conditionibus vestitum, ut synodo tamquam Dioscori accusator adesset, ut tandem ab ipsa synodo decretum de restitutione acciperet. Subjicit ergo: Admissus deinde ad concilium Chalcedonense, et gravis controversiae occasio fuit, quam ut sedarent judices, dixerunt eum venisse tantum ut accusatorem. Absoluta ergo non fuit Theodoreti restitutio. Cum primum oculos in has Petri de Marca assertiones converti, plurimum ipsum dissidere a praecedentibus scriptoribus intellexi, at ejus mentem non omnino sum assecutus. Nam vel ex aliqua lege coactiva credidit Leonem conditionatum fecisse decretum de Theodoreti ad episcopatum restitutione; vel usum fuisse facultate qua pollebat ut istius causae exitum ad concilii Chalcedonensis determinationem remitteret. Neutrum quidem ex ecclesiasticis monumentis innotescit. Immo si Chalcedonensis concilii Acta in ipsius Theodoreti causa evolvamus, nihil prorsus de hujusmodi conditionata absolutione et restitutione constare certo affirmabimus. Imprimis enim habemus quod cum legerentur in Chalcedonensi synodo Acta latrocinalia, et Constantinus venerit ad divalem Theodosii junioris, qua jubebatur Theodoreto ut is sola suae Ecclesiae communione esset contentus, quin synodo Ephesinae adesset, judices dixerunt: Ingrediatur reverendissimus episcopus Theodoretus, ut sit particeps synodi, quia restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo, et piissimus imperator (Marcianus videlicet) sanxit eum adesse sanctae synodo. Nullam hic fieri mentionem de restitutione conditionata, nullamque adhibitam fuisse formulam, si placeat, si videatur synodo, exscripta verba patefaciunt. Praeterea et si aliqui condemnantes praecedentem Theodoreti agendi rationem, volentes Dioscoro blandiri, exclamaverint: Hunc foras mittite; magistrum Nestorii foras mittite; nemo tamen ausus est inficiari hoc Leoni 480 jus convenire potuisse. Accedit quoque praefatos Illyricorum et Palaestinorum episcoporum clamores et querimonias excitatas ut Theodoretus foras mitteretur fuisse inutiles, si istius causa finaliter in synodo fuisset pertractanda. Potius enim prius erat agendum de istius fide, atque rigorose scrutari an ille ab omni haereseos nota esset mundus; illumque cogere ad sese purgandum a calumniis quibus fuerat appetitus; et audire hinc inde utriusque partis rationes, ut ipsius restitutio absolveretur. Cum ergo horum nihil factum fuerit, haud video quo fundamento istius restitutio facta a Leone non debeat dici absoluta. Illyricorum enim et Palaestinorum episcoporum clamores et querimonias certa ratione temperarunt Orientales Asiatici, Pontici, Thraciae, qui volentes Theodoreti innocentiae prospicere, atque semetipsos tamquam oppressos deceptosque Dioscori artibus atque violentia excusare, querentes palam responderunt: Nos Theodoreti damnationem in Ephesino latrocinio in pura charta subscripsimus, caesi sumus, et ita subscripsimus. Quos cum ita loquentes Dioscorus audivisset, quasi de a se edito contra Theodoretum decreto rationem reddere volens, interlocutus est: Cyrillus cur ejicitur, qui ab isto est anathematizatus? Et in judicum mentem revocare cupiens veteres simultates, quae Cyrillum inter et Theodoretum praeteritis temporibus intercesserant, nulla facta deinde mentione de subsecuta pace inter eosdem, patrocinium aliquod vel excusationem sibi nancisci posse arbitrabatur. Nihilominus tamen omnes Orientales qui jam Theodoreto favebant exclamaverunt: Dioscorum homicidam foras mittite; Dioscori acta quis ignorat? Et post aliqualem contentionem ipsi judices, nullo habito respectu ad unam aut alteram partem, interlocuti sunt: Theodoretus reverendissimus episcopus, proprium recipiens locum a sanctissimo episcopo urbis Romae, in locum nunc accusatoris ingressus est. Et quamvis non dissimulem eosdem judices ad cohibendos jam excitatos clamores a Dioscori et Eutychetis factione quadam usos agendi oeconomia, respondendo statim dixisse: Unde patiamini ea quae inchoata sunt finiri, ut ne aliqua confusio auditorio fiat; atque addidisse: Praejudicium enim ex persona reverendissimi Theodoreti episcopi, nulli generabitur, reservata videlicet post haec omni accusatione, et vobis, et illi, et quae invicem exercere volueritis, quia rectam tenet fidem, maxime, cum et sine scriptis appareat, ei testimonium catholicae fidei perhibens reverendissimus episcopus Antiochiae magnae civitatis. Quamvis, inquam, haec dissimulare non debeam, attamen vix dare possum eo sensu Theodoretum ab apostolica sede sub conditione mundum fuisse declaratum, ut Romani pontificis decretum concilii judicio esset subjiciendum. Potius igitur cum cl. Christiano Lupo fateri cogor totam controversiam, tum ab Eutychiana factione contra Theodoretum excitatam, in eo versari debuisse, ut dumtaxat adversarii contenderent subreptitiam esse Theodoreti restitutionem, quasi quod pontificium animum quibusdam falsis expositionibus fefellisset, ut pristinum gradum et honorem in synodo obtineret. Canone enim sexto Constantinopolitano cautum fuerat ut episcopus degradatus careret jure accusandi alium episcopum. Quare etsi causa multi esset examinis, tamen judices S. Leonis decreto fideliter adhaerentes, pro tunc facultatem accusandi libere ei dederunt, reservantes sibi postmodum in alia actione sedulo examinare quae adversus Theodoretum proponebantur. Hanc enim prudentem oeconomiam adhibentes, nec ullam vim Leonino decreto intulerunt, quo praecipiebatur ut Theodoretus particeps fieret synodi, quia in episcopatum restitutus; neque ex adversa parte Theodoreti accusatoribus aditum praecluserunt, ad inquirendum an vel per subreptionem fuisset restitutus, vel Nestoriana labe esset infectus, ut Aegyptii 481 vociferantes clamabant: Nolite eum dicere episcopum. Non est episcopus. Impugnatorem Dei foras mittite. Judaeum foras mittite. Cyrillum Theodoretus accusavit. Cyrillum ejicimus, si Theodoretum acceperimus. Canones istum ejiciunt. Hunc Deus adversatur. En ergo crimina quae ab Aegyptiis Theodoreto objiciebantur. Damnaverat jam iste Cyrilli capitula, et ob hanc causam, illum tamquam haereticum damnaverant, nulla habita prorsus ratione, quod submotis omnibus aequivocationibus et generalis concilii oecumenici decretis obtemperaverat, et in posterum summam cum ipso Cyrillo servavit concordiam. Quid mirum igitur, si judices clandestinas has Dioscori machinationes attendentes, scissamque esse synodum in duas contrarias factiones (Orientales enim tamquam orthodoxum Theodoretum praedicabant dicentes: Orthodoxum synodo, seditiosos foras mitte. Homicidas foras mitte ). Graviora adhuc metuentes, cum stomacho sunt interlocuti dicentes: Acclamationes istae populares neque episcopos decent, neque partes iuvant. Patiamini universorum fieri lectionem? Quid mirum, inquam, si adhuc ab incoeptis clamoribus desistere recusantes Aegyptii, ipsi judices serio, et ea qua pollebant auctoritate silentium cunctis indixerunt, universorumque latrocinii Ephesini Actorum jusserunt per Constantinum fieri lectionem? In harum porro rerum circumstantiis, quis non videt minus circumspecte, et magis praecipitanter, quam prudenter judices egissent, si Theodoreto episcopo inter judices locum dare deliberassent? Prius enim ex tota Actorum lectione inquirendum erat, an Dioscorus saltem aliquem coloratum titulum habuisset, ad deponendum, degradandumve cum caeteris orthodoxis episcopis etiam Theodoretum. In qua quaestione is certe judicis partes secundum omnia jura agere non poterat, sed accusatoris dumtaxat. Si igitur tamquam verus episcopus, etiam ex judicum sententia in concilium fuit ingressus, non video qua ratione dici possit, Leonis decretum de restituendo in sua sede et honore episcopali Theodoreto non fuisse absolutum. Potissimum cum postea etiam admissus fuerit ad synodale suffragium et plenam omnium sanctissimorum episcoporum communionem. 7. Hactenus tamen enucleatae difficultates, ex aliorum scriptorum opinionibus derivatae, parum praesenti causae prodessent, nisi iterum nostra oratio ad Quesnellum se converteret. Non tantum ipse Theodoreti appellationem inficiatur: sed ipsum etiam apostolicae sedis judicium. Quare ad novam gestarum rerum historiam adornandam omnia miscuit et quamplurima in medium adducit, quae veritatis speciem dumtaxat praeseferunt. Brevitate ergo qua potero multa quae subdidit colligere allaborabo. Ultro itaque imprimis dat, nullum concilium a S. Leone in Theodoreti causa fuisse coactum. De hujus epistolis ad summum pontificem constat. Quid vero P. R. scripserit, non innotescit. Secundo nullum judicium habuisse Leonem ad Theodoreti causam ventilandam affirmat: sed eidem, communione non interrupta, fuisse conjunctum, elici posse ex epistola 40 ejusdem Leonis, in qua de generali synodo necessario indicenda habet sermonem; vel ex epistola 47, ex qua colligitur omnia Ephesini latrocinii gesta pro infectis habuisse, atque ab imperatore Theodosio petiisse, ut omnia in eo statu esse juberet in quo fuerant ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur. Tertio. Licitum fuisse Theodoreto ad suam remanere sedem, quia pro nulla habita sententia contra eum a Dioscoro lata, adhuc ex Oriente pontifex testimonium acceperat ab Anatolio recenter ordinato Theodoretum jam subscripsisse encyclicae epistolae ad Flavianum, nec Nestoriana Eutychianaque dogmata solum damnasse, sed ipsis etiam Nestorio et Eutycheti anathema dixisse. Affert hac de causa Quesnellus testimonium S. Leonis 482 ex epistola 68 ad Paschasinum Lilybetanum, cap. 5, quam ipse: « Nunc primum (ait) in lucem emittimus. Concludit igitur quod cum ex habita relatione, tum ex epistola ipsius Theodoreti, intellexit R. pont. judicavitque ipsum ab omni haeresis macula immunem, nihil obstare quominus suam ei communionem more solito impertiret, et ille suam Ecclesiam cum pace ecclesiastica retineret. » Tale (subjicit) est sedis apostolicae judicium, de quo in hac epistola quam commentamur mentio facta est, quod quidem non demonstrat restitutam esse judiciali pontificis sententia suam sedem, sed amotam solam nonnullam erroris suspicionem. Quarto asseverat, sub numero 5 nec Anatolium Constantinopolitanum, nec Maximum Antiochenum, Theodoreti primatem, neque alios episcopos Orientales cum eo communionis nexum aliquando abrupisse. Unde affirmare pergit rem totam ex Leonis facto finitam esse se non posse asserere, « cum eam rursus ad incudem vocatam a Patribus Chalcedonensibus, notum sit cuilibet hujus synodi Acta recensenti. » Hinc multa repetit quae in praecedentibus dixerat, et ad inculcandum lectoribus suum systema, multa utens exaggeratione, decantat vociferationes, « non paucorum, ait, sed quamplurimorum episcoporum Palaestinorum, Aegyptiorum, Illyricianorum, qui Theodoretum e synodo ejiciendum esse contendebant, qui episcopi, quasi ex indulgentia et dispensatione, acquieverunt Maximi Antiocheni testimonio. » Quinto loco describit quae actione octava Chalcedonensis synodi gesta sunt in Theodoreti causa; rebusque pro suo arbitrio narratis, omnem conatum adhibuit ut supprimeret quae sibi suoque systemati adversari judicavit; atque tandem concludit non alia de causa suae sedi fuisse restitutum Theodoretum, nisi quia et Nestorium et Eutychen, non solum scripto, sed in praesentia totius consessus, ore suo proprio anathematizavit. 8. Cum ex quinque a nobis hic praenotatis, tum ex antecedenter adductis, plenam et indubitatam fidem suae opinioni adhibendam esse sibi adulabatur Quesnellus; forte confidens quod nemo post ipsum Theodoreti causam voluerit retractare et ad examen revocare quae ipse scripserat. Idcirco stylum convertit in quosdam, suppresso nomine, qui, episcoporum in synodum oecumenicam coalescentium sacrosanctam auctoritatem deprimentes ac ludibrio habentes (multo magis autem extra synodum), meram illis pontificiorum mandatorum exsecutionem ex suo officio competere contendunt, tum in hac (ait) de qua agimus causa, tum in aliis omnibus; cum potius apostolicae sedis haec sit non infima laus, synodorum oecumenicarum exsecutricem, de qua praerogativa gloriatus est Gelasius papa epist. 13. Si itaque haec omnia quae in sui systematis praesidium adducit Parisinus scriptor veritati cohaererent, hactenus a nobis in hac causa annotata prorsus caderent. Sed cum fallacias involvant, hinc nostrae Exercitationis argumentum magis atque magis roboratur. Et imprimis quae illatio illa esse potuit, neque ex Leonis, aut aliis monumentis elicitur in Theodoreti causa a Romana sede habitum fuisse concilium. Igitur nullum judicium habuit ad Theodoreti causam ventilandam? Quae consecutio est haec, quae repugnat prorsus iis S. pontificis verbis a quibus adversarius suam est orsus dissertationem: Benedictus Deus noster, cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum apostolicae sedis judicium demonstravit. An Leonem mentitum arbitrabimur? Nec sibi adversarius praesidium nancisci potest, ex ab eo laudatis Leonis epistolis, scriptis ad Theodosium post latrocinium Ephesinum, quibus petit ut omnia in eo statu esse jubeat in quo fuerunt ante omne judicium, donec, etc., et idcirco nusquam abrupisse communionis vinculum cum Theodoreto. Nam rerum restitutio in pristinum donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur, non idem est ac definitivum decretum interponere, sed causas 483 examini futuro reservare, donec diligentior inquisitio habeatur. Non igitur ea ratione judicatum fuit de Theodoreti fide et innocentia, ex eo quod latrocinalia Acta pontifex aboleverit, cum simul decreverit rerum omnium judicium ad aliud tempus et in alio conventu esse reservandum. Quare etsi post horum Actorum abolitionem licitum fuisset Theodoreto caeterisque episcopis gradu depositis ad suas reverti sedes, tamen non constabat an jure vel injuria fuissent depositi, an jure vel ex dispensatione et indulgentia ipsis permitteretur suas retinere sedes. Nam id nova debebat inquisitione scrutari novoque decreto demonstrari, interim eorum causa veluti in proservato (ut aiunt) manente, usque ad definitivam sententiam. Ratio illa tertio loco adducta nimis nutat, si attendamus ad ea quae in superioribus capitibus descripsimus. Non enim Theodoreti causae patrocinari potuit apud Leonem Anatolii testimonium, cum istius fides, ordinatio, stricta necessitudo cum Dioscoro et Eutychiana factione, tales suspiciones in pontificium animum excitassent, ut, nulla ratione habita ad imperatoris Theodosii et Pulcheriae augustae preces, ipse Leo cum ipso Anatolio jam ordinato istius ordinatoribus cummunicare voluerit; quoadusque, misso Abundio Comensi cum aliis tribus legatis apostolicis, et publico celebrato conventu, jussus fuit idem Anatolius in hoc conventu solemniter fidei professionem emittere, anathema Nestorio et Eutycheti dicere, atque epistolae ad Flavianum subscribere. Nisi enim fideliter hisce mandatis Anatolius obtemperasset, numquam a Leone et orthodoxis habitus fuisset tamquam legitimus episcopus. Sed dicat, amabo, Quesnellus ex quo monumento hauserit Anatolium testimonium dedisse aut dare potuisse de Theodoreti fide? Nobis quidem innotuit bonum testimonium accepisse Leonem de fide et munditia Theodoreti, de istius animi promptitudine, qua laetanter ad haeresum exitium subscripsit pontificiae epistolae ad Flavianum; sed haec omnia Leoni innotuerunt, vel ex Abundii relatione cum adhuc Constantinopoli existeret; qui, ut vidimus, certior factus fuit Theodoretum ipsum, Ibam et Aquilinum episcopos, sincere suae fidei testimonia praebuisse. Accedit S. Leonem maxime de Theodoreti aliorumque Orientalium fide, moribus et agendi oeconomia fuisse apprime instructum, ex perpetuo epistolarum commercio quod habuit cum Constantinopolitanis clericis et archimandritis Flaviano adhaerentibus, cum Juliano Coense, cum Pulcheria augusta, aliisque orthodoxis viris hinc inde ex Oriente Romam venientibus, vel Orientem adeuntibus; et denique cum ipso Eusebio Dorylaei episcopo, qui post Ephesinam cladem ad suam aliorumque catholicorum causam coram Leone tuendam Romam venerat. Non igitur tale dumtaxat fuit apostolicae sedis judicium in causa de qua agimus, ut nusquam communionem cum eo interruperit, vel quod ille istius fide ab Anatolio recenter ordinato testimonium acceperit. Parum nihilumve ista Theodoreto suffragari potuissent, ut cum omni veritate S. pontifex affirmaret Cyri episcopum apostolicae sedis decreto ab omni haereseos labe mundum fuisse demonstratum. An vero Anatolius communionis nexum cum Theodoreto abruperit, non affirmabo. Nescio tamen quemadmodum is in Anatolii communionem perseverare potuerit, vel Anatolius non abruperit communionis nexum, cum iste dumtaxat propter obsequia praestita Dioscoro, Chrysaphio, Eustathio, episcopo Berytensi, et caeteris Eutychianae factionis, ad Constantinopolitanum thronum, post Flaviani necem, fuerit evectus. An potuit communicare haereticorum studiis et desideriis, horum causas promovere, ut constat ex gestis contra Photium Tyrium et non 484 abrumpere communionem cum Theodoreto Cyri, qui pro fide laborabat, et tantopere odio habebatur ab illa factiosorum virorum cohorte? Quinimmo tanto vehementius ab iisdem insectabatur, quanto magis ipse Flaviano, apostolicae sedi, hujusque legatis adhaerebat? Si nova monumenta, quae aliter totam gestorum seriem describant Quesnellus non proferat, sapientes lectores nusquam illi fidem adhibebunt. 9. Et quidem fides ei adhiberi non potest ex iis quae ex octava actione Chalcedonensis synodi recensuit. Quid enim ex ea? Multorum episcoporum vociferationes contra Theodoretum, quem Nestoriana tinctum fuligine injuste suspicabantur: cogebatur in plena synodo Nestorio anathema dicere: fidei definitionem ab eadem Chalcedonensi synodo prolatam suscipere; et postquam protestatus est fidei definitioni, et S. Leonis epistolae jam subscripsisse, et soluta omni dubitatione, quod ab apostolica sede subreptitium obtinuisset decretum: solemnis tandem sententia prolata est: Gloriosissimi judices dixerunt: Omnis jam dubitatio de Theodoreto soluta est . . . . . . . . . . . Deest igitur ut sententia proferatur a reverentia vestra, ut Ecclesiam suam recipiat, sicut et sanctissimus Leo archiepiscopus judicavit. Quare incunctanter adversarii a turbis et clamoribus se abstinuerunt. Quinimmo omnes illius magnae synodi episcopi clamaverunt: Theodoretus dignus est sede Ecclesiae . . . . . Ecclesia pastorem recipiat. Orthodoxum doctorem Ecclesia recipiat . . . . . . archiepiscopo Leoni multos annos. Post Deum (vel cum Deo) Leo judicavit. Haec ergo sunt quae ex illius octavae actionis serie quisque fideliter, sine ulla prorsus fallacia colligere potest. Quibus plane respondet Paschasini, Lucentii episcoporum, Bonifacii presbyteri et Juliani episcopi Coensis, apostolicae sedis legatorum, hujusque locum tenentium, prolatum decretum, quod hic fideliter exscribere deliberamus, ut innotescant ea quae (nescio an studiose, vel oscitanter) a Quesnello suppressa fuerunt: Sanctissimum et venerabilem episcopum Theodoretum sanctissimus et beatissimus universae Ecclesiae episcopus urbis Romae Leo (nota sequentia verba) dudum in communionem suscepit ita, sicut litterae ab eo ad nostram humilitatem testantur. Quibus et haec alia addiderunt: Si igitur fidem catholicam sicut promittit, et secundum praedictum beatum episcopum subscriptionem in proprio libello dixerit, et nostrae insuper humilitati alio dato libello monstravit quoniam et Nestorium et Eutychetem, non solum scripto, sed et sub praesentia totius consessus ore proprio anathematizavit: hoc judicio sanctissima et venerandissima synodus, insuper vero et nostra humilitas, reddi ei Ecclesiam propriam definivit. 10. Quis ergo non videt totam illam contentionem in eo versatam fuisse, an Theodoretus per subreptionem obreptionemque ab apostolica sede restitutionis et fidei integritatis decretum obtinuisset? Non enim Romani pontificis judicium et auctoritatem in quaestionem adduxerunt, non ipsius sententiae pondus addiderunt, dumtaxat solemni Theodoreti confessione ore prolata, certiores voluerunt fieri hunc sincere Nestorio anathema dicere, quemadmodum jam testatus fuerat suo scripto libello ad Romanum pontificem directo. Quae quidem agendi ratio, sicuti nec Rom. sedis laesit auctoritatem, quae dudum in communionem Theodoretum susceperat, et dignum suae obtinendae sedis judicavit (ut ipsi PP. Chalcedonenses protestati sunt), ita neque episcoporum dignitati in conciliis coalescentium potest esse injuriosa, dummodo eum in conciliis, tum extra, capiti adhaereant in suis judiciis proferendis. Quare nimis importuna mihi visa est illa Quesnelli querimonia, qua supponit episcoporum auctoritatem deprimi, si apostolicae sedis mandata exsequi jubeantur. Quae enim episcopalis gradus depressio haberi potest, si singuli omnium Ecclesiarum pastores per universum orbem dispersi cum summo pontifice totius fidelium universitatis capite iis rebus adhaereant quae ad fidem, mores atque disciplinam 485 pertinent? Societatis enim ecclesiasticae vinculum in eo stat, ut irretractabili assensu episcopi omnes apostolicae sedis judicia venerentur, iisque ea subjectione se submittant, quam membra inter et caput servatam esse cognoscimus, quamque et Christus ad corporis mystici unitatem perfectam habendam mirabili quadam suavitate decrevit, ut facilius per solum caput suae beneficentiae dona in omnia membra diffunderet. Quare S. pontifex in epistola ad eumdem Theodoretum discrimen statuit inter Romanae sedis rationem agendam et episcoporum auctoritatem in oecumenicas synodos coalescentium, ita ad nostrum intentum scribendo: Unde gloriamur in Domino cum propheta canentes: Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram, qui nullum nos in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit. Sed quae pro nostro prius ministerio definierat, universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu, ut vere a se prodiisse ostenderet quod prius a prima omnium sede formatum totius Christiani orbis judicium recepisset, ut in hoc quoque capiti membra concordent. Quis porro non videt aliam et aliam sibi et episcopis in synodum coalescentibus Leonem agendi rationem asseruisse? Sibi enim vindicat ministerium definiendi, episcopis vero jus sive debitum assensus praebendi. Deinde an non distinguit ibidem S. Leo inter judicium a prima omnium sede formatum, et judicium illud quod a toto Christiano orbe susceptum dicitur? Negari haud potest. Igitur si ea divinae institutionis ratio et ordo est, ut gravioribus rebus ad fidem et mores pertinentibus Ecclesia Romanae sedis ministerio utatur in definitionibus atque judiciis, ita ut irretractabili firmoque assensu judicium quod prius a prima omnium sede formatum fuit a toto orbe Christiano solemniter recipiatur; inde sequitur exsecutionem decretorum sedis apostolicae demandatam esse episcopis in oecumenicam synodum coalescentibus, ut innotescit ex Actis Ephesini et Chalcedonensis conciliorum, magisque patebit ex subsequentibus, demonstraturi gravissimum facinus Dioscoro fuisse adjudicatum, quod, S. Leonis mandata in synodo altera apud Ephesum coacta exsequi recusans, synodum in latrocinium mutavit. Sed ipse Leo quidem hac in re sibi est factus interpres. Etenim de hoc episcoporum consensu in conciliorum Actis expresso in eodem cap. istius epistolae verba faciens, illud nec per assentationem, nec per obreptionem ab apostolica obtineri sede asseverat: ad quas suspiciones tollendas et si aliqui inventi essent a dissensionis auctore incitati, qui de apostolicae sedis judiciis ambigerent; tamen ad magis veritatem comprobandam, id, Deo volente, permissum est, ut ad majus bonum perveniatur. Nam (ait) ne aliarum sedium ad eam quam caeteris omnium Dominus statuit praesidere consensus assentatio videretur, aut alia quaelibet subrepere posset adversa suspicio, inventi prius sunt qui de judiciis nostris ambigerent. Et dum nonnulli, a dissensionis incitati auctore, ad contradictionum bella prosiliunt, ad majus bonum malum ejus, auctore totius bonitatis dispensante, perventum est. Non me tamen latet vel Quesnellum veterum editorum nonnullas lectiones ab hujus epistolae textu expunxisse, novas subsidio, ait ipse, suorum codd. induxisse, vel ad calcem secundi tomi varias annotationes pro suo arbitrio conscripsisse; ut videlicet quod maxime habebat in votis lectoribus suaderet. O utinam qui novam judiciorum formam in Ecclesiam inducere laborant, ut apostolicae sedis auctoritatem dejiciant, oculos conjicerent in hujus epistolae capite; atque, omni submota violenta interpretatione, discrimen illud intelligerent quod S. Leo intercedere indicavit inter canonicum judicium atque consensum, inter jura quae primae sedi conveniunt et ea quae de episcopis 486 in synodi coalescentibus praedicantur! Non enim tot tantasque gravissimas excitassent quaestiones erroneas et schismati affines, in quibus episcoporum auctoritatem ultra debitos fines conantur extendere, ut Romanorum pontificum jurisdictionem inter nimis arctos limites restringant. Verumtamen adversariorum conatus magis rerum veritati prosunt, quam obesse possint, cum, eodem Leone auctore, Ipsa veritas, et clarius renitescit, et fortius renitetur, dum quae fides prius docuerat, haec postea examinatio confirmaret. Tandem episcopalis ordinis auctoritas minime deprimitur, sed magis splendescit ubi sic summorum sic servatur auctoritas, ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas; et ad majorem Dei gloriam proficit finis examinis, quando ad hoc se accipit exerendi fiduciam, ut vincatur adversitas; ne quod per se probatur reprobum, silentii praejudicio videatur oppressum. Ex quibus loquendi formulis perspicue concipimus quemadmodum, et Romanorum pontificum, et episcoporum jura serventur in synodis, singuli convenientem sibi auctoritatem jurisdictionemque exercentes: Fidei enim causae cum apostolici symboli regulis Romani pontifices conferunt, suaque judicia speciali S. Spiritus afflatu pronuntiant ad haereses evertendas. Sed cum factiosorum virorum studium in eo stet, ut sinceram Christi doctrinam evertant, et ea dogmata genuina quae ab apostolis derivata sunt oppugnare et prorsus abolere quaerunt. Quare maxima sollicitudine Rom. pontifices suas definitiones episcopis in synodis coalescentibus proponunt, ut inde necessarium praebeant assensum. Quem quidem non sine examine exhibere debent, potissimum quod negotium illis est agendum cum laesae fidei hominibus, qui, pervicacius perniciosis erroribus adhaerentes, omnino repugnant se iis decretis submittere, quae praeter anathematis sententiam alias etiam poenas, depositionis nimirum, degradationis, exsilii, secum habent conjunctas. Igitur dicat Quesnellus, amabo, quo sensu, quave de causa, episcoporum auctoritatem depressam arbitretur, cum, auctore Leone, ipsis episcopis concedatur fidei veritatem sua examinatione et consensu confirmare; simulque agere ut sacerdotalis officii meritum splendescat, quando, servata summi pontificatus auctoritate, cui adhaerent, eorum libertas per unanimitatem et spirituum concordiam non minuitur, sed magis augetur. Ad majorem ergo Dei gloriam prodest examen quod assumitur cum fiducia adversitatis vincendae, ne quod per se probatur reprobum, silentii praejudicio videatur oppressum. 11. Incassum itaque laborasse Quesnellum mihi visum est, in sua de Theodoreto dissertatione, alias et alias quaestiones parum ad sibi praefixum scopum pertinentes proponendo, cum eas quisque ex solis Leonis dictis hujusque agendi oeconomia facillime solvere potuisset. Potissimum cum irrationabiliter etiam provocaverit ad Gelasii papae testimonium, quod saltem integrum debuisset objicere, ut sine novo studio lector intelligeret quo sensu pontifex fuit locutus. Gelasius itaque nihil prorsus affirmavit quod praecedentibus nostris dictis repugnet. Immo si ejus perpendamus verba Quesnellianum systema prorsus in exitium ibit. Vidimus enim in praecedentibus exercitationibus pontificem ad Dardaniae episcopos scribentem demonstrare voluisse Acacium solius apostolicae sedis judicio jure damnatum. Quare in suae epistolae exordiis exagitat qui arbitrabantur injuria Acacium damnatum, quod non speciali synodo videretur fuisse dejectum. Et adductis eorum haereticorum exemplis quibus innotescit aliquos haeretica labe pollutos in synodis fuisse damnatos, non ita tamen ut Romana sedes etiam sine synodis eos damnare vel absolvere non potuerit. Quia vero ad eam spectat synodis robur et auctoritatem dare, idcirco idem pontifex sibi suadet quod nemo perpendens quae ex antiqua Patrum traditione derivantur, ignorare possit uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesia probavit assensus, non aliquam magis exsequi sedem prae caeteris oportere quam primam quae unamquamque synodum sua auctoritate 487 confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu (quem beatus Petrus apostolus Domini voce perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet ). Postrema hujus textus verba uncinis interclusa supprimere aut saltem dissimulare quaesivit Quesnellus. Quae quidem si cum praecedentibus conferantur, nihil ex eo testimonio elici posse compertum erit quod praecedentibus dictis repugnet. Quid enim Gelasius convenire dixit episcopis in synodos coalescentibus, vel Rom. pontificibus conciliorum constituta confirmantibus vel infirmantibus? Episcopi suo assensu probant seque submittunt iis statutis et regulis quae in synodis proponuntur, et scripto consignantur; quaeque in tantum vim et robur assequuntur, in quantum apostolica sedes unamquamque synodum sua auctoritate et judicio confirmat, et continuata moderatione custodit. Huic praeterea sedi maxime incumbit isthaec confirmata et custodita statuta exsecutioni demandare, jubendo, imperando, ne in ecclesiasticis negotiis peragendis aut neglecta aut violata remaneant. Hoc scilicet munus illi competere pro suo principatu, quem beatus Petrus apostolus voce Domini perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et tenet, apertissime Gelasius asseverat, ut non tantum ex objectis a Quesnello verbis, sed ex totius epistolae contextu intelligitur. De quo ipsi verba facimus de Sardicensibus canonibus disserentes. 12. Adhuc multa congessit Quesnellus praetextu quodam (nescio quo) sibi adversarios exagitandi, quae potius ad totius Chalcedonensis concilii gesta referri debent, quaeque nos rerum ordinem sequentes annotabimus. Sed cum inter haec illud unum supersit, quod ad ipsum Theodoretum spectat: videlicet an Leo ipse post Chalcedonensem synodum tam Theodoreti restitutionem PP. consensu admissam confirmaverit, quam alia ejusdem synodi de privatis episcoporum causis judicia confirmaverit, quod aliqui scriptores (auctore Quesnello) negarunt; observandum quoque hoc loco remanet eumdem Parisiensem doctorem, ne Leoni Theodoreti restitutionem, sed synodo plene adjudicaret, scripsisse: « Porro sententiae synodi, cui praeluserat judicio, suum Rom. pontifex postea consensum adhibuit, tum aliis epistolis, cum ea maxime quam ad ipsum Theodoretum dedit aliquanto post finitam synodum. » Hic ergo Theodoreti restitutionem synodo prorsus adjudicavit Quesnellus concludendo « Leonem huic dumtaxat praelusisse. » Idque ut facilius confingeret, ad ejusdem sancti Leonis testimonium superius laudatum, a quo dissertationem orsus est, provocat; et consueto more quae suis studiis repugnare credidit prorsus praetermisit. At malum ipsius dolum S. pontificis verba quae sequuntur patefaciunt. Etenim postquam Theodoreto gratulatus quod se talem qualem probaverat et probat pro universalis Ecclesiae defensione servasset, statim subdit: Nam quod Deus omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi Petri curam pro cunctis nobis agnoscimus; qui postquam suae sedis judicium in fidei definitione firmavit, nec circa cujusquam vestrum, qui nobiscum pro catholica fide laborastis, personam quidquam reprobum videri permisit: quia nec poterat, Spiritu sancto judicante, quisquam ex iis non victor exire, quorum jam vicerat fides. Attendat igitur Quesnellus ad laudata verba, eorum vim, et pondus intelligat; indeque conjiciat an Theodoreti restitutio synodo aut pontifici adjudicanda sit. Fidei quidem catholicae definitionem beatissimi Petri apostoli curae adjudicat, qui suae sedis judicium in fidei definitione firmavit, nec permisit quidquam reprobum videri circa illas personas quae cum eodem summo pontifice pro fide catholica laborarunt. Apostolicae igitur sedi utrumque jus Leo adjudicavit in calumniosorum fallaciis solvendis. 488 Alterum de fidei rebus judicium et definitio, alterum est orthodoxorum episcoporum libertas qui a praecedentibus factiosorum oppressionibus fuerunt redempti. Si tandem tantum etii in praesens mihi daretur, ut alia quae ibidem Quesnellus congessit disserendo percurrerem, annotarem et, si necessum foret, refellerem. At cum, ut jam diximus, illa potius ad Chalcedonensis pertineant historiam quam ad Theodoreti episcopi Cyri causam, idcirco ne amici lectoris patientia abutamur, ad aliam Domni Antiocheni causam examinandam faciemus gradum. ===CAPUT VI.=== Chalcedonensis actio de Domno Antiocheno supposititia non est. Illam ex Graeco in Latinum, cum reliquis Actis transtulit Rusticus diaconus. Maxima injuria id negavit Quesnellus, cujus argumenta tamquam falsa et prorsus infirma jam rejecit, atque etiam summa et mira eruditione solvit doctus clarissimusque Stephanus Baluzius. Hujus denique vestigiis in hac describenda Exercitatione nobis passim insistere opus fuit. 1. Inter Quesnellianas dissertationes eam nono loco positam offendimus, in qua auctor Domini quondam Antiocheni episcopi causam examinandam assumpsit, in qua de hujus agens damnatione, de Maximi ejus successoris ordinatione, tum varias S. Leonis epistolas conciliique Chalcedonensis Acta illustranda sibi proponens, actionem tandem de Domno his Actis insertam commentitiam esse posse demonstrare aut demonstrasse sibi adulatur. Profecto id ex ejusdem dissertationis titulo sive epigraphe sibi promisit auctor, sed injuria quidem. Nam momenta omnia quae hinc illincque sparsa ad suae causae patrocinium collegit, aut tamquam infirma ex sese cadunt, aut prorsus ad quaestionem de qua agimus impertinentia esse rerum gestarum series manifestat. Orditur ergo dissertationem inquirendo cur Maximi ordinatio confirmata, nec reprobata Domni depositio. Subdit: Hanc unam fere omnes catholici scriptores, qui istam versantur quaestionem, afferunt: Maximum, etsi a suspectis hominibus electum, consecratumque a Constantinopolitano episcopo contra canonicam regulam, Domnoque adhuc in vivis agenti superordinatum, ideo tamen receptum esse a synodo, quia a S. Leone in episcopatu confirmatus fuerat. Hujus aliorumque episcoporum in latrocinio Ephesino per summum nefas factam depositionem animadvertit; sed unus Domnus, aliis tamen redintegratis, suae sedi non fuit restitutus: quae agendi ratio gravioris difficultatis causa est. Addit latrocinii Ephesini Acta in irritum missa ab Occidentalibus ante Chalcedonense concilium, Leonem pontificem contestatum ut omnia in eo statu esse juberet in quo erant ante infaustam synodum, donec omnia per oecumenicam synodum reformarentur. Consequens erat ut depositio Domni et Maximi ordinatio irritae essent, suum ille reciperet locum. Baronii sententiam affirmantis proponit, quoniam S. Leo, cognita causa, Domnum juste damnatum intellexit. Post haec vero eorum refert conjecturam, qui Domnum depositioni suae manus ultro dedisse affirmarunt, solitariae vitae deliciis illectum, quibus innutritus olim fuerat ab 489 Euthymio abbate; quas cum, refragante S. Patre, relinquere meditaretur, ut Joanni avunculo suo a fide catholica deflectenti opem ferret, haec ab eo verba futuri praenuntia audivit: Si his neglectis et tolerantia contentis cogitationibus tentabis a Laura discedere, obtinebis quidem administrationem quam tuus habet avunculus, sed eam tibi rursus auferent mali homines, et praestigiatores, cum ab illis prius fueris seductus ignorantia. Haec, et id genus alia ex Cyrillo monacho de rebus ab Euthymio gestis refert. 2. Tertio Quesnellus concludit: Qui porro Leonis auctoritatem hoc egisse putant, ut maximus in Antiochena sede tam malis auspiciis collocatus remaneret, locumque cedere Domnus cogeretur, manifestum id esse aiunt ex Actis Chalcedonensibus. Siquidem in actione quae de Domno Antiocheno inscribitur, disertis verbis legitur confirmatum auctoritate Leonis fuisse Maximum. Quesnellus tandem integram illam actionem, ad ecclesiasticae historiae veritatem indagandam in suam transtulit dissertationem. Ut de ea, sub oculis posita, facilius lector judicium interponeret. Tali ergo tantoque quaestionum et verborum apparatu praemisso, exscriptam actionem illam de Domno Antiocheno, inter Chalcedonensis concilii Acta relatam, Quesnellus fassus est se eam minime commentitiam esse, sed genuinam totis votis peroptasse: « Hoc enim si esset (ait), prae manibus haberemus testimonium summae auctoritatis pontificis Romani tam in synodos, cum in Orientales episcopos; majorum, inquam, et primarum sedium episcopos. Enimvero quantae potestatis est ut penes Romanum episcopum Antiocheni, et consequenter Alexandrini aliorumque episcoporum consecratio fuerit, aut saltem confirmatio, ut ex hoc loco argumentantur cardinalis Bellarminus ejusque apologista Jacobus Gretserus. Qualis praerogativa, ut cum plures episcopi ab infausta synodo per vim scelusque depositi essent, eorum damnatio et depositio rata esse juberetur quam ratam esse debere judicaret Romanus pontifex, sola alterius episcopi in ipsius locum substitutio haberet locum quam idem ille confirmasset! Quam evidenter denique hinc eluceret suprema ejusdem in synodos potestas, quarum Acta ex ea parte robur habeant, cui ille robur adjecerit, et illa cassa sint et irrita quam irritam ille esse voluerit! Verum ut eruditi et sapientis est theologi vera germanaque primariae sedis privilegia toto animo atque ex solidis genuinisque probationibus adversus novatores vindicare, ita parum sinceri liberalisque animi sit eadem vel ultra praescriptos limites ampliare, vel incertis, caducis falsisque adminiculis ac fulcimentis sustentare. » Concludit tandem. « Nec enim mendacio eget veritas, sed potius ex mendacii consortio in falsitatis suspicionem veritas etiam testatissima vocari consuevit. » Quis tamen sibi persuadet sinceram et totis viribus eam protestationem fecisse Quesnellum? Profecto si ex corde exoptasset commentitiam non esse, sed genuinam, de Domno Antiocheno actionem et palinodiam recantasset, et nonam dissertationem pro hac causa conscriptam disperdidisset, flammis ignibusque concremasset. Siquidem, eo adhuc superstite, clarissimus Stephanus Baluzius, maximo studio adhibito, summisque impensis laboribus, huc illucque a viris studiosis rei antiquae litterariae operam dantibus sibi novas comparavit notitias, ut tandem plenissime ipse Quesnellus suis studiis se deceptum aberrasse, nec fictitiam dici posse actionem de qua agimus, sine ulla animi haesitatione judicare potuisset. Quare idem Baluzius cum in litterariae rei utilitatem, tum in ecclesiasticae historiae incrementum et bonum, in adornanda nova Conciliorum collectione, omnibus singulisque Quesnellianis argumentis occurrit, atque solvit, et ab uniuscujusque animo eas falsitatis suspiciones rejicit quas lectores imbibere possent. 490 3. Primum itaque argumentum colligit Quesnellus ex Graecis concilii Chalcedonensis codicibus, in quibus ejusmodi actio desideratur. « Hoc, ait, certe non leve indicium est suppositionis a Latino aliquo impostore factae. Si enim illa vere in concilio facta fuisset, Graece utique fuisset, atque Graecis hujus synodi Actis inserta cum aliis actionibus legeretur. Cur enim haec una a reliquarum Graecarum corpore distracta fuisset, plane non apparet. » Quis vero hanc primam Quesnelli conjecturam nimis esse fallacem non judicabit? Quesnello suspicari licebit actionem illam a Latino impostore esse confictam, quia in Graecis codd. qui supersunt non apparet, et non potius suspicabitur Graecos eam abolere quaesiisse, et a reliquarum corpore nisos fuisse eam distrahere, ut facilius ipsi de primatu cum Romano episcopo contenderent? An non Orientales quinto, sexto, septimo et sequentibus saeculis primatus honores praerogativasque, ob Antiochenam Ecclesiam primitus a D. Petro fundatam, sibi arrogare contendebant? An non Acephali, Eutychiani, statim post Chalcedonensem synodum omnem moverunt lapidem, ut eamdem synodum abolerent? Quod cum numquam obtinere potuissent, saltem memoriam delere voluerunt, quod Orientales episcopi, Antiochenus et Alexandrinus, nonnisi de Romani pontificis consensione, hujusve confirmatione, tamquam canonice electi haberentur. Id sane secum agitare debuisset Quesnellus; potissimum cum in Antiochena sede, post Maximum et Basilium episcopos catholicos, plures episcopi, haeretici, schismatici atque scelestissimi sederunt, quorum catalogum ex subsequentium conciliorum Actis nos describere possemus, si cum homine in ecclesiastica historia nullatenus versato congressionem haberemus. Interim vero praetermissis quae de Petro Fullone, Severo, Macario Monothelita, aliisque improbarum sectarum viris, qui operam dare potuerunt ut ex antiquis Graecis exemplaribus prorsus actio illa subriperetur, ne certum indubitataeque fidei monumentum exstaret de plenaria Romani pontificis potestate in confirmandis saltem Orientalium patriarcharum electionibus consecrationibusque, attendamus an praecedens argumentum nutet aut corruat. Certe ut ex solis Quesnellianis suspicionibus infirmaretur, aliquod Graecum autographum eorumdem Chalcedonensium Actorum nobis debuisset adversarius objicere, et suis conjecturis praesidium nancisci, quod cum ab ipso nec ab alio quopiam ex Graecis fieri hactenus potuerit, ideo ad aliud Quesnelli argumentum eripiendum jam nos gradum facimus. 4. Secundo itaque contendit ex unico codice hujusmodi prodiisse actionem, quem nulla auctoritas, antiquitas nulla commendabat; cum et chartaceus esset solummodo, et ab ignotis scholaribus Germanis duobus acceptus praedicetur. Antiquae rei studiosi clarissimo Stephano Baluzio multum debent. Is enim ad hanc nostri adversarii difficultatem refellendam consultius et prudentius agendum esse censuit, ne fabulas in sua Conciliorum collectione intruderet. Is igitur Quesnello fidem adhibere suspensus haerens, partim suis oculis Chalcedonensis synodi Latinas versiones lustrare coepit; tum ex amicis sciscitatus est an in aliis extra Gallias bibliothecis manuscripta exemplaria asservarentur, in quibus actio illa de Domno esset descripta. Inter caeteros qui ejus votis indulserunt, fuit clarissimus et eminentissimus Hieronymus cardinalis Casanata, rerum antiquarum peritissimus. Cujus memoria, ob insigniora litterariae reipublicae bona et incrementum collata, numquam peribit. Is, inquam, a Baluzio consultus, multos Vaticanae bibliothecae codices (cui praeerat) a peritissimis viris lustrari jussit, in quibus quidem cum actio de qua agimus reperta fuisset, non tantum imaginarios illos Germaniae scholares Quesnello suspectos ab impostorum et inscitiae nota purgavit; sed etiam Quesnellum ipsum gravissime esse lapsum plurimis argumentis demonstravit. Imprimis enim actio de qua agimus Graece continebatur in codice Patriciae 491 Juliae, cujus mentionem facit Rusticus, quamvis in aliis codicibus ab eodem recognitis desideraretur. Nam Rusticus ipse post sextam Chalcedonensis synodi actionem, illam notam subjecit, quam cod. Bohierianus exhibet: Explicit actio 6. Incipit actio 7 de Domno Antiocheno, quondam patriarcha, translata ex Graeco in Latinum. Huic vero Rustici annotationi temporis decursu haec alia addita fuit: Eam vero alii codices exhibent sub fine actionis decimae. 5. Duo itaque Quesnellum animadvertere oportebat: alterum codd. haud chartaceos, sed ex membranis confectos; non recentiores, sed summae antiquitatis, hujus actionis tamquam ex Graeco in Latinum translatae facere mentionem; ac propterea non fuisse ei licitum affirmare Graecam Calchedonensium Actorum collectionem numquam potuisse a reliquis distrahi, cum vetustissimi illius synodi interpretes septimo loco positam eam offendisse affirmaverint: alterum est actionem illam non prodiisse ex unico codice, quem nulla auctoritas, antiquitas nulla commendabat, cum chartaceus solummodo esset, et ab ignotis scholaribus Germanis duobus acceptus praedicetur. Quid enim vetat quod aliquod chartaceum antiquorum monumentorum exemplar ex antiquioribus archetypis non fuerit exscriptum? Innumera enim sunt manuscripta exemplaria, etiam recentioribus characteribus exarata, quae ex vetustissimis membranis exscripta fuerunt, ut lippis tonsoribusque perspectum est. Igitur opus erat illi, antequam rem tamquam ex tripode definiret, diligentius inquirere an in bibliothecis et archiviis vetustiora hujus actionis exemplaria in membranis exarata reperirentur. Debuisset saltem eminentissimo Baronio aliquam fidem adhibere, qui scripsit: « Haec ipsa actio in Latino veteri codice Vaticano, qui Proculi et Albini fuisse dicitur, sub nona actione ponitur, et sub eadem die; nempe, sub sexto kalendas ejusdem mensis Novembris. » Cujus codicis tantum fecit, ut refellere volens argumentum desumptum ex constitutione Justiniani imperatoris, data ad Joannem summum pontificem, in qua legitur: « Chalcedonensis S. synodus Domnum Antiochiae factum episcopum post mortem damnavit, qui ausus est scribere oportere solum tacere duodecim capitula Cyrilli; » volens, inquam, idem Baronius hoc eripere argumentum, subjicit Justinianum augustum hujus actionis nescium. Quod quidem Baronii dictum, praecedentibus nostris conjecturis, magnum robur praebet, videlicet Orientales Acephalos, Eutychianosque, omnes studii nervos adhibuisse ut hanc de qua agimus Graecam disperderent actionem. At divina providentia, quae semper ecclesiastico regimini prospexit, voluit ut in vetustissimis saltem Latinis exemplaribus actio illa asservaretur. Tres autem insignioris notae codices laudatus cardinalis Casanata ex sola Vaticana bibliotheca clariss. Baluzio communicavit, annotatis studio peritissimorum virorum variis lectionibus quae in iis occurrunt. « Inter eos (ait) unus vetustissimus quippe qui ante mille ad minus annos peritorum judicio conscriptus fuit. » Quare ne Baluzius debita fraudaret laude eumdem cardinalem Casanata, istius epistolae verba typo commisit. « Actionem de Domno Antiocheno ita exhibet codex vetustissimus Vatic. num. 1322, charactere majusculo secundae aetatis, ante mille videtur ad minimum annos conscriptus, ac initio corrosus, et mutilus, suppletus tamen manu octingentorum et amplius annorum. Variae autem lectiones ad marginem annotatae desumptae erant ex aliis duobus codicibus, 1321, 1323, ejusdem bibliothecae Vaticanae. » Hos quidem codices non esse chartaceos, sed in membranis descriptos, nemini dubitare licebit. Sed praeter tria illa laudata exemplaria, alia recentiora adinventa fuisse in Vaticanis scriniis affirmat idem Casanata scribens: Duo alii codices Vaticani, numero 5405 et 4166, 492 recentissimi sunt, nec quidquam continent observatione dignum. Nec vero Quesnellum alii codices quibus praecedentes editores usi sunt debuissent latere, Corbeiensem nimirum, Divionensem, qui, quamvis inter se non concordent in actionum ordine, tamen in illis actio Domni non desideratur, ut dumtaxat unius chartacei codicis, nullam antiquitatem praeseferentis, auctoritati insisteret. Nam in cod. Bohieriano actio haec ponitur initio actionis septimae, ut diximus. In editione vero Crabbi subjungitur eidem actioni septimae, hac praefixa ad lectorem praemonitione: Quae inventa est in codice Patrum Juliae membranaceo, transcripta ex codice vetusto chartaceo, et dicitur fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum. Verumtamen ordinis diversitas nullum fundamentum suppeditat ut hanc tamquam supposititiam rejiciamus. Etenim Crabbus in sua editione decimae illius concilii actioni haec verba subjecit: Constantinopoli VI kal. Aprilis, indictione 13 feria sexta, referenda sunt ad Rusticum S. R. E. diaconum, quae Bohieriani codicis ope, eidem interpreti Crabbus vindicavit; quae cum lectoribus plurimam molestiam jam pridem creassent, Romani aliique editores ea expugnanda esse crediderunt. 6. Age vero ex Baluzio causam perquiramus cur in mss. codd. quandoque de Domno Antiocheno actionem post sextam immediate positam offendamus, et septimae actionis initio ante conventionem Juvenalis Hierosolymorum et Maximi successoris Domni; in aliis vero postponi, et in nona actione reponi, vel in decima, ut modo exstat in Labbeana Conciliorum collectione; et credendum est tantorum discriminum causam notariorum arbitrio et oscitantiae esse adjudicandam. Ne autem vir doctus divinatione uti videretur, sapienter annotavit: quod episcopi cum ad synodos proficiscebantur, solebant notarios suos secum deducere, qui gesta synodalia notis exciperent; qua scilicet finita synodo, codicem Actorum singuli referrent in patriam. Hanc consuetudinem probat primo ex observationibus Henrici Valesii ad Evagrium. Verum nos illam magis confirmamus ex S. Leonis Magni epistolis, qui legatos missurus ad Ephesinam synodum secundam, Dulcitium notarium, cujus fidem satis perspectam habebat, suis legatis, Julio videlicet, Renato et Hilario sociavit, ut testatus est, cum in epistola 24 ad Flavianum, tum in altera 29 ad eamdem Ephesinam synodum. Sed Baluzius, hac observatione praetermissa, aliam retulit desumptam ex Chalcedonensi ipsa synodo, quam eruditis notis adornabat. In actione prima (ait) cum recitata fuisset pars gestorum latrocinii Ephesini, et quidam episcopi clamarent ea falsa esse, Theodosius episcopus Claudiopolitanus de Dioscoro dixit: Deducat suos notarios; ejiciens autem omnium notarios, suos fecit scribere. Et cum judices et senatus peterent cujus manu perscripta essent monumenta gestorum, Dioscorus dixit: Unusquisque per suos notarios scripsit, mei mea, religiosissimi episcopi Juvenalis sui, religiosissimi episcopi Thalasii sui. Erant autem et aliorum reverendissimorum episcoporum multi notarii excipientes. Si non est meorum notariorum littera, quia unusquisque proprium habet. Hinc ergo colligit Baluzius, quod cum codices tabularum ederent in paginis, eas quisque pro suo captu et libitu disponeret, sicque factum est ut initium causae, v. g., Ibae retulerint in sexta actione, alii in septima, alii etiam in nona, alii denique in decima, atque ita in caeteris actionibus. 7. In his tamen exponendis paululum digressi sumus ab eo ordine quem servavit Quesnellus ut hanc Domni actionem prorsus esse supposititiam incassum ostenderet. Nam cum eum minime fugisset eam reperiri vel in Bohieriano codice superius laudato, vel eam judicatam esse 493 post actionem sextam, tamquam ex Graeco in Latinum versam, tamen maluit Rustici diaconi malam fidem accusare, tamquam schismatici, et a Vigilio anathemate perculsi, quam sibi persuadere Chalcedonensium PP. esse genuinum fetum. Quid? Falso credidit hujus actionis interpretationem Rustico adjudicari posse, cum is suum nomen soli primae actioni subjecerit in hunc modum, ex cod. ms. Bohieriano: Explicit prima cognitio Chalcedonensis concilii . . . . Emendantes et conferentes manuscripta a pridie ante kal. XIII. ( id est Decembris fer. quarta indict. 13, XV kal. Aprilis Rusticus per gratiam Dei diaconus S. R. E. contuli, annotavi, distinxi. Deo gratias. Addit praeterea quae legenda occurrunt in editione Petri Crabbi ord. Minorum, videlicet: « Finis primae cognitionis Chalcedonensis concilii, quae finita et emendata est anno Domini 417 (emendatur in margine aut 454, aut 457, in omnibus pessime ait Labbeus), feria quarta, indict. 13, kal. Aprilis XII. Rusticus per gratiam Dei diaconus sanctae Ecclesiae Romanae contuli, annotavi, distinxi. Deo gratias. » « Eadem (tandem concludit Quesnellus) fere in editione Romana paucis variantibus. » Quare sibi blanditur nihil certe statui posse ex hujusmodi annotationibus, quae sibi non cohaerent, ac propterea non unius Rustici esse, sed plurium annotatorum illam Bohieriani codicis mentionem. Varia hinc inde colligit, ut demum lectoribus persuadeat Rusticum relegisse Chalcedonensem synodum ad Acaemetensium codicem, quem jam contulerant et emendaverant superiores ipsi correctores; suamque pariter attestationem apposuisse, ut illi suam, sed hi reliquas actiones recensuerunt, ille ultra primam progressus esse non videtur. Addit annos quos annotatio prior designat ad Rustici aetatem pertinere non posse, et priorem illam annotationem fieri suspectam ex hac voce manuscripta. Supervacanea prorsus erat vox illa antequam excudendorum codicum artem hominibus largitus esset Deus. Subjicit: « Et etsi demus actiones omnes Chalcedonenses a Rustico sanctae Rom. Ecclesiae diacono esse relectas et emendatas, clarum est actionem de qua agimus inventam ab eo non fuisse. » 8. Has ergo similesque conjecturas quinto sextoque suae dissertationis paragraphis, eo quo solet studio, Quesnellus exaggeravit, sed incassum quidem. Nam ut animadvertit idem Stephanus Baluzius, neque tempus factae a Rustico editionis assecutus est, et aliunde inconstantiae vitio vehementer loborans Paschasius Quesnellus inficiatus est quae cum in notis ad 24 epistolam S. Leonis tum in Theodoreti causa eum oportuit affirmare. Quod ad tempus autem editionis attinet, notat Baluzius Rusticum Constantinopolim venisse anno Domini 547, cum Romano pontifice patruo suo, a quo postea defecit sub initium anni 549, gradusque sui honore et ministerio dejectus est anno sequenti. Ante vero dejectionem aggressus est emendationem gestorum synodi Chalcedonensis, X kal. Martias anno 519, et eam absolvit anno sequenti III kal. Aprilis annum integrum et aliquanto plus huic operi incumbens. Dubium autem est, an istud effecerit Constantinopoli, an vero apud Chalcedonem. Ut pro Chalcedone sentiam, faciunt mendosissimae notae appositae in fine primae actionis, ex quibus deprehendisse videor antiquam veramque lectionem, quemadmodum illic dico. Huic tamen conjecturae (subjicit) obstare videtur mentio codicis Acaemetensium, quod omnes sciunt situm fuisse apud Constantinopolim. Verum istud est explicandum, ut dicamus Rusticum non loqui de codice Acaemetensium Constantinopolitanorum, sed eorum qui erant sub episcopo Chalcedonensi, quorum archimandrita Joannes subscripsit libello monachorum ad Mennam patriarcham totamque synodum dato in collatione quinta synodi Constantinopolitanae sub Menna. De cujus rei veritate ne quispiam dubitare posset, nos libenter locum a Baluzio laudatum 494 consulere deliberavimus, et archimandritae Joannis nomen scriptum offendimus, quemadmodum in nota ad calcem apposita subjicimus. 9. Restat ergo difficultas an Rusticus diaconus praeter primam illam Chalcedonensem actionem reliquas emendaverit. Quesnelli argumenta sunt quia nullibi in gestis mentio occurrat emendationis a Rustico factae praeterquam in prima actione. Postea addit nolle se ista pro certis accipi. Recte, scribit Baluzius. Nam ipse supra, nimirum ad epistolam 24 S. Leonis, quae scripta est ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum, quaeque relecta est in actione secunda concilii Chalcedonensis, agnoscere videtur hanc quoque actionem a Rustico diacono emendatam fuisse; et in dissertatione de causa Theodoreti, agnoscit itidem eum ad codices monasterii Acaemetarum accurate recognovisse Acta concilii Chalcedonensis. Addo autem haec verba posita in calce actionis quintae in codicibus Rustici, idem contulit, ad eum necessario referenda qui superiores actiones contulerat cum codicibus antiquis, id est ad Rusticum, cujus solius mentio est in codicibus antiquitus emendatis. Nam quod idem vir clarissimus suspicatur codicem Acaemetensium, quem lustrare coeperat Rusticus, primum quidem in Oriente emendatum a viris Rustico antiquioribus, qui attestationes in eo suas apposuerant, ad Occidentales postea deportatum, a pluribus descriptum esse, adeoque emendationes in marginibus appositas non esse unius Rustici, sed plurium diversorumque annotatorum, mera divinatio, ut pace ejus dixerim, quae ratione non constat. Cum expresse in reliquis actionibus notas offendamus quae indicant unicum et eumdem esse annotatorem et interpretem. Neque obstat actionem de qua agimus Graece desiderari. Multa enim sunt veterum Graecorum scripta, quae hodie Latine tantum exstant, neque ideo minus vera putantur, ut constat quamplurimis exemplis ab eodem clarissimo Stephano Baluzio adductis, quae ipse collegit ex concilii Ephesini gestis, et ex ipso Chalcedonensi, in quo et actio de Domno habita est. Denique actionem hanc versam esse ex Graeco testatur Rusticus, cujus etiam aevo superfuisse obscure saltem indicatum est. Molli brachio quoque tamquam de oscitantia Baluzius Quesnellum carpit, quod perperam interpretatus fuerit Rustici annotationem, qua scripsit: Actio de Domno Antiocheno, quam inveni in codice Patriciae Juliae mambranaceo noro transcriptam ex codice vetusto chartaceo, quem dixit ipsa fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum. Igitur omnes intelligunt hanc actionem non ex codice novo, sed ex eo qui vetus erat aevo Rustici descriptam fuisse, qui fuerat Proculi et Albini fratrum virorum disertissimorum. Hanc tamen non prodire ex unico codice chartaceo, probant exemplaria quibus usi sunt Crabbus, Baronius, Hieronymus Casanata, idque indicant codd. Corbeiensis, Divionensis. Cum itaque testis sit vetustas et consonantia codicum, vix intelligi potest cur tantopere hujus actionis auctoritatem elevare atque prorsus delere Quesnellus nisus fuerit. Contendens praeterea hanc eamdem actionem nec innotuisse Facundo Hermianensi in Africa episcopo, qui opus suum conscripsit pro trium capitulorum defensione. Immo Facundus loquens de Domno eum annumerat SS. PP. et venerabilibus Ecclesiae doctoribus, Joanni Chrysostomo et Gregorio Nazianzeno, ut videre est lib. II, cap. 1 Baluzio gravius displicet quod Quesnellus Rustici fidem in falsitatis suspicionem vocaverit. Quando videlicet eidem plurimum Ecclesia universa debet, ob praeclaram operam impensam in Chalcedonensium Actorum Latinam interpretationem. Injuria enim suspicatur hanc actionem Rusticum confinxisse, ut ostenderet Domnum non esse damnatum post mortem. Sic enim falso persuasum erat quibusdam aevo Rustici, ut statim alia 495 argumenta Quesnelli refellere aggrediens idem Baluzius explicavit. Quorum argumentorum unum illud est, quod ex imperatore Justiniano et episcopis quintae synodi in superioribus etiam ex Baronio adduximus. Sed ejusmodi argumentum nutare prorsusque corruere, ex erroribus historicis qui passim in imperatoris Justiniani Constitutionibus, et ex aliis rebus minime veris quae quintae synodi actis inserta sunt, Baluzius asseverat. Quae quidem omnia dum Quesnellum ipsum latere haud debuissent, noluit Baluzius otio abuti ad illa probanda, praesertim cum nihil de morte aut Domni damnatione in gestis concilii Chalcedonensis occurrat, quod diligenter inquirendum esset a quocumque qui Justiniani et synodi quintae testimoniis insistere voluisset. 10. Jam vero Domnum ex hac luce migrasse, quando Chalcedonense concilium habitum fuit, ex testimonio Liberati diaconi aliisque veterum dictis, violenter tamen interpretatis, Quesnellus contendit. Narrat imprimis Liberatus diaconus quemadmodum Dioscorus episcopus Alexandrinus in latrocinio Ephesino Ibam episcopum Edessenum, Theodoretum Cyrensem, Eusebium Dorylaeensem, Flavianum Constantinopolitanum, aliosque orthodoxos cum Domni Antiocheni consensu, cujus auctoritate abutebatur, deposuerit; post hos omnes autem: Et Domnum Antiochenum remanentem ab orthodoxorum depositione, quia particeps factus Dioscoro in depositione orthodoxorum et Eutychis absolutione. Depositus est autem dolo Dioscori sic. Postquam consensit in omnibus Dioscoro, datis in medio ejus epistolis, quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim capita Cyrilli scripserat, damnavit aegrotum, absentem illa die. Sed aliam causam depositionis Domni retulit Nicephorus scribens: Cum quibus et Domnus, Joannis Antiochenae successor, annotatione sua ea confirmavit. At ille potestati suae redditus, quod illis cessisset retractavit, Dioscoro et principibus ex aula imperiali viris resistens, et contra decreta, utpote quae adversus Ecclesiasticas sanctiones facta essent vociferans, synodumque impiam appellans, et subscriptionem denique suam reddi sibi flagitans. Verum synodus ea de causa huic quoque sacerdotalem ademit dignitatem. Subjicit Quesnellus: Duo isti auctores facile conciliantur, si dixeris Nicephorum veram rationem attulisse cur de deponendo Domno Dioscorus cogitarit. Liberati vero textum scribarum seu typographorum oscitantia et allucinatione corruptum esse, iisque verbis subesse battologiam asseverat, illamque esse corrigendam juxta Augustini sensa, ut pro remanentem, resilientem, vel potius remeantem ab orthodoxorum depositione. Laudat itaque consimilem Augustini locum de Baptismo contra Donatistas, lib. II: Quos ad pacem atque unitatem sanctae Ecclesiae remeare cupimus; et alium ex epistola 172 ad Crispinum: Nisi ad communionem vestram remeavissent. Hanc tamen Quesnelli paraphrasim non probat Baluzius, et pro virili locum ab eruditis vexatum explicat. Arbitratus nimirum verum et genuinum Liberati verborum sensum hunc esse: videlicet, Dioscorus in latrocinio Ephesino deposuit episcopos orthodoxos; Domnum vero, quamvis ipse orthodoxus esset, non deposuit, quia ipsi jam consenserat in depositione orthodoxorum et Eutychetis absolutione. Sed hunc quoque remanentem indemnatum postea damnavit, nimirum post alios omnes damnatos, quia epistolam ad Dioscorum scripserat contra 12 capitula Cyrilli. Itaque non est depositus a synodo, quia publice poenitebat eum praestitisse consensum orthodoxorum. 11. Neque laudatus Baluzius alteram conjecturam Quesnelli probat, quam ex Liberati testimonio inferri contendit. Videlicet aegrotum et absentem Domnum damnatum fuisse; idcirco non diu depositioni suae supervixisse, nec usque ad Chalcedonensem synodum perduxisse aetatem. Ad 496 haec subdit Baluzius: Poterat hanc conjecturam juvare testimonio Eutychii, qui in Annalibus suis scribit Domnum mortuum esse anno sequenti post illam synodum Ephesinam. Verum abstinuit, ea ut opinor de causa, quia auctor plenus est erroribus historicis et chronologicis, ut nihil certi dare possit de vita et morte Domni. Sed Liberato Liberatum ipsum opponit, qui paulo post descripsit mortem Flaviani, et quemadmodum pro eo Anatolius fuerat ordinatus narrat, et eodem tenore ait pro Domno ordinatum esse Maximum, neque addit Domnum fuisse mortuum. Immo tamquam de vivo locutum fuisse sequentia demonstrant. Nam recensita Flaviani morte et Anatolii ordinatione, subjungit de ordinatione Maximi in loco Domni, Nonni in loco Ibae, et Athanasii in loco Sabiniani, nulla mortis eorum vel alicujus ex iis facta mentione. Sicut ergo Ibas atque Sabinianus ante concilium Chalcedonense mortui non erant, quia huic synodo interfuerunt, ita neque inferri debet Domnum ante hoc concilium mortuum fuisse, quia concilii Ephesini tempore aegrotabat. Argumentum pariter negativum desumptum ex silentio Liberati, qui, singulas actiones concilii Chalcedonensis recensens, nullam causae Domni facit mentionem, facturus haud dubie si vera circa eum contigissent quae in ea actione narrantur, facile refellit; sicuti et aliam conjecturam depromptam ex verbis Evagrii scholastici, qui scribens in Ephesina synodo Domnum depositum fuisse, de eo quid postea factum fuerit invenire non potuit, et gesta Chalcedonensia recensens, de Domno prorsus silet. Sed utriusque scriptoris silentium, vel ipsius Evagrii ignorantia, quid probant pro Quesnelliano nelliano systemate? Ambo isti scriptores usi sunt codicibus in quibus actio de Domno non exstabat, sicuti (ait Baluzius) non exstat etiam nunc in codice quem appellamus Parisiensem. Neque tamen ideo falsa est. Nam quemadmodum si nondum ars typographica inventa esset, et aliquis codice illo utens actionem illam praetermitteret, nihil adversus codicum auctoritatem praejudicare videretur, in quibus illa invenitur; sic Liberati aut Evagrii diaconorum silentium praejudicare non potest adversus eos codices quos constat eorum aetate habuisse illam praedictam actionem. 12. Sed hoc et similia argumenta ea eruditione maxima qua pollebat prorsus solvit et explicat Baluzius, perspicue demonstrando unde tanta codicum Graecorum diversitas orta sit. Cujus quidem verba subjicere necessarium ducimus, ut penitus quamcumque suppositionis suspicionem aboleamus. Observat igitur vir doctus concilii Chalcedonensis finem esse revera in sexta actione; ita ut ea quoque complectatur canones. Actiones vero quae sequuntur, quamvis in concilio actitatae, quia tamen ad fidei causam non pertinebant, sed ad negotia privata, idcirco multi episcopi, exarato fidei decreto, iter arripientes, ad proprias remearunt sedes. Id colligit ex Vita S. Euthymii abbatis, et ex Pelagii epistola ad episcopos Istriae. Legitur enim in Euthymii Vita Stephanum Famniae et Joannem Sarracenorum episcopos, qui Chalcedonensi aderant synodo, fidei decreto edito, celerrime abscedentes, illud Euthymio detulisse, putantes jam absolutam synodum. Unde postea eorum nomina nusquam comparent in actionibus quae post sextam sequuntur. Sed apertius id docet pontifex Pelagius. Plerique Graeci antiquiores codices continere synodum nonnisi in 6 actionibus, subjunctis canonibus, demonstrantur, ut omnino caetera quae privato studio fuerant mota non habeant. Et paulo supra: Vigilanti ergo cura respicite quia sexta illius actione sanctae fidei professio consummatur, moxque in septima ad instructionem jam fidelium regula canonum figitur, ulterioribus vero actionibus nihil de causa fidei, sed sola negotia privata versantur. Decessori suo, vel potius sibi ipsi, si qua 497 fides Paulo diacono, censentanea scribit S. Gregorius in epistola ad Secundinum: S. Chalcedonensis synodus usque ad definitionem fidei et prolationem canonum de generalibus causis locuta est. Nam post prolationem canonum specialia episcoporum certamina sopire curavit. Quid igitur mirum si plerique codices Graeci, et quidem antiquiores, non habuerunt olim actiones quae sequuntur post sextam? Quare factum ut postmodum ea addiderint, et in gesta intulerint diversis modis, temporum ordine minime servato, illam vel aliam inserentes, aut omittentes, prout quisque affectu ducebatur. Concludit Baluzius: Vetus collector omisit actionem de Domno, sed eam habuit vetus exemplar, ex quo descriptus est codex Juliae Patriciae. 13. Praeterea, ut fortius Quesnellum sibi adversarium Baluzius perstringat, exemplum affert actionis Chalcedonensis, in qua causa inter Photium episcopum Tyri et Eustathium Beryti actitata et definita est. Quam quidem non habuerunt veteres Chalcedonensis synodi collationes. Sed ista prodiit ex Graeco Vaticano codice, studio cardinalis Baronii, quam ad calcem quartae actionis positam invenit; quamvis Balsamon in scholiis ad canonem 29 Chalcedonensem testetur eam positam esse in fine gestorum, in codice quo utebatur. De qua re nos luculentius verba fecimus in dissertatione pontificiae conciliorum Academiae anno 1746, quam ipsi jam in praecedenti capite descripsimus. Propterea nihil de ea in praesens disserentes, sermonem convertimus ad Evagrii silentium, qui fuit civis et advocatus Antiochenus, ut diserte probat cl. Henricus Valesius. Difficile profecto videtur existimare illum ignorasse quid de Domno factum sit, si is revera superfuit suae depositioni, et si sumptus ei in Chalcedonensi synodo decreti sunt ex facultatibus Ecclesiae Antiochenae ad vitam sustentandam. Magnam ingerere difficultatem fatetur Baluzius, sed nullo modo Quesnelli opinionem juvare affirmat. Nam Evagrii verba confirmata videntur ex auctore qui Euthymii vitam descripsit, dicendo Euthymium ei praenuntiasse infelicem vitam in episcopatu, et depositionem deinde malorum hominum et praestigiatorum studio artibusque subeundam, ita ut poenitentia ductus, quod salutaribus abbatis monitis non obtemperasset, ad eumdem Euthymium in Palaestinam rediisset. Hinc ergo (ait Baluzius) factum est ut qui vitam procul Antiochia et in silentio transivit, in oblivionem venerit Antiochensium, adeo ut verum sit Domnum post depositionem suam secessisse in eremum, et ut Theophanes quoque chronographus et qui ab eo accepit Anastasius Bibliothecarius istud mandaverint memoriae litterarum, quamvis diversam secessus ejus causam afferant ab ea quam profert auctor Vitae S. Euthymii. 14. Quod si contenderet quis majorem fidem esse adhibendam Evagrio, qui exeunte saeculo sexto suam scribebat historiam, quam Theophani et Anastasio, qui multum remoti fuerunt a tempore quo ista contigisse narrantur, ego non repugnabo. Sed Quesnellum animadvertere oportebat ad hujus verba, quae indicare non possunt Domnum absentem et aegrotum a Dioscoro damnatum non diu supervixisse, sed e vivis excessisse. Quomodo enim ejus mors latere potuisset, si ejus infirmitas non latuit? Igitur dicendum est ex ea infirmitate plene Domnum convaluisse; sed aerumnarum taedio affectum et confusione suffultum, quod impiis Dioscori artibus nutibusque obtemperaverit, ab hominum frequentia se subtrahere voluerit, procul ab Antiocheno patriarchatu in secretum Palaestinae cremum se recipiens, ut reliquum vitae suae cursum absolveret. Praeterea bene notavit Baluzius Evagrii testimonium non adversari Theophanis et Anastasii scriptis, quamvis diversa scripserint. Nam illius verba docent ita latere voluisse Domnum, ut nisi unus Cyrillus Scythopolitanus, qui ejusdem eremi incola fuit, quam Domnus inhabitabat, secretum illud detexisset, etiamnum haud dubie cum Evagrio ignoraremus quid de eo factum sit. 498 15. Minus solida sunt argumenta quae Quesnellus adducit ad confirmandam opinionem de Domni morte, videlicet hujus conditionem pejorem fuisse Juvenalis Hierosolymitani aliorumque quibus synodus actione quarta indulgentiam dedit, et de quorum nominibus ad altare recitandis Anatolius scripsit ad S. Leonem. Sed unde constat indulgentiam praemissis verae poenitentiae signis Domnum expetiisse? Aliquos in Ephesina Dioscori synodo lapsos S. Leo recipiendos jussit; sed sub iis conditionibus quas ipse praescripserat in epistola 64 de qua in superioribus egimus: duas legationes, alteram Abundii et sociorum, alteram Lucentii et Basilii ad Orientales instituit, pro nonnullis lapsis poenitentibus et satisfactionem debitam exhibentibus recipiendis: de gravioribus lapsis tamen sibi judicare reservat, ut constat ex commonitorio dato Lucentio, atque Basilio, postremis legatis ex Urbe ad Constantinopolim missis pro lapsis poenitentibus recipiendis. Sed Domnum in eorum numero fuisse, quorum causa durior videbatur, quis non intelligit? Igitur hujus causae judicium et examen unice magno Leoni reservatum erat, quod clarissimus Baluzius minime observavit, nec Domni causa ex illis erat de quibus vel pontificii legati, vel Anatolius, vel alius quisquam judicare posset. Valet tamen alia ratio ab ipso Baluzio adducta, nimirum Domnum post suam depositionem secessisse in Palaestinam ad Euthymium abbatem suum, atque desiisse inter episcopos, proptereaque nullam quaestionem esse potuisse de ejus nomine cum aliis episcoporum nominibus ad altare recitando. Plurimum quoque Quesnellum urget aliud argumentum, quod Baluzius subjicit. Nam (ait) si Domnus propterea censendus est mortuus, quia nullam ejus mentionem in suis epistolis ad S. Leonem Magnum facit Anatolius; mortui tum etiam erant Thalasius episcopus Caesareae, Eusebius Ancyrae, et Basilius Seleuciae. Leo enim ad Anatolium respondens, istorum qui cum Dioscoro, Juvenali atque etiam Eustathio episcopis fuerant participes Ephesini latrocinii nullam expressam mentionem fecit. 16. Neque validiora deinde censenda sunt multa alia argumenta quae nimis operose in suae causae praesidium huc illucque excurrens colligere nisus est, ut supposititiam esse ostenderet actionem illam de qua agimus. Siquidem si ea ad trutinam revocemus, ut laudatus Baluzius jam fecit, illa nonnisi verba, fallacias violentasque interpretationes praeseferre intelligemus. Hujus generis illud est quod sibi mutuari posse credidit ex epistola Gelasii ad episcopos Dardaniae, in qua pontifex plurima judiciorum exempla proferens ad suae sedis auctoritatem explicandam, eos enumerat episcopos a synodo damnatos, quos apostolica sedes absolvit; ait veniam concessisse iis qui in pseudosynodo Ephesina lapsi erant, dum hanc in irritum misit, nullam Domni Antiocheni facit mentionem. Itaque ante Maximi successoris ordinationem Domnus mortuus erat. Sed quid dicendum esset de Iba Edesseno, de Sabiniano Perrhensi, in quorum locum ordinati fuerant Nonnus et Athanasius? Isti pariter in latrocinio Ephesino corruerant; Gelasius in sua epistola eorum nullam habet mentionem. Igitur et isti ante Chalcedonense concilium ex hac luce migraverant? Sed falsam prorsus esse hanc consecutionem, et veteres historiae et Chalcedonensia gesta patefaciunt. Nec majus pondus obtinet altera conjectura, quam colligit ex Leonis agendi ratione, qui, recissis Ephesini latrocinii gestis, non cogitavit excipere Domni depositionem, sed ab imperatore Theodosio petiit ut omnia in eo statu manere juberet, in quo fuerant ante omne judicium. Quare sibi persuadet nullum effectum habere potuisse sententiam latam adversus Domnum, si in vita fuisset. Nova fallacia. Domni depositio nullum quidem habuisset effectum, si poenarum metu adductus, 499 si ignorantia deceptus, aliorum in orthodoxorum depositionem et Eutychetis absolutionem consensisset. Sed quia primas partes in ea synodo Ephesina cum Dioscoro egerat, tamquam Eutychianae factionis princeps habebatur, et idcirco cum ejus causa, ut diximus, esset ex durioribus, in praeteritae improbitatis poenam eo adhuc superstite, merito S. Leo ratam habuit Maximi ordinationem et ipsius depositionem. Quinimmo nos arbitramur Chalcedonenses PP. tantopere exhorruisse praecedentem Domni agendi rationem, propter quam se victum in Dioscori manibus et voluntate tradiderat, ut et ipsi contra eumdem jam depositionis sententiam tulissent, quemadmodum cum Dioscoro fecerunt. Argumentum colligimus ex Maximi verbis quibus judices et universalem synodum deprecatus est. Maximus reverendissimus episcopus Antiochiae dixit: Deprecor magnificentissimos et gloriosissimos judices, et sanctam hanc et universalem synodum, ut humanitatem exercere in Domnum, qui fuit Antiochiae episcopus, dignemini, et statuere ei certos sumptus de Ecclesia quae sub me est. Quicumque allucinatione non decipiatur, et violenter nolit Maximi verba interpretari, jam plene intelliget talia sibi creasse canonica praejudicia Domnum, ut Leo M. et concilium Chalcedonense minime irritam facere debuissent ipsius depositionem, ob quam et episcopatu et fructibus omnino privatus erat. Quare Maximus successor Domno ex parte misereri cupiens, supplex concilium interpellat, ut mitius et humanius cum ille agere vellet, ipsique permittat fructuum ecclesiasticorum portionem percipere, quoadusque in vivis perseverabit. Maximi petitioni itaque concilium annuens, legati, seu vicarii, apostolicae sedis per Paschasinum sequens decretum interposuerunt: Sanctus et beatissimus papa, qui episcopatum sancti et venerabilis Maximi episcopi Antiochenae Ecclesiae confirmavit, justo satis judicio ejus meritum approbasse videtur; siquidem memoratus. . . . . . . . . Maximus suo arbitrio Domno voluerit esse consultum, ut sumptus ei de sua Ecclesia miserationis intuitu prout aestimaverit largiatur, ut contentus alimoniis quiescat in posterum. Sola ergo miseratione Maximus ducebatur talem fructuum ecclesiasticorum portionem Domno superstite concedere, quamvis nullo jure posset Domnus in sua episcopali sede iterum collocari. Anatolius quoque Constantinopolitanus episcopus hanc Maximi indulgentiam misericordiamque laudavit, dicens: Laudo et ego condolentiam (alias compassionem) beatissimi episcopi Antiochiae Maximi, in quibus spontanea voluntate ipse tales preces obtulit, ut sumptus praestaret Domno, qui fuit episcopus Ecclesiae sanctae quae sub eo est, praeter hoc praedicto nihil requirente 17. Quod vero S. Leo Magnus irritam facere non debuerit istius depositionem, praeter ea quae in praecedentibus adduximus, et sufficienter etiam explicavimus in exponenda S. pontificis epistola 64, adhuc ex epistola quam scripsit ad Juvenalem Hierosolymorum episcopum Quesnellus et Baluzius intelligere potuissent, cum is potissimum sub num. 45 difficile exploratum esse affirmaverit. Consenserat utique Juvenalis Dioscoro in latrocinio Ephesino, sed neque fuit depositus, neque in sua perstitit pertinacia. Fuisset tamen deinde a S. Leone et a synodo Chalcedonensi depositus, quia depositionis materiam sibi creaverat, ob quam non tantum cunctis orthodoxis se reddiderat invisum, sed etiam episcopatu in posterum indignum, quas ob causas aliquod tempus longe a sua sede abesse eum oportuit, donec per debitam poenitentiae satisfactionem indulgentiae tempore resipiscentiam delegit. Actione vero quarta Chalcedonensi proposita fuit causa episcoporum qui cum Dioscoro praefuerant latrocinio Ephesino, atque inquirebatur an parem cum Dioscoro deberent subire condemnationis censuram, et Ecclesiis privari. Animo pendebant judices et episcopi omnes. Quibus cum quaestio satis difficilis videretur, quinque dierum induciarum sibi dari postularunt ad maturius judicium, 500 juxta Nicaenorum canonum regulas, proferendum. Interim tamen Juvenali, Thalassio, Eusebio Cappadociae, Eustathio Beryti, et Basilio Seleuciae, denegatum fuit locum in synodo habere, sed tamquam poenitentiam agentibus opus fuit exspectare. Differatur (legimus) auditio usque ad quinque dies, ut inter haec vestra sanctitas congregetur ad sanctissimum archiepiscopum Anatolium, et de fide communiter cogitetis. Rursus eadem actione, postquam omnes exclamaverunt Dioscorum juste a Christo depositum atque damnatum, paucis oris transactis, judices imperatoris mandatum exspectantes dixerunt: Piissimus imperator addiscens vestras preces permisit de Juvenali deliberare, et de Thalassio, et de Eusebio, et de Basilio, et de Eustathio reverendissimis episcopis, quae vobis placuerunt. Anatolius dixit: Petimus eos intrare; et alii episcopi clamaverunt: Rogamus eos intrare. Neque alia ratione in synodo locum obtinuerunt, nisi prius eorum recognita fide, qua symbolum Nicaenum et Constantinopolitanum probaverant, rata habentes decreta Ephesini oecumenici concilii, subscribendo tamen cum aliis episcopis epistolae S. Leonis ad Flavianum, et contraria sentientes damnando. Eos inter utique Domnus non reperiebatur; tum quia in eremum Palaestinae se receperat, tum quia resipiscentiae signa congruo tempore non dederat, cum nimirum S. Leo indulgentiam lapsis apostolicae sedis clementia dare non detrectabat. Consonat omnino S. Leonis epistola ad ipsum Juvenalem, in qua eum increpans propter praeteritos excessus (ait): Dolui adversitatum tuarum temetipsum tibi fuisse materiam, et resistendi haereticis constantiam perdidisse, quia aestimant non esse tibi liberum ut eos audeas redarguere, quos tibi professus sis in suo errore placuisse. Causam deinde assignat propter quam post talem gravissimum lapsum ad sui episcopatus sedem ei licuisset redire, ita subjiciens: Unde quia in tempore indulgentiae resipiscentiam magis quam pertinaciam delegisti, ita gaudeo te coelestem expetiisse medicinam, ut fidei ab haereticis impugnatae tandem possis esse defensor. Quis interim non videt graviter commentum fuisse Quesnellum, contendentem Leonem decreto quo latrocinii Ephesini Acta in irritum missa sunt omnibus lapsis indulgentiam concessisse, nec cogitasse excipere Domni depositionem? Quid? Forte latrocinalia Acta rescindendo, hujus synodi principibus indulgentiam dandam esse intendebat, si non resipuissent, si humillime non postulassent veniam sibi dari, adimpletis omnibus conditionibus quas sanctus pontifex praescripsit Anatolio, Juvenali, Thalassio caeterisque qui Dioscoro, Eutycheti, communicaverant, in Flavianum Eusebium Dorylaeensem et in alios orthodoxos facta conspiratione? Non erat ergo necesse ut, in irritum missis latrocinalibus gestis, exciperet Domni depositionem, cum huic jam caeterisque Eutychianae factionis principibus nullum amplius jus conveniret perseverandi in episcopatu, quem ex sola S. Leonis indulgentia retinere in posterum potuissent, si poenitentiam egissent. Hinc maxime attendendam esse arbitror Quesnelli fallaciam, qui, de latrocinalibus Actis et de epistola sancti Leonis ad Theodosium Augustum scripta disserens, qua petebat ut juberet omnia in eo statu restitui in quo erant ante infelicem illam synodum, sibi blanditur sanctum pontificem ita lapsis indulgendum esse credidisse, ut prorsus inultae remanerent culpae eorum qui omnes Orientis Ecclesias scandalis, caedibus, inimicitiis et odiis per fas et nefas cum fidei exitio repleverant. Hunc animum nequaquam habuisse Leonem subsequentia illius verba demonstrant. Nam plene de his omnibus horumque auctoribus judicium habere sibi reservat, donec major pars sacerdotum ex toto orbe congregari possit. Ut nimirum, ad Italiae synodum convenientibus episcopis, de lapsorum fide et criminibus solemniter et juxta canonum rigorem judicaretur. Non ergo 501 post latrocinium Ephesinum lapsis episcopis, schismatum auctoribus, ecclesiasticis ligatis censuris licitum esse poterat suas sedes retinere; neque per actorum latrocinalium abolitionem canonicae poenae quas incurrerant ipsis a Leone relaxatae fuerunt. Ad quae forte sedulo animadvertens Domnus, verecundia et pudore actus, privatam poenitentis vitam longe ab hominum et suorum civium frequentia traducere maluit, quam in publicis coetibus et synodis prodire, debita suae fidei, poenitentiae et satisfactionis argumenta daturus. 18. Puerilia esse plane judicantur quae ad Domni mortem probandam Quesnellus ex constitutione Theodosii imperatoris affert, in qua pseudosynodi Acta confirmantur, et de Domno legitur: Qui fuit Antiochenus episcopus. Addit in 14 actione Chalcedonensi dictum fuisse ab Athanasio Perrhenorum episcopo, in locum Sabiniani ordinato, qui causam reddens cur Domni judicium declinaverit: Inimicus meus erat ipse qui judicabat Antiochenus. Ex quibus inferre posse contendit jam Domnum vita functum. Primum enim si staret, jam probaret Domnum, vix latrocinali illa synodo absoluta, hominem exuisse, cum Theodosii constitutio, statim Chrysaphio et Dioscoro agentibus, edita et promulgata fuerit. Igitur hujus mors neminem latere potuisset, nec Evagrio cum veritate scribere licebat quid de Domno esset factum se prorsus ignorare. Neque Athanasius Perrhenorum ibi loquitur de Domno tamquam mortuo, sed de eo qui Antiochenum tum agebat concilium. Quare (ait Baluzius) isti loquendi modi sunt quidem praeteriti temporis, sed praeteriti imperfecti, ut aiunt grammatici, in quibus exponendis pudet diutius immorari. Verum enimvero, nec Domnum mortuum fuisse cum concilium Chalcedonense agebatur, atque S. Leonem irrita fecisse omnia latrocinalia Acta, excepta Domni depositione et Maximi ordinatione, tandem cognovit Quesnellus, qui in lustranda actione decima Chalcedonensi, Stephani Ephesiorum episcopi interlocutionem offendens, qua contendebat omnia praedatoriae synodi contra canones facta abolita esse, iis exceptis quae adversus Domnum gesta fuerant, ob hoc (nimirum), quia ordinatio Deo amantissimi episcopi Maximi facta pro eo canonice in Antiochena metropoli a sanctissimo archiepiscopo Leone, et hoc praesente sancto, et universali concilio est suscepta. Horum enim verborum pondus adversarius intelligens, ne falsum ab eo constructum aedificium prorsus corrueret, fulcimenta huc illucque quaerens, non protinus collabi debere sibi blanditus est, scribendo non magnipendendum esse, quia unicum est, et ab eo profectum quem actione sequenti exauctoratum legimus propter scelera per quae sibi gradum ad Ephesinam fecerat sedem; adeoque probabile esse eum ex odio Domni condemnationem ratam esse voluisse. At hujusmodi effugium, qua ratione sibi prodesse posse censet Quesnellus? Dabo gravissimorum facinorum reos non admitti ad testimonium. Sed crimina Stephano exprobrata tunc hactenus cum non essent probata, et quia istius causa nondum agitata, nec de objectis criminibus fuerat convictus, quid possunt probare? Nihil. Alias PP. Chalcedonenses admisissent inter episcopos et judices primarum sedium hominem quem canones prorsus exauctoratum esse statuebant. Et quidem veras judicis partes Stephanum Ephesiorum in Chalcedonensi synodo obiisse, ex sequentibus innotescit. Tertia actione Dioscorum cum aliis episcopis damnavit. Quarta epistolam Leonis ad Flavianum laudavit, atque suscepit. Sexta subscripsit definitioni fidei coram imperatore. In septima confirmavit conventionem Juvenalis et Maximi. Unde tandem colligit Quesnellus Stephanum odio actum esse ad confirmandam Domni depositionem, nisi ex sola divinatione? Quare potius existimandum esset Stephanum potius debuisse favere Domno, quem Dioscorus dolo deposuerat. Hinc clarissimus Baluzius ad Stephani Ephesini agendi rationem 502 recogitans, arbitratus est eum nullo odio aut malevolentia ductum ita esse interlocutum, sed quia noverat Domnum depositum ad monasterium rediisse, ut quieti et solitudini vacaret, et fortasse libellum refutatorium pro more illorum temporum obtulisse, ut canonica Maximi ordinatio locum haberet. 19. Jam vero cum laudato fulcimento adhuc totum Quesnelli ruit aedificium. Nam Stephani testimonium nec unicum est, nec ullus ex Patribus eidem refragatus est. Imprimis cum actione decima quaestio haberetur an omnia latrocinalia Acta deberent relegi, ut nihil desit (aiebat Theophilus diaconus) juste judicare debentibus, statim omnes apostolicae sedis vicarii, per Paschasinum dixerunt: Synodus appellari non potest in qua illa nefaria delicta relecta sunt. Et paucis interjectis ea Acta vana et irrita a S. Leone declarata esse asseverat, ex quo claret, quia et sanctissimus episcopus Antiochenae civitatis extra haec est (Rusticus sequentem addidit notam: De Maximo ordinato apud Ephesum) quem post haec beatissimus episcopus in propriam communionem suscepit; quibus postremis verbis hanc aliam idem Rusticus addidit annotationem: Facta Leonis confirmantis subsecuta confirmantur. Profecto si ad haec attendisset Quesnellus, qui in lustrandis et mss. et editis exemplaribus, pro divi Leonis Operibus adornandis se laborasse gloriatur, nescio an libere pronuntiasset unicum esse Stephani testimonium, cui nemo ex illis PP. suffragatus est. Sed adhuc attendat ad ea quae post vicarios pontificios Anatolius pronuntiavit: post synodi enim definitionem nihil horum valere quae in synodo Ephesina gesta fuerant, nisi illud circa sanctissimum magnae Antiochenae civitatis episcopum, quoniam et sanctissimus Leo Romanus archiepiscopus in communionem eum recipiens praeesse eum Antiochensium judicavit Ecclesiae. Tandem nonne tribus istis caeteros PP. astipulatos esse, nemine prorsus refragante, ex illis Actis exploratum est? Ea enim percurrant lectores, et clare intelligent non alia de causa Maximi ordinationem; et Domni depositionem ratas esse judicatas, nisi quia illas pontifex Leo confirmaverat. 20. Se graviter urgeri ab illis tribus testimoniis Quesnellus, quae non ignoravit, praesensit. Et propterea arbitratus suis dictis sufficienter Stephani interlocutionem infirmasse, stylum vertit in alia duo Paschasini et Anatolii, quae ipsi jam in medium adduximus. Cujus gravem contentionem idem Stephanus Baluzius apprime cognoscens, sub numero 52, ait: « Superest ut Paschasini nunc interlocutionem retractemus, quam paulo ante descripsimus, tum ut veritati gestorum patrocinemur, tum ut quae vere ab eruditissimo et optimo viro Petro de Marca archiepiscopo Parisiensi dicta sunt, ea vera esse ostendamus. Egit ille de causa Maximi Antiocheni in libro III de Concordia, ut etiam isto exemplo doceret Romanae sedis auctoritatem in temperanda canonum exsecutione et indulgenda dispensatione ad Orientis quoque Ecclesias porrectam fuisse. Ordinatus fuerat Maximus ab Anatolio episcopo Constantinopolitano in loco Domni a Dioscoro damnati. Huic ordinationi duo maxima vitia inerant: unum, quod Domnus ab impia synodo damnatus esset; alterum, quod ordinatio illa contra canones ab Anatolio peracta erat. » Quid nos, inquit Leo, ad Marcianum augustum scribens, amore reparandae fidei et pacis studio retractare cessavimus. Poterat ergo Leo, ut ait Marca, ordinationem Maximi retractare, nisi benigne se in eum gessisset. Id vero hinc etiam confirmat, quod ille a synodo Chalcedonensi eo solum nomine receptus sit, quod Leo sanctissimus P. ejus ordinationem et communionem probasset. Tum ut id ostendat esse verum, describit verba Paschasini supra relata, et annotat sequentia, quem post haec beatissimus 503 episcopus in propria communione suscepit, deesse in textu Graeco, sed haec tamen a veteri interprete juxta fidem antiquorum codicum retenta esse. Quesnellus, qui non vult ista dicta esse a Paschasino, miris modis se torquet ut bonum loci illius sensum constituat absque verbis illis, quaedam sua auctoritate addens, nonnulla detrahens, alia mutans. Et ut confirmet opinionem suam, ait necesse non esse ut legatorum sedis apostolicae verba firmentur interlocutione Anatolii, quam propterea Marca statim retulerat, cum sibi ipsi sufficiant ut intelligantur: Et sive sententia illorum, inquit, ab Anatolii suffragio discrepet, sive illi concinat, non probat tamen id a legatis dictum, quod dictum non esse omnia originalium Actorum exempla significant. Duo igitur contendit vir clarissimus, sensum esse integrum absque illis Paschasini verbis, et ea deesse in omnibus exemplaribus Actorum originalium. Quoad primum, publicam appello fidem, si non manifestum est sensum esse imperfectum absque verbis illis. Cum enim dixisset Paschasinus synodum Ephesinam a Leone P. missam fuisse in irritum, addidit: His generalibus verbis non comprehendi Maximi ordinationem clarere, quia Leo eum in sua communione susceperat. Nisi enim Paschasinus hanc rationem reddidisset, sensus non fuisset integer, et aliquid postea episcopi exspectassent quod ab eo diceretur. Adde quod sequentia nullam connexionem habent cum causa, nisi addantur illae voces, necessarium enim est, quae in textu quoque Graeco deesse constat. At enim ea desiderantur in omnibus exemplaribus Graecis, quae originalia vocat idem vir clarissimus? Primo quaerendum est an revera possit dici Graeca exemplaria esse originalia, ubi legati Romani pontificis Latine loquebantur. Sane Rusticus in loco hoc non legitur annotasse hanc legatorum papae interlocutionem Latine jacere in antiquis codicibus. Sed cum ipse alibi moneat illos Latine locutos esse, et interlocutiones eorum Latine scriptas fuisse in antiquis exemplaribus Graecis, cum istic compositor gestorum non dicat eos per interpretem esse locutos, par est aestimare Paschasinum locutum fuisse Latine; adeoque siquid hic erroris commissum est, non videtur esse tribuendum interpreti Latino, sed Graeco, seu potius librario, qui per errorem omisit ea quae istic desunt in textu Graeco. Nam et veteres codices Graecos synodi Chalcedonensis non esse sanos, jam supra demonstravimus, ubi etiam monuimus cardinalem clarissimum Baronium credidisse corrigendos illos propterea esse opere Latinorum. Baluzius ita ratiocinatus est. 21. Actionis quoque de qua agimus quosdam falsitatis characteres affert Quesnellus, contendendo illius aetatis morem non fuisse ut Romanus pontifex hac unica voce papa, sine aliquo addito designaretur; nec ullum in Chalcedonensibus Actis locum occurrere, ubi ad illam vocem papa non addatur, vel urbis Romae, vel apostolicae sedis, vel aliud simile. Hocce argumentum duplici responsione laudatus Baluzius eripuit. Prima (ait) necessarium non esse ut aevo Domni vox papa sola poneretur cum de Romano episcopo agebatur; sufficit ut talis mos interpretis aetate obtinuisset, apud quem vox Ἐπισκόπος respondet voci papa in interlocutione quadam Bonifacii presbyteri Romani, quae exstat post subscriptiones episcoporum in actione sexta decima; secunda, Domni aevo vocem papa solitariam reperiri tamquam de Romano pontifice dictam, et quidem in ipsis Chalcedonensibus gestis, in epistola Hilari ad Pulcheriam augustam, et in breviculo historiae Eutychianistarum. Incipiam autem, ait Baluzius, a gestis concilii. In actione 1, inter Acta synodi Ephesinae II, Julius episcopus vicarius papae Leonis ait: Prius papae legatur epistola, quod non solum in Latino textu legitur, sed etiam in Graeco, qui ita habet: Πρὴ τὸν ἡ ναυνωσθῇ τὴ Πηρὰ τῶν πάπα ἐπιστάλεντα. Rursum in act. 2 reverendissimi episcopi clamarunt: Papa Leo ita interpretatus est; quod cum Graeco congruit, ubi habetur sic: Ὀ πάπας Λέων οὕτος 504 ἡρμήνευσεν. Immo Evagrius, ista recensens, non posuit vocem Λέων in hoc loco, sed ait simpliciter: Ὁ πάπας οὕτος ἡρμήνευσεν. Et id quidem in omnibus Evagrii editionibus Graecis. Ad Latinos quod attinet, epist. Hilari diaconi ad Pulcheriam augustam scripta post latrocinium Ephesinum, quae ab eodem viro clarissimo relata est inter epistolas S. Leonis, satis magnam fidem facit consuesse tum Rom. pontifices appellari simpliciter papas. Sic enim ait: Manifesta necessitas erat quae litteras B. papae ad vestram clementiam directas offerre compelleret. Non utar auctoritate epist. Gallae Placidiae ad eamdem Pulcheriam augustam, in qua scriptum est: Multitudine sacerdotum Romanus Leo papa circumdatus, quia reponi posset vocem papa hic esse cum adjuncto. Breviculus Historiae Eutychianistarum: Superveniente Uranio subadjuvo, et contra Joannem jam episcopum sacra principis deferente, ab episcopatus illius confirmatione papa suspensus est. Sufficiunt autem, ut arbitror, illa quae jam dicta sunt, ad infringendam vim illius argumenti quod adversum hunc locum Paschasius Quesnellus adduxit. 22. Quoniam vero multarum rerum congeriem in suam coegerat dissertationem noster adversarius, ut, pessumdata actione de Domno Antiocheno, Romanorum pariter pontificum auctoritas in episcoporum ordinationibus confirmandis et conciliorum decretis rescindendis prorsus aboleretur, pedetentim nobis opus fuit singula retractare, quae in eadem dissertatione collegit. Verumtamen cum noster labor plurimum imminutus fuerit, clarissimi Stephani Baluzii studio et diligentia maluimus in nostrum praesidium ea transferre quae ipse diligentissime annotavit, quibus nonnulla etiam ex nostra industria accessere quae dictis in praecedentibus nostris Exercitationibus apprime responderent, quam ex integro novam Exercitationem contexere. Quoniam vero postremo loco idem Paschasius Quesnellus multos errores adduxit, et quidem grammaticales, qui irrepserunt in actionem de qua agimus, et annotaverit non esse ibidem descripta nomina eorum episcoporum qui huic actioni interfuerunt, adeoque suppositionis suspiciones magis augeri, quia ibidem Maximus preces exhibuit laicis judicibus in ecclesiastica causa, posthabitis episcopis principibus synodi, idcirco, ne indiligentes videamur, Quesnellianis etiam hisce scrupulis cum eodem Baluzio occurrere deliberavimus. Quod vero ad errores grammaticales pertinet, si Quesnelliana suspicio staret, omnia Chalcedonensia Acta, omniaque aliorum conciliorum generalium gesta supposititia dicenda forent, et ea potissimum quae ex Graeco sermone in Latinum translata fuerunt. An forte ignorat Quesnellus plurimum laborasse recentiores interpretes ut modo antiquam versionem haberemus quemadmodum saltem ea emendavit Rusticus? Quid vero de episcoporum nominibus? Non enim necesse erat ut post Domni actionem recitarentur. Illa nomina sufficienter fuerunt descripta in aliis actionibus, et regesta fuere in calce gestorum. Causa denique de qua agebatur non erat ecclesiastica dumtaxat, sed etiam civilis, ait Baluzius, cui nos non subscribimus in hac parte, cum ageretur de pensione danda Domno ex ecclesiasticis fructibus, voluntarie quidem ab ipso Maximo proposita in testimonium commiserationis erga Domnum exercendae, qui quemadmodum ex canonum jure privatus erat titulo Ecclesiae et beneficii, ita percipere non poterat fructus ex Ecclesia qua fuerat privatus. Quare ne ecclesiastica jura violarentur, synodi decretum erat interponendum, quod tandem tamquam testes laici judices probaverunt. Id enim significare Marciani imperatoris agendi rationem perspicuum est, qui, a synodo abscedens post fidei definitionem, jussit ut episcopi triduum aut quatriduum morarentur, et unusquisque id quod vellet proponeret coram magnis judicibus. Neque obstat quod judices et amplissimus senatus primo loco nominati fuerint. Nam 505 isti non assidebant tamquam ecclesiasticarum rerum arbitri, sed dumtaxat erant testes et praesidia exhibebant, ut sine jurgiis et contentionibus omnes causae ad exitum perducerentur, ut ipsi probavimus in Exercitatione habita de quarta Chalcedonensi actione in causa Photii Tyrii, ibidem judicata, non juxta pragmaticas saeculi sanctiones, sed secundum leges canonicas. 23. Exhibitum tandem ibidem fuisse Domnum tamquam mendicum, et alimoniae obtinendae sollicitum, indecens et ridiculum valde esse postremo contendit Quesnellus. Domnum quippe ait tantae sedis episcopum qualis erat Antiochena, quique, cum avunculi sui loco successit, opibus, amicis et auctoritate debuit pollere, non ad illum calamitatis profundum pervenire potuisse, ut alimenta ei omnino deessent, nisi successoris arbitrio provisum et esset. Sed unde colligit Quesnellus haec omnia, quae modo confingit? Domnus ad synodum non venit, sumptus illos sibi dari non petiit, nullus alius pro eo id petiit, Maximus sponte sua id fecit. Immo si conferamus ea quae in antecedentibus descripsimus cum Evagrii verbis, paulo ante laudatis, suspicari licet numquam ejusmodi taxatam pensionem Domnum percepisse, qui, sua sorte contentus, reliquum vitae in monasterio absconditus transegit, nihil amplius commune cum Antiochensibus habens. Caetera vero quae addidit Quesnellus ut supposititiam probaret actionem, quod videlicet a reliquarum Graecarum synodi Chalcedonensis corpore distracta sit, quod incertam sedem hactenus nacta, quod inducta longe post Acta collecta, prorsus nutant et corruunt. Quid? Si valerent adductae rationes, jam consequens esset actionem de Photio et Eustathio, quae Rustici, Liberati et Evagrii aevo distracta erat a corpore reliquarum Graecarum actionum, synodi Chalcedonensis, falsam esse et supposititiam. An non haec inducta fuit longe post Acta illa collecta? Tamen cum eam reperiisset Balsamon in antiquo exemplari quo utebatur, et postmodum in aliis atque aliis codicibus conspecta fuerit, idcirco hactenus nemo eruditorum illam supposititiam esse judicavit, quoniam apprimo respondet iis quae contigerunt in latrocinio Ephesino et in duabus Constantinopolitanis synodis, in quibus actum est de Anatolii electione, ipsiusque in episcopum Constantinopolitanum ordinatione. Annon similes characteres et notas habere Domni actionem perspicue ex Chalcedonensibus gestis probavimus? Photii Tyrii pariter actio incertis sedibus jactata fuit. Nam in Balsamonis codice legebatur in fine gestorum. Modo vero in vulgatis editionibus ponitur in calce actionis quartae. Facundi Hermianensis verba a Quesnello objecta nullatenus collapsae suae causae praesidium afferunt. Ea enim non pertinent ad quaestionem institutam, cum nihil aliud ex Facundi Hermianensis silentio elicere possimus quam Domnum Antiochenum non fuisse damnatum in concilio Chalcedonensi, quod nos ipsi ultro jam dedimus. 24. Utinam ergo Quesnellus tantopere suis studiis indulgere non voluisset, modo commenta excogitando, modo fallacias contexendo; modo vero ad pravas violentasque interpretationes veterum PP. testimonia trahere satagendo, ut chimericum sibi propositum systema de Romanorum pontificum auctoritate propugnaret; adhibitis quam saepissime iis virulentis conjecturarum fulcimeniis, quae ecclesiasticam antiquam historiam evertunt, sacram regiminis oeconomiam abolent, novamque disciplinam canonibus contrariam inducunt. Quis vero affirmabit animum habuisse, laboremque suum insumpsisse in adornandis S. Leonis Magni scriptis? Profecto quicumque non caecutiat nobiscum fateri debebit Leonina Opera ab eo fuisse deturpata, detruncata et in pravam significationem deducta, catholicae Ecclesiae hostibus ea arma suppeditando, quae ipse tamquam clericalis ordinis presbyter ab eorum manibus eripere debuisset. Interim tandem mihi dolendum est quod hactenus quidam inventi sint qui, Quesnelli principiis insistentes, commentitiam esse hanc actionem propugnare publice ausi fuerint. ===506 CAPUT VII.=== De reliquis Chalcedonensis synodi actionibus et de postrema praecipue, in qua contra ecclesiasticos canones de Constantinopolitanae sedis novo honore et praerogativis contra jura episcopi Alexandrini atque etiam Antiocheni, canon 28 conscriptus est. 1. Photii Tyrii, Theodoreti Cyrensis et Domni Antiocheni causis ad trutinam revocatis atque expeditis, prout nos edocent Chalcedonensis concilii Acta et S. Leonis epistolae, vix grave aliquod nobis pertractandum superesset, si demum in ultima illius actione Anatolii ambitus in perniciem jurium aliarum Ecclesiarum principatum sibi nancisci non quaesivisset super caeteras principaliores Orientis Ecclesias, suam sedem quasi apostolicae Romanae sedi aequiparare concupiscendo. Ambitum vero hunc Anatolius ad synodi exitum usque multis simulationibus cohibuit. Sed facta tandem libera facultate ut in synodo particulares quaestiones moverentur ad quosdam praecavendos sive in posterum tollendos abusus, qui in ecclesiastica administratione contigerant, postremo sibi reservavit sua jura augere, aliorum honorem dejicere, et colore imperialis urbis, novae Romae appellatae, immediate post apostolicam Romanam sedem primatum obtinere. Igitur fidei definitione jam facta, synodi PP., praeter causas trium illorum episcoporum, aliam quoque Ibae Edesseni recognoverunt. Is namque, Dioscoro agente, in latrocinio Ephesino absens et inauditus sacerdotio fuerat privatus. Propterea in suae causae praesidium imperatori libellum obtulerat, qui rem ad synodum detulit. Patres vero, examinatis Actis synodalibus Tyri atque Beryti, habitoque testimonio a clericis Edessenis, cum probatae fidei et integrae vitae a pontificiis legatis esset compertus, sacerdotio et suae sedi restitutus est. Aliquid tamen de Nonno, qui Ibae sedem acceperat, cum a synodo adhuc esset deliberandum, ad Maximum Antiochenum judicium fuit remissum. Huic autem placuit ut honore episcopatus non careret, donec aliter cum episcopis suae dioecesis deliberaret. Addit praeterea Quesnellus decretum editum fuisse de abolenda pseudosynodi Ephesinae memoria, et e synodorum numero expungendam, rogandum imperatorem ut decreto vetaret ne synodus diceretur, ne ejus acta reciperentur. « Ordinationem (addit) Maximi jam S. synodus ratam habuerat, quia legitime ab episcopis provinciae consecratus et in communionem sanctissimi patriarchae Leonis admissus; quam ob rem superflua exceptio, quam pauci commemorarunt, cum etiam Ephesinis Actis accensendam non esse pronuntiarent legati sedis apostolicae. Actio de Domno commentitia est, ut alibi probamus. » Hactenus Quesnellus, cum quo nunc novam instituere congressionem non intendimus. Sed duo pro pleniori rei veritate superaddere debuisset: alterum, jam pridem a S. Leone proscripta et abolita fuisse latrocinalia Acta, eo quod contra canones facta sit synodus Ephesina, et Acta ejus judicentur illegitima nec rite facta. Ita legimus in antiqua synopsi epistolae 39 ad Theodosium augustum, quam habent mss. Vaticana exemplaria atque Florentinus cod., et eam servaverunt veteres editores, Surius, Bibliothecae PP. et conciliorum collectores. Quamvis eam in adornandis S. Leonis Operibus Quesnellus expunxerit, aliamque omnino diversam sine auctoritate mss. in suam editionem induxerit, quemadmodum in notis observabimus. Ex hoc autem alterum sequitur, videlicet Paschasinum Leonis legatum, 507 pontificii decreti jampridem lati optime conscium, solemni declaratione in synodo facta, voluisse ut laudata Acta tamquam irrita et nulla proscriberentur; atque ut Eutychianae factioni omne effugium praeriperet, imperiali lege hanc sanctionem roborari quaesivisse, ut, videlicet, abolita praecedenti Theodosii publica lege, qua praeceperat atque constituerat nemini licere abjicere seu infringere ea synodalia Ephesina Acta, quorum Dioscorus fuerat auctor. Clare id indicant laudati Paschasini verba. Si ergo (ait) a beatissimo et apostolico Romanae urbis episcopo omnia ibi gesta vana sunt habita, claret quia et sanctissimus episcopus Antiochenae civitatis extra haec est, quem et post haec beatissimus episcopus in propria communione suscepit. Necessarium est enim ut rursus eumdem tranquillissimum et Christianissimum principem adeamus, quatenus illud concilium sacra et pia lege neque nominari praecipiat. Ex quibus potius liquet jam pridem anno 449 sanctissimi summi pontificis Leonis Magni decreto irrita et abolita fuisse illius synodi Acta. Nec novi quidquam ab ipsis Chalcedonensibus Patribus fuisse definitum. 2. Bassiani, praeterea, et Stephani controversia duas subsequentes actiones, 11 et 12, occupavit. Ille ex Ephesina sede depositus, alter subrogatus. Bassianum enim ab episcopatu Ephesino quem invasione obtinuerat, sancti pontificis Leonis Magni jussione, remotum fuisse, testabatur Stephanus, qui in ejus sedem fuerat subrogatus. Et quoniam ipse Stephanus per conjurationem episcopatum sibimet acquisivit, juste judicatum fuit ut alius eligeretur, qui et fidem integre sciat, et vita noscatur ornatus ut esse possit episcopus. Sequentibus duabus actionibus, 13 et 14, Eunomii Nicomediensis episcopi et Anastasii Nicaeni lis cognita fuit. Et, prolatis in medium pro utraque parte accusationibus, quatenus metropolitae jus sibi usurpaverat Anastasius, se subtrahendo a Nicomediensis episcopi subordinatione, atque lecto canone 4 concilii Nicaeni, quo statutum fuerat episcopum ab omnibus provincialibus episcopis ordinari, et Valentiniani lege pro Nicomediensibus facta, tandem judicatum est Nicaeam, subditam Nicomediae, honorem, non jus metropoliticum ei traditum edicto Valentiniani; et ex Nicaeno concilio unam tantum esse metropolim in unaquaque provincia. 3. In sessione 14 de Perrhenorum episcopatu contentio fuit mota. Athanasius, qui, a suis accusatus, et pluries vocatus in judicium a Panolbio, et insuper ab ejus successore, et demum a Domno patriarcha Antiocheno concilium agente, adesse recusavit, idcirco depositus fuit, et Sabinianus in istius locum ordinatus per Dioscorum sede pulsus est. Causa ergo in synodo discussa remissa fuit ad Maximum Antiochenum, et concilium quod cum eo est; ita tamen ut intra octo menses a praesenti die numerandos examinatio fieret. Si reus Athanasius, sede mulctaretur; sin innocens, restitueretur. Sabinianus vero honorem episcopi, non jus, retineret, et pascatur (aiunt) sicut reverendissimus episcopus Antiochenorum Maximus secundum faculatem Perrhenorum sanctissimae Ecclesiae disposuerit. 4. Summa pace et semoto omnium contentionum strepitu causae omnes in synodo propositae, recognitae et expeditae fuerunt. Sed cum Constantinopolitani clerici, Anatolii episcopi suggestione, ambitu ducerentur augendi honorem suae Ecclesiae, Patres rogarunt ut aliquid constituere dignarentur. Judices sibi cavere consuluerunt a dicenda sententia, et affirmarunt causam ad synodum pertinere, atque nulla interposita mora abscesserunt, eosdemque apostolicae sedis legati secuti sunt. Nihilominus tamen PP. superstites, qui tum aderant, varios canones ediderunt; 30, ut habent Graeci codices, quos Gentianus Herveto interpretatus est, ut 508 in Labbei collectione apparet; Latini autem 28, ex quibus postremus est de Constantinopolitana sede in quo renovatum et confirmatum fuit quod sub Theodosio seniore, Nectarii tempore, in oecumenico concilio de ejus patriarchatu fuerat statutum. Quod cum legati pontificii cognovissent, sequenti die, hoc est kalendis Novembris, irritos reddere volentes injustos Anatolii conatus, petierunt, ut ait Liberatus diaconus, ut rursus convenirent cum judicibus ad concilium. Quibus requirentibus a concilio quid pridie fuerit ordinatum, lectis gestis, cognoverunt. Jussum itaque est decretum pridie illius diei sancitum legi; post cujus lectionem, illi adjacens subscriptio episcoporum recitata est, primoque loco positus Anatolius. Jure apostolicae sedis legati reclamarunt, et prae caeteris Lucentius ita judices compellavit: Primo gloria vestra perpendat qua circumventione cum sanctis episcopis gestum sit, ut non conscriptis canonibus, quorum mentionem fecerunt, subscribere sint coacti. Et deinde ut prorsus irritos Anatolii et Constantinopolitanorum clericorum conatus redderet, qui, posthabitis Nicaenis sanctionibus, praevalere contendebant canonem Constantinopolitanum centum et quinquaginta Patrum ante octoginta prope annos constitutum, haec subjicit: Si ergo his temporibus hoc beneficio usi sunt, quid nunc requirunt? Si numquam usi sunt, quare requirunt? Post quae requisiti legati exhibere mandatum quod a S. Leone acceperant, Bonifacius illud recitavit: Sanctorum (habet) quoque Patrum constitutionem prolatam nullam patiamini temeritate violari, vel imminui, servantes omnibus modis personae nostrae in vobis, quos vice nostra transmisimus, dignitatem. Ac si qui, forte civitatum suarum splendore confisi, aliquid sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis. Anatolii, atque etiam Constantinopolitanorum clericorum maximum ambitum a longe etiam subodoratum fuisse S. Leonem Magnum, quis non intelliget? 5. Ad canones interim ab utraque parte provocatum est; et Paschasinus recitavit quintum Nicaenum pro dioeceseon distinctione, cujus est illud exordium: Quod Ecclesia Romana semper habuit primatum. Sed, oblato alio Nicaenorum canonum codice, Aetius diaconus Constantinopolitanae sedis illum obtruncavit, et deleto illo exordio, sextus canon aliis verbis et ordine conscriptus injectus est, et statim subjectus fuit canon concilii Constantinopolitani sub Nectario. Verum cum tandem propter subornationes judicumque circumventiones item fuerit in Anatolii sententiam, Lucentius sequentem protestationem interposuit. Sedes apostolica, quae nobis praecipit praesentibus, humiliari non debet. Et ideo quaecumque in praejudicium canonum vel regularum hesterna die gesta sunt, nobis absentibus, sublimitatem vestram petimus ut circumduci jubeatis; sin alias contradictio nostra his gestis inhaereat, ut noverimus quid apostolico viro universalis Ecclesiae papae referre debeamus, ut ipse aut de suae sedis injuria, aut de canonum eversione possit ferre sententiam. Latius et abundantiori stylo hanc historiam descripsit Baronius, quem lectores consulere poterunt ad refellenda quae Paschasius Quesnellus de Romanae Ecclesiae privilegiis commentus est, contendendo « haec derivata esse a PP. propter imperium Romanum: centum quinquaginta Patres sub Nectario Constantinopoli congregati paria privilegia Constantinopolitanae tribuerunt; quia nova Roma imperio et senatu sicut vetus ornata sit. » Verumtamen, ne hoc Quesnellianum assertum, quod ad fundamentum catholicae hierarchiae et societatis sensim labefactandum et evertendum ordinatum est, sine debita censura praetereamus, necessarium ducimus illud conferre cum praecedenti protestatione a Lucentio episcopo facta. Duo enim habet Lucentius in ea: alterum eo canone vigesimo octavo sedem 509 apostolicam humiliari, eidemque injuriam inferri; alterum vero canones everti; de quibus ab apostolico viro universalis Ecclesiae papa ferenda erat sententia. Aliquibus tamen, qui sedulo istius canonis vim et scopum non scrutentur, videri posset eo nec Romanam Ecclesiam humiliari, nec injuriam pati potuisse, sed utrumque potius redundasse in perniciem Alexandrini et Antiocheni episcoporum, quorum alter secundum locum, alter vero tertium inter patriarchas pacifica et inveterata possessione obtinuerat. Cum igitur salva et integra, absque ullo prorsus injuriae vestigio, antiqua privilegia Romanis pontificibus adjudicarentur, non apparet cur tam vehementer apost. sedis legati debuissent commoveri, atque tantopere reluctari decreto quod solos Orientales patriarchas inter se consentientes respiciebat. Ita profecto ratiocinari possent quos apostolicae sedis jura prorsus laterent, et qui laudati decreti vim, ordinem atque rationem non assequerentur. Et primo illius decreti vis in eo posita erat, ut ex urbium splendore et magnificentia, principum et magistratuum gloria, episcopalium sedium honor, dignitas et privilegia derivarent, nullo habito prorsus respectu vel ad divinam institutionem, vel ad apostolos, qui ipsas Ecclesias fundarunt; hoc enim legati pontificii sine apostolicae sedis injuria dare non poterant. Nec enim istius super omnes episcopos primatus, et in universam Ecclesiam regimen, ex quadam ecclesiastica dispositione et canonum sanctione derivabat, sed ab ipso Domino, qui Petrum suum vicarium et caput totius ecclesiastici coetus constituit, cujus potestatis praerogativae legitimo successionis jure in Romana Ecclesia manent perpetuoque mansurae sunt. Hocce divinum apostolicumque jus plane et multo studio, quasi quod parvipendendum esset, reticuerunt in eo canone. Quamvis in priori, tertia et sexta actione, et alibi passim, Romano episcopo Leoni illud asseruerint, et etiam in synodica epistola, ut paulo post annotabimus. Igitur Lucentius apprime intelligens suis legitimis juribus Rom. pontificem esse fraudatum, et illum ecclesiasticae hierarchiae ordinem a Christo Domino derivatum aboleri, nulla alia dispositione servata, nisi ea quae ex civili Rom. imperii administratione oriebatur, ad quam Ecclesiae canones respexisse contendebant; ideo merito protestatus est, dicendo apost. sedem humiliari non debere, nec gravem hanc injuriam pati posse. 6. Quod si deinde illius canonis ordinem et rationem spectemus, haec vim et injuriam Romano pontifici caeterisque patriarchis intulisse quis non videt? Neque enim concilii Patribus quidquam definire licitum erat quod aliqua ratione a Nicaenis canonibus discordaret: Nam quod ab illorum regulis constitutioneque discordat, apostolicae sedis numquam obtinebit consensum. Igitur et in hac parte pontificiae auctoritati grave vulnus inferebatur, quoniam Nicaeni canones evertebantur, quorum observantiam toto animi conatu Romani pontifices necessario curare debebant. Qui quemadmodum propriae sedis jura infringi numquam sinebant, ita nec aliena ab ambitiosis surripi permittere debebant. Quod si in canonum regulis ad indulgentiam lapsis concedendam poenarumque relaxationem synodorum Patres inconsulto Romano episcopo, ut vidimus, dispensare non poterant, quanto magis id cautum esse debebat cum ageretur de abolendo sexto Nicaeno canone et evertendis juribus Alexandrini et Antiocheni patriarchatus? 7. Et quod ad Alexandrinum patriarchatum spectat, Constantinopolitanorum clericorum et ipsius Anatolii nimis fraudulentam agendi rationem attendamus. Deposito jam episcopo Dioscoro, qui acerrime pro suae sedis privilegiis tuendis etiam contra juris regulas semper decertavit, ut in sexto, septimo et octavo prioris libri capitibus vidimus, nemo in ultima 510 actione aderat qui posset Constantinopolitanorum ambitum retundere, horumque conatibus se opponere. Ecclesia enim illa legitimo pastore erat adhuc privata. Et quamvis in sexta actione jussum fuisset Aegyptiis episcopis ne Chalcedone recederent, sed novi episcopi electionem exspectarent, haec tandem tamdiu prolata est, quamdiu concilium absolveretur, nec quisquam adesset qui se gravatum profiteretur de jurium usurpatione. Quam graviter deinde Alexandrinae sedis jura vulnerata fuerint in iis quae ad episcoporum Asianae, Ponticae, Thraciae provinciarum ordinationes pertinebant, nemo est qui ignoret. Nam Anatolius, adductus colore schismatis in posterum praecavendi, harum ordinationum habendarum honorem sibi suaeque sedi vindicare studuit, quamvis Thraces reluctati fuerint, et non pauci aliarum provinciarum, qui circumveniri non potuerunt, protestati fuerint antiquitus traditas regulas horumque ordinem haud esse immutandum. Copiosius et eruditione qua pollebat totam hanc controversiam descripsit, illustravitque doctissimus Christianus Lupus in appendice ad Chalcedonense concilium, pag. mihi 1011, ad quam lectores remittimus. Addimus dumtaxat verba laudati canonis 28 ab omnibus posse lustrari apud Conciliorum collectores, et nos interim magis ordinata methodo gradum faciemus ad ea quae a S. Leone gesta sunt pro isto canone abolendo. ===CAPUT VIII.=== De iis quae post Chalcedonensem synodum in Anatolii favorem gesta sunt. PP. synodi generalis, Marciani et Pulcheriae augustorum epistolae ad S. Leonem pro confirmando ratoque habendo 28 laudato canone. S. pontificis agendi ratio in eodem canone irritando atque cassando. Paschasii Quesnelli interpretationes recensentur. Launoii tandem in doctissimum cardinalem Bellarminum censuram tamquam falsam et injustam rejicimus. 1. Gravissimo illato vulnere Chalcedonensibus Actis ab unius Anatolii ambitu, huic pro viribus ipsi Orientales mederi curarunt, cum in epistola synodica post synodum ad S. Leonem scripta, tum conquisito et nacto sibi Marciani imperatoris et Pulcheriae augustae praesidio, quo strenue egerunt ut idem S. pontifex vigesimum octavum canonem de Constantinopolitanae Ecclesiae privilegiis minime aboleret, sed cum aliis sanctionibus firmaret, ratumque haberet. Anatolius praeterea secum reputans operam atque honorem quibus impense S. Leonem et legatos pontificios usque ad illam diem fuerat prosecutus, sibi blandiebatur pontificis animum posse suis epistolis leniri, si, in mentem revocatis quae hactenus in catholicae fidei testimonium et apostolicae sedis honorem et famulatum praestiterat, dignam aliquam mercedem pro tot laboribus exantlatis rependere voluisset. Credidit quoque Julianum episcopum Coensem, qui apud Orientales vicarii apostolici munere fungebatur, posse suis votis prodesse. Atque propterea hujus officia interponere non distulit, ut nimirum, sequestris partibus assumptis, et ipse apud eumdem sanctum pontificem ageret ut Constantinopolitani episcopatus jura et privilegia augerentur. Ad quorum omnium agendi rationem cum sedulo ego attendissem, certo mihi persuasi totius Orientis maxime episcopos in synodis generalibus congregatos, et imperatores ipsos, firmiter credidisse nulla conciliorum decreta in Ecclesia robur obtinere, et canonis rationem habere 511 posse, quae a Romano pontifice non essent probata, immo omnibus viribus cadere, quoties expresse definita reprobentur, ut perspicue explicavimus in praecedenti libro, et potissimum in capitibus 4, 5, 6, et novissime indicavimus ex mox dictis ad actionem 11 istius Chalcedonensis concilii. 2. Atque ut vere et solide disseramus, primo annotare liceat quid de vigesimo illo octavo canone in sua synodica scripserint ad S. pontificem. Praeterea attendamus hac occasione ibidem vocasse Leonem vocis beati Petri legitimum interpretem, illique supremi capitis principatum sincera confessione adjudicasse, contra quem suam insaniam Alexandrinus antistes Dioscorus expleverat, excommunicationem meditando. Gloriosa tandem assecuta victoria post tot tantasque clades, quibus trium annorum spatio Ecclesia Orientis potissimum afflicta remanserat, laetantui, quia S. P. Ecclesiae corpus unire feliciter festinaverat. Subdunt deinde: Haec sunt, quae tecum, qui spiritu praesens eras; et complacere tamquam fratribus deliberasti, et qui pene per tuorum vicariorum sapientiam videbaris a nobis, effecimus. Quantum igitur laudant fidei triumphum summa felicitate S. Leonis praesidio, sapientia atque influxu assecutum, tantum studium impendere conantur, ut ipsi persuadeant pacis et quietis desiderio adductos fuisse ad definitionem quorumdam statutorum quae Ecclesiarum incolumitati prospicerent: scientes (aiunt) quia et sanctitas vestra addicens et probatura, et confirmatura est eadem. Quorum statutorum confirmationem ut facilius assequerentur, ad eam consuetudinem provocant, quae ex longo jam tempore obtinuit, quam habuit Constantinopolitanorum sancta Dei Ecclesia ad ordinandos metropolitanos provinciarum tum Asianae quam Ponticae, et Thraciae, et nunc synodali decreto firmavimus, non tam sedi Constantinopolitanae aliquid praestantes, quam metropolitanis urbibus quietem congruam providentes, eo quod frequenter episcopis vitam finientibus multae turbae nascuntur, clericis ac populis qui per easdem sunt civitates absque rectore remanentibus, et ecclesiasticum ordinem confundentibus. 3. Hoc igitur quaesito ecclesiasticae tranquillitatis colore, quo sibi bona multa polliceri affirmabant, a quacumque censura vindicare conabantur eos audaciae ausus, quibus vetusta disciplinae consuetudo pessumdabatur. Quare ne S. pontifex aegre ferret quod a se constitutum judiciorum ordinem minime in concilio servassent, et praeter legatorum institutiones, jussa et protestationes ad illa condenda statuta venissent de quibus agunt, in ipsius mentem revocant praeterita Ecclesiae Ephesiorum dissidia, aemulationes et jurgia, unde quidam vobis saepius fuerunt importuni. Narrant deinde quemadmodum canonem Constantinopolitanum confirmaverint, decernentes post vestram sanctissimam et apostolicam sedem honorem habere Constantinopolitanam (quae secunda est ordinata ). Quare enixe S. Leonem exorant ut suis pontificiis decretis jam factum judicium honorare dignaretur, de qua supplicatione cum ipsi jam verba fecerimus in priori libro, cap. 6, ideo non est cur iterum de eadem disseramus. Solam hanc Chalcedonensium Patrum synodicam epistolam, cum quandoque tacitus mecum considerassem, haud parum animo commovebar in eos qui conciliorum etiam generalium canonibus omne robur, et vim adjudicare ausi sunt, quacumque apostolicae sedis approbatione et confirmatione semota. Quinimmo magis commovebar, oculos conjiciendo in alteram epistolam ab imperatore Marciano conscriptam. Qui quamvis civilium rerum administrationi vacare assuetus, et nimio studio laboraret imperialis urbis honorem et praerogativas augendi, tamen arbitrabatur nec a se ipso nec a synodi decreto illud honoris incrementum pendere posse, nisi ab ipso Romano summo pontifice ratum atque firmum redderetur. 4. Igitur et ipse imperator, postquam Leoni et sibi gratulari censuit, 512 quod, explosa omni contentione et discordia quam livor fidei inimicus objecerat . . . , narrat quemadmodum et ipse sanctae synodo interesse festinasset, quamvis, ait, nos in aliis locis expeditiones et necessitates publicae detinerent. Deinde paucis describere pergit quemadmodum in synodo cuncta cum veritatis triumpho et fidei gloria processissent, cum juxta litteras (subjicit) sanctitatis tuae universi assenserunt expositioni prout veritas postulavit. Veniens tandem ad decretum Constantinopolitani concilii, in hac synodo iterum renovatum, vel confirmatum, pontificem interpellat, ut etiam dignetur huic parti proprium adhibere consensum. Quamvis reverendissimi episcopi, qui tuae religionis vicem agentes ad sanctam synodum convenerunt, contradixerint. Easdem quoque sequestris partes hac de causa Pulcheriam augustam subiisse, idem S. Leo patefacit ex epistola ad eam rescripta. Et quamvis ejusdem Pulcheriae epistola de hocce argumento hactenus ab eruditis desideretur, tamen ex Leonina responsione fit manifestum Anatolium et Constantinopolitanos clericos multam fiduciam collocasse in officiis quibus tantae virtutis et auctoritatis mulier suam operam impendebat. Non minorem quoque sollicitudinem pro hocce negotio adhibuit Julianus episcopus Coensis, cujus epistola etsi nondum lucem aspexerit et temporum injuria forte deperdita sit, tamen cum S. pontificis epistola supersit, qua eum increpat quod nimirum Anatolium amaverit, volueritque illi favere in illicita causa contra universalis Ecclesiae statum, ideo hunc quoque sequestris partes obiisse jam manifestissimum est. 5. Anatolius ipse tandem minime diffidens posse pontificium animum movere ad concedendum quod maximo ductus ambitu appetebat, satis prolixas summo pontifici litteras dedit, totumque studium adhibuit ut sese in ipsius clientelam insinuaret, ipsique persuaderet novo Constantinopolitanae sedis honore adaugeri Romani episcopatus praerogativas, ea ratione, quod filiorum honos totus in parentum gloria redundet. Hanc Anatolii epistolam in praecedentibus editionibus desideratam ipsi indicavimus cap. 5 prioris libri historiae Eutychianorum, pag. 562 et sequenti; eamque, ut diximus, ex Vaticano Graeco ms. cod. exscripsimus, anno 1738, et Latinam reddidit cl. dominus Franciscus Mariani in Vaticana bibliotheca Graecarum litterarum scriptor et interpres. 6. Interim vero in horum litteris percurrendis S. pontificis animus nec leviter moveri potuit, ut, posthabitis Nicaenis sanctionibus, Anatolii ambitui indulgeret, seseque flecteret ad saeculi potestatum et totius synodi supplicationibus annuendum. Quare die undecima kalendarum Junii anni quadringentesimi quinquagesimi secundi, arrepto calamo, ad praecedentes indicatas epistolas respondit, ea usus animi constantia et fortitudine quae summum et universae Ecclesiae pastorem maxime decebat. Et primo quidem verba faciemus de epistolis ad Marcianum et Pulcheriam, quae in Quesnelliana editione primum quoque locum obtinuerunt. Imperatorem igitur in sua epistola S. Leo alloqui aggrediens, de fidei victoria magno divinae misericordiae munere in totam Ecclesiam redundante, gaudendum esse profitetur, et, quibusdam subjectis, ex Scripturarum testimoniis mutuatis, quae duarum naturarum in Christo Domino post unitionem existentiam manifestant, statim in altero epistolae capite, injustum Anatolii ambitum exagitat, cum potius illi consulendus esset, ut, ordinatorum suorum errorem deserens, in assensum catholicae fidei salubri correctione transiret. Eutychiana enim quandoque Anatolium fuisse tinctum fuligine rationabiliter 513 S. Leo semper dubitavit, utpote qui erat Dioscori apocrisiarius, et ab Eutychiana factione, et a Chrysaphii Eunachi artibus post Flaviani necem ad Constantinopolitanam sedem assumptus. Quem sane numquam summus pontifex in communionem assumpsisset, nec ipsius electionem ordinationemque ratam habuisset, nisi Marcianus ipse atque Pulcheria suis supplicationibus pontificium animum vicissent, et nisi Anatolius publicam fidei confessionem coram toto clero et Constantinopolitana plebe in manu legatorum pontificiorum edidisset, quos hac de causa praecipue Constantinopolim direxit, ut vidimus in priori libro, cap. 12. Haec omnia ergo in imperatoris mentem modo revocat S. Leo, dicens: Custodire tamen debuit, ut quod vestro (plerique codd., ut notant Baronius et Quesnellus, in margine habent, nostro) beneficio noscitur consecutus nullius cupiditatis pravitate turbaret. Et quia imperator et Pulcheria augusta pro Anatolii fide spoponderant ut in communionem apostolicae sedis reciperetur, ideo subjicit: Nos enim vestrae fidei interventionis habentes intuitum, cum secundum suae consecrationis auctores ejus initia titubarunt, benigniores circa ipsum quam justiores esse voluimus. Indicare enim intendebat Anatolii ordinationem, utpote factam ab haereticis atque schismaticis, prorsus illicitam fuisse, et Anatolium potuisse ab episcopali ministerio deponi, utpote iis canonicis poenis irretitum, propter quas a sacro obeundo munere perpetuo praepeditus atque suspensus remanere debuisset. Quare in testimonium benignitatis erga Anatolium adhibitae, ad tollendas perturbationes omnes quae, operante diabolo, fuerant excitatae, (ait) se usum fuisse iis lenitatis remediis quae illum modestum magis quam immoderatum facere debuerunt. Et quia causam agebat cum Christianissimo, religioso et vere orthodoxo principe, cui studium fidei et ecclesiasticae disciplinae tuendae cordi esse sciebat, altiora adhuc fundamenta datae repulsae assignat. Ea videlicet, ut etsi Anatolius nullis prorsus sordibus fuisset aspersus, sed praecipuis meritis optimoque judicio legitime fuisset ac solemniter ordinatus, contra reverentiam tamen canonum paternorum, contra sancti Spiritus instituta, contra antiquitatis exempla, nullis posset suffragiis adjuvari. Igitur posteaquam asseveravit nec ratum habere velle nec assensum praebere posse canoni de quo quaestio agebatur, protestatur nequaquam gloriam Constantinopolitanae urbis derivatam ab imperatorum auctoritate atque potentia diminutam remanere posse, etiamsi illius urbis antistes ad altiorem gradum et ordinem non ascenderet. Alia tamen (ait) ratio est rerum saecularium, alia divinarum: nec praeter illam petram quam Dominus in fundamentis mire posuit, stabilis erat illa constructio; sed propria perdit, qui indebita concupiscit. Atque discrimen afferens inter regiam urbem et apostolicam sedem, Ecclesiarum privilegia unde deriventur indicavit, subjiciendo: Privilegia enim Ecclesiarum sanctorum Patrum canonibus instituta, et venerabilis Nicaenae synodi fixa decretis, nulla possunt improbitate convelli, nulla violari novitate. In quo opere (sequentium verborum pondus animadvertere lector noster non negligat), auxiliante Christo, fideliter exsequendo, necesse est me perseverantem exhibere famulatum: quoniam dispensatio mihi credita, et ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum quae in synodo Nicaena ad totius Ecclesiae regimen, Spiritu Dei instruente, sunt conditae, me, quod absit, connivente, violentur, et major sit apud me unius fratris voluntas quam universae domus Dei communis utilitas. 7. Jam vero si in his rebus conscribendis brevitatis studio nimis non urgerer, latissimus mihi aperiretur campus eorum systema evertendi qui Romanos pontifices conciliorum sanctionibus subesse fabulantur, uti etiam judicare voluit Quesnellus subdole ad marginem illius loci annotando: « Canonibus obnoxius pontifex Romanus, iisdem famulari debet in dispensationibus. » Non enim aut Romanorum pontificum universalis auctoritas 514 limitatur, neque ipsi Romani pontifices conciliis subesse dicuntur, si, in iis quae ad universale Ecclesiae regimen spectant, regulas sanctionum spiritu Dei instruente conditas custoditas volunt, et ut fideliter exsecutioni demandentur satagunt. Possunt tamen Romani pontifices in Ecclesia agere quod a generalibus conciliis facere cautum est. Immo possunt abolere, in irritum mittere, reformare, et tamquam nulla declarare synodorum statuta quae ecclesiasticis regulis repugnent, quaeque ad disciplinae ordinem et oeconomiam subvertendam ordinata sunt; quae sane nullum argumentum suppeditant eos conciliis generalibus subesse; sed potius concilia ipsa vim et auctoritatem a solis Romanis pontificibus obtinere. Et quidem cum canonum dispensatio, auctore ipso Leone, solo Romano pontifici credita sit, et ad hujus tendat reatum, si, posthabita universae Ecclesiae utilitate, apud eum praevaleat unius fratris voluntas, ambitus atque libido caeteris dominandi, jam quaestio non amplius in ea versatur, an Rom. pontifex supra concilia habeat auctoritatem, sed in quibus circumstantiis et casibus ea uti debeat, ne dispensationes ad ipsius reatum tendant; caeterum in iis quae ad ecclesiasticum spectant regimen, solius justissimo Domini Dei subdi judicio, qui numquam sine ullo reatu permitteret ut regulas per Spiritum sanctum inspiratas ab ipso violarentur et perverterentur. 8. Verumtamen ista praetereamus, quae fusius explicari possunt ab iis qui in scholis talia argumenta tractare solent. Unum aliud dumtaxat subjicimus, quod ad canonum custodiam et observantiam spectat, a quibus cum recessisset Anatolius, Patrum mandata contemnendo, nova testimonia sui ambitus exhibuerat in ordinatione Maximi episcopi Antiocheni, quam sibi sine ullo exemplo usurpaverat. Hocce novum crimen tamquam paci et sacerdotali concordiae contrarium S. Leo dissimulare voluit; hancque ordinationem non retractasse asseverat amore reparandae fidei et pacis studio, cum aliunde Anatolio minime licuisset Antiochenae Ecclesiae sine ullo exemplo contra instituta canonum episcopum ordinare. Irritam enim et nullam jure hanc ordinationem sine ulla difficultate declarare potuisse asseverat. Quod solius fidei et pacis studio facere praetermisit. His ergo aliisque gravissimis rationibus adductis, imperatorem Marcianum reverenter exorat, ne hujusmodi repulsam aegre ferat; huncque obtestatur ut sedula suggestione ausus improbos unitati Christianae pacique contrarios ab omni pietatis vestrae (ait) abdicetis assensu, et fratris mei Anatolii nocituram ipsi, si perstiterit, cupiditatem salubriter comprimatis. Tandem Lucianum episcopum et Basilium diaconum, qui imperialia scripta ad eum detulerunt, partes susceptae legationis implevisse testatur. Nec enim (ait) est aestimandus negotio defuisse, quem potius causa deseruit. His verbis epistolam clausit undecimo kal. Junii, ut diximus, anno 452. Quesnellus in altero tomo suae editionis hanc epistolam notis et observationibus adornavit. Et, recensitis primo variis lectionibus quae in aliorum editis et mss. codd. occurrunt, quaestionem movet super illa verba cap. 3, videlicet: Non dedignetur regiam urbem, quam apostolicam non potest facere sedem. Sedes autem, seu Ecclesiae apostolicae non una ratione dicuntur, ait. Sed istam nuncupationem ob sex potissimum causas Ecclesiis veteres scriptores tribuere consuevisse, cum ex Tertulliano, Theodoreto, et Augustino asseverat, minime indicata potissima ratione qua Romana Ecclesia, apostolica sedes a S. Leone passim appellata fuerit. Ait ergo: Romana sedes apostolica ἀντονομαστικῶς appellatur, quia a principibus apostolorum fundata et utriusque sanguine consecrata fuit. Subdit hanc denominationem aliis et aliis de causis convenire Ecclesiae Alexandrinae, Antiochenae, Hierosolymorum, Ephesiorum, atque nonnullis, juxta PP. diversas loquendi formulas, quas ibidem describit. Quid vero ex tam incongruo eruditionis 515 apparatu lectoribus insinuare voluerit, prorsus ignoro. Immo si suspicari mihi liceret, conjicerem eo voluisse Romanorum pontificum praerogativas minuere, cum principaliorem causam reticeat ob quam Romana sedes apostolica appelletur. Dato igitur quod aliorum Ecclesiae ob alias et alias acceptiones honoris causa a veteribus apostolicae dictae fuerint, nulla tamen principalius, et cum omni proprietate talis dicta est, nisi sola Romana sedes, in qua divi Petri auctoritatem vivere et perpetuo duraturam esse S. Leo ipse innumeris locis fassus est, quamque haereditario jure Romani pontifices ipsius Petri successores in universum Ecclesiae corpus diffundunt, ut nihil prorsus in caeteris membris esse possit quod ab isto capite non dimanet. Hanc praerogativam specialem quidem numquam habere potuerunt, aut Alexandrina, aut Antiochena, vel quaecumque alia Ecclesia, cui secundum varias acceptiones nomen illud apostolicum tributum sit, ut videre est ex ipso Leone, vel in sermonibus habitis in anniversario die suae assumptionis ad pontificatum, vel in epistola ad Anastasium Thessalonicensem vel ad Theodosium imperatorem, vel ad Galliarum episcopos, et in epistola ad Pulcheriam augustam, in causa de qua agimus ut mox videbimus. 9. Non itaque Romana Ecclesia apostolica sedes dumtaxat dicta est quia apostolorum sanguine fundata et consecrata fuit, sed quia divi Petri apostoli auctoritas illiusque in Ecclesia universali principatus adhuc vivit, et perdurat in Rom. pontificibus, ut etiam in epistola 79 ad Pulcheriam ipse S. Leo asseverat. In iis enim quae ad ecclesiasticum regimen spectant, nihil agunt Romani pontifices sine divi Petri auctoritate, quod privilegium certe nulli alii episcopo datum est, cum ipsi haereditaria successione concessum fuerit ut caeteris episcopis praesiderent. Hinc ergo S. pontifex Leo sibi in omnibus scriptis mire concinens, hac divi Petri auctoritate uti voluit, cum in irritum misit prorsusque cassavit canonem illum de Constantinopolitani episcopi primatu, injuria ab Anatolio sibi usurpato. Etenim, postquam dixerat haudquaquam posse suffragari Constantinopolitanae sedi canonem illum, jam a sexaginta annis Theodosii senioris tempore editum, ad quem Anatolius multa jactantia provocabat: Nam (ait) sexagesimus fere annus hujus conniventiae esse jactatur, qua se praedictus episcopus aestimat adjuvari, frustra cupiens id sibi prodesse, quod etiam si quisquam ausus est velle, nullus tamen potuit obtinere; gradum facit ad reprimendum elationis spiritum, qui Anatolio dominabatur. Idcirco modestiam humilitatemque Flaviani ei imitandam proponit: Cujus si (ait) velit splendere virtutibus laudabilis erit, et in omni loco plurimum dilectionis acquiret, non ambiendo humana, sed promerendo divina. Hac autem observantia meum quoque illi animum spondeo copulandum, et apostolicae sedis dilectionem, quam Constantinopolitanae Ecclesiae semper impendimus, nulla mutabilitate violandam. Hinc tandem ad canonem illum consensione episcoporum editum, legatis pontificiis reclamantibus, veniens, prorsus in irritum mittit, et per auctoritatem (ait) beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassamus, in omnibus ecclesiasticis causis his legibus obsequentes quas ad pacificam observantiam omnium sacerdotum per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit. Sibi grave incommodum afferri ex his verbis praesensit Quesnellus. Quod ut diminueret et devitaret plurimum operis adhibuit. Quare, dissimulatis prorsusque neglectis prioribus illis verbis, per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione, in quibus totum gravissimum hujus sententiae pondus adest, quaeque quali quantaque auctoritate in ecclesiasticarum rerum administratione Romani pontifices polleant sine ulla 516 ambiguitate manifestant, dumtaxat ad hanc vocem, Cassamus, attendendum esse censuit, dicendo. « Idem hoc verbum usurpat in sequenti epistola, necnon epist. 73, cap. 1, et 99, cujus vocis non idem semper est significatus. Plerumque enim idem est ac irritum facere; aliquando autem cassari idem est ac irritum esse et omni auctoritate vacuum; nonnunquam etiam idem est cassare ac irritum declarare, et cassum declarare, et cassum pronuntiare; et hoc modo sumi mihi videtur in praesenti a divo Leone. » Sed frivolum, atque fictitium esse hoc Quesnelli assertum, probat imprimis totus illius sententiae textus. In priori enim sensu a Quesnello indicato adhibuisse Leonem vocem illam cassamus, perspicue innotescit ex modo et agendi ratione ipsius S. pontificis, qui ait beati Petri personam agere, et istius auctoritate uti ad proscribendum penitusque abolendum canonem illum, jam a concilio editum, et apostolicae sanctae sedi propositum, ut hunc confirmaret ratumque haberet. Quis porro non videt tunc veras supremi judicis partes obiisse Leonem? Cum videlicet ageretur de servandis Ecclesiarum juribus, illi opus erat infirmare, abolere, et omnibus viribus privare solemnem contractum per mutuum partium consensum in concilio celebratum, quo Constantinopolitanus antistes sibi vindicabat eas praerogativas quas illi sponte Antiochenus episcopus cedebat, et illas quae Alexandrinae conveniebant Ecclesiae, tunc praesulem non habenti, cui nemo Orientalium episcoporum patrocinari visus est, vel quia regiae urbis gloriam, amplitudinem et potentiam exoptabant, vel quia sibi persuadebant quod, semel adjudicatis Constantinopolitano episcopo ordinationibus provinciarum Ponticae, Asianae atque Thraciae, magis consuleretur illarum Ecclesiarum tranquillitati et paci. Contractui autem illo tam solemni nemo ex illis PP. se opposuit, si legatos pontificios excipiamus. Immo unus ex his, Julianus videlicet, episcopus Coensis, apostolicae sedis vicarius apud Orientales, in caeterorum abiens sententiam, Constantinopolitano episcopo, post Romanum, primatum adjudicavit; ita ut concilii Patres non tantum solemnes testes fuerint illius initae jurium transactionis, sed judices etiam, illamque in publicas conciliorum tabulas inferri jusserint, illique sponte sine coactione et metu subscripserint. Non ergo vigore et auctoritate vacuam dumtaxat dicendam esse arbitramur in sensu a Quesnello usurpato, qui Leoninis verbis vim inferens subdit: « Quod autem omni penitus auctoritate vacuum, quod sine cunctatione statim ac praesumptum est cassatur; quod ab initio sui caducum est, dudumque collapsum, nulla sententia, nulla auctoritate necessum est cassum et irritum effici, sed tantummodo irritum et cassum declarari et denuntiari. Quod hic facit Leo ut canonum custos et exsecutor, unita secum imperatoriae fidei pietate. » Quod enim ex hac infirma et dumtaxat fictitia ratione? Oportebat primo eum animadvertere, aut non dissimulare, S. P. loquendi formulam, qui praefata D. Petri auctoritate uti asseverat, quando pronuntiat: Generali prorsus definitione cassamus. Haec certe verba a judicibus apud jurisconsultos usurpata esse, ad indicandam definitivam sententiam, quae ultimo datur, et rem totam absolvit, legitur in cod. de sententiis Unde nemini amplius licere poterat vel novum judicium instituere, vel aliter pontificiam definitionem interpretari; quae cum generalis esset, omnes singulasque cujuscumque ordinis, gradus et qualitatis personas afficiebat, illique sub schismatis poena omnes obtemperare debebant. 10. Nec sane mihi objici potest laudatum canonem Nicaenis sanctionibus repugnasse, cui ne vulnus inferretur S. Leo, tamquam canonum custos et exsecutor, permittere haud poterat. Nam rogabo Quesnellum an PP. Chalcedonenses id ignorassent? Non ignorasse perspicuum est. Nam Nicaeni canones, et sextus perspicue instante Paschasino, et iterum in synodo lectus est, et ab omnibus fuit auditus. Igitur illi PP. vel indicarunt 517 canonem illum 6 Nicaenum in posterum suffragari non posse Alexandrino et Antiocheno patriarchis propter alias et alias rerum atque temporum circumstantias, vel arbitrati sunt pollere auctoritate obsoletos faciendi et antiquandi veteres canones, novosque condendi, qui ad meliorem tutioremque Ecclesiarum administrationem et tranquillitatem pertinerent, in iis quae ad disciplinam et oeconomiam referuntur. At qualecumque eorum fuerit judicium, Leo abolevit, cassavit, irritum fecit. Cum itaque hoc non tamquam particularis, sed universalis episcopus fecerit, synodi generalis judicium reformando, cassando et abolendo, jam ipsum nec synodorum decretis subesse, nec synodorum decreta aliquam vim et vigorem habere sine suo suffragio atque confirmatione evidentissime patefecit. 11. At Launoii nugatorias interpretationes jam opus est excutiamus, quemadmodum jam pridem in scholis collegii urbani Propagandae Fidei facere consuevimus, hujusmodi argumenta tractantes. Launoius igitur quaestionem illam examinandam assumens, quae ad pontificiam universalium synodorum confirmationem pertinet, cardinalem Bellarminum graviter exagitat, quod lib. II de Conciliis, cap. 17, scripserit Rom. pontificem simpliciter et absolute esse supra Ecclesiam universalem et concilium generale, ita ut nullum supra se judicium agnoscat. Inter caetera autem argumenta in istius causae praesidium a Bellarmino prolata, locum habet illud, quod ex hac epistola Leonis ad Pulcheriam colligitur. Sed Launoius assumptum probari posse inficiatur. Immo Bellarminum fraudis accusat, quod S. P. testimonium obtruncaverit, iis vocibus sublatis, unita nobiscum vestrae fidei pietate, quae ad Pulcheriam pertinent: deinde e media oratione subductis quae sequuntur, generali prorsus definitione cassamus, omnino reticuerit. « Ideo ratiocinari pergens (ait) Bellarminus, priora verba ideo sustulit, ne quod est Leoni, cum Pulcheria commune videretur, et ne Pulcheria in partem abrogati canonis quo Constantinopolitanae Ecclesiae praerogativa sanciebatur venisse crederetur, et iis ita constitutis facilius posset concludere papam esse supra concilium. » Et infra Launoius rationem assignat quare S. P. in abrogando eo canone sibi unitam habere voluerit fidei pietatem Pulcheriae, subjiciendo. « At pontifex verba illa ideo addidit, quod principibus custodiendorum canonum curam incumbere cognosceret. Id enim scribit in epistola 74 ad Leonem augustum. » Causam tandem noster criticus inquirens cur Bellarminus posteriora verba resecuerit, concludit: « Ne pontificem ecclesiasticis legibus obsequentem videret et lectori suo proponeret, ne id quod faciebat pontifex, hunc Nicaenae synodi auctoritate facere constaret. Quapropter auctor ille non apposite quidem ad rei veritatem, sed ad scopum instituti operis Leonem mutilavit. » Verum in fine, quasi fugiens Bellarminum excusare velle, ait hunc Romae tum scripsisse, non quidem in sedis apostolicae, sed in curiae reprehensionem non modicam incurreret, et prohibitorio ascriberetur. Hactenus Launoius, in epistola ad Jacobum Bevilaquam, nonnulla alia subnectens quae videri possunt part. II, epist. 4, pag. mihi 53. 12. Gravem esse hanc in Bellarminum censuram omnes intelligunt; haud tamen scio an tamquam injustam eam condemnent. Hoc posterius tamen nos facile assequemur, animadvertentes Bellarmini scopum non fuisse totam atque integram S. Leonis epistolam exscribere, et in suum usum convertere, sed verba illa dumtaxat referre quae ad institutam sibique propositam quaestionem spectabant. Et ea potissimum quae ecclesiasticam auctoritatem et jurisdictionem indicabant. Quis itaque umquam theologorum, etiam infimae notae, hactenus confinxit mulieres cujuscumque conditionis et gradus, quacumque suprema saeculi potestate praeditas, jurisdictionem in Ecclesia obtinuisse, hancque jure exercuisse? Nec heterodoxi (si Montanistas et Cataphrygas excipiamus) per somnium cogitarunt mulieres 518 Petri apostoli auctoritate uti posse in legibus ecclesiasticis tuendis, condendis atque abolendis. Pietate fidei quidem legibus Ecclesiae obtemperare et obsequi possunt, et ut exsecutioni demandentur suum laborem impendere, rebellium improbos conatus poenis cohibere, et ea subsidia ecclesiasticis judicibus praestare quae ad canonum conservationem ordinata sunt. Caeterum quis per somnium arbitrari aut saltem cogitare potuit aliquam etiam minimam auctoritatem et jurisdictionem exercere potuisse, judicando de Ecclesiae praerogativis, juribus, canonibus, ordinationibus, et id genus aliis, de quibus tum quaestio habebatur? Certe id totum sequeretur, si, ut Launoius nugatur, « quod Leoni erat, cum Pulcheria fuisset commune, et Pulcheriam in partem abrogati canonis quo Constantinopolitanae Ecclesiae jura sanciebatur venisse crederetur. » Igitur si mulieres ejusmodi juribus prorsus divina lege carere debent, locus Bellarmino doctissimo atque catholico viro superesse non poterat ut Leoni atque Pulcheriae augustae communem faceret illam auctoritatem et jurisdictionem, ob quam summus pontifex scribit: Unita nobiscum fidei vestrae pietate in irritum mittimus, et per auctoritatem beati Petri apostoli generali definitione cassamus. Pudeat ergo Launoium ita ratiocinari voluisse, et attendat duplici titulo dumtaxat S. Leonem Pulcheriam rogasse ut in partem abrogati canonis veniret, neuter quorum ipsius systemati suffragatur. Primus enim titulus erat pietas fidei augustae, qua multifarie et multis modis semper operam dederat ut Leonis vota implerentur, tum in iis quae Flaviani omniumque orthodoxorum causas respiciebant, tum in caeteris quae ad Eutychianorum exitium et condemnationem ordinabantur. Alter vero erat titulus servandae ecclesiasticae pacis et tranquillitatis, quae procul dubio vulnerata et disrupta omnino fuisset, si sextus Nicaenus canon, qui ad pacificationem omnium sacerdotum fuerat editus, injuria demum tum abolitus mansisset. Quod indicare volens S. pontifex, immediate subjecit: In omnibus ecclesiasticis legibus obsequentes, quas ad pacificationem omnium sacerdotum per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit. Itaque Pulcheriam interpellat, ut, relictis Anatolii partibus, cujus causae multo studio coeperat patrocinari, servata fidei consueta pietate qua apostolicae sedi conjungebatur, ingratum non haberet si consensiones episcoporum Chalcedonensium sanctorum canonum apud Nicaeam conditorum regulis repugnantes in irritum mittebat, et per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassabat. 13. Hunc quidem esse genuinum Leoninorum verborum sensum nemo inficiabitur, qui animadvertat Pulcheriam et Marcianum factos fuisse sequestres et mediatores Anatolium inter et Romanum pontificem, ut canon ille 28 ratus haberetur et confirmaretur. Marcianum enim atque Pulcheriam in Anatolii favorem fuisse praeventos, Leo ipse optime ex eorum epistolis cognoverat: sed confisus potissimum de fidei pietate Pulcheriae, qua A. S. uniebatur, non est veritus humanissime denegare quod ipsa petebat; immo importunum Anatolii ambitum penitus retundere atque frustrare, subtrahendo ipsi praesidia, quibus patrocinari sibi quaesiverat. Summam autem fiduciam habuisse S. Leonem in augustae Pulcheriae pietate, ex eo innotescit, ut ipsi demandaverit Anatolii ambitum continere atque reprimere, suam epistolam his verbis claudendo: Et quia moris vestri est pro pace et unitate Ecclesiae laborare, fratrem meum Anatolium episcopum ex vestra mihi insinuatione dilectum in his quae ipsi profutura sunt continete; ut gloria clementiae vestrae sicut magnificatur de fide reparata, ita praedicetur de ambitione compressa. Caetera quae ex his verbis deduci possent, ad magis atque magis Launoii systema evertendum, ipsi silentio praeterimus, cum quilibet ex nostris lectoribus perepicuo intelligat quemadmodum et in quibus rebus Pulcheria fidei pietate A. S. semper unita fuerit. ===519 CAPUT IX.=== S. Leo Magnus multis modis Anatolii ambitum compressit. Theologorum quaestiones ex S. P. scriptis definitae. Paschasii Quesnelli effugia describuntur, et decretum de servandis provincialium primatuum privilegiis explicatur. Aetii et Andreae Constantinopolitanorum causa proponitur. Julianus episcopus Coensis apostolicae sedis vicarius instituitur, cujus munera atque praerogativas Paschasius Quesnellus injuria elevare nisus est. 1. Frustratos omnino mansisse Anatolii Constantinopolitani conatus, quibus sibi blandiebatur efficacissima praesidia ex saeculi potestatibus nactum esse, quae suo prodessent ambitui, abunde jam in praecedentibus explicavimus. Cujus quidem rei ipse non tantum ex imperatoris Marciani, Pulcheriae augustae et Juliani episcopi Coensis relationibus certior factus fuit; sed ex ipsius santi pontificis epistolis, qui acri aliquo stylo ad eum rescripsit, ut ipsius ambitum refrenaret atque comprimeret. Debuit enim tunc Anatolius apprime cognoscere S. Leonis animi robur et fortitudinem, qui nulla ratione movebatur ad eas ecclesiasticas leges infringendas et abrogandas, quae justitiae et aequitati maxime erant conformes, quasque Patres, Spiritus sancti ducti afflatu, in totius Ecclesiae bonum apud Nicaeam salubriter condiderunt. Primo itaque S. pontifex in Anatolii mentem revocat illud ecclesiastici monitum XXVIII: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere, quae verba grave objurgationis genus praeseferunt. Deinde molli brachio sensim eum aggreditur, ex una parte praecedentia facinora, in quae lapsus fuerat, eidem objiciendo, et ex altera parte commemorat lenitatem et indulgentiam cum eo adhibitam, qua toleravit suae ordinationis defectus, et culpam quam incurrerat Antiocheni episcopi ordinationem injuria sibi vindicando. Has autem culpas se tolerasse ait studio fidei reparandae, et amore concordiae. Non ita tamen novam culpam patienter sustinere posse asseverat, qua sanctissimas Nicaenorum canonum constitutiones conabatur infringere, arrepta occasione ex temporis opportunitate quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit; ut his locis juri tuo subditis, omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur. Hinc ergo Anatolium tamquam novi schismatis reum vellicat; quod videlicet propitio tempore exspectato, quo Alexandrina sedes esset vacua pastore, ob Dioscori depositionem, et quando Antiochenum episcopum sibi habebat conjunctum, ob sacram ordinationem illi recenter collatam, prorsus inaudita atque insolita tentasset, synodum dumtaxat ad haeresim exstinguendam et ad confirmationem fidei catholicae congregatam in ambitus occasionem trahendo. Quare ad praeripiendas eas excusationes quas adducebat, contendendo duplo numerosiorem fuisse Chalcedonensium synodum Nicaena, illam huic neque comparandam, neque praeferendam esse asseverat, cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid fuerit ab illorum constitutione diversum. Non dissimulat praeterea indicare quemadmodum illam Chalcedonensium PP. multitudinem quadam conniventia, blanditiis atque officiis sibi comparatam, in suam sententiam impulerit, quae argumento erant PP. artibus fuisse seductos ad 520 assentiendum nimis pravis et improbis conatibus ejusdem Anatolii. Unde S. pontifex ait: In totius Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio, quae ita abuti voluit concilio synodali, ut fratres in fidei tantummodo negotio convocatos, et definitione ejus causae quae erat curanda perfunctos, ad consentiendum sibi, aut depravando traduceret, aut terrendo compelleret. Interim autem cum haec omnia Anatolio objiciebat, ut tamquam omni prorsus vigore vacuum illum canonem esse proscriberet, utpote profectum ab illis qui auctoritate carebant, atque ab illis qui, aut seducti malis artibus, aut minis deterriti, perfecta libertate minime pollebant, nobis indicare voluit episcopos etiam in generalibus synodis congregatos non alias posse causas tractare et definire, nisi eas quas apostolica Petri sedes discutiendas proposuerat. Hac quippe ducti ratione, pontificii legati protestationibus reclamationibusque usi sunt, ut se praecaverent ab eo canone conscribendo, qui apostolicae sedis commonitorio et institutionibus prorsus repugnabat. De quorum protestationibus, cum ipso Anatolius in epistola ad S. pontificem conqueri voluisset, querimoniam repulit respondendo: In quo quidem multum illos mihi haec scribendo commendas; sed temetipsum, quod eis parere nolueris, dum illicita moliris, accusas, superflue non concedenda et insalubriter tibi contraria concupiscens. quae nullum umquam nostrum poterunt obtinere consensum. 2. Jam vero his paululum insistere mihi opus est, ut vetustam illorum temporum doctrinam assequamur, atque intelligamus an pontificiis legatis primus dumtaxat honoris locus in generalibus synodis concederetur, vel jurisdictionis; et an synodis jure aliquid liceat statuere, reclamantibus protestantibusque Romanorum pontificum legatis; et denique an generalis ipsa synodus supra Romanum pontificem polleat potestate. At tres istas quaestiones, quae aliquando theologorum ingenia torquere consueverunt, ob quorumdam novas doctrinas, perperam in vulgus sparsas, liquido hic a S. Leone esse definitas, quis non videt? Illis namque non honoris titulo dumtaxat aliis episcopis praeesse datur, quibus caeteri episcopi parere tenentur; cum nemini jurisdictione privato parere teneamur, nec quidquam jure validum et ratum esse potest, cui protestationibus reclamationibus ipsi pontificii legati se opponant. Immo tanto magis evidentissime explicatur Romanos pontifices supra concilia generalia auctoritate pollere, quanto fortius, cum Anatolius, tum Chalcedonenses Patres adhaerere et insistere contendebant decreto alterius generalis synodi ante sexaginta annos conscripto, cui Orientales ipsi in Theodosii augusti senioris gratiam et magni Nectarii honorem fuerant suffragati pro Constantinopolitanae sedis honore, privilegiis et praerogativis adaugendis. Canonem porro hunc, tum etiam omni effectu caruisse, quia Leonis praedecessores illum haud approbarunt, nec pro firmitate obtinenda Constantinopolitani PP. ad apostolicam sedem illum transmiserunt, S. P. asseverat. Persuasioni enim tuae (scribit S. Leo) in nullo penitus suffragatur quorumdam episcoporum ante sexaginta annos (ut jactas) facta conscriptio, numquam a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis transmissa notitiam, cui ab initio sui caducae dudumque collapsae sera nunc et inutilia subjicere fulcimenta voluisti, eliciendo a fratribus speciem consensionis quam tibi in suam injuriam verecundia fatigata praeberet. Laborarunt omnes scriptores inquirentes cur canon iste de quo agitur jam a sexaginta annis in Constantinopolitano concilio conscriptus, omni effectu caruisset; atque in diversas abierunt opiniones, aliter et aliter ratiocinantes, potissimum cum noster S. pontifex affirmet: Numquam a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis transmissa notitiam, et aliunde innotescat Constantinopolitanum primum concilium ab apostolica sede fuisse receptum. Inter caeteros autem qui hanc quaestionem excitavit, fuit Paschasius Quesnellus, sed paucis 521 eam dirimire potuisset, si S. P. loquendi modum attendisset. Ait enim conscriptum canonem ab initio sui cecidisse, dudumque esse collapsum; ut nimirum indicaret primarios Orientis episcopos, quorum jura violabantur, huic sanctioni seu descriptioni suffragari noluisse. Immo forte arbitrari possemus reclamationibus protestatos fuisse, quin aliquando darent suum assensum, quem tandem diuturnis gravissimisque stimulis Anatolii fatigati in Chalcedonensi synodo, cum suarum sedium injuria praebuerunt. 3. Hanc quidem, et non aliam, arbitror esse genuinam verborum S. Leonis interpretationem, quae omnes nodos in quos praecedentes scriptores inciderunt, facile solvere poterit. Etenim Romanos pontifices notitiam non habuisse Constantinopolitani generalis concilii primi, affirmari haud potest, cum adhuc supersit illorum centum quinquaginta PP. synodica epistola, scripta ad Damasum papam, Ambrosium Mediolanensem, Brittonem Trevirensem, aliosque Occidentales episcopos, in qua dumtaxat mentionem faciunt de haeresibus in ea synodo damnatis; sed nec unum habent verbum de illo tertio canone, quem in gratiam et honorem archiepiscoporum Constantinopolitanorum conscripserant. Quis ergo aestimabit hujus canonis decretum apostolicae sedi aliisque Occidentalibus episcopis, quibus laudata synodica erat inscripta, reticere voluisse, aut potuisse, si unanimi consensione, sine protestationum reclamationumque strepitu illum conscripsissent? Igitur si, auctore Leone, ab initio sui tamquam caducum atque collapsum canonem illum habuerunt, etiam apud Orientales, omni prorsus affectu caruit; nec Alexandrini et Antiocheni passi fuerunt suarum Ecclesiarum jura infringere, atque violari, neque tum speciem consensionis praebuerunt. Haec autem nostra interpretatio prorsus evertit Quesnelli aliter ratiocinantis opinionem, qui sibi maluit imaginari ne verbum quidem fecisse in laudata synodica de canone jurium et privilegiorum Constantinopolitanae sedis, quem sciebant Occidentalibus minime placiturum: « Vel persuasi, episcopis Orientalibus de Orientalium Ecclesiarum ordinatione aliquid decernentibus, Occidentalium consensum nequaquam necessarium esse, sufficere porro (subjicit) si quod de fidei symbolo adversus haereticos in illorum notitiam venire curarent; quia cum fidei causa omnibus non modo episcopis, sed et catholicis laicis sit communis, et propria sit oecumenici concilii materies, omnibus quoque innotescere necesse est quae ad eam spectant, omniumque imprimis episcoporum capiti, cujus est praecipue ex apostolicae sedis specula fidei custodiae ac sinceritati invigilare. » At quot quibusque fallaciis referta sit hujusmodi Quesnelli ratiocinatio, nemo est qui non intelligat. Quas singillatim refellere in praesens supervacaneum ducimus; cum passim in hisce nostris scriptis probaverimus synodorum etiam generalium decreta quaecumque viribus esse vacua, si consensu apostolicae sedis non approbentur et confirmentur; solam apostolicam sedem super antiquos canones ab Ecclesia conditos posse dispensare; eamdem tandem apostolicam sedem in iis etiam quae ad disciplinam et ecclesiasticum regimen spectant, specialem habere curam et diligentiam Ecclesiarum omnium Orientis, ut ex sexcentis exemplis in nostris hisce Exercitationibus expressis, atque pariter ex aliis subjiciendis evidentissime fit manifestum. 4. Siquidem animadvertens S. Leo Anatolium praeter secundum locum sibi cum injuria Alexandrini et Antiocheni episcoporum usurpatum, jura quoque convellere voluisse provincialium primatuum, et metropolitanos antistites, privilegiis antiquitus institutis fraudasse, cum universalis Ecclesiae perturbatione, in integrum hanc disciplinae et regiminis ecclesiastici partem restitui et custodiri mandat, imperando: Non 522 convellantur provincialium jura primatuum, nec privilegiis antiquitus institutis metropolitani fraudentur antistites. Nihil Alexandrinae sedi ejus quam per sanctum Marcum evangelistam beati Petri discipulum meruit pereat dignitatis; nec, Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente, splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis. Et disserens statim de Antiochenae sedis juribus, praecipit: Antiochena quoque Ecclesia, in qua primum, praedicante beato apostolo Petro, Christianum nomen exortum est, in paternae constitutionis ordine perseveret, et in tertio gradu collocata numquam se fiat inferior. Conferat nunc, quaeso, lector haec quae ex Leone descripsimus cum iis quae Quesnellus confinxit, et judicet an Orientalium synodalia decreta ad illarum Ecclesiarum disciplinam et regimen pertinentia RR. pontificum approbationi, irritationi atque judicio subessent. Videat qualis et quanta Quesnelli fabulationibus fides adhibenda sit. Potissimum cum is inconstantia laborans fateri fuerit coactus provincialium jura primatuum prorsus remansisse abolita. « Nisi fortiter incoeptis obstitisset S. Leo, quo id saltem assecutus est, ut ulterius non tenderet effrenis illius episcopi ambitio. 5. Sed jam hujus Romanorum pontificum auctoritatis in Ecclesiarum Orientis disciplinam et administrationem alia evidentissima argumenta nobis suppeditata sunt ex nostri S. P. Leonis epistolis, anno sequenti, in causa Aetii et Andreae Constantinopolitanae Ecclesiae diaconorum conscriptis. Ipse Anatolius itaque novitatibus nimis studebat, nedum aliorum jura sibi usurpando, sed et probatissimos orthodoxos viros e suis muneribus dejiciendo. Aetium enim Constantinopolitanae Ecclesiae archidiaconum honoris colore degradavit, et dispensationem totius causae et curae ecclesiasticae in Andream Eutychianistam transtulit. Aetium enim fuisse unum ex illis Constantinopolitanis clericis qui constanter adversum Nestorianos et Eutychianos decertaverant, et S. Flaviano semper adhaeserunt, idem S. Leo testatus est in epistola ad Marcianum et Pulcheriam. Praeterea ipsius Aetii pietas in fidei negotiis, et industria in rebus agendis, jam dudum universo orbi innotuit, ex muneribus non tantum archidiaconi, sed et primicerii notariorum urbis Constantinopolitanae, quibus functus fuerat, ut Chalcedonensis concilii Acta testantur. Hunc ergo honoris specie presbyterum ordinavit; et non inveniens (ait S. P.) quod argueret in fide, quod reprobaret in moribus, eum ad sacra mysteria peragenda in coemeterio longe ab urbe constituto deputavit, ut quamdam exsilii poenam subiret. Hunc ergo imperiali pietati commendavit S. Leo, ne ulterius noxiis ingravari possit insidiis, quem Dominus ut comperi, ait, sub vestra defensione constituit. Irregularem praeterea prorsus fuisse Andreae ordinationem, non tantum ob Eutychianam haeresim, cui adhaeserat, sed et ob falsas accusationes contra S. Flavianum constructas, nemo poterat inficiari. Propterea licitum non erat Anatolio illum ad altiores gradus promovere, atque caeteris catholicis clericis praeponere. Quare Marcianum imperatorem S. P. obsecrat, ut Anatolium a professione sua dissonum, et nimis, ut ait, testimonii vestri ac favoris vestri oblitum, increpare dignemini. Cesset (subjicit) catholicos insectari; cesset eos qui sanctae memoriae Flaviano placuere conterere, et eorum societatem (intellige Eutychianorum) quos improbavit eligere. Denique ne videretur in reliquis quae tractu temporis contingere poterant Orientalium rerum curam dimittere, quasi ad ipsum non spectasset vigilis partes obire, cum in fidei causis, tum aliis ad tranquillitatem et ad Ecclesiarum disciplinam pertinentibus, apostolicae sedis vicarium Julianum episcopum instituit, quem in affectu imperatoris Marciani et Pulcheriae augustae haberi desiderat, cujus obsequiis praesentiae 523 meae vobis imago reddatur. Nam de fidei ejus sinceritate confidens vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi; atque, propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset exegi. Sibi omnino concinit S. pontifex in subsequentibus duabus epistolis eadem die conscriptis, quarum unam ad Pulcheriam augustam, altam vero ad Julianum Coensem direxit. In hac postrema duo dumtaxat superaddidit, quorum in praecedentibus nullam facit mentionem; alterum ad Aegyptios et Palaestinos monachos tumultuantes pertinebat, quos an Eutychianae impietati famularentur ignorabat: An implacabiliter dolerent episcopum suum in eam impietatem potuisse traduci, qua ab incarnationis Dominicae veritate descivisse cognoverant. In re autem tanti momenti (ait) cupio me plenius edoceri, ut etiam talium correctioni congrue studeatur. Addit quoque De Ecclesiae Alexandrinae pace quid ad vos veris nuntiis perferatur desiderare, ad cujus episcopum Proterium recenter ordinatum, istiusque ordinatores, seu clericos, qualia scripta direxerim, missis exemplaribus, Julianum ipsum scire voluit. Alterum quod huic epistolae ad Julianum superaddendum censuit, pertinebat ad epistolam de Domini incarnatione jam pridem a quatuor annis ad Flavianum scriptam, et ad gesta synodalia Chalcedonensis concilii. Suspicione enim ducebatur S. pontifex ipsi traditam non fuisse laudatam epistolam, quam per Basilium diaconum miserat, et aliunde cum synodalia gesta propter linguae diversitatem parum clara reperiisset, ideo eidem injunxit: Ut in unum codicem universa facias congregari, in Latinum scilicet sermonem absolutissima interpretatione translata; ut in nulla parte actionum dubitare possimus, neque ullo modo esse possit ambiguum, quod ad plenam intelligentiam te fuerit studente perductum. 6. Quesnellus, in altero tomo Operum S. Leonis, scite annotavit ab hoc munere, Juliano episcopo Coensi tum imposito, nuntiorum pontificiorum originem et consuetudinem derivari, quod aliqui forte ultro concedere non repugnabunt. Sed cum addat hos, non male viros eruditos secutus, se comparare cum patriarcharum Orientalium apocrisiariis, inter utrosque tamen variis discriminibus servatis, omnino ei assentiri non possumus. 1o (Ait), apocrisiarios ad comitatum imperatoris Orientalis a patriarchis fuisse destinatos, cum Byzantium imperii sedes translata fuit, vicarios autem paulo post, vel paulo ante Chalcedonensem synodum fuisse institutos; 2o apocrisiarios patriarcharum non pro causa fidei, sed pro specialibus Ecclesiae vel dioecesis negotiis in comitatu moratos esse, nuntios vero Romanos pro rebus fidei curandis ibidem residere jussos; 3o illos plerumque ex diaconorum vel presbyterorum ordine assumptos fuisse ad hujusmodi munus, hos interdum etiam ex episcopali, pro dignitate scilicet apostolicae sedis, ut in Juliano apparet. Addit praeterea idem Quesnellus: « In hujus ergo vicarii institutione Orientalium patriarcharum morem aemulatus est Leo, in multis tamen ab eisdem se pro sua praerogativa discernens, et certis incrementis et accessionibus munus hoc complens et adornans. Quod penitus inspicere otiosum, opinor, non erit, neque ab hoc loco alienum. 7. Quesnelliana haec tamen doctrina, etsi quamdam veritatis speciem praeseferre videatur, in multis quidem vacillat; nec praesentem S. P. Leonis agendi rationem indicat, nec pontificia munera Juliano Coensi demandata explicata sunt quemadmodum oporteret. Vacillat imprimis, immo prorsus cadit quoad apostolicorum nuntiorum originem. Si enim apostolicae sedis vicarios cum apostolicis nuntiis confundamus, jam utrorumque originem altius esse repetendam ostendunt Romanorum pontificum epistolae, Damasi papae videlicet, Syricii, Innocentii primi, Zosimi, atque Coelestini. Quaestionem hanc de apostolicae sedis vicariis, horum antiqua institutione et potestate, magno eruditionis apparatu pertractavit cl. D. Franciscus Antonius de Simeonibus, et secutus Holstenii Rom. collectionem, 524 jam ante Damasum papam, hoc vicarii munere apud Illyricos functum fuisse Acholium, deinde Anysium, probat ex epistola Innocentii papae primi ad Rufum. Sed eo tempore apocrisiarii nomen et officium a veteribus indicata fuisse, undenam Quesnellus deducit? Vacillat deinde praecedens doctrina, si vicarios apostolicos cum apocrisiariis conferamus. Quid enim significare habuit vox illa apocrisiarius apud mediae aetatis scriptores, nisi quemcumque legatum, seu ministrum missum a pontifice, vel ab episcopis, ut habetur in Constitut., novell. 123? Contra vero vicarii apostolici nomen et officium, cum alterius personae vices agere importet, quibus hoc munus a Romanis pontificibus erat demandatum, intererat, praeesse illarum regionum Ecclesiis, quae ab urbe Roma longe aberant, atque subito malis omnibus quae oriebantur obviam ire. Hanc pontificiorum vicariorum ideam ex multis ecclesiasticis monumentis colligimus, quae singula referre supervacaneum ducimus. Sed ne dumtaxat insistere videamur Leonis agendi rationi, de qua Quesnellus perperam affirmavit S. pontificem nostrum Orientalium patriarcharum instituta aemulatum fuisse, subjicere non piget S. Innocentii papae primi verba ad Rufum, suum in Illyrico vicarium: Divinitus ergo haec procurrens gratia, ita longis intervallis disterminatis a me Ecclesiis distat consulendum, ut prudentiae gravitatique tuae committendam curam causasque, si quae exoriantur per Achaiae, Thessaliae . . . . . . Ecclesias, Christo Domino annuente, censeam. Vere enim ejus sacratissimis monitis lectissime sinceritatis tuae providentiae et virtuti hanc injungimus sollicitudinem. Neque verum est vicarios apostolicos dumtaxat pro fidei rebus a RR. PP. fuisse institutos; sed etiam pro aliquantis culpis non levibus, quae ad ad nos, ait Coelestinus papa, cum simus longius, non ita ut sunt acta interposito temporis spatio perferuntur, quas omnes, intercessione fratris et coepiscopi nostri Rufi, cujus experientiam comprobatam esse in causis omnibus et vitae actibus liquet, volumus resecari. Hisce autem verbis veram et legitimam potestatem pro pontificiis partibus agendis hujusmodi vicariis fuisse delegatam, nemo sanae mentis inficiabitur; quam quidem obtinuisse apocrisiarios, ex nullo certo testimonio evinci potest. Quaenam tandem officia implenda Juliano Coensi episcopo sanctus pontifex Leo Magnus demandasset, jam ipsi in priori hujus historiae libro, cap. 13, pag. 444, indicavimus; magisque demonstrabimus ex iis quae in sequenti capite dicturi sumus. ===525 CAPUT X.=== Anatolii C. P. ambitus atque agendi ratio Eutychianis favens novas turbas excitat in Orientem. Sanctus pontifex Leo admonitus a Marciano et Leone imperatoribus, se jam synodum confirmasse in fidei rebus asseverat. Negat Paschasius Quesnellus, cujus argumenta evertuntur. Tandem sanctus pontifex novis epistolis synodi confirmatoriis suam voluntatem omnibus patefacit, atque etiam Anatolii dolosas artes exagitat. 1. Anatolii Constantinopolitani episcopi ambitus, hujusque subdola agendi ratio Eutychianorum sacrilegam audaciam jam in Chalcedonensi concilio et S. pontificis sanctionibus compressam redivivere fecisset, nisi imperator Marcianus et Julianus episcopus Coensis, apostolicae sedis legatus, novas turbas et molimina iterum in Oriente excitata, magna cum sollicitudine, S. pontifici Leoni patefecissent. Non una tamen fuit harum turbarum et motuum causa, sed plures. Quarum altera oriebatur ex pontificiorum legatorum protestatione, qua strenue se opposuerunt conatibus Anatolii quaerentis aliarum sedium Orientis privilegia sibi usurpare; altera fuit rumor undequaque per Orientem sparsus, non fuisse a S. Leone receptam Chalcedonensem synodum, cum jam innotuisset irritum et vigore vacuum declaratum fuisse vigesimum illius octavum canonem, pristino juri restitutos fuisse metropolitanos provinciarum primates. Ex istius ergo canonis abolitione plerique suspicabantur et contendebant aeque omnia synodalia gesta fuisse infirmata, ut nec vim obtinerent in iis quae ad fidei sanctiones pertinebant. Tertia denique causa fuit Anatolii agendi ratio, qui cum aegre admodum tulisset S. pontificis objurgationes atque gravem repulsam, quibus et patrata crimina ei exprobrabat, et ipsius ambitum comprimebat, ira actus, et verecundia adductus, publicum dedecus praecavere studuit, eas S. Leonis litteras occulendo, in quibus is fatebatur toto corde complecti ea synodalia gesta quae in Chalcedonensi civitate ob confirmationem fidei celebrata erant; in totum vero reprobare quidquid adversus Nicaenos canones improbus ambitus concupiverat, cum imminutione jurium primarum Ecclesiarum. Verumtamen laudatae S. pontificis objurgationes atque repulsae ipsum Anatolium de spe desiderati honoris non deturbarunt. Quinimmo S. pontifex scribens ad Julianum Coensem ait: Illud etiam nosse te volumus, Anatolium episcopum post coercitionem nostram in suae praesumptionis adeo temeritate persistere, ut Illyricianos episcopos, ut sibi subscriberent, conveniret. Hic novus ausus ita sancti pontificis animum commovit, ut jam deliberasset in posterum minime dare suas epistolas ad eumdem Anatolium, quamvis (ait) ipse hoc peteres fieri, quia eum corrigi nolle perspeximus. 2. Majorem tamen animi commotionem S. Leonem passum fuisse arbitror, cum, novis acceptis a Marciano imperatore epistolis, intellexit universum Orientem esse turbatum, et in admirationem raptum, quod illuc non pervenerint pontificia rescripta super Chalcedonensia gesta, quorum 526 defectu omnium corda nutantia haerebant an illius concilii gesta ab apostolica sede confirmata fuissent. Vehementer (ait imperator) admiramur quod, synodo in Chalcedone celebrata, et litteris venerabilium episcoporum ad pietatem tuam missis, per quas omnium rerum in synodo gestarum seriem exposuerunt, neutiquam illae a sanctitate tua emissae, quae tamen in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam pervenire debebant. Antiquum morem igitur tum fuisse, consuetudine quidem receptum, ut apostolicae sedis litterae certa suppeditarent argumenta celebratas synodos confirmatas et indubiae fidei habendas, quin quispiam in dubium eas revocaret, hic Marcianus augustus perspicue indicavit. Qui pariter designare voluit synodalia decreta dumtaxat coactivam vim obtinuisse, atque obtinere posse, postquam ejusmodi litterae synodorum comprobativae in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam pervenerunt. Firma enim erat eorum temporum regula, ab omnibus catholicis aeque ac haereticis usu et consensione recepta, oecumenica concilia Romanorum pontificum anctoritate decerni ac confirmari debere. Unde (subjicit Marcianus) aliquibus, qui Eutychis falsam opinationem et pravitatem etiam dum persequuntur, magnus est injectus scrupulus utrum beatitudo tua, quae synodum decrevit, confirmaverit. Quorum quidem verborum vim et significationem Quesnellum fugisse, aut studiose dissimulasse, credendum est. Qui passim in divi Leonis Operibus adornandis imperatoribus facultatem cogendorum conciliorum adjudicat, atque contendit synodalia decreta vim et robur ex sese obtinere quacumque apost. sedis confirmatione seclusa, ut paulo post dicemus. Aliter igitur ratiocinatum esse Marcianum imperatorem, quis non videt? Ita enim necessariam esse duxit hanc apostolicae sedis confirmationem, ut sine hac, infirma et viribus vacua ipsa synodalia gesta crediderit; et propterea in solemne et authenticum pontificiae voluntatis et judicii testimonium statim subjicit. Idcirco pietas tua emittere litteras dignetur, queis omnes et Ecclesiae et populi cognoscant Acta synodi a tua beatitudine approbari. Aeque pariter imperator Marcianus Romano pontifici jus asseruit abolendi et in irritum mittendi synodorum generalium canones atque sanctiones. Etenim cum ex praecedentibus litteris a sancto Leone acceptis cognovisset prorsus reprobare ea Chalcedonensia gesta, quae Anatolii ambitui patrocinabantur, et aliarum Ecclesiarum jurium jacturam respiciebant, ideo, deposito eo consilio, quo pridem cum Pulcheria augusta et Juliano Coensi mediatoris partes apud apostolicam sedem obierat, pro adaugendo honore et praerogativis Constantinopolitanae sedis, modo ita S. Leonem compellat, hujusque animi constantiam eximiis laudibus ornat, quod antiquos Ecclesiarum mores et ordinem nulla novitate aboleri passus esset. Ait enim: Illud nimirum quod episcopum sedis apostolicae addecet tua sanctitas praestitit egregie, ecclesiasticos canones custodivit, antiqui moris et ordinis olim constituti, et constanter usque in hunc diem servati, nihil passa est novitate quadam aboleri. Marcianus tandem in hujus epistolae fine magis instat fortiusque urget ut quamprimum S. Leo per litteras ubique significet, quibus (ait) planissime ostendat synodum Chalcedonensem te ratam habere, ne dissensionum dissidiorumque cupidis de judicio sanctitatis tuae ulla relinquatur suspicio. 3. Epistolam hanc, quam summatim per sua capita ipsi modo descripsimus, ex Boldeiano Oxoniensi codice, Graece et Latine in alteram suam editionem transtulit Paschasius Quesnellus, illamque primus omnium publici juris fecit. Verumtamen mihi liceret suspicari, vel eam sedulo non lustrasse, vel studiose praetermisisse annotare quae in ea contenta sunt. Et quo ad primum attinet, quis umquam arbitrabitur illum hanc epistolam lustrasse, qui scripsit: « Hujus synodi approbationem non nisi ex occasione calumniae esse natam, ne videlicet fallax cujusquam simulatio sententiam 527 ejus habere vellet, et ne per malignos interpretes dubitabile videretur utrum quae in synodo Chalcedonensi de fide statuta erant, approbaret. » Subdit deinde: « Non igitur ideo hanc approbationis epistolam scripsit, ne robur sacrosanctis decretis deesset, sed ne ex venerandae synodi contemptu ipse infamaretur; neve eo duce gloriarentur qui Chalcedonensis synodi definitionibus obnitebantur; ne denique imperatoriae voluntati videretur contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur. » Ita Quesnellus in notis ad epistolam 87 scriptam episcopis qui synodo Chalcedonensi interfuerant. Atque tandem in suae causae praesidium vocat Joannem Launoium, part. II epist. ad clariss. virum Jacobum Bevilaquam, qui de hujusmodi confirmatione Chalcedonensis synodi egit. At studiose annotare praetermisisse quae in praecedenti Marciani epistola continentur, certissimum est, cum hanc nullis notis et observationibus adornaverit, ne retractare cogeretur quae conscripsit contra apostolicae sedis auctoritatem in synodis decernendis et confirmandis. Quis tamen dissimulare potest quae contra apertam veritatem confingendo descripsit Quesnellus? Confirmationem Chalcedonensis concilii, nonnisi ex occasione calumniae natam asseverat, quando Marcianus scribit: Vehementer admiramur quod synodo in Chalcedone celebrata, et litteris venerabilium episcoporum ad tuam pietatem missis . . . . . . neutiquam illae a S. T. fuerint emissae, quae tamen in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam pervenire debebant. Marciani ergo admiratio oriri certe non poterat ex insolita re, usu nondum recepta, quae omissa fuisset; sed ex violata consuetudine, qua Romani pontifices, acceptis synodalibus Actis, mittebant ad synodi Patres epistolas encyclicas decretorum seu canonum confirmativas, quae in Ecclesiis publice legebantur, ut vis coactiva decretorum in singulorum notitiam veniret. Hanc confirmationem necessariam judicatam fuisse, certe indicant illa postrema verba, in singulorum notitiam pervenire debebant. Praeterea, quae calumnia movere poterat Leonis animum ad rem insolitam agendam; et Marcianum ad eam exposcendam? Forte cum ageretur de solis fidei decretis Leo, tamquam Eutychianista, aut Nestorianus, in suspicionem traducebatur, ita ut suae fidei publicum testimonium eum dare oporteret? Figmentum apage, nec a fatuis quidem excogitatum? An non plurium annorum cursu improbos gravissimosque labores subiit, ad utramque haeresim exstinguendam? Testabantur id omnes litterae huc illucque, et ad Orientales potissimum missae; Marcianus praeterea atque etiam Pulcheria augusta hoc ipsum testabantur, ut nulli calumniae umquam locus esse posset. 4. Mirari deinde oportet quod Quesnellus affirmet Leonem eam epistolam ad Chalcedonensem synodum non scripsisse ut robur sacrosanctis concilii decretis tribueret, « sed ne ex venerandae synodi contemptu ipse infamaretur, neve eo duce gloriarentur qui Chalcedonensis synodi definitionibus obtinebantur; ne denique imperatoriae voluntati videretur contradicere. » Qui numquam aut S. Leonis Opera lustrasset, nec aliquando in Chalcedonensia gesta oculos injecisset, haec somniare potuisset? Quid? An non totius Chalcedonensis concilii Patres Leonem enixe rogarunt ut suis decretis eorum honoraret judicium? Rogamus igitur (aiunt) et tuis decretis nostrum honora judicium; et sicut nos capiti in bonis adjecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat. Quid? An non Anatolius ipse sperans Chalcedonensia Acta approbationem et stabilitatem ex Leoninis decretis esse consecutura, non credidit plenum et consummatum robur ab apostolica sede obtinere debere? Atque hujusmodi exemplum erga vestram sanctitatem synodus protulit, ut nos quidquid 528 approbationis et stabilitatis consequi possumus, et ut hoc a vobis, sanctissimi fiat obsecramus. Non absimilia quidem scripsisse Marcianum ad eumdem summum pontificem vix absoluta generali synodo, sequentia verba patefaciunt: Et petimus ut ea quae sancta synodus statuit, etiam religio tua in perpetuum observari praecipiat. Quid enim? Statuta illa quidem, quae alterius praecepto indigent, ut in perpetuum obligent vimque coactivam obtineant, robur et firmitatem assequuntur ab eo qui eorumdem praecipit observantiam. Igitur male omnino suae perditae causae Quesnellus consuluit, atque prospexit, scribendo Chalcedonensis concilii confirmationem nonnisi ex occasione calumniae esse natam, ne sanctus Leo Magnus infamaretur, nec eam robur et vim synodi statutis praebere potuisse. 5. At denique arbitrabimur S. Leonem litteras synodi confirmatorias scripsisse, ne imperatoriae voluntati videretur contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur? Aut saltem tamquam certam infallibilemque probabimus Launoii doctrinam, ad quem veluti suum antesignanum atque magnae auctoritatis doctorem provocavit Quesnellus? Nugae, merae nugae! Saeculi potestatibus utique debitum honorem S. Leo semper impendebat, horumque votis annuere non renitebatur in rebus quae divinis et ecclesiasticis juribus non repugnarent. At vero cum agebatur vel de canonibus infringendis, aut de aliqua injuria subeunda in iis quae ad universalem et supremam Ecclesiae administrationem pertinebant, vel in dedecus sui muneris et pontificiae sedis redundare poterant, numquam imperatorum votis voluit obtemperare. Nitide atque perspicue id intellexisset Quesnellus, si non dissimulasset animadvertere ad illam animi constantiam et fortitudinem, qua S. P. Marciani et Pulcheriae petitionibus, quibus efflagitabant et orabant imperialis urbis splendorem augeri, sese opposuit. Tantum enim abfuit ut horum votis obtemperaret, quinimmo abolevit et cassavit canonem illum de privilegiis Constantinopolitanae Ecclesiae, subtrahendo ab ipso Anatolio ea ordinationum jura quae sibi usurpaverat. Marcianus enim atque Pulcheria, a Christiana edocti pietate se ad imperium dumtaxat esse assumptos ut humanis et civilibus rebus praeessent, nulla ratione commoti sunt ob gravem repulsam a Leone acceptam, quae certe in eorumdem augustorum dedecus redundabat, cum ipsi aeque forte ac Anatolius, regiae urbis honorem atque splendorem augere exoptabant. Deinde, quo sensu generatim vera esse potest laudata Quesnelli assertio: S. Leonem non voluisse imperatoriae voluntati contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur, si jam pridem sui muneris partes impleverat, ipsamque synodum Chalcedonensem confirmaverat, in iis quae ad fidei decreta pertinebant? 6. De hac autem synodi confirmatione jam pridem a S. Leone facta, minime opus est consulamus Launoium, virum pontificiorum jurium subversorem, ad quem suos lectores Quesnellus remisit, sed S. pontificis epistolas percurramus. Primo enim in epistola 88 ad Julianum episcopum Coensem fatetur, jam implevisse quae imperator Marcianus ei suggesserat: Ut ad omnes fratres qui Chalcedonensi synodo interfuerunt scripta dirigerem, quibus placuisse mihi quae a sanctis fratribus nostris de regula fidei confirmata sunt demonstrarem; propter eos, scilicet, qui ad occasionem velundae perfidiae suae infirma vel dubia videri volunt statuta concilii quae nulla sunt consensus mei sententia roborata. Quid enim? An non si ex quodam falso colore, novoque praetextu, nulla consuetudine recepto, occasionem suae velandae perfidiae Nestoriani aut Eutychiani arripere voluissent, contendentes concilii statuta infirma aut dubia videri, quia pontificii consensus sententia minime roborata, Leo hanc contentionem rejecisset, tamquam a falso postulato derivatam? An dicere 529 praetermisisset injustam esse hanc arrogantiam? Ita quidem. Sed sanctus pontifex aliter respondit, dicendo jam pridem, post reversionem fratrum quos vice mea miseram, ad Constantinopolitanum episcopum epistolis dederim; ut si eas publicare voluisset, abunde ex ipsis potuisset agnosci quanto gaudio ea quae de fide sanxerunt approbarem. Epistola autem haec qua asseverat fidei synodalia decreta approbasse, legatorum quoque pontificiorum ad urbem regressus, referenda est ad mensem Maium praecedentis anni quadringentesimi secundi Herculano clariss. consule; et calumnia illa a malignis interpretibus nata, qua dubitabatur utrum quae in synodo Chalcedonensi de fide statuta erant approbaret, audita est, et in vulgus fuit sparsa anno sequenti, in Februario mense, cum jam Opilio consulatum agebat. Unde ergo colligit Quesnellus approbationis epistolam fuisse scriptam a Leone, « ne ex contemptu venerandae synodi ipse infamaretur, neve eo duce gloriarentur qui Chalced. synodi definitionibus obnitebantur. » 7. Jam pudet me diutius in eripiendis Quesnellianis nugis esse immoratum. Nam Leo ipse in epistolis ad calcem paginae annotatis, omnium turbarum, suspicionum falsique rumoris originem malis Anatolii artibus tribuit, quia cum in epistolis anni 452, in superioribus laudatis, synodi confirmatoriis ad ipsum C. P. episcopum scriptis, responsum contineretur quo istius ambitio comprimebatur, ignorari voluit (ait S. P.) quod de fraternis constitutionibus sentiebam, ne simul cognosceretur quod pro inviolabili Nicaenorum canonum auctoritate rescripseram. Parum absimiles loquendi formulas adhibuit scribendo ad Marcianum imperatorem, et Pulcheriam augustam, in quibus epistolis fatetur, quod, redeunte Luciano episcopo Constantinopolim, qui jam Romam venerat cum Anatolii epistolis, talia scripta ad Constantinopolitanum episcopum direxisset, quae evidenter ostenderent me ea quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant approbare. Sed quia in iisdem litteris ea quae per occasionem synodi male sunt attentata reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Et tandem ad Pulcheriam ait: Cum per Constantinopolitanum episcopum, cui laetitiam meam largiter indicavi, in omnium potuerit notitiam pervenire, quod scripseram, nisi maluisset meum gaudium tacere, quam repulsam sui ambitus publicari. Sic itaque exagitato Anatolio encyclicas epistolas synodi confirmatorias conscripsit, quae ut ad notitiam omnium sacerdotum Ecclesiarumque pervenirent, ipsius Marciani praeceptum auctoritatemque interpellat, sperans quod, omnibus dissentiendi occasionibus amputatis, apostolicae ubique doctrinae pax regnet et veritas. 530 ===CAPUT XI.=== Pro exstinguendis Eutychianorum reliquiis sanctus Leo omnem operam impendit. Maximo Antiocheno suae Ecclesiae jura custodire praecipit. Gravis controversia de cyclo paschali excitatur. Marcianus imperator moritur, et Leo tribunitius ad imperium assumitur. Eutychianorum seditio in Proterium Alexandrimum, in omnes catholicos, et eorumdem conatus pro abolendis Chalcedonensis concilii decretis. 1. Multa mihi adhuc superessent scribenda, si ordinata et stricta methodo, et S. Leonis epistolarum ordine servato, singula referre vellem quae in reliquis sui pontificatus annis in universalis Ecclesiae regimen, bonum et incolumitatem ab eo gesta sunt. Sed cum alia et alia occurrant quae longe a nostro instituto posita videntur, nec adversarii, cum quibus in praecedentibus negotium habuimus, gravissima motiva suppeditent novas instituendi congressiones, idcirco quasi currente sermone narrabimus quae ad Eutychianae haereseos reliquias exstinguendas ab eodem S. pontifice necessario stabilita et imperata fuerunt. Atque imprimis cum plerique monachi et monasteriorum archimandritae Eutychetis damnationem aegre tulissent, seditiones atque tumultus in populos excitare conabantur. Propterea S. P. operam dedit suis suggestionibus ut Marciani imperatoris edicto imperita eorumdem insania reprimeretur, et monasteriorum praesules Pulcheriae augustae reprehensionibus increparentur. Quia vero hujusmodi seditiones a monachis potissimum excitabantur, dum sacrilegas conciones contra fidem habebant, ideo imperialem etiam implorat potestatem, ut in posterum a praedicationis officio prohibeantur, ne ea (ait) quae ad sacerdotes pertinent sibi audeant vindicare. Sperat tandem imperatoris zelum contra parricidas Alexandrinos esse accendendum, ut nimirum agat, quod paci ecclesiasticae intelligit profuturum. 2. Antiochenae Ecclesiae rebus et juribus quoque prospiciendum esse censuit. Et quamvis eum non lateret quali quantaque puritate fidei Maximus polleret, tamen in ejus mentem revocat istius sedis praerogativas, et quemadmodum Christiana fides universo orbi annuntiata, speciali D. Petri magisterio, ipsi Antiochenae et Romanae Ecclesiae tradita fuisset. Confidens igitur S. pontifex quod divi Petri fundatoris institutis firmiter Maximus adhaereret, non tantum ejus animum excitat ad propulsandam omnem Nestorianam et Eutychianam ipsaniam; sed praeterea eidem omnes Orientis Ecclesias sibi subjectas, ne pravis iniquisque erroribus labefactentur et corrumpantur, commendat: Cum te (ait) his deceat sacerdotali auctoritate resistere, nosque saepius de profectu Ecclesiarum relationibus quid agatur instruere. Pari ratione eum hortatur apostolicae sedis fieri consortem, sollicite tuendo privilegia tertia, quae in nulla umquam ambitione minuantur, paulo infra subjiciens: Etsi enim diversa nonnunquam sint merita praesulum, tamen jura permanent sedium; quibus etsi possint aemuli perturbationem aliquam fortassis inferre, non tamen possunt minuere dignitatem. Pravos hic ambitus Anatolii conatus taxare voluisse, et Maximo persuadere ut totis viribus se opponeret quidquid Antiochenae Ecclesiae privilegia aut infringere aut elevare poterat, etiam ex subsequentibus verbis 531 innotescit. Siquidem addidit: Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit, propriis litteris studeas explicare, ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus. At forte voluisse adhuc S. Leonem molliter reprehendere Maximum episcopum Antiochenum, illumque in posterum magis cautum reddere in procuranda Nicaenorum statutorum observantia, mea opinio est. Is enim anno 450 nimis facile indulsit Eustathii Berytensis studiis, et ambitui in perniciem Ecclesiae Tyriorum hujusque metropolitae Photii. De qua re fuit in Chalcedonensi synodo postulatus actione 4, ut ipsi vidimus in cap. 4 hujus lib., pag. 468. Nam S. Leo in subsequenti suae epistolae capite, quamdam generalem regulam subjiciens, ait: Quod si quid a quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacumque synodo vel tentatum est, vel ad tempus videtur extortum, nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis, et facilius erit quarumlibet dissensionum pacta dissolvi, quam praedictorum canonum regulas ulla ex parte corrumpi. In hac igitur regula recensenda, ut diximus, valde probabile est S. Leonem nimiam Maximi Antiocheni facilitatem seu indulgentiam taxare voluisse, qua Eustathio permisit se subtrahere a metropolitico jure Ecclesiae Tyriorum, cui Berytensis Ecclesia a prima sua origine fuerat subjecta. Conjecturam nostram corroborant cum Eustathii tum Photii verba in actione quarta descripta, de quibus ipsi in superioribus jam verba fecimus. 3. Gravis eodem anno controversia de Paschate celebrando exorta est. Quam ut dirimeret, memor (ait) dispensationis creditae, Marciani imperatoris studiis petiit adjuvari, ut in ea observantia, quae certa semper ratione variatur, nihil possit erroris incurri. Curam paschalis cycli Alexandrino episcopo olim esse demandatam asseverat. Sed quia subjicit: Sanctae memoriae Theophilus. Alexandrinae Ecclesiae episcopus, cum hujus observationis annos centum numero collegisset, septuagesimi sexti anni paschale festum longe aliter quam alii decreverant tenendum esse constituit. Totius enim hujus magnae controversiae motiva recenset, et ne mutabilis lunaris cursus erroris causam praeberet, imperatorem hisce verbis compellat: Obsecro clementiam vestram, ut studium vestrum praestare dignemini quatenus Aegyptii, vel si qui sunt alii qui certam hujus supputationis videntur habere notitiam, scrupulum hujus sollicitudinis absolvent, ut in eum diem generalis observantia dirigatur, qui nec paternarum constitutionum normam relinquat, nec ultra praefixos terminos evagetur. Julianum quoque episcopum Coensem apostolicae sedis vicarium, diligenter de eadem quaestione inquirere, et quanto citius etiam rescribere rogat. Summam quidem nostri S. pontificis sollicitudinem in definiendis iis ritibus qui ad paschalis festi solemnitatem pertinebant, ut nimirum omnes fideles in eamdem observantiam convenirent, non tantum duae praecedentes epistolae patefaciunt, verum etiam nobis indicatum est ex paschali canone diligenter hac de causa conscripto a Victore Aquitano, qui de mandato ejusdem S. pontificis ab Hilaro Romanae Ecclesiae archidiacono interpellatus fuit, ut cyclum paschalem in tabulas redigeret, et, explicatis discordiae causis, quae in diverso supputandi modo occurrebant, tandem quid magis veritati congruebat patefaceret. Victorius ergo Aquitanus, seu, ut alii volunt, Victorinus, vir fuit summa pietate praeditus, et in mathematicis calculis perquam exercitatus, impositum ab Hilaro opus aggressus est, et perfecte absolvit. Illudque omnium primus publici juris fecit, eruditissimis quidem commentariis adornatum, cl. Aegidius Bucherius soc. Jesu, atque ipsi iterum ad Vaticanorum codicum lectiones emendavimus, 532 ut inter Leonina Opera debitum locum obtineat. Non arbitror quidem hocce nostrum consilium improbari posse ab iis qui laudatum canonem quandoque lustrantur. Nam praeter quod Victorius eum conscripsit pontificiis mandatis obtemperare cupiens, gravissimam tandem etiam quaestionem de Paschate in antiquis cyclis duplici designatione notato solvit scribendo: Quod non meo judicio aliquid definitur, sed pro Ecclesiarum pace apostolici pontificis electione servatum. Quatenus nec ego quod ad meum pertinebat officium praeterirem, et in ejus constitueretur arbitrio, qui universali Ecclesiae praesideret, quinam potissimum dies in tali conditione solemnitati praecipue deputetur. Ad hanc gravissimam dirimendam quaestionem, etiam suum laborem insumpsit de imperatoris Marciani mandato Proterius Alexandrinus, vix ad illam Ecclesiam regendam assumptus, qui scribens ad nostrum sanctum pontificem, centenalem Theophili laterculum librarii aut mendosi codicis vitio corruptum affirmat, et propterea nusquam esse recedendum a centenario annorum cursu ejusdem beatissimi patris et episcopi nostri Theophili, qui antiquorum paginis omnino concordat. 4. Jam vero intelligo me animo alienatum a constituto proposito extra terminos Eutychianae haereseos vagatum abiisse; et, quasi inconsulto Leoninarum epistolarum ordinem et numerum sequendo, in eam gravissimam incidisse quaestionem, quae diu multumque pontificis animum torsit, quaeque gravissimos nodos in se continet, nec facile solvendos ab iis qui etiam in mathematicis calculis et supputationibus faciendis sedulo versantur. Quod autem quaestio haec pontificium animum graviter agitaverit, ex aliis et aliis ejusdem epistolis conjicitur. Quod spectat itaque ad Anatolii res, et ad Eutychianorum superstites reliquias, horumque nefarias artes, superest tandem ut describamus. Anatolius imprimis gravissime ab imperatore Marciano increpatus ad optimam frugem redactus est, quem in suam gratiam S. Leo se recepturum esse spondet, dummodo canonibus satisfaciat, et sacerdotum jura non convellat. De qua sponsione cum certus factus fuisset, idem Anatolius non distulit suas epistolas scribere ad S. pontificem, in quibus humillime de intermisso epistolarum commercio conqueritur; quod sane magnae anxietatis et doloris augmentum eidem attulerat, cum desiderasset frequentius potiri pontificiis affatibus. Protestatur se esse paratum obediendo complere quae vestris omnifariam perfectissimis sensibus placita videbantur. Cujus quidem rei plura in praesentiarum exhibens testimonia, primo ait Aetium et archidiaconi ministerio dejectum in priori loco, atque honore ecclesiastico jam esse restitutum; Andream vero, qui archidiaconi dignitate fuerat honoratus, jam ab Ecclesia esse separatum, et gradu dejectum, quia contra S. Flavianum pro Eutychis partibus decertaverat: quamvis excusationibus plurimis et subscriptionibus propriis, quas epistolae sanctitatis vestrae subdiderant, jam viderentur satisfecisse praeteritis. Duo alia praeterea suae resipiscentiae argumenta in hac epistola profert. Alterum pertinet ad initam pacem et summam conjunctionem quam cum Romano pontifice Leone in posterum habere et inviolabili nexu conservare desiderat. Alterum vero respicit praecedentem sui ambitus culpam, quam a se amolitur, eamque in cleri sui episcoporumque Orientalium studium refundit. Illud unum addens, quod Quesnelliana et Launoii commenta maxime evertit, affirmando Chalcedonensium gestorum vim omnem et confirmationem auctoritati apostolicae sedis fuisse reservatam. Cum et sic (ne inepte fabulari videar Anatolii verba subjicio) cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata. 533 5. Hisce ergo litteris acceptis non distulit S. Leo responsum dare Anatolio, et nihil minuens de pontificia majestate, firmum incommutabileque propositum in ejus mentem revocat, quo curae communis gratiae debuisset studere, ne ullam anxietatem sibi ingereret. Subjicit se optasse in ecclesiasticis curis talem habere consortem quales erga apostolicam sedem quamplurimi ejus praedecessores se exhibuerunt, quos inter expresse nominat Joannem Chrysostomum, Atticum, Procum, atque Flavianum. Laudat eum praeterea, quod quaedam in officiis clericorum male gesta correxerit, et Aetium presbyterum in gratiam affectionemque revocaverit, et Andream ab archidiaconi actione submoverit. Verumtamen indulgentiam quamdam adhiberi cupiens cum iis qui quondam Nestoriana et Eutychiana haeresi fuerant infecti, et contra Flavianum decertaverant, eidem Anatolio demandat veniam dare, si exsecrabilia dogmata condemnent, et correctionis argumenta exhibeant. Ait enim: Andream sane, qui rationabiliter archidiaconi est privatus officio, et Eufratam, qui sanctae memoriae Flaviani, ut comperi, improbus exstitit accusator, si professionibus plenissime scriptis non minus Eutychianam quam Nestorianorum exsecrabile dogma condemnant, quorum venia est praestanda correctis, presbyteros consecrabis. Et paulo infra, loquens de caeteris pari errore inquinatis, subdit: Si veniam simili professione cum satisfactione deposcunt suis ordinibus reformarentur, his tantum ad officiorum primatum admissis, quos ab omni errore liberos fuisse constiterit. 6. Pontificiae quoque auctoritatis majestatem conservans, gradum facit ad disserendum de epistolarum intermisso commercio, quod causa ambitus abruperat, cum laudatum canonem 28 auctoritate sancti Petri prorsus cassaverat atque aboleverat. Et desiderans quidem in Anatolio majorem sinceritatem in culpa agnoscenda, majoremque efficaciam in ea detestanda, aperte fatetur praefatam culpam ad sola Constantinopolitanorum clericorum consilia non debere transferri, quod sine tua voluntate (ait) non potuit tentari. Quia sicuti in mala suasione delinquitur, ita et in mala confessione peccatur. Subjicit deinde non esse sibi ingratum, quod eum displiceret, quod jam placere non poterat. Quam secutus persuasionem, veterem gratiam ei promittit, maxime principis Christiani attestatione suffragante. Sibi quoque concinit S. pontifex in alia epistola eadem die scripta ad Marcianum imperatorem, expresse affirmans, Anatolium in suam gratiam recepisse, quia per omnia me clementiae vestrae parere delectet. Subdit praeterea: Amabilem, fidumque se praebeat, et ab ea, quam illi spondeo charitate nulla se deinceps varietate dissociet, eos sibi sincera affectione conjungens quos catholicae fidei probavimus defensores. Interim autem Constantinopolitanae Ecclesiae majori bono atque tranquillitati prospiciens, imperatorem rogat ut Carosus monachus nimis imperitus, nimisque perversus, qui, ut comperi (ait), multorum corda subvertit sua venena pietatis vestrae beneficio ultra non exerat, qui nimis audacter haereticorum exstinctos conatus redivivos fieri quaerebat, perfidiam Eutychianam defendendo, et synodalem auctoritatem violando. Et quidem nec inutilis, nec optato effectu vacua fuit S. pontificis deprecatio, nam sequenti anno 456, tertio idus Februarii, debitas gratias eidem imperatori Marciano rependit, quod Carosum illiusque socium Dorotheum, qui haeretica pravitate in multorum perniciem damnatos tuebantur errores, ex antiquis eorum monasteriis expulerit, jubendo apud eos degere, quibus nocere non possent, quod ut spero multis remedio erit, quos a perversis doctoribus liberastis. At Carosum tandem sincera fidei confessione haereseos virus ejecisse, credidit S. P. e relatione a Juliano Coense accepta. 534 Sed eum adhuc ecclesiastica fuisse communione privatum, ob quasdam cum Anatolio discordias, eadem in epistola nobis indicatum est. Quarum quidem discordiarum originem aut inquirere aut referre ad nostrum haud arbitror pertinere institutum, cum ad exitum perducere dumtaxat intendamus, eas in D. Leonis Opera Exercitationes, quae ad Eutychianam haeresim et historiam pertinere cognovimus. 7. Maximam quidem ergo injuriam subirem, si qui, ad praesentem hanc meam scribendi methodum attendentes, vitio dare vellent quod prorsus narrare praeterierim gravissimam illam cladem Romano Occidentali imperio illatam, ob quam Urbs ipsa a Vandalis capta, incensa atque direpta fuit. Haec itaque clades tanta tristitia et moerore sancti pontificis animum affecit, ut prorsus eo tempore Orientalium rebus vacare non potuerit. Immo, Quesnello etiam teste, intermisso omni epistolarum commercio, totus fuit in reparanda civitatis et ecclesiarum strage, et annum fere integrum dare debuit ut afflictae patriae necessitatibus opitularetur. Nullam tamen de hac clade Urbi a Vandalis illata in suis epistolis S. Leo facit mentionem. Dumtaxat in orationibus ad R. populum habitis paucis eam descripsit. Verumtamen, eam timuisse, et jam a quinque annis prophetico quodam spiritu praenuntiasse, ipsi, ex epistolis ad Marcianum imperatorem, et ad Pulcheriam augustam, quando Chalcedonense concilium adire rogabatur, jam in praecedentibus observavimus. Neque vero sola haec Urbis direptio a Barbaris facta pontificium torsit animum; verum etiam hujus moerorem maxime auxit Marciani imperatoris optimi principis obitus, qui quoadusque vixit omnino pendebat a S. pontificis insinuationibus, monitis atque suggestionibus, quin umquam ab ipsius nutibus resiliret. Is ergo in imperio sex annis, et totidem mensibus, duobus aut tribus diebus consumptis, ex hac luce migravit. Cui Leo tribunitius ex senatu-consulto communi calculo in imperio successit. Marciani tamen obitus Eutychianis in Aegypto aliisque in Orientalium provinciis delitescentibus occasionem dedit ut in catholicos episcopos irruerent, contenderentque audacissime Chalcedonensia gesta esse retractanda, novumque habendum concilium ut fidei causa discuteretur. Prae caeteris audaciores facti sunt Alexandrini, qui Dioscoro etiam vita functo semper adhaeserunt; quibusque maxime invisus erat sanctus Proterius episcopus catholicus, omni virtutum genere ornatus. In hunc ergo irruere non exhorruerunt eidem sacrilege caedem inferentes, et, maximis commotionibus tum in tota Aegypto tum etiam in Constantinopolitana Ecclesia excitatis, quasi sibi blandiebantur intentum posse consequi finem, si a novo imperatore hujusque ministris aliquid praesidii obtinuissent. At prava spe decepti fuerunt. Leo namque, habito nuntio quod ad Orientis imperium Leo tribunitius fuerat assumptus, suis epistolis eidem gratulatur, paginae suas adjiciens supplicationes, ut catholicae fidei rebus praesidium praestaret, ne Alexandrina potissimum Ecclesia, haereticorum furore vexata atque impugnata ad plenum exitium perduceretur. Quod opus (ait) virtutibus vestris gloriaeque conveniens celerem a Deo placitum habebit effectum, si sanctam Chalcedonensem synodum, de Domini Christi incarnatione firmatam, nulla permiseritis retractatione pulsari. Neque vero Leonem augustum omnes Eutychianorum conatus latebant; cum isti jam post Marciani obitum novum imperatorem multis variisque molitionibus circumvenire curassent, ut in eam sententiam veniret de Chalcedonensi synodo abolenda, quorum improbos ausus summa prudentia et religione qua pollebat prorsus irritos reddiderat, etiam antequam a sancto pontifice supplicaretur. Istius autem facti notitiam multorum relatione S. Leo acceperat. Et propterea nunc eum exorat non moveri a tanta animi constantia, sed fortius in ea persistere, subdens: Unde quod negandum illis sponte vidistis, gloriosum vobis universali Ecclesiae me supplicante concedere, et incommutabiliter perpetuoque 535 praestare, ut quae secundum Evangelium Christi, et praedicationis apostolicae veritatem omnibus retro saeculis una fide unaque intelligentia roborata sunt, nulla ulterius possint actione convelli. Epistolam hanc tandem claudit, suggerendo imperatori necessitatem consulendi reparationi pacis Alexandrinae Ecclesiae, et per catholicos sacerdotes (ait) talem providere jubere pontificem, in quo et in actus probitate, et in fidei professione, nihil possit reprehensibile reperiri. 8. Anatolii autem Constantinopolitani episcopi persuasione praecedentem epistolam ad novum imperatorem scriptam fuisse, perspicue S. P. indicat, rescribendo ad eumdem Anatolium. Ab isto enim plenam acceperat relationem eorum quae apud Alexandriam in Christianae religionis opprobrium contigerunt, quaeque ab improbis Eutychianis moliebantur ut Chalcedonensis concilii decreta abolerentur, sed horum insidias strenue repulsas fuisse ab ipso imperatore. Nunc ergo Anatolium laudat ob curam quam impendit in Ecclesiarum bonum, poscendo ut pontificiis precibus imperialis opitulatio quaereretur, pro iis remediis adhibendis, quae et vulneribus sanandis, et ad haereticorum audaciam frangendam necessaria videbantur. Hunc praeterea admonet de epistolis hac de causa jam scriptis ad imperatorem. Atque tandem subjicit: Superest ut fraternitas tua ex opportunitate praesentiae fidelissimi imperatoris animum studeat enixius deprecari de statutis synodi Chalcedonensis sine ulla retractatione servandis. 9. Sed tantarum perturbationum causam et auctores nos referre oportet, ut reliqua intelligamus quae ad Eutychianam historiam pertinent, et in quibus apostolica S. Leonis sollicitudo versabatur explicemus. Liberatus diaconus rerum omnium seriem narravit dicendo post Chalcedonense concilium Dioscorum in Gangrena civitate exsulare fuisse coactum, et Alexandrinos episcopos et clericos, concilii Chalcedonensis auctoritate et imperiali Marciani mandato, novum episcopum eligere jussos fuisse, ut etiam ex Actis Chalcedonensibus ipsi annotavimus. Collecti sunt ergo nobiles (ait Liberatus) ut eum qui esset vita et sermone pontificatu dignus, eligerent . . . . Cum super hoc multa dubitatio processisset, volentibus civibus neminem penitus ordinare, ne adulteri viderentur (Dioscoro quippe vivente), tandem omnium sententia in Proterium declinavit, cui etiam Dioscorus commendaverat Ecclesiam, qui eum archipresbyterum fecerat. Proterii igitur in Alexandrinum episcopum electio et subsecuta ordinatio causa fuit maximi schismatis, cujus auctores simulationibus secretas eorum molitiones occulere nisi sunt, quoadusque Marcianus in imperio fuit superstes. Sed, eo vita functo, Egyptii fidem facile expugnari posse crediderunt, seditionem diu animo conceptam excitantes. Nam Timotheus Aelurus, et Petrus Moggus diaconus, ambo a Dioscoro ordinati, urbem circumcursantes, plebem novitatum avidam coeperunt sibi conciliare, et collectis turbis haereticorum, quae Dioscorum sequebantur, et ascitis duobus episcopis ob apertam haeresim jam sacerdotio privatis, Timotheus Aelurus seditionis princeps episcopus ordinatur, Proterii sedem invadit, legitimo pastore expulso. At Proterius Eutychianorum furorem evadere cupiens se in baptisterium recepit. Quem locum satellites Timothei invadere non exhorruerunt, ipsum Proterium occidentes, unco trahentes per vicos ejus cadaver, quod laniatur, ejicitur, et funus ejus incenditur, sparguntur cineres ejus in ventos. Rem totam narrat Liberatus diaconus capit. 15, addens. Ab isto ergo Timotheo duo episcopi Alexandriae coeperunt esse. Et idcirco populus, et clerus in duas factiones contrarias divisi, alii Chalcedonense concilium defendebant, alii vero gravius apud imperatorem 536 Leonem instabant ut Chalcedonensis synodus tolleretur. At imperator (subjicit Liberatus) ambarum partium supplicationes legens, et considerans nimis esse grave vexari tanto itinere (novum concilium Eutychiani petebant) sacerdotes, quorum aut aetas, aut infirmitas, aut paupertas hunc laborem subire prohibebat, impossibile judicavit eos congregari. Sed scripsit singularum civitatum episcopis de utroque negotio; nimirum de ordinatione Timothei Aeluri, atque de supplicationibus sibi factis pro abolendo synodo Chalcedonensi. At divina dispositione factum ut episcopi omnes qui ad synodum Chalcedonensem convenerant sine ulla prorsus haesitatione statim rescriberent: Chalcedonensem synodum usque ad sanguinem vindicandam, eo quod non alteram fidem teneret quam synodus Nicaena constituit. Timotheum vero non solum inter episcopos non haberi, sed etiam Christiana appellatione privari. Nescio tamen cur Liberatus praecedentem hanc rerum gestarum seriem fideliter describens, penitus referre omiserit quae a S. Leone gesta sunt pro inviolabili Chalcedonensium decretorum observantia, et pro amovendo ab Alexandrina sede Timotheo Aeluro, et abolendo diro illo schismate quod Ecclesiam illam affligebat et ad exitium catholicam fidem perducebat. Neque enim pontificis nostri gesta Liberatum latere poterant. 10. Nam interea dum Alexandrina Ecclesia in alto fluctuabat haereticorum et seditionum tempestatibus, S. Leo pontifex satagebat catholicorum constantiam excitare, datis hac causa novis epistolis, vel ad Julianum episcopum Coensem, vel ad Basilium nuper ad episcopatum Antiochenum assumptum, vel ad Euxitheum Thessalonicensem, vel ad Juvenalem Jerosolymorum, vel ad omnes metropolitas Orientalium Ecclesiarum, omnes singulosque adhortans ut sancta et strenua constantia sceleratorum ausibus se opponerent, ne in quoquam nostrum communis fides aut trepida inveniatur aut tepida; certo sibi persuadens quod si episcopalis constantia a synodi Chalcedonensis definitionibus non recederet, jam Clementissimus et Christianissimus princeps libenter (ait) tuebitur sententiam suam et quod sponte jam praestitit, multo magis rogatus efficiet, ne bene finita atque composita aliqua possint novitate violari. Neque fidei catholicae tuendae ardor et studium penitus exstinguendi mala quae Alexandrinam opprimebant Ecclesiam pontificium excitarunt animum ad encyclicas scribendas epistolas, et imperatorem rogandum ne aures praeberet nefariis Eutychianorum petitionibus; sed praeterea Julianum Coensem et Aetium presbyterum sollicitat, ut quanto citius pontificia scripta ad unumquemque episcoporum metropolitarum facerent pervenire, ut toto conatu novitatibus resisterent. Mirari deinde se subjicit quorumdam calumniatorum audaciam, qui, nodum in scirpo quaerentes, epistotam pontificiam scriptam ad Flavianum, ab omnibus tamquam fidei regulam acceptatam, accusabant tamquam obscuram sensu, vel sermone ambiguam, quasi quod ipsius epistolae assertiones ex evangelica et apostolica doctrina non essent derivatae. Miror sane (inquit) calumniantium vanitati aliquid adhuc in epistola mea, quae toto mundo placuit, obscurum videri, ut de ea putent aptius exponendum; cum illius praedicationis tam plena et solida sit assertio, ut nihil accipiat vel in sensu vel in sermone novitatis. Quia quidquid a nobis tunc scriptum est ex evangelica et apostolica probatur sumptum esse doctrina. Quam calumniantium vanitatem volens refellere, et evidentissime probare novis expositionibus locum superesse non posse, quas Eutychiani fieri petebant, ad vulnerandam saltem Chalcedonensis synodi auctoritatem, Aetio suo vicario exemplaria litterarum quas Galli et Itali ad se scripserant misit, ut ostenderet omnes etiam Occidentis 537 episcopos summa consensione eamdem profiteri doctrinam. Exemplaria quoque litterarum quae Galli ad nos atque Itali Episcopi concordi credulitate miserunt pariter direximus, ut quam etiam illorum nobiscum sit fides una non lateat. Digna haec quidem erant ut a Liberato diacono Eutychianistarum historiam scribente leviter saltem indicarentur. Et quemadmodum ipse minime dissimulare poterat quae a S. Leone gesta fuerant ad latrocinale Ephesinum abolendum, Dioscori et Eutychetis impietatem coercendam atque damnandam, et demum etiam explicavit studium quod adhibuerat ad catholicam fidem in oecumenico Chalcedonensi concilio firmandam; ita quoque paucis eum describere oportebat quanta qualiaque noster S. P. fecerat, cum pro sustinendis ejusdem concilii decretis, tum pro reparandis iis gravissimis malis, quae post Marciani mortem, ob nefarias Eutychianorum molitiones, Alexandriam, Aegyptum et ipsam Constantinopolitanam Ecclesiam quoque dire cum catholicae fidei exitio vexabant. Jam vero Liberato Carthaginensi diacono veniam demus, qui quamvis in conscribendo Breviario de Nestoriana et Eutychiana haeresi prae manibus habuisset synodorum gesta, et SS. Patrum epistolas, ut ipse in praefatione hujus opusculi asseverat, tamen non omnem diligentiam servavit; et in causa de qua agimus potius animo intendebat referre gravissimum illud Alexandrinorum schisma, quam indicare apostolicae Romanae sedis studium et gravissimos conatus ut illud comprimeret et repararet. 11. Caeterum Liberatum minime latere poterant quae S. Leo fecerat, ante et post Proterii mortem, pro eludendis Alexandrinorum nefariis artibus, horumque Ecclesiam ad perfectam tranquillitatem et pacem inducendam. Acceptis namque a Proterio epistolis suae ordinationis indicibus ad eumdem rescribere haud distulit, et orsus a gratulationis officiis, ait: Laetificaverunt me litterae dilectionis tuae, quas frater et coepiscopus noster Nestorius (Beda habet Nectarius) pio adoptavit affectu. Oportebat enim ut ab Alexandrinae Ecclesiae praesule talia scripta ad sedem apostolicam mitterentur, quae ostenderent magisterio beatissimi Petri apostoli hoc ab initio per beatum Marcum ejus discipulum didicisse: Aegyptios, quod constat credidisse Romanos. Multis deinde eadem epistola suam doctrinam in epist. ad Flavianum contentam defendit adversus haereticorum calumnias; quam legi optat frequenti concione, ut Alexandrinos de sua doctrina faciat certiores. Atque tandem jubet ut allata Patrum testimonia cum sua epistola publice conferat, qua palam fieret eum Nestorium pariter et Eutychetem damnare. Specialem ergo curam Romanum pontificem de Alexandrina Ecclesia semper habuisse, variis argumentis in harum Exercitationum cursu ipsi jam observavimus, quae quidem tanto magis augebatur, quanto majores erant necessitates quibus premebatur, et R. pontificem prospicere oportebat. ===538 CAPUT XII ET ULTIMUM.=== Summum tandem studium usque ad vitae exitum S. Leo adhibuit in firmandis Chalcedonensibus decretis, in reparanda Alexandrinae Ecclesiae clade, et in haereticis Eutychianis exstinguendis. 1. Verbis haudquaquam explicare possemus S. P. Leonis studium in reparanda Alexandrinae Ecclesiae clade, nisi ejusdem agendi ratio post Proterii mortem adhibita perspicue illud patefaceret. Sed praeter momenta illa quae jam in superioribus ad hanc veritatem ostendendam a nobis adducta sunt, et alia supersunt ex quibus apprime cognoscimus S. Leonem reliquos suae mortalis vitae dies insumpsisse ut omnes Eutychianos conatus et molitiones eluderet, compesceret, attereret; Chalcedonensem synodum tueretur; catholicam fidem sustineret, et orthodoxos episcopos oppressos, et seditiosorum factione exsulatum abire coactos, ab aerumnis quas patiebantur eximeret. Colligimus id potissimum ex epistola tertia quam scripsit ad Leonem augustum, qua primo ei gratulatur quod Chalcedonense concilium custodire voluerit; et gradum faciens ad pertinaces et insidiosas haereticorum contentiones, postulat ut pro Christianae reipublicae, et imperii incolumitate et bono, regia potestate utatur ad eos compescendos atque frenandos. Cujus pertinax (ait) et insidiosa contentio illico conquiescet, si imperiali potestate frenetur. Voluisse autem S. pontificem imperatori consulere, Alexandrinos haereticos in exsilium pellere, aliisque poenis multari, indicant verba subsequentis epist. scriptae ad Aegyptios episcopos catholicos; qui, post Timothei Aeluri ordinationem, relictis suis sedibus, venerant Constantinopolim, solamen atque praesidium quaesituri. Eos autem pro fide extorres pontifex consolatur, et ut pro incarnationis mysterio patienter adversa tolerent hortatur, sibi persuadens: Ut per vestram patientiam (ait) multorum devotio roboretur, et cum gloria venerandi principis Alexandrina Ecclesia, depulsis haereticis, antiquam recipiat dignitatem. Pontificis autem voluntas non plene suum effectum assecuta est, nescio an ob nimiam imperatoris clementiam, vel ob Anatolii desidiam, quibus factum est ut etiam inter Constantinopolitanos clericos nonnulli haberentur qui Alexandrinis latronibus adhaerebant, et Eutychiana dogmata imbiberant, maximo Chalcedonensium decretorum contemptu et injuria. Quae cum S. pontifex rescivisset, arrepto calamo, primo litteras dat Anatolio Constantinopolitano: excitat ejus vigilantiam contra haereticorum conatus: eum arguit, ut inter dilectionis tuae quidam esse dicuntur qui adversariorum conniveant pravitati, et vasis irae vasa misericordiae misceantur. Tum Anatolii vigilantiam urget, ut severitate congrua coerceat atque investiget haereticos, ita ut quibus prodesse non potuerit correctio, non parcat abscisio. Atque denique in hujus mentem revocat illud Evangelii mandatum: Ut si nos oculus, aut pes, aut dextra scandalizaverit manus, a compage corporis auferatur; quia melius sit his in Ecclesia officiis carere membrorum, quam cum ipsis in aeterna supplicia ire. Fortius quidem urgere Anatolium hujusque vigilantiam excitare quaesivit alia epistola paulo post ad eumdem scripta, cujus determinatum tempus haudquaquam definire possumus, cum consulari nota careat. Est enim inter Leoninas 126. 2. Tum recenter S. pontifex ab Anatolio litteras acceperat, quibus Alexandrinae Ecclesiae lacrymabilem statum expresserat, ipsius tamen 539 atrocia facinora epistolarum paginae explicare non potuerunt. Maximo autem dolore id cognovisse asseverat. Sed quoniam locorum maxima distantia et Eutychianorum impetus Leoni non permittebant effrenem eorumdem frangere contumaciam, cum omnes ecclesiasticas leges et poenas non reformidarent; idcirco suggerit Anatolio ut supplicare non desinat imperatorem, et crebris suggestionibus poscere ut quamprimum a pervasoribus suis Alexandrina Ecclesia liberetur. Sibi praeterea consolationem allatam fuisse asseverat ex relatione accepta: quod ex omni numero episcoporum qui Aegyptianis dioecesibus praesunt solum dudum damnati potuerunt quatuor inveniri, qui Timotheo et impietate haereseos et sceleris latrocinio jungerentur; qui ad petendam synodum admitti nullatenus possunt, etiamsi de solo haeretico arguerentur errore. Catholicos deinde episcopos ex Aegypto profugos, qui Constantinopolim convenerant, imperatori commendasse, ut opem obtinerent, testatus est. Tandem in ipsum Anatolium stylum convertit, huncque vehementer arguit quod Attici Constantinopolitani presbyteri contumaciam non represserit, qui ad eam insolentiam profecit, ut in ecclesia contra catholicam fidem et Chalcedonensem synodum ausus fuerat disputare. Cogor (ait) vehementius de tua dissimulatione causari. Minaturque se pro sua auctoritate facturum, si detrectet illum Andreamque socium suae impietatis a communione abscindere. Quem nos, si fieri potest, emendari malumus, quam perire. Qualia vero emendationis argumenta praescribat, ex subsequentibus intelligimus. Vult enim Leo ut de eo loco, unde contra catholicam fidem multa disseruit, aperte nunc ipsius fidei praedicator appareat, et nihil Eutychiani dogmatis praetermittat, quod non manifestatione suae professionis Christiano populo audiente condemnet. Graviter tamen hoc objurgationis genus Anatolio displicuisse, quasi res suae Ecclesiae non curaret, et ea dissimularet quae ad fidei catholicae perniciem in Constantinopolitana contingebant Ecclesia, ex istius querimoniis innotescit. Moderate tamen Anatolii querimonias Leo accepit; illique ait inquirere delegasse utrum vera essent quae de Attico fama jactaret. Neque in aliquo (subjicit) honorem tuum laesi: cui discutienda ea quae ad me erant perlata commisi. Denique ad excludendam omnem suspicionem qua Atticus tamquam laesae fidei homo in omnium ore traducebatur, monet et mandat ut is non voce tantum sed propria subscriptione publice, quae in ecclesia, Christiano populo praesente, recitetur, Eutychianum damnet errorem, et Chalcedonensis synodi decretis apost. sedis auctoritate firmatis se adhaerere profiteatur. 3. Haec tamen controversia de Attico presbytero nova non erat. Nam S. pontifex jam scripserat ad imperatorem in C P. Ecclesia reperiri clericos ambiguae fidei, quos ab Anatalio ejici petebat, huncque arguebat quod negligenter ferret aliquos de fide perverse sentire et loqui. Quare imperatorem ita compellat, ad justitiam ultionis illum excitando, ne Constantinopolitanae Ecclesiae puritas obscuretur: In qua inveniuntur clerici quidam haereticorum sensui consonantes, ut intra catholicorum viscera assertionibus suis haereticos adjuvantes; in quibus deturbandis si frater meus Anatolius, cum nimis benigne parcit, segnior invenitur. Hinc ergo pontifex ipsum augustum rogat ut dignetur pro sua fide etiam istam Ecclesiae praestare medicinam, ut tales non solum ab ordine clericatus, sed etiam ab Urbis habitatione pellantur, Ne ulterius sanctus Dei populus perversorum hominum contagio polluatur. Leonis votis annuit augustus, Atticumque impulit ut de sua fide ad Rom. pontificem scriberet, et meditata professione omnem de sua doctrina suspicionem amoveret. Perfecit Atticus in speciem quod augustus jusserat; edidit Romamque misit confessionem fidei, sed valde obscuram et verborum ambage implicatam. Quam fidei 540 professionem cum S. pontifex lustrasset, seduloque ad verborum vim et significationem attendisset, eam taliter incertam esse judicavit, ut confirmaverit potius quam diluerit quidquid (ait) ad nos de eo fama pertulerat; cum si conscientiam suam voluisset probare sinceram, non Eutychen sibi odiosum fuisse, sed quod perfidiam ipsius reprobaret atque damnaret, debuerat confiteri. Illa ergo fuit Attici subdola agendi ratio, ut profiteretur sibi odiosum fuisse Eutychetem, cui anathema dicere non detrectabat, quin istius prava dogmata reprobaret. Quare S. pontifex volens ipsius vafritiem eludere, talem ab eo fidei professionem fieri postulabat, de qua umquam dubitare non liceret. Alias imperabat ut ipse et Andreas ejusdem criminis socius ab ordine et omni honore clericali amoverentur. Atticum vero (ait) et Andream, quorum nomina fratri et coepiscopo meo Anatolio missis ante litteris indicavi, quos a vestra laudabili fide dissentire cognovi (scribit ad presbyteros, diaconos et clericos Ecclesiae Constantinopolitanae) atque apertissime Eutychianorum connivere per fidiae, nisi prius hostilia dogmata propria voce ac subscriptione damnaverint, et fidem Chalcedonensi concilio roboratam, in ecclesia, populo Christiano praesente, se professi fuerint secuturos, ordinis sui honore priventur. Qualem tandem exitum Attici et Andreae causa obtinuerit, neque ex S. Leone, neque ex alio Christianae rei monumento potuimus investigare. Sed minime ambigendum est, aut eos, servatis omnibus conditionibus recensitis, suam perfidiam abjecisse; aut a catholicorum societate fuisse avulsos, et clericali honore privatos, cum numquam sanctissimus pontifex recesserit a decisis. 4. Restat jam tandem ut videamus quid de Eutychianis Alexandrinam Ecclesiam diripientibus factum fuisset, cum jam S. pontifex crebris suarum epistolarum suggestionibus opem ab imperatore petiisset, pro exturbando Timotheo Aeluro, illius sedis praedone et invasore; alioque habendo episcopo, qui catholicam fidem profiteretur. Leonem autem augustum suam opem et auctoritatem adhibuisse, ut res ad felicem exitum perducerentur, minime ambigendum est. Sed facile non potuit omnes Eutychianorum insidias praecavere, qui pro Ecclesiae et imperii rebus componendis novam synodum necessariam esse confingebant, quorum spem S. P. iteratis litteris frustraverat; qua amputata, saltem publicum colloquium petunt cum iis quos S. Leo maluerit. Aequa sane postrema haec Eutychianorum petitio videbatur iis qui subdolas horumce artes non intelligebant; potissimum cum petitio rumoribus comitaretur, hos sincere velle edoceri fidei veritate, opinionumque non ita esse tenaces, ut nollent emendare eas si falsatas esse demonstrarent. Per aulicos itaque ministros Eutychiani imperatorem adierunt, ut huic collationem persuaderent, qui circumventus ab aliorum consiliis, scribit ad S. Leonem, affirmando synodum frustra peti postquam synodo Chalcedonensi finita controversia erat, quia perfectio incrementum et adjectionem plenitudo non recipit. Quae verba S. Leo in suam epistolam transtulit, imperatoris sententiam laudando. Ea ergo humanitate animique promptitudine qua solebat statim S. Leo imperialibus epistolis dedit responsum, et, manifestato sui animi gaudio, imperatori gratulatur: Cum clementiae vestrae (ait) excellentissimam fidem augeri . . . . . . agnosco. Fidei soliditatem supra firmissimam petram aedificatam praedicat, a qua procul omnium opinionum varietates arcendas esse asseverat, ne ingrati divinae misericordiae muneribus inveniamur, et tamquam nulla sint quae adepti sumus, contraria potius exspectamus. Nam (subjicit) quae patefacta sunt quaerere, quae perfecta sunt retractare, et quae sunt definita convellere, quid aliud est, quam de adeptis gratias non referre, et ad interdictae arboris cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere? 541 Negat praeterea se communionem habere velle cum haereticis, qui de argumentationum suarum versutia gloriantur, ut Evangelio Christi contradicant. Sed confidens per omnia de imperiali pietate, se missurum spondet aliquos legatos, non ut disputent cum Eutychianis, sed eos instruant, quia de rebus apud Nicaeam, et apud Chalcedonam, sicut Deo placuit definitis, nullum audemus inire tractatum. Sub finem epistolae labentem Alexandrinam Ecclesiam eidem commendat, ut, ejectis ex urbe parricidis, eam tandem in libertatem vindicet. Praecedens laudata S. Leonis epistola, labente mense Martio scripta fuit, Leone et Majoriano consulatum agentibus, quod in annum 458 incidit. Sed non statim misit legatos quos se missurum esse spoponderat. Nam ex subsequenti epistola, quam scripserat decimo sexto kal. Septembris ejusdem anni, intelligimus tum solum dirigere deliberasse Domitianum et Geminianum episcopos, qui pontificias partes agentes Ecclesiae pacem quaererent, quin bene definita ad novum tractatum revocare permitterent. Addit omnino vitandas esse disputationes quascumque cum fidei negotia tractantur, et exemplum Christi adducit, qui Evangelii doctrinam cunctis nationibus annuntiandam, non oratoribus atque philosophis, sed hominibus piscatoribus atque humilibus commisit. Cui exemplo Eutychiani repugnabant, dogma in synodo definitum in disputationem adducere contendentes. Instabat Leo tandem apud imperatorem, ut benignas aures praebere vellet legatorum suggestionibus, quos miserat non disceptaturos cum damnatis, sed supplicaturos vobis tantum pro catholicae fidei firmitate, quin parricidis Alexandrinis omni indulgentia indignis humana remissio concedi posset, cum ille solus exorandus esset, qui talia potest digne plectere, et solus ineffabili misericordia relaxare. Cum Eutychianis vero Timothaei Aeluri partibus adhaerentibus aliam et aliam oeconomiam ecclesiasticam servari jubet; videlicet, correctis poenitentiam non negandam mandat, obduratos vero sub synodali sententia remanere vult. 5. Occasione hujus legationis aliam scripsit epistolam ad eumdem imperatorem, quae apud Quesnellum 134 est, sed in veteribus editionibus est 97. Continet haec epistola, ut annotavit etiam Quesnellus, prolixiorem diligentioremque de mysterio incarnationis tractationem. Plurima amplissimaque habet subjecta SS. PP. testimonia, quibus Eutychis error jampridem damnatus ostenditur. Sed in fine hujus epistolae in imperatoris mentem revocat nihil esse congruentius imperii potestate, quam ut paci Ecclesiarum Domini tua constitutione prospicias, et in omnibus tibi subditis Dei dona defendas, neque ulla ratione patiaris per invidiam diaboli ministros ipsius in cujusquam saevire perniciem. Quod diu desideravit Leo tandem assecutus est. Nam imperator, pontificiorum legatorum suggestionibus auditis, secumque ea animo revolvens quae S. pontifex ad eum in aliis et aliis scripserat epistolis, sapienter deliberavit non amplius ferre gravissimam Alexandrinorum dissensionem, impiumque Timotheum retinere sedem illam quam invaserat; suam potestatem episcoporum auctoritati adjunxit, jubendo quod jam condemnatus Timotheus ab episcopatu abiret. Quemadmodum enim res contigerint ex monumentis, quae supersunt non sincere apparet. Quesnellus, qui a suo systemate numquam recessit, sibi imaginatur Constantinopoli habitum fuisse episcoporum conventum, et forte occasione obitus Anatolii et novi CP. episcopi eligendi; et praesentibus pontificiis legatis, Domitiano et Geminiano episcopis, lectas fuisse omnes epistolas metropolitarum cum episcoporum subscriptionibus ad Augustum missas, recitatam quoque S. Leonis epistolam 134 ad eumdem imperatorem cum subjectis SS. PP. testimoniis, atque praesentium absentiumque consensione Timotheum ipsum fuisse condemnatum. 542 De hac in Timotheum sententia, ait idem Quesnellus, sermo est in epistola S. Leonis ad Gennadium Anatolii successorem: Universorum (inquit) Domini sacerdotum sententiis coarctatus. Et rursus S. pontifex explicare volens universalis Ecclesiae gaudium, ob improbi Timothei ab Alexandrina sede expulsionem, scribit ad imperatorem: Sciat clementia vestra omnes Ecclesias Dei cum laude vestra exsultare pariter, et laetari, quod ab Alexandrinae Ecclesiae jugo improbus parricida depulsus est. Fateor quidem omnes episcopos reprobasse Timothei Aeluri in Alexandrinum episcopatum intrusionem, hunc tamquam parricidam et haereticum exhorruisse, suumque moerorem et Alexandrinae Ecclesiae cladem expressisse, tot tantisque epistolis in encyclico codice regestis, de quibus jam mentionem fecimus. Quid inde vero? Num conjectura est conciliariter habitam fuisse Constantinopoli congressionem, ut canonica sententia ferri posset? An non haec canonica sententia prolata fuerat a sancto Leone Magno; qui iteratis vicibus, etiam antequam legatos mitteret, imperatorem rogaverat ut exsecutioni demandaretur Timothei invasoris expulsio, et novus catholicus episcopus ab Alexandrinis eligeretur? Non ea ratione igitur, quod omnes episcopi, tam absentes quam Constantinopoli commorantes, desideraverint et plausum fecerint Timothei Aeluri depositioni, dicendum est jure horum sententia fuisse damnatum et expulsum. Id certe dumtaxat indicare habent laudata verba: Universorum Domini sacerdotum sententiis coarctatus; sed attendentes criminum gravitatem, omnes episcopi summa consensione urgebant ut depositionis sententia in Timotheum Aelurum a S. pontifice Leone prolata incunctanter exsecutioni demandaretur. 6. Omnem tamen spem non abjecit Timotheus ab Alexandrino throno expulsus, sed sibi blandiebatur iterum illud posse obtinere, et consuetis adhibitis artibus, venia ab Augusto obtenta, Constantinopolim venit, et quasi innoxius cum catholicis communicavit. Admonitus S. Leo a Gennadio novo C. P. episcopo, et audito (ait) sermone fratrum coepiscoporumque nostrorum Domitiani et Geminiani, qui ex Oriente Romam venerant, rescribit ad eumdem Gennadium, valdeque conqueritur, quod communicaret cum catholicis, multisque probat episcopatu non modo indignum, sed etiam ob parricidium et sacrilegia ab eodem patrata esse cavendum. Mandat ergo Gennadio, ut non modo a publico conventu Ecclesiae, sed a fidelium societate eum prohibeat. Et ideo dilectio tua sollicitudine qua claret eniti et elaborare debebit, ne cum tam nefario homine sermo aliquis privatim vel publice misceatur, neve sub specie correctionis ejus quorumdam conventui praebeatur occasio, ne redeundi integram capiat libertatem, de quo jam in edictis suis princeps Christianissimus judicavit. Duo tandem menses effluxerunt, cum ecce duo legati ex Alexandrina Ecclesia, Daniel presbyter nimirum et Timotheus diaconus, cum litteris novi episcopi Alexandrini rite consecrati. Plebs enim et Alexandrinus clerus communi consensione atque suffragio Timotheum Solophaciolum rite solemniterque episcopum renuntiarunt, et deinde ordinarunt. De qua re summo gaudio S. Leo exsultans, statim eadem die tres scribit epistolas: unam ad novum episcopum electum et consecratum, eique gratulatur, eumque hortatur, ut eos qui veritati aliquatenus restiterunt, reconciliandos Deo (ait) per Ecclesiae preces instanter acquiras. Secundam epistolam scripsit ad presbyteros et diaconos ejusdem Alexandrinae Ecclesiae, quibus pariter gratulatus est de piissimo affectu quo invicem conjuncti servaverunt unitatem spiritus in vinculo pacis, remota a seipsis ea discordiae bestia, quae vineam plantationis Dominicae (sicut psalmus propheticus canit) singulari feritate vastabat. Eos pariter excitat ad procurandam cujuslibet ordinis Christianorum resipiscentiam; ut nimirum, abjecta Eutychiana potissimum impietate, ad satisfactionis 543 remedia adhibenda faciliori via pervenire possint. Tertiam tandem epistolam scripsit ad decem Aegypti episcopos, quae in aliquibus tantum verbis a praecedenti discordat; cum istis suam laetitiam communicat, quod ille fuerit ordinatus episcopus, quem nullus ambitus traheret, nulla seditio impelleret, nulla iniquitas incitaret; sed, in medio constituta meritorum sanctitate, eum cunctis non dubitaret praeponere quem sibi universitas cuperet praesidere. Hisce tandem rebus hactenus descriptis mire ea cohaerent quae Liberatus diaconus in suo Breviario tradidit. Qui indicaturus quemadmodum Alexandrinae Ecclesiae pax reddita fuerit, narrat imperatorem Leonem scripsisse duci Alexandriae Stilae, ut pelleret quidem ab episcopatu modis omnibus Timotheum, inthronizaret autem alium decreto populi, qui synodum (intellige Chalcedonensem) vindicaret. Deinde loquens de novo episcopo Alexandrino electo, Timotheo videlicet cognomento Solophaciolo, sive Asbus, ait: Hic vixit quidem sine seditione quiete in Alexandrina Ecclesia omni tempore Leonis, et omni tempore Zenonis, donec Basiliscus arriperet tyrannidem, Zenone in Isauriam fugiente. Nihil autem praesidii catholici exspectare poterant a Basilisco, qui jam pridem Timotheo Aeluro atque Eutychianis clam saltem patrocinatus fuerat. Propterea, non mirum si, tyrannice imperio obtento, scripsit universo orbi sanctionem suam, quam appellavit encyclicam contra Chalcedonense concilium, et Timotheum Aelurum in suum episcopatum redire fecit, ut Timotheus catholicus in Canopi castellum et in monasterio latuerit. Novum hoc catholicae religionis excidium non vidit S. Leo papa, cum jam a multis annis ex hac luce migrasset. Basiliscus namque juxta eruditissimi Dionysii Petavii tabulas, summam imperii tyrannice obtinuit anno 476, cum jam Simplicius papa Ecclesiae clavum tenere coeperat, et jam S. Leo vivere desierat, anno 461. 7. Quales autem quantosque labores pro Ecclesia et Christo S. Leo pertulisset, et acres pugnas adversus fidei hostes, scriptis dictisque debellatas haereses cum victoriae triumpho, subiisset, ex dictis in hisce nostris historicis Exercitationibus perspicue innotescit. Scire autem aut animo capere promptum est qua prudentia Ecclesiam rexerit, qua constantia apostolicae suae sedis jura defenderit, servando semper, et conservando sui muneris majestatem, a qua numquam resilire aut deflecti potuit, propter dissidentium Ecclesiarum motus, episcoporum Orientalium studia et haereticorum molitiones. Intrepidus enim restitit principum petitionibus, quae canonibus Nicaenis et justitiae legibus adversabantur; synodos horumque decreta abolevit, retractavitque, quandocumque divinis apostolicisque institutis non cohaerebant; saluberrimas condidit leges, pro disciplinae ecclesiasticae vigore reparando atque tuendo; lapsis indulgentiam dare prohibuit, quoties poenitentia salutari praeteritam contumaciam sincero corde non retractassent; neque tandem poenarum canonicarum relaxationes iisdem impertiri voluit, nisi aliqua publicae utilitatis et perfectae concordiae casua id postulasset. Certe magnificus, atque gloriosus, et vere admirabilis in Ecclesiae negotiis administrandis repertus est. Et potissimum quia post adeptum summum pontificatum Ecclesia quatuor horrendis illis haeresibus foedabatur; et totus Oriens duodecim annorum spatio turbabatur, columnis Ecclesiae dejectis aut vacillantibus; et tamen ex hac luce non prius decessit quam parta ubique pace et obmutescentibus undequaque haereticorum turbis. FINIS SECUNDAE PARTIS. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 1tg00qz4ryuu1awxwbe1ca6g0vdafja 0 50637 264847 227170 2026-05-06T20:04:29Z Demetrius Talpa 13304 264847 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Leo I Papa |OperaeTitulus= De haeresi et historia Manichaeorum |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1846 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Leo_I_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/55|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 55]]''' ''LeoI.DeHaEtH 55 Leo I440-461 Parisiis J. P. Migne 1846 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' == LIBER PRIMUS == === PROLOQUIUM === 1 Absoluto praeteritorum annorum labore, cum dignius aliquid aggredi nostra voluntas ferret, multaque in rerum sacrarum memoria illustria occurrerent, in quibus opera praeclare collocari posset, ut ad Manichaeorum potissimum historiam animum appelleremus, ipsa nos amicorum consilia et cohortationes impulerunt. Cum enim ad ecclesiasticae et Christianae reipublicae utilitatem plures clarissimi et eruditione praestantissimi viri, modo unam, modo alteram haereticorum conscripserint historiam, ex quibus luce clarius emicant sacrorum pastorum auctoritas, animi robur, munerisque praestantia in iis exagitandis et refellendis, eam in opinionem ducebar, me lectoribus et optimae critices studiosis rem gratam facturum, si ad hanc subeundam provinciam consilium et laborem converterem. Nec vero me latebat multa de hac haeresi hinc illincque in aliorum scriptis sparsa legenda occurrere. Quae si quandoque ad veritatis apices librata redigerentur, et in unum veluti corpus adornata contraherentur, facile lectorum animus a tot tantisque molestiis liber evaderet, quas modo subire cogitur, cum in multorum scriptorum voluminibus evolvendis, tum ob varias res indigestas, multisque difficultatibus implexas, quae in hoc disserendi scribendique genere offendi solent; quaeque potissimum ingenia torquent, et in errores quam facillime trahere consueverunt. Non ignorabam pariter catholicum virum J. Beausobre, Gallico idiomate Manichaeorum historiam, suis partibus potius quam veritati consonam, conscripsisse, quam deinde anno 1734 typis Friderici Bernard Amstelodamii pluribus notis ornatam publicavit. Sed quae et quanta in catholicae fidei odium atque perniciem is auctor ausus sit comminisci, vix et ne vix quidem a quopiam explicabitur, cum censorium stylum unice in vetustos sanctos Patres, in Romanae sedis pontifices et in sacras synodos hujus haereseos occasione coactas strinxerit; ut nimirum horum scribendi dicendive rationem, et agendi oeconomiam, falsis annotationibus carperet, penitusque dejiceret, aut in pravam saltem significationem detorqueret. Quare etiam in hujus operis vestibulo me oportuit animadvertere, molestis satis operosisque concertationibus animum esse implicaturum, si hos Beausobrianos libros, quos nonnisi sero, et postquam decem et septem hujus historiae capita scripseram, inter manus habere potui, rejicere, horumque errores diluere statuerem. Verum cum in percurrendis acatholici viri libris innumera offendissem quae et veritati et meis animadversionibus repugnabant, idcirco quae jampridem conscripseram ad aliam methodum disserendive rationem redigere nisus sum, ne de Manichaicis rebus quasi jejune et exiliter 2 disputasse viderer. Igitur ubi tempus ex quotidianis studiorum exercitationibus, aliisque muneribus quibus, vel in claustris, vel extra claustra, operam dare debeo, mihi superesse potuit, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere; sed mecum ea reputabam quae in commune et litterariae rei bonum, et ecclesiasticae historiae conscribendae conferri possent. Igitur de tota Manichaeorum historia quam verissime disserere statui. In quibus quidem libellis componendis, nullis partium studiis a quibus animus scriptoris prorsus alienus esse debet, me adhaesurum profiteor, cum solam veritatem mihi in his aliisque subsequentibus concertationibus pro viribus sequendam et propugnandam proposuerim. === CAPUT I === De praecipuis Manichaeorum sectae auctoribus. Manichaeorum haeresis, ab uno potissimum hujus nominis homine sic nuncupata, tres praecipuos habuit auctores. Sed qui omnium primus illius nefariae sectae fundamenta jecit, atque palmares errores confirmavit, fuit quidam Saracenus, Scythianus appellatus, ex Arabum gente in Palaestinae confiniis educatus, qui Graecorum litteris cum operam dedisset, easdem optime quidem fuit assecutus. 1. Is ergo primo mercaturam exercens, ad Indos profectus est, et brevi tantam divitiarum copiam sibi comparavit, ut deinde Alexandriam adveniens, se totum philosophiae studio et Aegyptiorum disciplinis tradiderit, atque mercatura relicta, Aristotelicam vitam imitari voluerit. Abundans itaque otio atque divitiis, acri simul pollens ingenio, nova, sed paradoxa dogmata in orbem inducere secum reputavit. Cujus quippe desiderii causa, Empedoclis, aiunt, sententiam secutus, duo rerum principia coaeterna commentus est: unum bonum, malum alterum; illud Deum ac lucem, hoc materiam et tenebras appellavit; qui error fuit unum ex palmaribus dogmatibus Valentinianorum et Marcionitarum, secundo Ecclesiae saeculo catholicam Christi religionem vexantium. Alia quoque figmenta ex Pythagorae principiis derivata, non solum animo revolvebat, et in vulgus spargebat; sed et scripto consignavit. Cum videlicet quatuor conscriptis voluminibus, meris fabulis mendaciisque refertis, ea nequitiae et impietatis ova edidit, ex quibus, Manete postmodum cubante, tot tantaque diabolica germina prodierunt. Singulis autem conscriptis voluminibus nomen imposuit, atque primum vocavit Evangelium, alterum Capita, tertium Mysteria, quartum Thesauros. His ergo praesidiis adjutus Judaeam proficiscitur, cum legis Mosaicae senioribus disputaturus. Sed cum ab iisdem, divinarum Scripturarum subsidio, fuisset superatus, verecundiae et turpitudinis notam magicis incantationibus delere studuit, et Hierosolymitanis Judaeis praestigiis illudere conatus est. Magicis itaque artibus usus quas olim in Aegypto et India didicerat, cujusdam domus tectum conscendit, ex quo vel a Deo percussus, vel mente alienatus, ut S. Cyrillus Hierosolymitanus scribit, se praecipitem dedit, suasque quem facultates et laudatos libros Terebintho servo suo, quem haeredem constituerat, reliquit. Haec de Scythiani patria, moribus, vita, institutis et libris, cum veteres, tum recentiores scriptores tradiderunt. Horum nullus tamen illud tempus quo vixit exacte definivit. Et quamvis Epiphanius (Haer. 66) indicare videatur eum circa apostolorum tempora Hierosolymam profectum, tamen in laxiori significatione ejus verba accipienda esse Guillelmus Caveus contendit, affirmando nimirum ea esse explicanda: 3 De saeculo aevum apostolicum proxime secuto, adeo ut vergente ad exitum saeculo secundo Scythianum diem fatalem obiisse censeri possit. Epiphanio tamen et Caveo Beausobre refragatus est. Qui de Scythiani et Manichaici dogmatis origine verba faciens, nobiscum quidem ex Arabum, non Scytharum gente, Scythianum natum esse affirmat: sed variis incertisque conjecturis insistens, ad tertium usque saeculum hujus natalis diem protrahit, eumque Maneti fuisse coaevum confingit; eo dumtaxat admisso discrimine, quod ille provectiorem aetatem, is vero juniorem ageret; eosque inter epistolarum etiam consuetudinem intercessisse. An vero hic ratiocinandi modus tempus quo hujus haereseos princeps floruit certo definiat, an vera vel supposititia sit illa epistolarum consuetudo, lector ipse judicabit. Nos interim laudatas Beausobre conjecturas prorsus labare contendimus, hoc unum animadvertentes, veteres videlicet scriptores in designandis iis Christianis viris qui secundo labente Ecclesiae saeculo floruerunt, non absimiles loquendi formulas adhibuisse; et idcirco Epiphanium in crimen vocari haud posse quod affirmaverit Scythianum circa apostolorum tempora Hierosolymam fuisse profectum. Eo enim saeculo labente, multi apud Hierosolymam apostolorum auditores adhuc erant superstites, quos inter unus fuit celebris Hegesippus; in Asia vero Quadratus et Polycarpus, quos vel apostolos appellatos novimus, vel apostolicos viros, quia ab apostolorum institutis nec leviter resilire audebant. Id pene innumeris locis affirmavit Eusebius, qui etiam de sancto Irenaeo verba faciens, eum apostolici cujusdam viri sermones memoriter didicisse commemorat. Non ergo mirum quod Epiphanius Scythianum Hierosolymam circa apostolorum tempora profectum arbitratus sit, cum divina dispositione factum inveniamus quosdam apostolicos viros, Christi apostolorum auditores, usque ad tertii saeculi initium in vivis exstitisse. Photius sane vir naris emunctioris, quem ipse Beausobre saepissime laudat, quique Epiphanii scripta non semel lustravit, in hunc invehi veritus est. Immo contra Manichaeos scribens, cum ad Cyrilli Hierosolymitani, tum ad Epiphanii libros contra hanc haeresim scriptos, absque ulla falsitatis levi suspicione provocat, et ipsum Epiphanium miraculis magnum appellat. Explicato itaque Epiphanii loquendi modo, adhuc aliud Beausobre commentum eripiendum est (Lib. I, c. 11). Scythianum videlicet Maneti coaevum fuisse. Ut vero sensim id lectoribus persuadere posset, praejudicatam primo Graecorum et Latinorum opinionem refert, qua Arabum mores, cultum et philosophiam damnare solent, quique cum deserta loca inhabitent, vulgo barbarorum nomine vocati sunt. At Arabes scientiarum et bonarum artium studio atque cultui deditos fuisse, reginae Sabae Jerusalem ad Salomonem proficiscentis exemplo probare contendit: tum Pythagorae studendi ratione, qui post notitiam scientiarum in Aegypto acquisitam ad Arabum populos quoque se transtulit, ut plenius deinde ab horum rege institueretur. Quid plura? Beausobre (Ibid., p. 20) quaedam varia elogia de Arabiae gente in Mahometis Vita descripta in suam transtulit historiam, ut exinde colligat vernaculam horum linguam omnibus numeris esse mollem, atque suavem, magna eloquentia et poetica arte ornatam; homines vero caeteris aliis praestare ingenio, et facilitate cogitandi, quorum vitae institutionem multa simplicitate a patribus familiarum ad pueros filios derivatam, pollere, compertum esse affirmat. Neque hisce rebus parum, nihilumve ad rem nostram spectantibus, dumtaxat Manichaicae historiae scriptor insistit: sed de Arabum religione verba faciens, arbitratus est diutius apud eos puriorem quam apud Judaeos floruisse; praesertim cum Israelitae, ob varias Aegyptiorum 4 superstitiones, quam saepissime a vero Dei cultu recedere ausi fuerint, Mosaicam legem falsis ritibus labefactando. Sed ulterius progrediens, praemittit primum quamdam comparationem Scythianum inter et Mahometem, ambos haereseon et pravorum dogmatum architectos, ex Arabia pariter profectos. Et ne lectores sibi suadeant malos daemones et mendaciorum spiritus illius terrae incolis dominari, illis objicit Moysen, ad summi Dei ministeria assumptum, cum in Arabiae Madianitarum solitudinem se receperat, eo tempore videlicet quo in Aegyptum fuerat missus ut divina legatione fungeretur ad idololatriae exitium. His itaque aliisque similibus a Beausobre praemissis ad nugas potius quam veram eruditionem ostendendam, statim ad geographorum provocat tabulas, et Arabiam in suas partes dividit, subjungens se facile arbitrari potuisse Scythianum ex Arabia montosa ortum habuisse. Cui quidem opinioni Archelai et Epiphanii testimonia suffragari videntur. Qui obscure saltem indicant Scythianum Aegyptiacam habuisse uxorem, hancque originem habuisse in ea Arabiae parte quam Desertam appellant. His conjecturis ductus, credidit Beausobre Manichaeum presbyteratu fuisse insignitum, eoque munere functum in provincia d' Ahuaz, in qua huc illucque etiam prava sua dogmata spargendo docebat. Ex tali porro tantarumque rerum copia ipse Beausobre, aliorum testimoniis rejectis, colligere se posse arbitratur Scythianum inter et Manichaeum aliquod epistolarum commercium intercessisse, quod argumento esse potest Scythianum serius floruisse, atque Maneti coaevum. Duo pro hac conjectura epistolarum fragmenta laudat: alterum illius epistolae quam Scythianus Saraceno Condato dederat, alterum cujusdam epistolae quam Manes Scythiano inscripsit, quae Photius nobis asservavit, ut videre est apud Fabricii Graecam Bibliothecam lib. V, pag. 284. Haec itaque sunt gravissima illa momenta quae Beausobre animum movere potuerunt ut, rejectis Cyrilli, Hierosolymitani episcopi, Epiphanii, Titi Bostrenorum episcopi, Heracliani aliorumque testimoniis, comminisceretur ejusmodi epistolarum commercium. At quis umquam affirmavit Scythianum illum ad quem Manes epistolam dedit (si tamen genuina sit), eum hominem Saracenum fuisse de quo in praesens agitur? Id sane Photius reticuit, qui praecedentium Patrum historias secutus, has falsitatem subolere haud indicavit. Indicasset tamen, si aliquid a veritate alienum in iis offendisset. Et quidem alterum hominem exstitisse, qui vulgo Scythianus appellabatur, et ad quem Manes laudatam epistolam scripsit, auctor est Tillemontius, qui quidem minime sibi potuit persuadere Manichaicae sectae primum parentem Scythianum adhuc tertio currente Ecclesiae saeculo in vivis exstare potuisse, cui Manes ejusmodi epistolam daret; praesertim cum is de quo agimus, antequam mala morte periret, jam ab Arabiae confiniis recesserat, seque in Judaeam receperat, varias cum Mosaicae legis senioribus habuit concertationes, ubi magicis incantationibus et praestigiis Hierosolymitanis Judaeis illudere conabatur. Quare laudatus Tillemontius merito duos ejusdem nominis viros distinguere debuit, ne in malam fidem SS. PP. qui Scythiani gesta scripsere adduceret. Unde Beausobre, distinctionis hujus causa, perperam Tillemontium de invidia reprehendit (Lib. I, p. 26). Joannes Christophorus Wolfius sane 5 non tantum ad duo illa epistolarum fragmenta animadvertit, sed de Scythiani aetate verba faciens, nec Archelaum, nec S. Epiphanium de errore arguit, et expresse in dubium revocat an ille Scythianus a Manete epistolas accipere potuerit, cum inter eos Terebinthum statuere oporteat. Merito itaque suspicatur Manetis epistolam ad alium Scythianum datam fuisse; quinimmo, et Manetem ipsum quandoque Scythianum appellatum asseverat; quemadmodum et Beausobre fatetur, ut cap. 4 hujus operis ipsi dicturi sumus. Non itaque Wolfius, qui duos Manichaicae historiae libros a Photio conscriptos eruditis notis adornavit, et in lucem edidit, Scythianum, de quo agimus, cum altero (forte recentiori) confundere ausus est, cum id ex Photio non colligat, et Photius ipse Epiphanio suffragatur: sed haerens suspensus, ne Patres in invidiam adduceret, neve ipse in errorem raperetur, saltem rem nullis rationibus circumscriptam reliquit; aut animo nostrae potius opinioni suffragari debere censuit. 2. Jam vero ad Terebinthum, Scythiani successorem, gradum faciamus, multa contra Beausobre dicturi hujus operis cap. 3. Scythiano igitur vita functo, ejus haeresis minime interiit. Sed acrior quasi evasit, ministerio Terebinthi, quem alii discipulum, alii vero illius servum appellarunt. Hunc quippe Scythiani assiduum comitem, omniumque arcanorum participem fuisse, communi veterum PP. consensione probatum est. Qui post praeceptoris interitum, cum aliquamdiu in Palaestina haesisset, secum asportatis opibus et scriptis quae testamento sibi Scythianus reliquerat, in Persidem aufugit, apud viduam quamdam hospitio acceptus, et se Buddam appellavit, ut tutius lateret. Disputationes primum habuit cum Mithrae sacerdotibus. Sed cum ab iisdem turpissime convictus et superatus fuisset, animum deinde ad praestigias et magicas artes, praeceptoris sui exemplo, convertit; iis efficere studens, ne quis deinceps sibi contradicere auderet. Quare superiorem domus partem conscendens, a daemone percussus, et in sublime jactatus, miserrime interiit, vidua apud quam diverterat librorum et divitiarum haerede facta. Quod vero ad librorum spectat haereditatem, hos a Terebintho in Perside conscriptos Socrates asseverat, quem deinde Tollius secutus est. Sed cum veteres illos libros Scythiano ascribant, in hac parvi momenti quaestione nunc non immorabor. 3. Hos libros ergo, sicut accepimus, vidua Terebinthi, seu Buddei haeres, usque ad obitum apud se servavit. Quae, cum aliquot annis antequam decederet se sine liberis esse videret, Cubricum quemdam genere Persam, septennem sibi in mancipium emit. Hunc cum postea libertate donasset, Persarum disciplinis primum erudiendum curavit. Deinde non multo post e vita decedens, cunctas facultates cum libris a Terebintho apud se depositis, Cubrico ex testamento reliquit. In tanto ergo, tamque sublimi prosperae fortunae statu constitutus, praecedentem suae servitutis conditionem exhorruit, ac subinde veritus ne sibi cederet in opprobrium, rejecto Cubrici nomine, illud aliud Manetis sibi assumpsit. Quid vero istud vocabulum apud Graecos potissimum significet, paucis descripsit Eusebius Caesariensis dicens (Lib. VII Hist. Eccl., c. 27): Quo tempore Manes quidam, secundum nomen insaniens, et instinctu daemonis agitatus, invisam, et exsecrabilem omnibus haeresim docet. Pro insania itaque Graeci, ut ex eo Manetis nomine irridendi occasionem arriperent, illud interpretati sunt, ut post Eusebium Cyrillus Hierosolymitanus etiam testatus est (Catech. 6), quibus deinde S. Augustinus suffragatur. Quam quidem infamiae notam vitare volentes Manetis discipuli, producto vocabulo Manichaeum appellarunt, littera N. geminata. Manichaeum (ait Augustinus (Lib. de Haeresibus, cap. 46) discipuli ejus appellare maluerunt, devitantes nomen insaniae. Unde quidam 6 eorum quasi doctiores, et eo ipso mendaciores, geminata littera N. Manichaeum vocant, quasi mannam fundentem. Sed apud Persas, Chaldaeos, et Syros quidpiam honoris, non contumeliae, illud vocabulum indicasse Caveus, ex eodem Cyrillo et Epiphanio ostendit. Nam Persae pro sermone illud sumebant, cum impostor ille insignem prae se ferret dialecticam, et Chaldaei et Syri illud vas interpretati sunt; quasi scilicet, ad instar sancti Pauli se vas a Deo electum esse, sacrilegus et amens homo significare voluerit. Ab his ergo tribus sacrilegis impostoribus, Scythiano videlicet, Terebintho, et Manete, diabolicam hanc sectam originem duxisse sufficienter arbitror explicatum. Quae vero de hisce variis Manetis nominibus, horumque etymologiis; quae de hujus patria, institutis, atque muneribus copiose Beausobre scripsit, capite 3 et 4 hujus operis ad examen revocare nobis opus erit; ut nimirum quamplurima hujus scriptoris nugatoria argumenta et conjecturas eripiamus; et pro viribus veterum PP. Latinorum et Graecorum traditionem, antiquam Ecclesiae disciplinam, et catholicorum scriptorum persuasionem tueamur. Tunc vero quantum suis studiis, et acatholicae religionis partibus, Beausobre indulserit, luculentius patefaciemus. === CAPUT II === Quo tempore potissimum Manes sua dogmata in orbem spargere coeperit. S. Leonis Magni testimonium illustratur, et de nimia oscitantia Paschasius Quesnellus convincitur. 1. Ex homine vita moribusque barbaro, cui acre erat ingenium, summaque cum daemonibus familiaritas, quique etiam, ob dialecticae abusum, sermonibus suos decipiebat auditores, nonnisi mala nequitiae germina oriri poterant; quae in Christianum orbem eruperunt, quando jam S. Felix Romanae sedis clavum tenebat. Id inter caeteros scripsit Eusebius loco superius laudato (Hist. Eccles. lib. VII, cap. 27). Qua in re, non satis accuratam esse arbitramur Guillelmi Cavei Chronologiam, qui hujus haereseos initia ab anno 277 repetenda esse asseverat. Felix quippe renuntiatus fuit pontifex anno 270, annis quinque dumtaxat regnavit, et obiit Aureliano imperante, ut ex Romanorum pontificum tabulis atque catalogis, cum Dionysius Petavius, tum clarissimus vir Franciscus Blanchinus, exacte probarunt. Sed eam haeresim multo post erupisse, minime indicare potest celebre quoddam sancti Leonis Magni testimonium, quo inter concionandum affirmavit: Manetem eo tempore damnandum innotuisse, quo post Resurrectionem Domini ducentesimus et sexagesimus annus impletus est, Probo imperatore Paulinoque consulibus, cum octava jam in Christianos persecutio desaeviret. Ad quod quippe testimonium Paschasius Quesnellus animadvertens (Tom. I, in notis ad serm. 2 de Pentecoste, not. 1, 2, 3), plurimum negotii ut faceret, tria potissimum annotavit. Primum videlicet mendum ibi subesse suspicari a Dionysio Petavio, in annotationibus ad Epiphanium, pag. 227, et pro numero CCLX, translato numero uno, legendum CCXL. Ratio est quod Probi et Paulini consulatus incidit in annum fere Christi 277 in aera Dionysiana, quo ex numero 31, inquit, annis deductis, 246 anni reliqui sunt ab Ascensione Domini. Ita ex Petavio ratiocinatur Quesnellus cod. Oxoniensis auctoritate insistens, sequentem Rom. num. CCL exhibentis. Cujus erroris causam in typographos, aut in amanuenses esse rejiciendam, jam pleraque Vat. mss. exemplaria, quae ad marginem ipsi annotabimus perspicue patefaciunt. Codices 7 namque quibus ad S. Leonis Opera castiganda usi sumus laudatam annorum summam litterarum elementis minime describunt, sed notis numericis, quas Romani semper in eorum calculis et supputationibus adhibuere, designant. Profecto si ille annorum numerus, ut in vulgatis S. Leonis sermonibus exprimitur, subsisteret, jam plane tota Christianae et civilis rei chronologia pessum iret. Nam Manes damnandus non innotuisset nisi tertio Ecclesiae saeculo exeunte, anno videlicet a Christo nato ducentesimo nonagesimo primo; quando jam non Probus et Paulinus, sed C. Junius Tiberianus et Cassius Dio consulatum agebant. Sed tum Manetem regis Persarum decreto jam fuisse interfectum quis poterit ignorare? 2. Alterum quod annotavit Quesnellus, lippis tonsoribusque perspectum est. Nec enim inter eruditos est qui ignoret Probum et Paulinum nisi post Aureliani imperatoris necem consulatus honorem et munus fuisse assecutos; istudque esse rejiciendum in Christi annum 277, ut Petavii tabulae declarant, et Beausobre etiam fatetur in sua priori parte de Manichaeorum historia, ut in quarto sequenti cap., congressionem cum eo habituri, videbimus. Nescio tamen quo fundamento Quesnellus subjecerit corrigendos esse Fastos Consulares Cassiodori, aut Ecclesiasticos Annales, qui ad Christi annum 277 Probi consulatum cum septimo imperatoris Aureliani anno componunt. Aurelianus enim, ut sacra et profana produnt monumenta, quinque dumtaxat in imperio annis consumptis, Christi anno 275 interfectus est; fraude scilicet Mnesthei, secretariorum notarii ad Coenophrusium, inter Byzantium et Heracleam. Aureliano deinde sublato, post interregnum mensium circiter septem, Tacitus Caesar a senatu renuntiatur, qui ducentesimum post diem, apud Tarsum febri diem clausit. Cui Florianus frater cum subrogatus esset, a majori exercitus parte Probus imperator constitutus est. Quam rem nimis indigne ferens Florianus, desperatione actus, incisis sponte venis, post 60 dierum spatium, Christi anno 276, moritur. Non igitur Ecclesiastici Annales Probi consulatum cum septimo Aureliani imperatoris anno componere potuere, cum is nonnisi per quinquennium Romanum administraverit imperium. Eam autem erroris causam fuisse arbitror: Probum, videlicet, Aurelium quoque nominari. Cum igitur in Romanorum consulum tabulis, anno 277, ista nomina legenda occurrant: Aurelius Probus; idcirco aliqui forte suspicati sunt Aureliani imperium biennio esse producendum, ut isto adhuc superstite, Probus consulatum obtinere potuerit. Verum ex his nemo sibi blandiatur Cavei sententiam de Manichaeorum exordiis firmiorem evadere posse. Nam S. Leo Magnus, laudato testimonio, haud quaquam de hujus sectae exordiis disseruit, sed de eo tempore quo damnanda innotuerat. Quasi ibi innuere voluerit Manichaeorum errores jam pridem prodiisse in orbem, hucque atque illuc per diversas Orientis partes, Manetis discipulorum ministerio potissimum et praedicatione fuisse disseminatos, ita ut ejusmodi diaboli falsitates, et superstitiones obscenae, jam multis in locis evulgatae, ipsis Ecclesiarum episcopis innotescerent. Haec sane in instanti fieri potuisse quis arbitrabitur? Potissimum cum Persidem inter et Romam tanta locorum distantia intercedat, ut ea haeresi vix exorta Romanae sedi statim prodita esse haud potuerit. Illud denique accedit, jam anno 277, quo Aurelius Probus et Paulinus consulatum agebant, Archelaum Cascharae in Mesopotamia episcopum, sanctitate et eruditione florentem, Manetis se furori strenue ac constanter objecisse, ut tradunt Epiphanius, haeresi 66, et Cyrillus Hierosolymitanus, cath. 6. 3. Tertium denique, quod Quesnellus in medium adducit, ad illa Leonis verba: Cum octava in Christianos persecutio desaeviret, referendum est. Annotator ergo animadvertit: Si de Aureliani persecutione ibi Leo loquitur, ut videtur omnino, haec non octava fuit, sed nona, quemadmodum numerat Augustinus, de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 61. Sed Leonem in 8 enumerandis Ecclesiae tyrannis et persecutionibus Augustinum fuisse secutum, undenam Quesnellus comminiscitur? An sibi suadet veteres recentioresque scriptores in Ecclesiae persecutionibus enumerandis omnino convenire, et Aurelianum necessario inter Christianorum tyrannos esse recensendum? Falsa consecutio. Aliam quippe et aliam scribendi rationem, alium et alium sibi PP. scopum praefixerunt in iisdem persecutionibus describendis. Eusebius enim, de Aureliano disserens, affirmat hunc primis sui imperii annis numquam Christianis infensum fuisse. Immo cum Pauli Samosateni causa tunc ageretur, ita se ecclesiasticorum jurium vindicem Aurelianum exhibuisse docet, ut ipse manu publica de Ecclesia Paulum expelli mandaverit. Quod si deinde, temporis decursu, mite sui animi propositum malis aliorum consiliis depravaverit, ut etiam persecutionem erga Dei Ecclesias meditari voluerit, eo usque ut dicatur quod, dictatis jam litteris et scriptis, cum superesset sola subscriptio, haec tamen prava voluntas nullum prorsus effectum sortita est. Deus quippe subscriptionem nefandae Aureliani dexterae deturbavit. Morte enim subita condemnatur, qui de piorum morte censebat. Difficulter igitur dabo Aurelianum Eusebio auctore, inter Ecclesiae tyrannos ibi enumeratum, cum ille decesserit non subscriptis adhuc impiis edictis. Eusebio quoque consonat Lactantius (Lib. de Mortibus persecutorum) scribens: Aureliano non licuisse quae cogitaverat perficere, sed protinus inter sui furoris initia fuisse exstinctum. Hanc vero eamdem scribendi rationem, S. pontificem fuisse prosecutum, quis inficiabitur? Is enim in recensendis tyrannorum persecutionibus, eas dumtaxat enumerare in mente habuit, in quibus innumera martyrum millia ipsis suis victoriis Spiritum sanctum sibi datum fuisse probavere. At sub Aureliano ubi martyres? A quibus scriptoribus recensentur? Quot millia enumerantur? Proferant in medium adversarii acta consularia in quibus, et poenarum, seu mortis genera et martyrum confessiones describebantur. Indicet ipse Quesnellus consulum et praefectorum nomina, qui imperialibus Aureliani decretis obtemperantes, Christianos quaerebant, ut in eos morte animadverterent. Horum generum profecto monumenta, nec Eusebius, nec Lactantius, nec alius quisquam in medium adduxit, ut revera affirmare possimus innumera martyrum millia ipsis suis victoriis probavisse impletum esse quod Dominus promiserat dicens: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. 4. Ut vero S. pontificis loquendi scopus, quem Quesnellus minime assecutus est, perspicue constet; quid hocce argumenti genere probare, quidve inter concionandum populo suadere voluerit, sedulo expendamus. Praecipuum itaque Manetis dogma S. Leo Magnus ibi prosternere sibi proponit, quo nimirum blasphemus ac sacrilegus ille falsitatum architectus se promissum a Domino Paracletum esse profitebatur, quem non prius venisse, quam ille infelicium deceptor oriretur. In quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manes ipse quam divinus Spiritus. Ad tantae itaque impietatis commentum, supra quod totius Manichaeae sectae artificium construebatur, subvertendum, primo ad ea novi Testamenti provocat testimonia, quibus jam apostolis adhuc in carne existentibus, caeterisque discipulis et fidelibus, Spiritum sanctum promissum et datum fuisse ostendi solet. Cujus quippe missionis et adventus causas admirabilisque virtutis effectus aliquos enumerans, doctrinae primo novitatem, profanarumque rerum praedicationem, ab eo sancto Spiritu prorsus alienas esse asseverat. 9 Quia nec alia insinuanda erat veritas, nec alia praedicanda doctrina, praeter eam quam Christi Dei Filius docuerat. Sed oportebat (ait) capacitatem eorum qui docebantur augeri et multiplicari constantiam illius charitatis quae omnem formidinem foras mitteret, et furorem persequentium non timeret. Mirabiles autem hos sancti Spiritus effectus, tyrannos, mundum et daemones ipsos jam in apostolis Christique discipulis semper conspexisse, quando isti ad tolerantiam passionum, sub nulla jam tempestate trepidantes, fluctus saeculi, elevationes mundi, fide supergrediente, calcarunt, et morte contempta, omnibus gentibus Evangelium veritatis intulerunt, ex Ecclesiae memoriis probare S. Leo assumit. Quod ut felicius praestaret, ad eas provocat tyrannorum persecutiones, quae tamquam ignes, aut lapides lydii, et martyrum constantiam, et evangelicae praedicationis veritatem probarunt. Propterea in iis persecutionibus recensendis, eas dumtaxat enumerare oportebat quae a Christi Resurrectione usque ad Probi et Paulini consulatum contigerant; eas videlicet, in quibus innumera millia martyrum ipsis suis coronis Christi vaticinia, apud Matthaeum X, 19, impleta esse demonstrabant. Cum itaque sola meditata persecutio quam Aurelianus secum reputaverat, minime exsecutioni demandata, hujus generis non esset, haud quaquam ad eam provocandum erat. Perperam igitur omnino comminiscitur Quesnellus scribendo S. pontificem de Aureliani persecutione fuisse locutum. De hac quippe haud loqui poterat, cum ex Aureliani decreto nullus Christianus martyrium passus sit. Unde merito scripsit: Cum octava jam in Christianos persecutio desaeviret, nulla postmodum habita ratione ad Aureliani litteras et decreta de perquirendis ad necem Christianis, cum pravam hanc voluntatem divina in imperatores ultio irritam reddidisset. Quare ego in praesens mirari cogor, quod unus Quesnellus, qui nisi oscitanter Leonis scripta lustravit, hunc S. pontificem in ignaviae suspicionem adducere voluerit; nimia profecto annotatoris animi inverecundia, erroris notam ei ascribere cujus virtus maximaque sapientia universo orbi satis semper fuit spectata, quemque suae Ecclesiae res latere non potuerunt. Quod si deinde Augustino aliisque scriptoribus in Ecclesiae persecutionibus enumerandis apprime suffragatus non est, id non vitio, sed sapientiae dari debet; alias si ad nonam persecutionem, quam Aureliani appellant, provocasset, propositum sibi contra Manichaeum scopum non attigisset, nec ejus argumenta plenum robur obtinuissent. Interim autem nemo mihi succenseat, quasi quod ab Augustini et aliorum sententia recedere voluerim. Non enim hos, vel in invidiam adducere, aut iisdem erroris notam ascribere intendo; sed dumtaxat vera et genuina Leonis sensa patefacere. Caeterum Aurelianum inter Ecclesiae persecutores, tum Augustinus, tum alii merito recensuerunt. Ob dirum videlicet et immanem in Christianos animum, quos sane omni poenarum genere exagitasset, quemadmodum decreverat, nisi, omnipotentis Dei vindicta disponente, inter furoris initia fuisset interemptus. An vero ea quae hactenus scripsimus Quesnelli oscitantiam apprime demonstrent, lector ipse judicabit. Nos hoc illud unum tantummodo in votis habuimus: S. Leonis videlicet testimonium ab omni erroris nota vindicare, atque simul ostendere firmum remanere quod, Probo et Paulino consulibus, Manetis errores damnandi innotuerint, cum octava in Christianos persecutio desaeviret. 5. At quid demum, si mihi objiceretur jam ante Probi et Paulini consulatum a multis annis octavam persecutionem, quae Valeriano ascribitur, saevire desiisse? Quid, si isthaec persecutio ultra debitos fines produceretur, nulla prorsus habita ratione ad Gallienum Valeriani filium, in imperio superstitem; vel ad Claudium, qui Areolum tyrannum sustulit; ad Quintilium, ad Aurelianum, ad Tacitum, qui, Valeriano vita functo, Romani imperii habenas tenuere? An illa Leonis verba, Cum octava jam in Christianos 10 persecutio desaeviret, referri potuerunt ad Valeriani tempora, qui anno 259 ex hac luce migravit? Ab ejus quippe obitu usque ad laudatum Probi et Paulini consulatum decem et octo anni interfluxerunt. Cum haec itaque mecum reputarem, et, veritatis studio adductus, quod in omni scribendi genere semper prosecutus sum, difficilem hunc nodum solvendum mihi ipsi proponerem, quid voce illa desaeviret, quove sensu eam S. Leo usurpaverit, diligentius inquirere opus fuit. Qua in re cum veteres Latini scriptores non conveniunt, et verbum illud desaevio in varia significatione usurpaverint, illam quae Leonino contextui conformior esset seligere atque hic subjicere statui. Non enim vocabulum desaevio veteres semper usurparunt ad significandum crudelitatis fervorem quem quis in alios adhibere solet; immo potius et majori cum proprietate illud transtulerunt ad eum indicandum qui paulatim a crudelitate desistens, omni amota ira, pacem cum inimicis componit. Sed revera in postrema hac acceptione Leonem locutum fuisse, Ecclesiae monumenta patefaciunt. Nam Gallienus, qui cum Valeriano patre imperii habuit habenas, quamvis ambobus simul imperantibus octava illa in Christianos persecutio eorum decretis excitata fuisset; tamen, vita functo Valeriano, ipse Gallienus in imperio superstes, pietate erga Christianos actus, omnes crudelitatis motus compescuit, et, prioribus decretis retractatis, lenius ac moderatius erga nostros agere instituit. Si res ita se habuere, quemadmodum narrat Eusebius (Histor. Ecclesiast. lib. VII, cap. 16), de pace sub Gallieno Ecclesiis reddita disserens, quis non videt jam difficilem illum nodum prorsus esse solutum, totumque illud temporis intervallum quod objiciebatur pene e medio esse sublatum? Gallieni imperium porro usque ad annum 269 esse producendum, cum Ecclesiae, tum Rom. imperatorum tabulae manifestant. Igitur si Gallieno solo imperante lenius et moderatius cum Christianis per totum Rom. orbem actum est; si praeterea Aureliani decreta de inquirendis ad necem Christianis exsecutioni demandata non fuerunt; si denique sub Aureliano ipso nulli martyres exstitere; quis umquam suspicari poterit, aut Leonem minus apte ibi esse locutum, aut iis verbis, cum octava jam persecutio in Christianos desaeviret, mendum aliquod contineri? Sed jam tempus est ut, Quesnellianas cavillationes praetermittentes, ad ea gradum faciamus quae Beausobrianas nugas et argumenta, praecedentibus capitibus opposita, patefaciunt. === CAPUT III === Isaici Beausobre falsa argumenta, praecedentibus duobus capitibus repugnantia, refelluntur. Catholicae Ecclesiae ritus et dogmata ab ejusdem criticis notis vindicantur. Nihilum prorsus, aut parum saltem, in describendis principum Manichaicae sectae auctorum rebus; aut in designando ex sancti Leonis Magni scriptis genuino tempore quo ejusmodi haeresis damnanda orbi innotuit, hactenus me praestitisse iis videor qui aut Beausobrianam 11 de Manichaeis historiam, vel suis lustrarunt oculis, vel de ea a viris fide dignis disserere audierunt. In quo opere cum auctor, ut jam diximus, veterum Ecclesiae PP. traditionem non tantum conatur evertere, sed etiam sanctissimos viros, aut de errore aut de inscitia insimulans, quasi rabido dente proscindit, quando in percurrendis horum scriptis aliquod offendit quod suis partibus et acatholicae suae religioni repugnare videtur. Cujus quidem generis ea sunt quae cap. quarto, quinto et sexto prioris partis suae Historiae legenda occurrunt; vel ea quae in altera parte scribenda assumpsit, cum divi M. Leonis in Manichaeos agendi rationem ad examen reducens, sanctissimum nostrum pontificem carpit, mordet et exagitat, ac invido quasi caecoque livore in eum excandescit. 1. Agit itaque in laudatis primae partis capitibus de praecipuis illis tribus Manichaicae sectae auctoribus, et testimoniis Graecorum et Latinorum PP. insistere sibi proponens, sanctum Epiphanium secutus, nobiscum imprimis affirmat Scythianum ex Saracenorum gente duxisse originem. Qui postmodum Graecorum instituta et scientias sibi comparare exoptans, Palaestinae confinia inhabitare voluit. Sed tandem in Orientalium Indiam se transferens, navium subsidio, mercaturis operam dedit; quo in exercitio prospera semper usus fortuna, maximas brevi sibi nactus est divitias, marium commoditate, locorum ubertate, ingeniique praestantia semper et ubique illi arridentibus. Duo haec, divitiarum copia videlicet acerrimumque ingenium (ait Beausobre), una cum perfecta atque multiplici scientiarum cognitione, medicinae nimirum, philosophiae, matheseos et astronomiae, raro in uno solo homine reperiuntur. Quem quidem, ob adinventas seu excitatas haereses, aeternum suum nomen fecisse asseverat. At quid (subjicit auctor) si Scythianus in haeresim dumtaxat fuisset lapsus? Non enim eum odio habere nobis opus esset, sed prorsus ei misereri oporteret, cum haeresis animi infirmitati, involuntariis omnino distortisque cogitationibus tribuenda sit, quibus hominis ingenium a veritatis fonte abscedens, deceptum, se in errorem trahere sinit. Quare mitius semper cum Scythiano Beausobre agere volens, in dubium revocat alterum Epiphanii testimonium a nobis superius laudatum, quo vidimus hunc hominem praestigiis et magicis daemonum incantationibus, quibus Aegyptii vacare solebant, animum applicuisse. Huic opinioni fidem adhibuit solus Epiphanius (ait ille) scriptor valde credulus, nimisque in suis assertionibus violentus; cum ex altera parte, nec Archelaus Cascharae episcopus, nec Cyrillus Hierosolymitanus de hac magica Scythiani arte et praestigiis ullam fecerint mentionem. Quot autem qualiave commenta hic Beausobrianus disserendi modus prae se ferat, neminem prorsus catholicorum latere arbitror. Nam si haeresis imprimis pravis et omnino involuntariis animi motibus tribuenda est, et in iis dumtaxat sistit, cur in crimen vertitur? Cur communi consensione firmatum est voluntatis pertinaciam haereseos errorem involvere sine qua nemo haereticus appellari potest? Profecto, si animus involuntarie erroribus fidei dogmatibus repugnantibus haereret, vix in crimen laberetur, cum nullus prorsus actus gravioris flagitii rationem habeat si voluntarie haud efficiatur. Praeterea quorsum spectare ea possunt quae de Scythiani magicis artibus contendit? An Epiphanii testimonium infirmari posse arbitratur duorum illorum PP. silentio? Nugatur quidem. Nam Archelaus imprimis, ad quem veluti Epiphanio antiquiorem provocat, quasi totus est in enarrandis Manetis rebus, iisdemque exsecrandis, ut vix de Scythiani vita et gestis mentionem prolixius facere illi vacaverit. Cyrilli pariter Hierosolymitani disserendi scopus ea in catechesi non fuit trium illorum Manichaicae sectae auctorum omnia facinora describere, sed obiter considerare dumtaxat quemadmodum tres nequissimi homines omnia pessima congesserint unam haeresim blasphemiis et sceleribus refertam conflando. 12 Idcirco de Scythiano quasi properanter verba faciens, originem, patriam, Aristotelicam vitam, quam imitatus est, quatuor libros compositos, ejus in Judaeam interitum summatim commemorat, et statim ad Terebinthum auri, librorum et haereseos haeredem gradum facit, istius crimina descripturus. At ultro dato quod ejusmodi argumentum ex Archelai et Cyrilli silentio desumptum aliquid concluderet, an non statim labaret et pessum abiret praecedens Beausobriana disserendi ratio? Ubinam scriptores Epiphanio antiquiores, Archelaus videlicet et Cyrillus, mentionem faciunt de Scythiani mercatura, de ejus philosophia, matheseos, medicinae et astronomiae studio? Altum revera de his omnibus servarunt silentium; et propterea liceret inferre haec omnia sibi confinxisse Beausobre, et nimia aeque ac violenta exaggeratione usum fuisse in historiis conscribendis, numquam prae oculis habita veritate, quam unice sibi proposuisse innumeris locis asseverat. Quid vero tandem, si istud tam altum silentium de magica Scythiani arte nequaquam Cyrillus in universum servasset? Hanc enim, tamquam ex Scythiani libris haustam, Terebintho illius successori, et haeredi tribuit, scribens: Cum ad extremum is esset comprehendendus, profugit ad quamdam viduam. Deinde domum ascendens, et advocans aereos daemones, quos Manichaei in abominandis sacris ad hunc usque diem invocare solent, divinitus percussus et de domo prostratus exstinctus est. Duo itaque ibi Cyrillus asseverat: alterum, Terebinthum, magicae artis et daemonum subsidio, praestigiis vacasse, quibus, auctore Beausobre, Aegyptii et Indiarum populi operam dare consueverant; alterum vero, Manichaeos in abominandis sacris daemones invocare solere. Is ergo dicat, amabo, ex quibus fontibus hanc artem hosque ritus hauserint, si ex Scythiani libris non didicerunt? An hujus sectae homines in Indorum Orientis plagam se receperunt ut nefariis hisce studiis vacarent? Terebinthum quippe Indos salutasse nullibi legimus. Nisi conjicere liceat Scythiano comitatum praestitisse, cum illuc se transvehi curavit. Et propterea iisdem disciplinis utrosque imbutos fuisse probabilius esse affirmemus; vel Terebinthum caeterosque Manichaeos, jam (ex Cyrillo) magicarum artium cultores, ejusmodi disciplinam sibi nactos esse lectione librorum quos Scythianus conscripserat. Quare si sine ullo scrupulo ita licet ratiocinari, firmius stabit Epiphanii testimonium, quo affirmavit Scythianum praestigiis et daemonum incantationibus operam applicuisse. 2. Age vero isthaec missa faciamus, aliud commentum indicaturi, quod laudato Epiphanio, Beausobre affingere conatur, occasione maritalis conjugii, a Scythiano cum femina superioris Thebaidis initi. Hanc enim captivam fuisse narrat Archelaus, cui Socrates suffragatus est. Orientales autem non abhorrere a captivis uxoribus etiam ipse Beausobre, aliquorum testimonio suffultus, asseverat. Sed occasionem inde arripit ut stylum contra Epiphanium vertat, quod pulchram et juvenem captivam in perditam infamemque meretricem convertere voluerit; quasi Scythianum, hominem moribus et religione perditum, prostibulam ducere pudere oportuerit. Ex quo autem fonte ejusmodi anecdotum vale Scythiani famae ignominiosum haurire possit, cum Epiphanius illud silentio praetermittat; Beausobre cum ignorasset, in Epiphanium excandescens, hunc maledicum appellare non veretur. Arbitratur propterea nonnisi a vehementi studio et animi violentia raptum haereticorum res gestas et mores descripsisse. 13 Hanc tamen similemque cogitandi atque scribendi rationem, quae Pyrrhoninorum commenta redolet, facile quidem eripiemus, depravatos Manichaeorum mores nobiscum recogitantes. Nulla enim, etiam Ethnicorum, secta sceleratior in impudicitiis, nulla umquam alia hominum schola depravatior in incestuosis effraenatae libidinis actibus, Manichaica inveniri potuit. Nam abjecto quocumque naturae humanae pudore et verecundia, carnales concupiscentiarum motus cohibere nefas reputabant, et a nuptiis abhorrebant, ut filiorum procreationem praecaverent: sed mutuis nefandisque commixtionibus perpetuo utebantur. Quae ergo verecundia, quinam publicae et privatae honestatis pudor dari potuere in homine qui suos asseclas docuit nuptias exsecrandas esse, iisque licere omnibus incestuosae et turpissimae libidinis actibus inquinari? De hisce autem flagitiis non tantum fuisse Manichaeos postulatos, sed publicis et authenticis monumentis et testimoniis jam pluries fuisse convictos, perspicue produnt Acta Romanae inquisitionis scripto sub Leone Magno consignata; vel illa quae in Africae Ecclesiis habita sunt, de quibus ipsi opportunius suo loco, temporum ratione servata, verba faciemus. Sed ad Beausobre redeamus. Is ergo concedit Scythiani uxorem fuisse captivam. Sed ex quo fonte colligit, ut, quemadmodum captivam ducere non erubuerit, huic fuerit religio eam ex meretricio quaestu in uxorem non assumere? Pulchram quidem et juvenem sine auctore Beausobre affirmat; idque evinci posse arbitratur, quod hanc plus caeteris Scythianus adamaverit. Igitur hujus tanti amoris causa eam connubii participem habere potuit, tametsi jam pridem apud Thebaidem omnibus vulgatam se exhibuisset. Nec juvat ab Epiphanio eos fontes seu vetustiores scriptores silentio praetermitti ex quibus hocce factum hauriebatur, cum nemo ex antiquis illud in dubium revocaverit, aut contrarium tradiderit; cum forte omnes qui Epiphanii scripta lustrarunt, ea ducerentur persuasione, sanctum episcopum res per Scythianum gestas hujusque mores scripto consignasse, majorum traditionibus insistendo. Cujus quidem dictis, aut suppares, aut saltem sequentium saeculorum homines, Manichaica labe polluti obstitissent, mendaciique notam ei inussissent, ut principem auctorem suum ab hac infamia vindicarent, si rem aliter se habere cognovissent. Istorum ergo silentium, firmis Epiphanii assertionibus conjunctum, quanti Beausobrianam male digestam criticen facere oporteat, plenius patefacit; potissimum cum absque novorum monumentorum subsidio, post tot saecula, unus solus Beausobre, a Scythiani et Epiphanii aevis longissime distans (quippe currente hoc saeculo, anno videlicet millesimo septingentesimo trigesimo nono praesentis lucis usuram absolvit), antiquorum Ecclesiae PP. traditionem, solis commentitiis fabulis evertere et abolere nisus fuerit. 3. Mitius tamen cum sancto Cyrillo Hierosolymorum episcopo noster criticus agere visus est, quem non in errorem lapsum, nimia tamen exaggeratione uti voluisse asseverat. Propterea in describendis Scythiani gestis, personam concionatorum gessisse, qui proposita sibi argumenta declamationibus et superlationibus magnificare potius student quam eorum veritatem patefacere. Et quidem Cyrillus de Scythiani religione verba facturus, dixit hunc nihil commune habuisse nec cum Judaismo, nec cum Christianismo. Ita legisse in Graeco Cyrilli textu contendit, quamvis antiqua Coloniensi versio priora illa verba, cum Judaismo, expungat. Sed ultro dato quod Graeci codd. utramque habeant lectionem quemadmodum legimus 14 apud Photium, quid umquam habet Cyrillus, quod veritati repugnet; quodque, et si non apertum errorem, nimiam saltem exaggerationem superlationemque prae se ferat? Christophorus Wolfius quidem, in Photianis libris adornandis, quos Amburgi novis typis committi curavit, de Scythiano scripsit: Hic primus inter Christianos stultae de duobus principibus opinionis auctor exstitit. At opinionem hanc stultam, unam esse inter tot tantasque blasphemias quas vel de Christi carnis nativitate, morte et resurrectione Manichaei excogitarunt, quaeque principaliora et solidiora Christianae fidei principia penitus evertit, jam satis omnibus exploratum est, et ipsi in inferioribus explicabimus. Quid igitur cum Christianorum fide illa religio commune habere potuit, quae fundamentalia mysteria oppugnat et abolet? Certe si Beausobrianae starent conjecturae, etiam paganus Dei unius existentiam triumque personarum distinctionem negans, qui creatis sensibilibusque soli, videlicet, luci, sideribus, divinos honores exhibeat, quique Deiparam et divinum Patris Verbum hominem esse factum blasphemet, et innumeros id genus alios errores profitetur, aliquid nobiscum commune habere posset, ea sola ratione quod Christi nomen perperam sibi vindicare auderet. Sed cum veritate quid id umquam affirmabit? Nam paganus de quo agimus, praeter Christianum nomen, quod sacrilege sibi usurparet, nihil prorsus haberet de Christianorum fide, moribus, ritibus et institutis. Quin immo haec omnia, aut saltem corrumpere, aut abolere niteretur. Ita quidem secum reputasse Cyrillum arbitror, cum scripsit Scythianum nihil prorsus commune cum Christianismo habuisse. Quod si deinde Beausobre confingat se refragari Cyrillo, Archelai testimonio adductus, qui Scythianum haereticum et apostatam appellavit, qui actus vehementi ambitu episcopatus obtinendi defecit, quemadmodum de aliis haereseon auctoribus exploratum est, nostra haud quaquam explicatio nutaret. Nam quid prohibet quin isthaec de homine pagano, Christianam fidem simulanti, vera esse possint? Praesertim cum etiam, Beausobre auctore, Scythianus numquam alicubi stabile habere voluerit domicilium, sed, huc illucque decurrendo, Saracenorum modo regiones, modo Palaestinae, Thebaidis, Judaeae, Aegyptiorum, Indorumque plagas inhabitaverit? Fieri ergo potuit ut quandoque inter Christianos commoratus, maxima simulatione usus, Christianam religionem extrinsecus etiam affectaverit, ejusmodi fallacia populos decepturus; ut nimirum speraret episcopatus honorem et dignitatem sibi posse deferri: quibus haud dubie prava dogmata quae imbiberat animoque agitabat facilius aliis credenda profitendaque proposuisset. Tandem, cum in lustrandis Manichaeorum rebus et dogmatibus hactenus nec unum ex fidei Christianae articulis, quos fundamentales appellant, invenissem quem integre et in sua puritate servarent, vix persuaderi possum eorum principem auctorem in suis institutionibus aliquid commune cum Christianismo habere potuisse. Propterea, ad alia gradum facturus, praesentem claudo congressionem, ita ratiocinando. Quod quemadmodum nequissimi hujus hominis malitia nulla lege cohiberi potuit, quin omnia Christianae fidei dogmata labefactare aut evertere conaretur; ita quoque vehementi studio sibi blandiebatur malis artibus episcopatus honorem se fore adepturum; quae duo ostendunt Cyrilli et Archelai dicta sine violenta interpretatione posse conciliari. 4. Jam vero, si Beausobrianam scribendi rationem, quemadmodum statuimus, pedetentim modo prosequeremur, de quatuor Scythiani libris disserere opus esset. Verum cum de hisce seriptis alias, in hujus historiae parte, verba facturi simus, hanc congressionem habere in praesens praetermittimus, 15 potius ad Epiphanium, nostro sermone iterum regressuri. Hunc ergo iterum maledictis et contumeliis proscissum in scenam Beausobre produxit, occasione malae mortis quam subiit Scythianus. Epiphanii itaque testimonium de Scythiani nece, cum aliis veterum scriptorum dictis comparat; atque intelligens non iisdem omnino verbis sibi respondere, in eam abiit persuasionem, haereticum hominem de quo agimus naturali morbo praeventum diem clausisse. Archelaus (ait ipse) nihil de Scythiani interitu scripsit ex quo argumentari liceat eum praeter naturae ordinem obiisse. Cyrillus Hierosolymorum (subdit), qui ante Epiphanium floruit, in rebus quae jam pridem in ea urbe contigerunt apprime versatus, valde stricta oratione haeretici in Judaeam adventum, ut pestilenti contagione illam regionem afficeret, describit; et statim, nulla voce interposita qua cum Mosaicae legis doctoribus disputationes indicarentur, subjicit: Morbo exstincto illo, Dominus sedavit pestilentiam. Photius tandem, breviori usus sermone, scripsit acerba morte Scythianum periisse. Ex hac porro scriptorum dicendi varietate sibi gratulatur Beausobre, et quasi in scirpo nodum quaerens, Gallice Graecum Epiphanii textum, multis notis et animadversionibus interpolatum reddidit, contendens hujus narrationem prorsus cadere, nemine alio ipsi suffragante; immo ipsi aperte refragantibus Judaeorum historiis, quae, cum Judaici populi excidium, tum Hierosolymitani templi eversionem, Titi et Vespasiani armis et militibus factam patefaciunt, ob quae impossibile penitus Scythiano fuisset cum sacerdotibus Judaicis disputationibus congredi, et deinde praestigiis et magicis incantationibus illius urbis templum conscendere. Itaque jam depopulata urbe, temploque ad solum redacto, Scythianus illa omnia facinora quae narrat Epiphanius praestare non potuisset, praesertim cum apostolorum aevo illic non venerit, ut ipsi jam primo hujus operis capite contra Epiphanii fidem ultro dedimus, illius verba in laxiori significatione esse sumenda explicantes. Veritatis speciem haec omnia prae se ferre quis existimabit qui Judaici populi historias post Titi imperium non lustravit? Secus tamen judicabunt Judaicarum rerum periti, qui norunt Hierosolymam, a Tito et Vespasiano nondum plene deletam, variis aedificiis et turribus superstitibus, iterum ab Adriano, hujus nominis imperatore, fuisse aedificatam, et ab alienigenis non solum, sed a multis Judaeorum millibus fuisse inhabitatam. Tum, videlicet, cum vetusto mutato in Aeliae nomine, Rufus, Judaeae praeses, armata manu sibi ab imperatore Adriano decreta, eos tumultuantes, duce Barcocheba, strenuo ac crudeli viro, qui ad seditionem excitaverat, compressit, multa virorum millia, feminarum puerorumque conficiendo. Hocce alterum sub Romanis imperatoribus Judaicae gentis excidium nos ipsi annotavimus ad Hist. Ecclesiasticam Eusebii Caesar. Quare perperam omnino pro firmandis suis conjecturis eum laudavit Beausobre. Quam urbem deinde si peregrinis gentibus ex variis terrarum plagis venientibus incolere datum fuit, quia in Romanorum jus conversa, ritum mutavit et nomen; non tamen Judaei in illa urbe superstites suas legales caeremonias mutarunt, sed sacerdotum et levitarum aliorumque ministrorum successione servata, quemadmodum in Assyriorum Babyloniorumque captivitatibus, Mosaicam legem in synagogis, proseuchis et 16 caeteris conventibus, rigidius obervandam inculcabant, Pharisaeis, legum doctoribus et tribuum principibus omnem conatum adhibentibus ne turbae, aut Christo nomen darent, aut Romanorum exemplo idolis servirent. Qui ergo fieri non potuit ut, secundo labente saeculo, Scythianus Hierosolymam seu Aeliam adventans, Judaici populi sacerdotes fuerit aggressus, suis disputationibus probaturus, vetus Testamentum et Mosaicam legem a malo auctore deo duxisse originem; sed cum ab adversariis fuisset superatus, ad turpitudinis notam delendam, et ipse praestigiatorum artibus usus, alicujus domus tectum, juxta templi ruinas aedificatae, aut aliquam ex antiquis turribus quae Titi et Vespasiani excidio superfuerant, daemonum subsidio, conscendere non tentaverit? Haec autem inter se pugnare haud intelligo. Maxime cum omnes noverint tertium illum librum quem Scythianus conscripserat, quemque de mysteriis appellavit, legis et prophetarum refutationes continere, eumque calumniis contra sacros veteris Testamenti scriptores abundare. Ut igitur ejusmodi commenta et refutationes in vulgus spargeret, easque populo suaderet confingendo Mosaicam legem a malo spiritu fuisse traditam, illi opus fuit ad Judaeam primum proficisci, ut pestilenti contagione illam regionem afficeret. Nec enim suum nequitiae virus effundere potuisset, nisi conventus, conciones disputationesque coram Judaeis ipsis habuisset. Sed hunc tantarum blasphemiarum et sacrilegiorum virum fuisse a Deo percussum, et repentino interitu e vivis sublatum, Cyrilli loquendi modus, non tantum hisce verbis prodit: morbo exstincto illo, Dominus sedavit pestilentiam, sed aliis subsequentibus, quibus narrat Terebinthum Scythianae improbitatis discipulum auri et sui magistri haereseon haeredem factum, quippe qui in Judaea et Palaestina notus ab horum finibus fuit exclusus, coactus propterea in Persidem transire. Tantum odium igitur et populi horrorem discipulus ob magistri necem atque facinora in se concitaverat, ut amplius illic commorari haud permitteretur. Et quidem acerbam fuisse Scythiani necem, etiam Photius affirmat. Non enim acerba ea mors dici solet quae a naturali aegritudine corporis causatur, quaeque propter membrorum dissolutionem animum a corruptibili carne dividit. Sed talem vocare solemus, quam criminum rei Deo vindice violenter subeunt; vel quam judices et carnifices malefactoribus, poenarum gravitate exhaustis, inferunt, aut inferri jubent. Deum autem Scythianae necis auctorem fuisse, Cyrilli loquendi modus innuit: crudelem deinde atque violentam iis vocibus, acerba morte, significatam esse a Photio, verisimile est. Judaeorum tandem in Terebinthum odium ut exsulem a Palaestinae et Judaeae finibus abire populorum tumultus et iracundia cogerent, ex illius in Persidem fuga plane innotescit. Idcirco credendum est discipulum studuisse saltem ignominiae et turpitudinis notam occulere atque delere, et fugam arripiendo et servi conditionem, atque antiquum suum nomen abjiciendo. 5. Nulla vero ratione adduci potest Beausobre ut postremum hoc assertum concedat. Nimirum Terebinthum ad delendam turpitudinis notam, antiquum mutasse nomen, altero Buddae assumpto. Ut autem facilius lectores in suam trahat opinionem, divitem studiosae eruditionis supellectilem, magnificumque verborum construxit apparatum, ut sensim veteres 17 Ecclesiae PP. in malam fidem adducat, quosque suum opus Gallice scriptum percurrere haud pudet, a veritatis tramite recedere faceret. Capite igitur quinto laudati libri prolatis primo in medium variis Terebinthi nominis etymologiis et explicationibus, eam sibi ex lectionibus arridere posse censuit, quae versuti hominis fraudes et dolos aut prorsus dilueret, aut saltem magna ex parte minueret. Acta deinde Archelai episcopi Cascharae laudat; ex quibus contendit Buddas nomen haud quaquam a Terebintho assumptum fuisse ad populorum odium vindictamque declinandam; sed ex Chaldaeorum idiomate illud derivari, idemque apud Persas significare quod apud Graecos Terebinthi vocabulum. Addit duo illa nomina apprime sibi invicem respondere, quemadmodum haec alia in sacris litteris reperta: Christus, videlicet, et Messias; Petrus et Cephas, Dorcas et Tabitha. Hocce tamquam mysterium a se explicatum lectoribus suis vendidisset Beausobre. Sed cum Fabricii opus percurreret, in tam profundae arcanae rei intelligentia se novit jam pridem praeventum. Quare hisce animadversionibus cum diutius institisset, Terebinthum et Buddam eamdem prorsus significationem prae se ferre absque animi haesitatione affirmavit. Cujus tandem rei, tamquam locupletissimos testes appellat, et clarissimum virum Simonium Assemanum Orientalium linguarum peritissimum et Vaticanae bibliothecae praefectum, Bochart Sacrae Geographiae studiosum scriptorem, Syriacas has voces explicantes, Bethma, scilicet, Boutema et Butema; quae elementorum aliquam diversitatem quamvis habeant, tamen pro uno eodemque Terebintho, seu Budda, a veteribus fuisse usurpatas crediderunt. Verane an potius fabulosa haec sint, quae Beausobre laudato cap. exaggeravit, Orientalium linguarum et vocabulorum studiosi judicabunt. Nos tamen hisce omnibus plenam adhibere fidem interim non audemus: sed noster animus, ne de incognitis rebus judicium ferat, suspensus haerens perpendit praecedentem Beausobrianam rerum congeriem repugnantia non carere. Nam vel huic Scythiani servo, seu discipulo, altero Manichaicae scholae magistro, credimus Terebinthi fuisse natale nomen, et istud apud quascumque nationes, et Chaldaeos etiam, retinere debuisset; quamvis ab hujus gentis populis, ob idiomatum diversitatem, et elementorum usum, alio sono et vocis flexibilitate enuntiaretur. Vel dicendum est gravi adductum causa Terebinthum illud mutare oportuisse. Si primum dabit Beausobre, quemadmodum dare deberet, cur, non servata Chaldaeorum vocis desinentia, in a videlicet, aut m, illud Terebinthi rejecerunt, ut usurparent Butam, aut Budam? Has enim nullam habere affinitatem cum hujus haeretici nativitatis nomine, radicalia deinde litterarum elementa non servare, quis non videt? Propterea non facile moveor assentiri Beausobrianis dictis, quibus persuadere nititur Assyrios, etiam hominum propria nativitatis nomina mutare potuisse, et consuevisse. Ratio quidem ex Bochart ab eo adducta, prorsus cadit, cum auctor in sua Sacra Geographia non affirmet duo illa vocabula Terebinthus et Butam, seu Budam, apud Assyrios et Graecos in significatione sibi cohaerere; sed denotare, et respondere vocabulo Persarum Buddas, et usurpari pro Terebintho, impio Manetis praeceptore. 6. Quamvis tamen Bochart Beausobrianis suffragaretur conjecturis, minime nobis negotium facesseret, ut vetustiorum PP. sententias in angulum veluti falsas rejiceremus. Cum enim Cyrillus aperte scripsit: Ne ex proprio nomine in Perside cognosceretur, Buddam seipsum vocavit, dolosum fraudulentumque Terebinthi studium enuntiavit, quo sua et magistri 18 facinora tegere quaesivit. Hoc ipsum cum ex Cyrilli, tum Epiphanii dictis Photius confirmavit, dicendo Terebinthum in Persidem profectum, assumpto Buddae nomine. Jam enim ejus fama pervagata, odium impio viro conciliaverat antequam in cujusquam consortium veniret. Quid plura? Petrus Siculus, qui Manichaeorum res gestas diligenter, cum ex aliorum scriptis, tum constanti aliorum fama et traditione edoctus, hactenus dictis suffragatus est. Mirum tamen nobis videtur quod Beausobre in evolvendis antiquorum scriptis nec unum saltem invenerit qui affirmaverit Terebinthi vocem a Graecis assumptam ad arborem significandam, ab Assyriis deinde pro Budda, seu Butha interpretari. Quae causa esset, ut ipse ait, quare hoc postremum nomen Persae Terebintho imponerent; quasi studiosi hunc hominem vernaculo potius idiomate quam Graeco vocitare. Mirum, inquam, quod nec unus id testatus fuerit. Quapropter ad praesentem quaestionem haud quaquam faciunt tria illa exempla audacter ex sacris litteris desumpta, in quibus ad unam eamdemque personam designandam, voces duae illae (spectata idiomatum diversitate) geminari necesse fuit. Ipsi namque sacri scriptores geminationis causam indicarunt, ad quamcumque aequivocationem praecavendam. Et ne quis ab adductis exemplis nos velle abscedere in praesens existimet, ad eas Scripturas novi Testamenti provocamus, in quibus mentio facta est de Christo et Messia, de Petro, et Cephas, de Tabitha et Dorcas. In omnibus enim iis sacri scriptores, et horum interpretes, aeconomiae formulis usi sunt, ad idiomatum et interpretationum diversitatem indicandam; ne quis in errorem ductus, geminari etiam personas arbitraretur. De Christo quidem et Messia locutus est Joannes scribens: Scio quia venit Messias, qui dicitur Christus; et clarius in alio textu, idem Joannes, referens verba Andreae, fratris Simonis Petri, scribit: Invenimus Messiam, quod est interpretatum Christus. Rursus idem Joannes verba facturus de Petro, et Cephas, habet: Tu es Simon Bar-Jona, tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. Atque tandem sanctus Lucas, in apostolorum Actis, ad tollendam quamcumque sermonis ambiguitatem, de Tabitha disserens, haec habet: In Joppe autem fuit quaedam discipula nomine Tabitha, quae interpretata dicitur Dorcas. Innumera quidem alia id genus exempla in Scripturis et apud SS. PP. offendimus, quibus in praesens insistere supervacaneum ducimus, ne in rejiciendis iis quae ad fucum faciendum Beausobre adducere solet prolixius procedamus. Igitur huic argumento finem daturi, sic claudimus sermonem. Cum igitur inter tot et tam varios antiquos scriptores, nec unus dixerit Terebinthum, Graecam vocem, Syriace Buddas interpretari, plane ignoramus qua licentia Beausobre ad praecedentia exempla ex Scripturis mutuata provocare voluerit, ut vetustos sanctos PP. et scriptores qui de Manichaicis rebus disserunt in malam fidem adduceret, eosque tamquam imposturarum et mendaciorum reos morderet; at tolerabilia tamen judicari possent quae in hoc capite hactenus de Terebintho scripsit Beausobre, si postmodum latiorem adhuc viam non sibi aperuisset ad evertenda alia majoris momenti quae de Manichaeis antiquiores scriptores tradidere; vel si omni animi sui studio non conaretur ea religionis Christianae dogmata abolere, quorum sacris in litteris aperta mentio facta est. 19 7. Prioris generis ea sunt quae ibidem scripsit de Buddae, seu Terebinthi, disputationibus apud Babyloniam cum Solis sacerdotibus institutis, quarum Cyrillus, Epiphanius, Photius, caeterique mentionem fecerunt. Quando videlicet scelestissimus homo famam et honorem simul sibi nancisci cupiens, se ex muliere virgine natum impudentissime gloriabatur, ut ex Archelai Actis etiam colligitur. Alterius vero generis sunt ea quae scribit agens de praestigiis et daemoniaca Terebinthi arte, in qua hunc sacrilegum apprime fuisse edoctum jam ipsi ex veterum testimoniis intelleximus. Contendit quippe Beausobre nulla ratione adduci posse ut credat malos angelos, sive daemones, in elementa, homines caeterasque creatas res vim aliquam et potestatem exercere posse: atque ita suis partibus insistens, tamquam ridiculum damnat illum Romanae Ecclesiae ritum, quo divina ope implorata, super animatorum corpora, elementa, aliasque res sensu carentes, exorcismos et exsufflationes adhibet et pronuntiat ad daemones expellendos. Quod itaque ad prioris generis res spectat, mordicus laudatus criticus negat Terebinthum, seu Buddam Manichaeum, se ex virginis utero, vel latere genitum et natum confingere et praedicare potuisse. Unum enim, ait ipse, ex praecipuis Manichaeorum dogmatibus istud erat, Incarnationis divini Verbi mysterium, duarumque naturarum in una persona unionem inficiari, ex ea videlicet ducti ratione, mulierem virginem numquam sine carnali concubitu et viri semine posse filium hominem concipere, et in lucem edere. Ejusmodi commentum (subjicit) altero hujus nominis viro, qui fuit auctor sectae Gymnosophistarum esse tribuendum, veteres scriptores affirmarunt. Quorum nonnulli etiam illud Simoni Mago ascripserunt. S. Hieronymus tandem, libro contra Jovinianum, expresse hujus imposturae auctorem facit Buddam Indum, ita scribens: Apud Gymnosophistas Indiae, quasi per manus hujus opinionis auctoritas traditur, quod Buddam principem eorum e latere suo virgo generavit. Fateor quidem haec de Budda Manichaeo a Cyrillo, Epiphanio, Photio aliisque qui Manichaeorum gesta scripto consignarunt, non affirmari; eam tamen fabulosam ex utero virginali generationem in Archelai Actis recenseri. Sed quid inde? An ejusmodi narratio continebatur in autographis actis et in vetustioribus exemplaribus illius habitae disputationis? An quisquam usquam gentium id affirmavit? Acta enim illa, etiam suffragantibus doctissimis viris, modo interpretum studio, modo amanuensium oscitantia et ignavia, pluries gravius interpolata et vulnerata fuere; ut vix in praesens, et ne vix quidem, de eorum integritate judicare possimus. Quare mihi facile persuadeo quod si praeter Buddam Manichaeum alium Indum nos admittere oporteat, Gymnosophistarum sectae auctorem, imperiti quandoque amanuenses, ex nominis similitudine decepti, fabulosam illam generationem, veluti a Budda Manichaeo praedicatam, Archelai Actis inseruerint. Nostrae quidem conjecturae favet aliorum scriptorum silentium, et ipsius Beausobre testimonium. Is enim pene innumeris locis contendit Cyrillum, Epiphanium, Photium, Petrum Siculum, caeterosque scriptores, in Manichaicis rebus narrandis, Archelai Actis (quae apocrypha appellat) institisse, atque singula in istis contenta, aut summatim, aut prolixius in sua scripta traduxisse. Cum igitur, eodem Beausobre auctore, nullus alius scriptor Archelao posterior, de fabulosa hac generatione, tamquam a Budda Manichaeo praedicata, ullum prorsus verbum fecerit, necessum erit judicare, neque in autographis Archelai scriptis, nec in vetustioribus horum exemplaribus, tum contineri; vel si continebatur, eam tamquam spurium additamentum rejecisse. Quamquam tamen Buddas ille de quo agimus forte fabulam illam 20 de sui generatione non confinxerit et in vulgus sparserit, nihilominus sine audaciae nota inficiari haud possumus hunc Manichaeorum alterum principem cum Solis sacerdotibus et Persarum eruditis viris disputationes habere voluisse. Cyrillus namque, postquam hujus e Palaestinae finibus fugam nominis mutationem, atque in Persidem transitum descripsit, statim subdidit: Verum illic habuit adversarios sacerdotes Solis, et, multis sermonibus concertationibusque commotis, redarguebatur. Demum cum esset comprehendendus, profugit ad quamdam viduam. Photius quoque cum dixisset hunc versipellem nullum fructum ex mutato nomine percepisse, et cum ex operibus et ex doctrina iis qui ipsum prius ignorabant notus evasisset, a viris apud Persas eruditis qui non pie quidem sentiebant, sed meliorem tamen eo circa omnia sententiam tuebantur, confutatus et expulsus est. 8. De quibus autem rebus Buddas cum Persarum sacerdotibus, quaestiones disputationesque habuerit, non mihi judicandum sentio, ne temeritatis nota inurar. Rem tamen diligentius Beausobre perquirere nisus est, et aliquod discrimen offendens inter Archelai scribendi modum et Epiphanii dicendi rationem, horum testimonia cum facile sine ulla repugnantiae nota conciliare potuisset, neglexit; et praecedentem suae critices methodum secutus, Zoroastris et Persarum de duobus principiis, vel uno tantum, animarumque ex corporibus in corpora transmigratione systemata laudatos PP. minime intellexisse contendit, ut ipse probaturus, in altera Historiae parte sibi reservasse affirmat. Concludit denique, ex Archelai testimonio, hunc non dixisse disputationem Buddam inter et Persarum sacerdotes, sive sapientes, ad duorum principiorum existentiam pertinuisse, sed potius respexisse ad bellum ab adversariis potestatibus contra Deum factum. Nos vero si sedulo haec perpendamus, an non affirmare cogemur Beausobre nugis dumtaxat delectari? Si enim habita disputatio, auctore Archelao, fuit circa bellum quod adversi principes, vel potestates, ante externam rerum emolitionem Deo fecerunt, jamjam Buddas duo aeterna principia inter se repugnantia audacius propugnabat, ut affirmavit Epiphanius. Propterea, quale discrimen inesse in utriusque auctoris loquendi modo dicemus, cum utraque oratio eumdem prorsus scopum attingat, ea dumtaxat verborum diversitate admissa, ut Archelaus prolixius, pressius autem seu strictius, Epiphanius disputationem descripserit? Photius tandem asseverat dumtaxat Buddam et Solis sacerdotes disputasse, hosque rectius quam ille Manichaeus sentiret disseruisse. Et quidem suis disputationibus nullum prorsus discipulum sibi acquisivisse, si viduam illam amicam excipiamus, dolis malisque artibus deceptam, apud quam hospitio excipiebatur, jam ex Archelai narratione innotescit. Qui deinde addidit: Mane primo ascendit solarium quoddam excelsum, ubi nomina quaedam coepit invocare, quae nobis Turbo dixit solos septem electos didicisse. Quid vero Buddam post suum in solarium ascensum fecerit, quidve, Deo vindictam, agente, eidem contigerit, statim subdidit Archelaus. Gum ergo (ait) ascendisset, ritus nescio cujus vel artificii gratia, solus autem ascendit, ne inde ab aliquo convinci posset . . . . Haec eo cogitante, justissimus Deus sub terras eum detrudi per spiritum jussit. Narrationem ejusmodi multis de causis labare affirmat Beausobre. Nam ubi Archelaus dixit Buddam quaedam invocasse nomina, Cyrillus ab ipso recedens, daemones aereos substituit, et eos quos Manichaei in suis sacrificiis seu conventibus, ut interpretatur Christophorus Wolfius, invocare consuescunt. Post haec animadvertit Beausobre neque convenire 21 Graecos scriptores in recensendis ritibus a Budda adhibitis, cum Archelaus dixerit dumtaxat solarium ascendisse, ad quaedam nomina invocanda; et Epiphanius contendat eos ritus magicos fuisse ut praeternaturale aliquod signum patraret, ad suorum adversariorum ora occludenda. Archelaus concludit denique spiritum a Deo jussum fuisse ut Buddam e solario in terram detruderet, quem spiritum Epiphanius angelum appellavit; et Cedrenus, quasi huic tragicae scenae praefuisset, angelum describit aggredientem nefarium Terebinthum, ut repente praecipitem dejiceret. Labare ergo haec omnia certo sibi Beausobre persuadet, cum nemini innotescere potuerint absque revelatione. Ad tollendas porro has antiquas contra haereticos praejudicatas opiniones, studium suum convertit Beausobre, et sibi quasi sublanditur posse sapientioribus animadversionibus uti, pro rerum veritate cognoscenda, insistendo dumtaxat Archelai narrationi, quam simplicem, naturalem, atque innocentem appellat. Cujus generis prior animadversio ea est: Buddam, videlicet, primo mane solarium domus ascendisse, ut Deum oraret, et solus quidem ascendit (ait) ut divinis mandatis obtemperaret, quibus dictum est, ut orantes ab oculis et hominum frequentia fugiamus. Altera animadversio spectat ad Manichaicum orandi ritum, a Zoroastris institutionibus derivatum, quo sectatores jubentur vultibus ad Orientem conversis orare, sibi confingentes ignem illum in sole conspectum, cum thronum, tum divinam praesentiam significare. Tertio animadvertit Orientis populos orationum causa domorum tecta consuevisse ascendere, ut colligitur de Petro in Joppen orante, et de Esther domus superiora ascendente, cum secreto aliquid facere recogitaret. Lepide quidem Beausobre! Sed haud intelligo qua ratione sive licentia tria illa praedicare nitatur, tamquam Scripturarum dictis conformia, et iis ritibus consona quos antiqui catholici, et sacri viri in eorum precibus adhibebant. In abscondito quidem orare oportet, ad vanam nimirum gloriam praecavendam, eamque sibi animi attentionem conciliandam quae maxime necessaria est ut cordis motus cogitationesque cohibeantur ne extra Deum vagentur. At orationis scopum sibi tum proposuisse Buddam quis arbitrabitur? Aut saltem eo in proposito divinis mandatis obsequi voluisse, quis umquam confinget? Jam aderant sacerdotes Solis, quos tamquam sibi adversarios (utpote ab eorum disputationibus superatus) in concionem vocaverat, ut praestigiarum suarum testes adessent. Accedit deinde Manichaeorum palmare dogma fuisse, lucem, et solem ipsum, non tamquam Dei summi sedem et thronum intueri, sed eum veluti verum Deum adorare, ut inter caeteros SS. PP. summus pontifex Leo primus variis in locis testatus est, expresse de Manichaeis Romae deprehensis orientem solem adorantibus disserens qui se reflectebant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinabant. Istud autem fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, S. P. dolens arbitratus est, subjiciens: Quia etsi quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, venerari intenderent, tamen ejusmodi officiorum ritum nihil differre a gentilium superstitioso cultu paucis demonstrat, subdens: Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus eorum ritibus qui creaturis deserviunt misceatur. Haec autem dixisse et scripsisse Leonem, ut quosdam Romanae Ecclesiae Christianos a pravis Manichaeorum institutis deceptos ab ejusmodi orandi ritu amoveret, jam totus illius sermonis textus patefacit. Sed Manichaeos soli atque sideribus, quemadmodum pagani, quamvis alio principio ductos, 22 cultum adhibuisse, innumeris argumentis constabit. Legimus deinde S. Petrum in Joppen circa horam sextam, non ad solis ortum, ascendisse in superiora. At nullibi constat domus tectum conscendisse. Et Scriptura de oratione reginae Esther verba faciens, dumtaxat testatur eam in cinere et stercore stetisse, corpus suum jejuniis humiliasse, omnia loca in quibus antea laetabatur crinium laceratione implevisse, et semper ad Dominum conversa dixisse: Adjuva me solitariam, et cujus praeter te nullus est auxiliator alius. Ubinam ergo invenit Pricaeus, a Beausobre laudatus, reginam Esther in sui palatii planitiem se recipere consuevisse, ad secretiora forte Judaicae religionis exercitia agenda? Id quidem ex Danielis historia quasi obscure colligimus; quod forte dissimulavit Beausobre, ne suo se jugulo, premeret. De propheta autem Domini sacer textus narrat quemadmodum, tribus dierum horis statutis, ingressus domum suam, et fenestris apertis in coenaculo suo contra Jerusalem flectebat genua sua, et adorabat. Qui sane agendi modus ad templum potius Hierosolymis constructum, quam ad Orientem Danielem orantem respicere voluisse significat. Beausobre ergo nulla ratione prohibere poterit quin arbitremur S. Petrum in Joppen, apud Simonem diversantem, sexta diei hora domus superiora ascendisse, ut vultu ad Hierosolymitanum templum converso Deum oraret. 9. Isthaec tamen praetereamus. Quae quamvis quoddam virus prae se ferant, quo sensim haeretici catholicorum pietatem corrumpere student, nobisque negotium facessant in iis quae ad sanctissimos Christi ritus et caeremonias pertinent; quas vel subvertere ipsi heterodoxi nituntur, aut saltem eas non ab apostolorum institutionibus et divinis quandoque mandatis derivari, sed ab hominum voluntate, et arbitrio, et a diversarum regionum usu populorumque consuetudine potius pendere confingunt; tanti tamen momenti haud sunt, ut verae religionis dogmata aut dejiciant, aut in apertum contemptum adducant, potissimum si sacrorum pastorum auctoritatem in ecclesiasticis ritibus ut caeremoniis praescribendis non offendant. Nobis itaque gravius dolendum fuit quod Beausobrianum ingenium multiplex et tortuosum in iis etiam moveatur quae expresse in sacris litteris tradita sunt, et apertam suam infidelitatem multis calumniis circumseptam in aliorum animum quaerat insinuare, praemisso consueto vanae et fallacis eruditionis apparatu; ut improvidum quandoque lectorem, qui novitatibus potius quam pietate delectatur, demulceat, illiciis et laqueis perstrictum devinciat. Cujus generis quidem censeri debent caetera omnia quae in fine illius capitis subdit, Terebinthi, seu Buddae Manichaei historiam ex Graecis Latinisque PP. ad exitum perducturus. Hujus itaque haeretici res gestas subtilius inquirens, tamquam probabile autumat, et vendit magorum superstitionibus ea de causa imbutum fuisse, quia e Babyloniorum gente derivatum, cujus philosophi angelos non tamquam deos, sed tamquam Divinitatis ministros, venerari consueverant; ea nimirum ducti persuasione, quod inter ipsos quodam servato ordine anni diebus mensibusque praeessent, quemadmodum et elementis et rebus omnibus quae in hac vita hominibus contingere solent. Et quasi quod catholica Ecclesia ab hac Babylonensium et Persarum superstitione sacrum cum festorum dierum, tum divinorum officiorum ritum atque ordinem haurire 23 potuerit, audacius affirmat eas gentes suos angelos tamquam sequestres mediatoresque interpellare consuevisse, quemadmodum recentiores catholici, singulis anni diebus, de aliquo sancto in quotidianis officiis et liturgiis faciunt mentionem. Preces autem ejusmodi veneficia et magicos cantus a Mahometanis appellari asseverat. Post tantam tamen nugarum et falsitatum suppellectilem, idem Beausobre se haerere suspensum ait ut angelorum nomina, seu coelorum intelligentias, ob quamdam disciplinam arcani, non nisi Manichaeorum electis, qui longe septenarium numerum excedebant, fuisse revelata, ut Turbo coram Archelao Cascharae episcopo, se sistens confessus est. Etenim Augustinus, qui hujus sectae quondam dumtaxat fuit auditor, cujusdam amatorii cantici meminit, in quo aeonae inveniuntur conscriptae. Quare mihi videtur non sibi constare Beausobre, qui nunc contemnens vel haud animadvertens ea quae de Terebinthi, Buddae, id est Babyloniorum et Persarum superstitiosis institutis, mox scripserat, contendit Manichaeos non invocasse angelos, quamvis istis honorem et laudes adhibuissent; et Cyrillum taxat quod angelos cum daemonibus confuderit; postulando Manichaeos, quod aereos daemones terram inter et lunae spatium interclusos invocaverint. Hos autem non invocari, sed prorsus abominari affirmat, Turbonis confessione adductus, qui dixit Manetem praecepisse suis sectatoribus ut sumpto cibo capita oleo exorcizato inungerent, invocatis, seu prolatis, quibusdam nominibus, mysteria falsae illius religionis significantibus; quorum nominum cognitio, solis septem, id est septuaginta, electis reservaverat. Oleum deinde hocce exorcizatum juxta Graecam et Latinam versionem fascinatum Tillemontius appellatum voluit. Quare Beausobre hisce duabus vocibus insistens subdit: Si exorcizatum pro fascinato sumi debet, quid dicendum erit de tot tantisque Romanae Ecclesiae ritibus et caeremoniis? Itaque concludit: Si ergo Manichaei exorcismos supra oleum proferebant, antequam eo uterentur, jam innotescit Manichaeos ab ea ridicula opinione fuisse praeventos, daemones elementa et corpora vexare posse, quae opinio cum admodum in Ecclesia praevaluerit, supplicationibus et exorcismis utitur ad eos expellendos. 10. Hisce tandem omnibus nos insistere sedulo oportet, ad eripiendas fallacias, falsas criminationes, irrisionesque, quibus et catholicam Ecclesiam sycophanta Beausobre insectari ausus est. Is ergo imprimis haereticorum aeona cum angelis atque daemonibus confundit; quorum aeonum architecti fuerunt Simon Magus, haereticorum princeps, Montanus, Menandriani, Saturniliani, Cerinthiani, Carpocratiani, Valentiniani, aliique, ex Marco Aegyptio derivati; qui veterum poetarum et ethnicorum ludo instructi, fabulose aeonum existentiam et exercitum commenti sunt, quos pro arbitratu variis nominibus deinde donarunt, ob diversa munera quibus fungi confingebant somniantes. Sed longe alia fuit veterum ethnicorum doctrina. Nam quamvis fidei illustratione carerent, tamen Hesiodus omnium primus, Deum inter, supremum locum habentem, et homines in infimo positos, quosdam interjectos spiritus immortales, ratione et intelligentia quadam praeditos, exstare cognovit, quos daemones, sive genios, 24 appellavit; hosque angelos nos nominamus. Luculentissime praeterea de daemonibus Plato fecit mentionem, et potissimum in Timaeo, quos orbibus illigatos, immo orbes ipsos ac stellas quasi deos inferiores arbitratur: secundum quos daemones, alios generatione propagatos infimosque describit. Qui cum natura sua dissolubiles sint et mortales, suprema tamen voluntate Dei, quae natura fortior est, immortales erunt et aeterni. Ab his autem animalia esse procreata; immo et corpora ipsa, in quae humanas ipse animas infudit, asseverat. Platoni suffragatur ejus interpres Alcinous, Hostanes magus, Orphaeus, Thaletes, Pythagoras aliique, qui revera daemones, seu angelos, sine ulla prorsus dubitatione exstare affirmarunt; quamvis de eorum natura et proprietatibus aliter ac aliter fuerint ratiocinati. Ad alterum systema de aeonum existentia hactenus omnibus scriptoribus tamquam fabulosum commentum inextricabile apparuit. Hosque etiam apud eorumdem architectos aliquid commune habere cum iis substantiis quas angelos, seu daemones, appellamus, nulla certa ratione adhuc exploratum est. Non ergo Augustinus de amatorio illo Manichaeorum cantico faciens mentionem, in quo aeones descripti inveniebantur, angelos, seu daemones, indicari credidit: sed optime horum haereticorum fraudes novit, falsas illas intelligentias in sideribus et orbibus affixas confingentium. Qui cum superstitiosa persuasione ducerentur, totam hominis vitam ex siderum, elementorum, seu aeonum, pendere affectionibus, horum influxus sibi propitiari posse, mentiebantur, aut saltem mutari quandoque, si iisdem supplicaretur; quando, videlicet, ex erratico eorum motu, vel stabili permanentia, malignis quibusdam aspectibus nocerent. Noster Leo Magnus variis in locis, cum Manichaeos, tum Priscillianistas, horum mendaciorum propugnatores, exagitat, ita eos perstringens: Quid autem est sol, vel quid est luna, nisi visibiles creaturae, et corporeae lucis elementa? Quorum unum majoris claritatis, et aliud minoris est luminis. Deinde diurna tempora a nocturnis distinguens, diversas qualitates, non vitae gradus iis inesse suadet, cum priusquam luminaria et sidera fierent, tres dies sine solis cursu, et noctes sine lunae siderumque ministerio praecessissent. Quare ergo quarta die omnium Creator ea condiderit, hisce subsequentibus verbis indicat. Ut nimirum essent ad hominum utilitatem: Ut rationale animal, nec in distinctione mensium, nec in recursu annorum, nec in dinumeratione temporum falleretur; cum per inaequalium horarum impares moras, et dissimilium ortuum signa manifesta, et annos sol concluderet, et luna menses renovaret. 11. At si mihi nunc liceret diutius in expendendis antiquorum Babylonensium et Persarum philosophorum superstitionibus immorari, qui singulis horis, diebus et annorum mensibus, varias aeonum conjunctiones affixas esse contendebant, a quibus hominum fata pendere mentiebantur, quos deinde sibi opitulari et propitiari deprecabantur; jam facilius demonstrare possem, nullam prorsus cum nostris ritibus habere similitudinem et affinitatem. Quis enim sibi persuadet Belial cum Deo convenire, et idolum habere aliquam cum veritate affinitatem et similitudinem? Idolum quippe purum putumque figmentum est, a mendacio quidem adinventum ad rationales substantias decipiendas. Idcirco si, auctore Leone, divinarum Scripturarum interprete sapientissimo, divina omnipotentia factum est ut ad nostram utilitatem sidera caeteraque coelestis militiae signa, sensu et vita carentia, servato dierum, mensium et annorum ordine, quem sacrae etiam litterae veteris Testamenti potissimum expresserunt, temporum successiones distinguerent; jam solam divinam virtutem et providentiam laudare oportet, quae talia signa ad nostram scientiam, institutionem 25 et beneficium condere voluerit. Caeterum cum coelorum aspirationes, aeris immutationes, siderum, vel aeonum, ascensiones, descensiones, cursus, gradus, retrogradationes, ortus et interitus, necessario omnino efficiantur, et a mortua natura deriventur; quae laus, qui honor, vel cultus rationabiliter iis adhiberi poterit? Nihil ergo superstitiosius, nihil magis veritati contrarium, quam vana et fallax cum ethnicorum, tum veterum haereticorum philosophia, qua, cum mirabilia in orbe contingentia intuerentur, aeonum affectibus deputabant. Et propterea variis nominibus excogitatis ad eos invocandos, etiam in sacris mysteriis sibi propitiari posse stulte arbitrabantur. Quemadmodum de Montano et Cataphrygis, haeresum auctoribus, inter caeteros scripsit Augustinus ; qui, loco sacrae baptismatis expiationis et regenerationis, immundo lavacro suos asseclas abluebant, tot aeonum nominibus recitatis, quot in integro anni circulo contineri somniabant. Hunc autem, Montanum videlicet, octingentos septuaginta aeones, quos singulos proprio nomine vocitabat, excogitasse, ex libello synodico intelligimus. Catholicorum autem rituum et festorum institutio, quam affinitatem et similitudinem cum hisce fabulosis figmentis habere potest? An non catholica Ecclesia in festorum ordine distribuendo, in officiis et liturgiis recitandis, spectata temporum diversitate et mysteriorum dignitate, quae solemni cultu ob divinam institutionem celebrari debent, Deo optimo maximo laudes persolvit? Soli Deo quidem in officiis, liturgiis caeterisque, cum publicis, tum privatis, supplicationibus, servitutis cultum impendunt catholici, et ad eum preces, voces et corda dirigunt. Unde ergo colligit Beausobre quod quotidiani catholicorum religionis ritus cum Babylonensium, Persarum et magorum superstitiosis caeremoniis in quibusdam comparari possint? At similitudinem forte, vel affinitatem, in eo consistere arbitrabitur, quod Romana Ecclesia, quosdam anniversarios festos quibusdam temporum diebus consecraverit, quos deinde sanctioribus ritibus et caeremoniis agendos esse praecepit? Vel quia singulis anni diebus, recurrente natali alicujus viri, sanctitate, doctrina, martyrio, virginitate celeberrimi, horum insigniora et probata virtutum facinora, in fidelium mentes revocare consuevit, tum ad divinam laudem persolvendam, tum ad imitationis studium in iis excitandum? in his ergo nihil prorsus inveniri posse quod Persarum, Babylonensium et magorum superstitiosis solemnitatibus et fabulosis ritibus in aeonum et siderum cultu adhibitis respondeat, certissimum est. Quare si cum alio homine praeter Beausobre in praesens mihi esset agendum, professione videlicet gentili, atheo, vel epicureo, qui nec Scripturis sacris, nec divinis mandatis insisteret, utique ad solas rationes ex lumine naturali mutuatas provocarem, ut Romanae Ecclesiae rituum sanctitatem, dignitatem et praestantiam, explicarem. Sed cum istud negotium ad Christianum, sed acatholicum, virum pertineat, qui praeter Scripturarum veteris Testamenti auctoritatem, in quibus de aliis atque aliis statutis anni solemnitatibus et institutionibus perspicua mentio facta est, etiam evangelica novi Testamenti mandata admittere debet; simulque ea omnia mysteria profiteri quae ad Jesu Christi conceptionem, nativitatem, circumcisionem, miracula, passionem, mortem, resurrectionem, et id genus alia referuntur: idcirco stultissimam personam Beausobre in iis recensendis agere voluisse intelligo, qui lautissime in Persarum et Babylonensium fabulis ludens, imperitis nimiumque credulis lectioribus, de Romana Ecclesia haud pie et sapienter sentientibus, toto sui studii conatu illudere et fucum facere contenderit. 12. Atque (ut ad caetera redeam) idem Beausobre non meminit daemones sacris etiam evangelicis dictis, angelos appellari? Spiritus quidem illos qui, cum diabolo per superbiam e divina gratia excidentes, ad 26 aeternos ignis cruciatus fuerunt damnati, Christus apud Matthaeum angelos appellat; et Scripturae ipsae, aliis in locis, angelos malos, daemonum nomine indicant. Non mirum igitur si Cyrillus affirmet Terebinthum, seu Buddam, in sui praesidium aereos daemones advocasse. Cujus tamen testimonium etiam Turbonis confessioni cohaeret, qui exsecraturus Manichaeorum ritus dixit hos post acceptum cibum et potum oleo exorcizato capita inungere consuevisse. Exorcizati enim nomine oleum magice effascinatum intelligere oportet; quo videlicet necromantici uti solent, in advocandis sibi in praesidium malis spiritibus, a quibus opem assequuntur, cum per praestigias aliquod contra naturae ordinem facere pertentant. Non ergo Tillemontio, docto viro, in crimen verti poterat quod pro exorcizato fascinatum interpretari voluerit. Novit quippe Ecclesiasticae Historiae scriptor antiquos magos cereos, lucernas, aquam, oleum, aliasque res fascinatas adhibere consuevisse, non ad expellendos, sed evocandos spiritus, ut ab his praesidia et opem obtinerent, et ad futurorum scientiam comparandam. De simili magorum arte, Plinio auctore, verba fecit Osthanes, qui hujus varias species describens, dixit quod ex aqua, ex spheris, ex aere, ex stellis, lucernis, ac pelvibus, securibusque, et multis aliis modis, divina promittebant. Quare satis probabile est Manichaeos, in hac arte peritissimos, oleo incantationibus profanato uti voluisse, ad malignos spiritus evocandos. Denique Tillemontii interpretationi minime repugnare arbitramur vocem illam quam in Turbonis confessione offendimus, exorcizatum nimirum. Turbonem enim uti oportuit loquendi formula quam Manes, cujus gesta recenset, adhibebat, qui sacras et naturales res nefariis ritibus profanatas exorcismos forte appellabat, ut magis perspicue suo loco videbimus. In his tandem sic patefactis atque explicatis longius laborare quisque supervacaneum arbitrabitur, cum majoris ponderis illa supersint eripienda, quibus vel affirmat exorcismos dignos esse ut irrisionibus ludantur, nec sibi umquam persuaderi posse malignos spiritus, seu daemones, vim habere elementa et corpora vexandi. Quid ita? Ut Beausobre professione Christianus, licet acatholicus, in evangelicis Scripturis versatus, de rebus a Christo Domino gestis, et ab apostolis descriptis optime instructus, audeat negare cum exorcismorum virtutem et efficaciam in daemonibus expellendis, tum ipsorum daemonum vim et furorem in animantia et sensu carentia exercenda? Quid est aliud, nisi credere, Matthaeum, Marcum, atque Lucam fabulatos esse, vel cum dixere Jesum e corporibus daemonia verbo ejecisse; vel cum duos homines Gerasenos Christo occurrentes descripserunt, qui de monumentis exeuntes daemonia habebant, quique tam saevi erant, ut nemo posset transire per viam illam. Vexari deinde ab immundis spiritibus homines haud possunt, si Evangelistae absque ulla verborum ambiguitate narrant oblatum fuisse Christo hominem caecum et mutum: Et ejecto daemone locutus est mutus? Si vero tandem his aliisque similibus Christi gestis in Beausobriana mente revocatis adhuc ipse suspensus haereret, nec fidem adhiberet, in medium illud afferrem quod S. Lucas recensuit de illo Patrefamilias qui ad Christum attulit filium suum habentem Spiritum 27 mutum, qui, ubicumque eum apprehendebat, allidebat illum, et spumabat, et stridebat dentibus, et arescebat. An non ad Christi Domini praesentiam et imperium malignus ille spiritus elisus in terram volutabatur spumans? Quibus diris violentisque motibus, cum filius usque a primis infantiae diebus agitaretur, frequenter vexatum in ignem et in aquas misit, ut eum perderet? Si ergo hisce aliisque certis argumentis quae Beausobre objicere possumus non acquiescat, nec sibi persuadere velit Terebinthum, seu Buddam, a daemone in terram projectum et agitatum interiisse, quid nobis negotii cum homine furente, rationis experte, qui dumtaxat pro animi impetu de religionis rebus ratiocinatur? Quod si tandem hos similesque effectus, quos nunc aliquando etiam conspicimus, a furoris vel maniae morbis causari arbitrabitur, quid ineptius? Nugatorius prorsus esset evangelistarum sermo, quo Christus suae vocis imperio dixit: Surde et mute spiritus, ego praecipio tibi, exi ab eo, et amplius non intres in eum. Non absimilis esset illa alia immundorum spirituum Synagogae viros torquentium exclamatio: Quid nobis et tibi, Fili Dei? Venisti huc ante tempus torquere nos. Vel haec alia eorumdem spirituum Christo facta supplicatio: Si ejicis nos hinc, mitte nos in gregem porcorum. Qui tandem, audita statim ea Domini voce: Ite; exeuntes abierunt in porcos, et ecce impetu abiit totus grex per praeceps in mare, et mortui sunt in aquis. Ejusmodi sane loquendi formulas nullum prorsus habere posse respectum ad furoris, maniae, vel alios quoscumque morbos, nos experientia docet. Nam morbi sanantur, nec ita ejiciuntur, ut de uno in aliud corpus vitali progressione migrare possint. Ipsos numquam audivimus exclamantes, voces emittentes, vel rogantes; sed ipsi infirmi dumtaxat, qui a morbis corripiuntur, aegritudinum vim et dolores sentientes, in moestitiae voces et ululatus erumpunt, exposcentes ut medelam et levamen ipsis adhibeamus. Hanc quidem Christi Domini in malis spiritibus ex hominum corporibus expellendis virtutem et potestatem Judaicus populus admirabatur. Quamquam revera non defuissent nequissimi calumniatores qui contenderent eum veneficiis et praestigiis uti in daemonibus expellendis; tamen inficiari haud potuere, elementa et corpora a malis spiritibus quandoque vexari. Eam tamen calumniam: In Belzebub principe daemoniorum ejicit daemonia, una cum calumniatoribus coercuit subjiciens. Si ego autem in Belzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? ideo ipsi judices vestri. Quo loquendi modo indicatum est potestatem energumenos exorcizandi factam fuisse nonnullis aliis synagogae filiis, qui palam testari poterant, non praestigiis, sed Christi nomine et omnipotentis Dei virtute et digito daemonia ejecisse. Et quidem ad rem nostram mirifice facere videntur ea quae de Joanne Christum alloquente Marcus narravit: Magister, vidimus quemdam in nomine tuo ejicientem daemonia, qui non sequitur nos, et prohibuimus eum. Verum ne Joannes et caeteri apostoli et discipuli sibi persuaderent exorcizandi potestatem et exorcismorum vim ab humana pendere virtute, statim praecepit ne illum prohiberent, et subdidit: Nemo est enim qui faciat virtutem in nomine meo, et possit cito male loqui de me. Veniat nunc igitur irrisor Beausobre, et secum agitet unde exorcismorum virtus derivetur, quidve in se contineant exorcismi, quibus tandem data fuerit exorcizandi potestas, et deinde eludat si potest sacrum illum ritum quem semper, tamquam a Filio Dei acceptum, catholica Romana Ecclesia retinuit. Et quidem exorcismorum vis et efficacia a Jesu nomine derivari, satis superque ex Scripturis sacris exploratum est. Nec enim aliud nomen est sub coelo datum, in quo nos salvos fieri oporteat, quam illud. Potissimum cum illius invocatione omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum. Non ergo mirum si eo nomine in exorcismis invocato, tale praesidium auctoritatemque sacri Ecclesiae ministri 28 assequantur, ut, procul amandatis ab energumenorum corporibus, malignis daemonum spiritibus, homines qui dire prius vexabantur in posterum quemadmodum Magdalena, a qua Jesus septem daemonia ejecerat, nulla prorsus molestia aut diabolico furore torqueantur. Cum deinde vero ad exorcismorum naturam sive rationem animum convertimus, quid isti sint, quidve in se contineant illico intelligimus. Nec enim ejus generis esse possunt, ut cum veneficis incantationibus aliquid commune habere videantur. Cum potius ad effascinationes evertendas ab ipso Deo fuerint instituti. Quare nimis subdole et maligne Beausobre ratiocinatur, sacros hos divinosque ritus superstitiosis incantationibus aequiparando. Quod vero oratio jejuniis conjuncta spiritus etiam caeteris nequiores ejicere valeat, Christus ipse fassus est; quando videlicet a quibusdam rogatus cur oblatum daemoniacum ejus discipuli non liberaverint, ipsis respondit: Genus hoc daemoniorum non ejicitur nisi in oratione et jejunio Videat ergo Beausobre, atque tandem intelligat, quid de hac potestate Ecclesiae ministris facta dicere oporteat? Jesu Christi quidem sacerdotes, et evangelistae, legis sacros ministros supra daemonia auctoritatem et virtutem consecutos esse, Lucas, Matthaeus et Marcus evangelistae luculentissime testati sunt. Dixerunt imprimis quod Christus missurus apostolos ad praedicandum Evangelium, dedit ipsis virtutem et potestatem super omnia daemonia. Rursus de aliis septuaginta duobus discipulis, quos binos miserat ante faciem suam in omnem civitatem et locum quo ipse erat venturus, legitur quod ab eorum ministerio reversi, sine ulla animi simulatione et verborum ambage dixerunt: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Quod si Beausobre sola rixandi maledicendique libidine ductus, Ecclesiastica divinaque jura pervertens, contenderet forte virtutem et potestatem de qua agimus, apostolos dumtaxat et Christi discipulos comitatam esse ad ethnicorum religionis exitium, et Judaeorum perfidiam incredulitatemque vincendam, minime ejus dictis acquiescere possemus. Etenim latius exploratum est hanc potestatem in daemones fugandos perpetuo in Ecclesia fore duraturam, eamque a bonis et malis ministris aeque posse exerceri. Hujus rei praeclarum exstat testimonium apud Lucam; cum Christus, videlicet, malos Ecclesiae ministros judicaturus, istis haud quaquam meritum et gloriae coronam rependet, quamvis dicturi sint: Domine, nonne in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Quia de Jesu hominum Salvatore optime mereri non possunt, qui virtute et ministerii potestate utentes, bonis moribus Christo Jesu se conformare non quaerunt. At de exorcismorum virtute in daemonibus expellendis cum satis dictum esse quisquis intelligat, haud difficile prorsus erit benevolo catholico lectori persuadere Buddam, seu Terebinthum, nequissimum praestigiatorem, a daemonibus agitatum atque percussum, crudelem subiisse mortem, et repente ex praesentis lucis usura fuisse sublatum. Ejusmodi denique malam mortem Beausobre palam inficiatur, et circulatoris verba adhibens, hunc Buddam cum alio quodam hujus nominis viro, Manetis pseudoapostolo et discipulo, toto sui animi conatu confundere ausus est. Propterea liberalior factus cum eo, diuturniorem vitam ei elargitur, ejus dies ad illud tempus usque perducens, quo Manes in impietatibus celebrior huc illucque duodecim falsorum suorum dogmatum annuntiatores discurrentes miserat, ad evangelicam Christi Domini doctrinam evertendam. Quod sane studiosum commentum si veritatis speciem dumtaxat habere censeremus, jamjam praesens hujus nostri laboris opus 29 foret inutile; nec labaret solum, sed prorsus concideret; et Beausobriani assentatores, qui hactenus Manichaicae historiae ab acatholico viro conscriptae plauserunt, sibi nunc quod riderent magis esset, quam ut lamentarentur, cum incassum tot tantasque haereticas et nugatorias fabulas, quibus laudata historia referta est, evertere et eripere voluissemus. Interim vero nemo mihi irascatur, si ad eripiendas praecedentes Beausobrianas ineptias veterum SS. PP. testimonia non adhibuerim, ut inde lectoribus magis innotesceret sacrarum Scripturarum textus non aliam subire interpretationem, nec violenter distorqueri posse, ad significanda quaedam morborum genera, in humorum, spirituum nervorumque pugna atque conflictu consistentium, quos morbo nonnisi per similitudinem veteres medicinae periti daemoniacos appellarunt. Si istud enim argumenti genus adhuc in praesens expendere vellemus, multum operis nos impendere oporteret, et quasi extra nostrum concertandi ordinem vagari videremur. Non enim pro suis studiis et partibus unum solum vetustum catholicae Ecclesiae scriptorem Beausobre nobis objecit, aut objicere potuit. Optime intelligens Graecos Latinosque Ecclesiae PP. simul consensisse in mox laudatis Scripturarum textibus explicandis, qui pariter ordinis exorcistarum vim potestatemque in daemones expellendos, et asseruerunt, et summis laudibus ornarunt. Igitur non erat opus ad traditionem, sacrarum Scripturarum interpretem, provocare. Sed ne SS. PP. auctoritatem negligere videamur, in praesens sancti Leonis Magni unum alterumque testimonium subjicere non pigebit, potissimum cum ad hujus S. pontificis catholicae et apostolicae sedis doctoris scripta illustranda nostrum studium dirigere intendamus. Is itaque praecedentia SS. Matthaei, Lucae et Marci verba explicaturus, ea de daemoniorum spiritibus sine ulla prorsus sermonis ambiguitate verborumque involucro interpretatur, saevitiem illam expendens qua obsessorum corpora torqueri solent simulque illud imperium significans quo fugari solent, potissimum cum exorcistarum orationes jejunio conjunguntur. Quare septimi mensis indicens jejunium, ut studiosius a fidelibus celebretur suadet. Nam (ait) in omni agone certaminis Christiani utilitas continentiae plurimum valet; ita ut quidam saevissimorum spiritus daemonum qui ab obsessis corporibus nullis exorcizantium fugantur imperiis, sola jejuniorum et orationum virtute pellantur, dicente Domino: Hoc genus daemoniorum non ejicitur, nisi in jejunio et oratione. Grata est Deo et terribilis diabolo jejunantis oratio. Sed praeter hanc potestatem Ecclesiae ministris factam pro ejiciendis ex obsessorum corporibus daemonum spiritibus, alterius quoque exorcismorum generis meminit, quos sacerdotes aliique sacri ministri adhibere solent ad catechumenorum sanctificationem, antequam baptismatis expiatione mundentur; ut nimirum horum animae a diabolica potestate eripiantur. Epistola ergo ad episcopos Siciliae sic scribit: His itaque, fratres charissimi, tot ac tantis existentibus documentis, quibus, omni ambiguitate submota, evidenter agnoscitis in baptizandis electis, qui, secundum apostolicam regulam, et exorcismis scrutandi, et jejuniis sanctificandi, et frequentibus sunt praedicationibus imbuendi, duo tantum tempora, Paschae et Pentecosten esse servanda. Animadvertat, quaeso, Beausobre exorcismorum ritum non ab alio fonte quam a Scripturis et apostolorum regula derivari, ut hic innuere voluit noster sanctissimus pontifex, et ante eum affirmavit S. Siricius papa, in epistola ad Himerium Tarraconensem, et deinde carpat et mordeat, si potest, Romanae Ecclesiae consuetudinem, et sacrorum ministrorum auctoritatem in exorcismis proferendis, hominumque corporibus et animabus e daemoniaca potestate liberandis. At novam 30 congressionem cum Beausobre sequenti capite jam instituamus. Relictis interim quamplurimis aliis nugis, vel futilibus ejusdem conjecturis, quae ad ecclesiasticam quam conscribere historiam intendimus nulla ratione possunt pertinere. === CAPUT IV === De Manete et praecipuis ejus dogmatibus. Nova adhuc Beausobriana commenta deteguntur et evertuntur. Quemadmodum Beausobre in describendis Scythiani et Terebinthi rebus et moribus nugari voluerit, et in utriusque Ecclesiae Graecae et Latinae PP. audacius stylum strinxerit, sacras etiam Scripturas ad pravam aut violentam interpretationem distorquendo, satis explicatum arbitror superiori capite. In quo etiam ea referre consilium habueram quae ad Manetis personam, patriam, parentes, doctrinam et errores pertinere videntur. At cum cognovissem illius capitis summam, ob varia Beausobriana argumenta, quorum plurima vix, ac ne vix quidem, ad auctoris institutum scribendaeque historiae scopum spectabant, nimium excrevisse, quaeque quandoque nostris lectoribus in hisce lustrandis negotium facescere potuissent; idcirco ne praesens haec nostra concertandi methodus confusionem pareret, separatim hoc loco de Manete solo verba facere aequius et prudentius existimavimus. In quod sane consilium confirmati fuimus, cum in percurrendis duobus Beausobrianis capitibus, sexto, videlicet, et septimo, talia tamque multa offendimus, quibus si singillatim occurrere vellemus, nostram hanc scribendi, disputandique rationem pene in immensum protraheremus. Quapropter nostri instituti rationem sequentes, ea dumtaxat discutienda et refellenda nobis proposuimus, quae aut SS. PP. traditionem dejiciunt, aut sacros catholicae Ecclesiae ritus et dogmata, magna cum animarum pernicie, laedunt et evertunt. Nunc itaque sermonem primo auspicaturi a sexto illo capite, cui sequentem titulum apponit Beausobre: Examen historiae Manetis ante suam haeresim, in quo Graecorum pariter et Latinorum testimonia proposuit, non ut iisdem insistat, sed, quemadmodum de Scythiano et Terebintho praecedentibus capitibus jam fecerat, auctores mordeat et exagitat, horumque testimonia suis ineptis commentariis refellenda esse contendat. 1. De Manetis Persae haeretici itaque natali anno hujusque genuino nomine nunc agere incipiens, doctissimo viro amico nostro Simonio Assemano (Tom. I, pag. 393) subscribit, qui Edessenorum Chronicum secutus, in sua Orientali Bibliotheca haec habet: Anno quingentesimo quinquagesimo primo natus est Manes; qui annus, juxta Graecorum aeram, Christi anno bis centesimo quadragesimo respondet. Cujus quidem Edesseni Chronici testimonium, Beausobre alio Eutychii dicto confirmari posse jam pridem arbitrabatur, in quo legitur: Manetem sub Gordiani imperio apparuisse in orbem. Gordianus porro (ait) anno Christi 238 imperator renuntiatus est, et in eo usque permansit ad annum 244. At diligentem scriptorem, qualem se esse jactat Beausobre, Gordianos inter distinguere oportebat. Seniores enim imperium sibi in Africa usurparunt, dum Maximinus cum Germanis bellum gerebat. Qui deinde non multo post perempti, Balbinus et Pupienus cum Gordiano Juniore anno uno ambo imperium tenuere. Illi a militibus trucidati sunt anno 238. Hoc anno autem, Gordianus filius vel nepos illius 31 Gordiani in Africa occisi, habenas imperii obtinuit, et reportatis pluribus victoriis contra Persas, jussu Philippi, sexto elapso anno oppressus est. Eutychii Alexandrini ergo historiam diligentiori examine subjiciens Beausobre, haud de Manetis natali anno ibi verba fieri deprehendit, sed de hujus jam evulgata haeresi, ob quam supplicio fuerat affectus. Hujus examinis occasione animadvertendum censuit Eutychium in turpe anacronismum fuisse lapsum, quod Varanis I Persarum Regis et Hormisdae filii, regnum anno tertio Gordiani imperii statuere voluerit, quae narratio evidentem falsitatem praesefert. Abulpharagius enim Syrorum scriptor (ait) Varanem I regnare coepisse quando Probus imperator renuntiatus, anno videlicet 276. At Abulpharagium hallucinari Beausobre animadvertere oportebat, cum ex chronicorum accuratissimis tabulis, a cl. Dionysio Petavio editis, Varanes I regnum obtinuerit post Hormisdae interitum, anno videlicet 273, et ille qui Persis dominari coepit quando Probus imperator renuntiatus fuit, Varanes II appellabatur, regnumque illud ab anno 273 ad annum 293 occupavit. Levissima tamen cum sint haec, iis insistere supervacaneum ducimus. Notare tamen juvat Syrorum scriptoribus ad quos Beausobre semper provocare intendit indubitatam fidem non esse adhibendam. 2. Origine autem Persam Manetem fuisse, omnes veteres scriptores, auctore Assemano, dixerunt. Num vero in Babyloniorum vel Chaldaeorum provincia natalem obtinuerit, aeque certum non apparet. Babylonium hunc fecit S. Ephraem; et Archelaus, in Mesopotamia episcopus, in habita cum eo disputatione, genere fuisse Chaldaeum non obscure significavit. Sed hisce scriptoribus Suidam atque Cedrenum refragatos esse Beausobre annotavit. Qui communi persuasioni non insistentes, aliam originem, Brachmanorum videlicet, ei tribuere voluerunt; quod nomen a rege quodam ita appellato regio illa, quae Oceanum versus se extendit, assecuta est; quamque homines plurimum religionis et philosophiae studiis addicti inhabitarunt, ut Cellarius in Commentariis ad Ptolomaeum fecit mentionem, Brachmanos denique ab Abrahamo derivari, recentiores quidam, novitatum cultores, et ratiocinandi libidine ducti, fabulosis commentis suadere conati sunt. Qui praeterea illius nominis etymologiam explicantes, Brachma vocabulum, pro homine in omnium rerum notitia apprime versato interpretari voluerunt. Nugatoria ergo esse isthaec argumentationis genera, jam plene norunt qui nonnisi solidioribus rationibus innixi, de rerum veritate disputare sunt assueti. Sed homini ingenium habenti ad fingendum semper paratum haud convenire quis arbitrabitur? Potissimum cum in eo studio et industria ipse Beausobre versetur, ut ad auctores inter se semper repugnantes provocet, ut sensim ad scopum sibi praefixum perveniat; quo, videlicet, omni studio suadere conatur historicis rebus a veteribus traditis atque conscriptis nullam fidem prorsus adhibendam esse. Sed haec cum omnibus nota esse possint, ad institutum pergamus. Ad ea videlicet quae fabulari videtur, cum de patrio et natali haeretici nomine Beausobre disserere sibi proponit. Corbicium (ait) Latini scriptores eum appellarunt, Graeci Cubricum, sed ab utrisque Augustinus, libro de Haeresibus, vel sui amanuensis oscitantia abscedens, Urbicum nominavit. At tria isthaec nomina, veluti corrupta a vocabulo Carcubio, forte Manetis patria, in Babyloniorum aut Chaldaeorum regione posita, derivari, sine auctore ratiocinatur Beausobre. Qui potissimum id suaderi posse contendit, quod priores illae voces, Corbicus et Cubricus, Orientalium vocabulorum desinentiam aut sonum minime habere intelligamus. Varias pro hac opinione subjicit conjecturas. Quarum altera sibi suppeditari arbitratur ex urbe 32 Carcoub, sive Carcub, cujus meminit Assemanus de Orientalium rebus scribens ex quo patrio loco, illa vocabula Corbicius et Cubricus originem duxisse sibi suadet, cum omnia radicalia elementa in iis asserventur. Alteram conjecturam petit ex fabuloso presbyterii gradu, quo Manetem apud Christianos insignitum fuisse credit. Quo officio cum is fungeretur (ait) in Ahvaz, seu Ehvaz, principem locum cujusdam parvae provinciae, cui Chaldaei antiquitus dominabantur, et tum presbyteri, et episcopi non assumebantur nisi ex civitatibus aut territoriis saltem in quibus sacra ministeria obire debebant, ut nimirum et familiae ex qua originem habebant instituta et mores iis quibus praeesse debebant innotescerent, idcirco Manetem in laudata provincia natalem habuisse concludit. Ex qua conjectura sequentem infert consecutionem. Cum igitur illa provincia Ahvaz, in suo districtu sitam seu constructam habeat urbem quamdam Carcoub, sive Carcub appellatam, inde concludi potest haereticum ex patrio nomine Carcubium appellatum. 3. Haec quae ad evertendam veterem traditionem et ad novam quamdam ecclesiasticae disciplinae formam inducendam pertinent, ac Beausobre confinxit, non tantum labant, sed prorsus corruunt, si ad ejus disserendi rationem attendamus. Imprimis ergo Carcubii nomen, quod antiquis fuit incognitum, cum derivetur a loco vel urbe in qua Manes diem natalem habuit, jam commune esse potest omnibus illius loci et urbis habitatoribus. Cur itaque Maneti proprium esse potuit? cur veteres eo uti potuere ad singularem hunc haereticum hominem designandum? Id forte contingere potuit quia Manetis avi aut atavi eam urbem Carcubium construxere; vel talem tantamque famam in patriae honorem ob insigniora facinora assecuti fuere, ut a patrio solo agnomen obtinerent; quemadmodum de Antenore, de Romulo, de Constantino, de Adriano Aelio, de Antinoo, aliisque viris factum esse intelligimus? Sed ita ratiocinari, illud studium vetat ab haeretico adhibitum, quo videlicet defuncta vidua, quae eum in filium et haeredem adoptaverat, natale nomen rejicere curavit, alio honorificentiore sibi assumpto. Et quidem Cubrici nomen probrosum aliquid significare, vel servilem conditionem importasse, conveniunt omnes scriptores, quibus suffragatur Christophorus Wolfius, Gatakerus, Menagius, et caeteri ex recentioribus. Qui aiunt Domesticae fortunae ne sibi vituperii notam inureret, in Manem mutavit. Si patriae igitur Cubrici nomen, non servitutis fuisset, numquam illud mutasset, ut Wolfius ratiocinari videtur in notis ad Photii Historiam contra Manichaeos conscriptam. Taceo (inquit) nomen servile homini libero dedecus quidem, non autem servitutem conciliare posse. Interim mireris (subjicit) hominem servile nomen cum altero non minus tali permutasse. Manes enim apud Graecos saltem, servitutis erat nomen, id quod Gatakerus, l. I, et Menagius, ad Diogenem Laertium, p. 215, de veterum locis tam manifestum fecerunt, ut dubitare nefas sit. Graecis itaque Manetis nomen, aeque probrum et servitutem innuebat ac illud Cubrici. Quamvis Manes, Persica lingua, hominem disertum et in disputando strenuum significaverit, ut veteres scriptores tradidere. Contra vero Graeci, illud nomen ad innuendum hominem furiosum dumtaxat assumebant, ut docent Cyrillus Hierosolymitanus, Epiphanius, Titus Bostrensis, et alii, qui de eo nomine disseruerunt. Verum hos carpit et mordet Beausobre, tamquam de ineptiis et nugatoriis animadversionibus auctores; et deinde in Epiphanium potissimum invehitur, quod scripserit divina Providentia fuisse dispositum quod haereticus sibi furoris nomen assumeret, ut Graeci nimirum, qui ab eo nomine abhorrebant, ab iis erroribus se praeservarent immunes quos Manes docuerat. At male de Providentiae dispositionibus 33 (subjicit) Epiphanium cogitare aut ratiocinatum fuisse Manichaeus reponere posset. Cum jam illud consilium et dispositiones quae ipse Epiphanius jactat irrita fecerit Graecorum illa multitudo quae ab hujus haereseos illiciis detenta fuit. Quis vero sine gravi sui animi commotione, ad hanc pravam et impiam Beausobrianam censuram animadvertere poterit? An divinae Providentiae consilium et dispositiones humanis mentibus necessitatem imponunt, ut horum malitia non conetur se ab iis subtrahere, et quam saepissime eas valeat frustrari? Primis enim parentibus lignum vetitum in originalis innocentiae munimem et mortis praeservativum datum fuit, mortem quidem, tamquam omnium terribilium, exhorrescere debuissent ipsi parentes. Quid vero? Gulae illecebris et serpentis suggestionibus decepti, mortis horrore excusso, vetitum fructum temerario ausu arripuerunt, indeque comederunt. Praeterea, ut et alia exempla ex divinis litteris desumpta missa faciamus, nonne divina Providentia dispositum est ut carceres, vincula, cruces, tortores, nomina et proprietates horroris plenas obtinerent, ad justitiae jura servanda, et reipublicae munimen, et tranquillitatem habendam? Ut nimirum poenarum timore correpti homines, facinora praecaverent, ne ad illa mala subeunda cogerentur? Si nemo ergo (nisi sacrilegus) respondere posset Deum minus sapienti sua providentia disposuisse ut primis parentibus mors, quam horum natura maxime perhorrescebat, comminaretur, ut eos videlicet a vetiti cibi esu et cupiditate etiam averteret; si insipientes dumtaxat affirmarent tot tantaque poenarum genera male ad crimonosorum vindictam fuisse adinventa, et sanctissimis legibus stabilita, jam non video qua fronte Beausobre Epiphanium taxare et irridere potuerit, quia scripsit divina Providentia fuisse dispositum ut Manes nomen horroris plenum sibi assumeret, ut a Graecis videlicet ejus haeresis abominaretur. Potuit quidem nomen illud horrorem quemdam excitare in Graecorum animis, quemadmodum mors, carceres, vincula, flagella, cruces, caedes, atque tortores. Sed Graeci ipsi, qui aliunde pravis Manichaicae philosophiae principiis erant imbuti, et sensualibus illecebris et impudicitiis maxime delectabantur, facile excusso omni horrore, qui ab ejusmodi inquinamentis praeservare eos potuisset, nefandae illius sectae instituta profiteri voluerunt. Caeteras hujus nominis etymologias a Beausobre ibi descriptas referre interim supervacaneum ducimus; consulat tamen lector § 5 hujus capitis. 4. Ad Manetis autem sacerdotium quod attinet, inficias haud imus id a Gregorio Abulpharagio, sine ullo auctore affirmari. At non video quantam fidem ei adhibere possimus potissimum cum Manetem, quasi tamquam unum ex catholicae Ecclesiae Doctoribus primum ibi describat, qui et sacros scripturarum libros docuit, et interpretatus est; quique cum Judaeis, magis ethnicisque disputare assuetus, a fide tandem desciscens, seipsum Messiam nominavit. Porro si ad hocce Abulpharagii testimonium animadvertamus, illud ad verae criticen regulas reducendo, varia occurrunt quae falsitatis indicia praeseferre videntur. Mitto imprimis quod nullus ex tertii et quarti saeculi Patribus atque scriptoribus de ejusmodi Manichaicis gestis illiusque sacerdotio verba fecerit, ne in crimen vertatur quod negativa argumenta adhibuerim, ad infirmandam positivam Syri scriptoris assertionem; quamvis Beausobre similibus indiciis ratiocinando fere semper utatur. At silentio occulere haud possum Cyrilli Hierosolymitani potissimum agendi rationem; qui sua in catechesi, graviora describens Manetis facinora, hocce nec leviter indicavit; quod facere haud praetermisisset, si haereticus militiae clericali et sacerdotio primum ascriptus in horrendum illud et immane 34 sacrilegium lapsus fuisset. Istud quippe illuminandis hominibus, tamquam summe exsecrandum objecisset. Nisi suspicari vellemus hominis sacerdotium Cyrillum latuisse, aut saltem illud dissimulare voluisse, ne caeteros sacros presbyteros horumque ordinem in invidiam et contemptum apud quosdam gentiles et Judaeos Hierosolymis tum commorantes adduceret. At confingamus Cyrillum hac uti voluisse oeconomia, ut sacerdotali honori consuleret. An ergo idem de caeteris scriptoribus erit affirmandum qui Manichaicas res descripsere? Commentum apage. Etenim illi omnes, qui de Xenaia, Severo Sozopolitano, Petro Apamiensi, Zoara et Isaacio Persa verba fecerunt, minime horum sacerdotium et clericalem ordinem reticuerunt, arbitrati nullum inde detrimentum, aut infamiae dedecus Sacerdotio Christi posse obvenire, si summo odio habendos affirmabant qui, gravioribus criminibus et haereseos labe polluti, cum a sacerdoti sanctitate, tum a sacrorum ministeriorum institutis turpissime recedentes, seque et divina mysteria nefariis criminibus labefactarunt. Quis porro ignorat Manichaeorum sectam, sub Acephalorum nomine sexto Ecclesiae saeculo delitescentem, Caesarum et imperatorum Orientis praesidia sibi comparare nisam fuisse, ut facilius nimirum et sensim ecclesiastici viri a nuptiis et matrimonio mulieres averterent, easque nefandis sacrilegisque impudicitiis corrumperent atque labefactarent? Acta porro Constantinopolitanae synodi sub Agapeto Rom. pontifice et Menna patriarcha Constantinopolitano, Hormisdae papae epistolae, et alia quamplurima monumenta, quae ibi legenda occurrunt, perspicue produnt sub Acephalorum nomine, sexto currente Ecclesiae saeculo, Manichaeos primas Orientis sedes obtinuisse, huc illucque prava hujus sectae dogmata et instituta propagasse, ut ipsi opportunius, temporum ratione servata, demonstrabimus. Si itaque concilii PP. atque antiqui scriptores, nec occulere nisi sunt, neque dissimularunt sacerdotium, vel alios clericales ordines, quibus aliqui ex Manichaeorum secta fuerunt insigniti; si deinde etiam qui ad concilium Gangrense convenere, minime silentio praetermiserunt sacerdotalem ordinem et monachalem professionem Eustathii Sebasteni in Armenia episcopi, qui quarto Ecclesiae saeculo, paulo antequam Nicaenum cogeretur concilium, omne studium adhibuit ad Manichaicam sectam et hujus instituta propaganda; plane haud video cur tot inter tantosque scriptores, qui de Manete disseruerunt, solus Gregorius Abulpharagius sacerdotio eum initiatum fuisse asseveret. Igitur potius probabile arbitramur Manetem se esse presbyterum simulasse, nec veritum fuisse sacrilego et temerario ausu mimice presbyterorum munia exercere. Ita ratiocinari fas esse arbitramur, ea ducti conjectura, quod is sine necessaria Spiritus Domini missione, se Jesu Christi apostolum atque Paracletum confingere non reformidavit. Ut nimirum falsis iis nominibus atque muneribus apud simpliciores viros atque mulieres auctoritatem sibi nancisceretur, qua facilius decepti, ei fidem omnem atque obedientiam praestarent. Hanc porro ei minime adhibuissent, si religionis munera et ministeria eum obire non cognovissent. Quantum denique infirma atque falsa sit conjectura illa, cui Beausobre insistit, ut patriam et Manetis presbyteratum suadeat, nemo non videt. Quinimmo eum verba atque figmenta vendere iis certo persuasum erit, qui in sacrae ecclesiasticae historiae lectione versati, apprime noverunt primis Ecclesiae saeculis, quibus catholicam religionem propagare oportebat, presbyteros atque episcopos vix assumptos fuisse ex iis locis vel regionibus, in quibus diem natalem habuerunt; sed ab apostolis eorumque 35 successoribus eos sacris ordinibus fuisse insignitos, atque ad exteras nationes eos missos fuisse, quorum mores et probatae disciplinae instituta satis superque innotuerunt, ut nos ipsi cum Eusebio Caesariensi in alio adornato opere locis pene innumeris abunde demonstravimus. 5. Atque ut ad caeteras significationes accedamus quas Manetis nomini, spectato Persarum et Syrorum idiomate, et diverso PP. loquendi modo, convenire Beausobre contendit, quidquid ex aliorum opinionibus retulit, paucis expedire conabimur. Illud enim vas, instrumentum et habitum significare ex Epiphanio, Archelao et Euphraemio Syro asseverat. At quis non intelligit laudatos PP. potius ad Manichaicorum morum proprietates quam ad genuinam illius vocis significationem alludere voluisse? Rationabilius quidem vas nequitiae, et Antichristi instrumentum, Archelaus eum appellat, Scripturarum phrases et S. Pauli potissimum loquendi modum secutus, qui Evangelii et catholicae legis subversores cum vasa et nequitiae instrumenta, tum Antichristos declarat, quae nomina ipsis dumtaxat convenire, morum proprietate spectata, perspicuum est. Pari ratione diaboli forma et veste indutum fuisse Manetem, idem S. Ephraem, ab Assemano laudatus, explicat, scribens: Manetem diabolus tamquam propria induit veste, ut eo velut instrumento suo abuteretur, suaque per ipsum promeret oracula. Cum itaque ejusmodi proprietates omnibus haereticis Christi Evangelium subvertentibus conveniant, nescio plane cur eas ex solo Manetis nomine derivari contendant; alias cujusque falsae sectae auctores Manetes appellare oporteret, et quia diaboli vasa et instrumenta sunt, eosdemque diabolus propria induit veste, ut per eos sua promat oracula. Carpit post haec Cyrillum Hierosolymitanum, qui eam Manetis vocem ad sermonem significandum a Persis adhiberi censuit; cujus quidem sermonis eloquentiam haud sibi convenire idem Manes in epistola ad Marcellum affirmat. Tamquam ineptam deinde et jocularem Pearsonis animadversionem rejicit, qui, rabbinorum interpretationem secutus, Manem a min derivari opinatur, quod haereticum hominem indicare habet. Sed nomen cui infamiae et dedecoris nota erat annexa, quodque falsarum sectarum omnibus auctoribus erat commune, quis confingere potest, potissimum cum illud nomen non ab alio quam a se ipso sibi impositum fuisse inveniamus? Non est igitur verisimile quod Curbicii vocabulum, servitutem significans, studiose reliquerit, ut aliud quod, si non majorem, aequalem saltem turpitudinem et infamiam praeseferebat adoptaret, quale ex Pearsonis opinione istud Manetis foret; quamvis contendat To Manes primitus titulum potius quam nomen aliquod fuisse ab Hebraeo min, quod significat haereticum. Sed illud nomen mani aliter a Persis interpretari, auctor est Thomas Hyde, probans eo pictorem denotari. Eamdem opinionem, ait Beausobre, secutus est Wolfius, scribens Thomae Hyde etymologia, quam c. 21, pag. 280, de religione veterum Persarum, affert, ex linguae Persicae fundo. Is enim rejecta Epiphanii etymologia, Manetem MANI proprie dictum esse testatur, quod apud Persas pictoris habeat rationem. 6. Quae tamen hactenus de illius nominis etymologiis et significationibus properanter annotavimus, quasi dedecus et ignominiam huic homini afferre quis arbitrabitur, si cum caeteris quae de hocce Manes vocabulo subjicit statim non conferamus. Usserii itaque Armacani opinionem in medium 36 profert, qui, quodam Severi Sulpicii testimonio insistens, quemdam Israelitarum regem Manem fuisse appellatum affirmat, qui tamen II Regum libro Manahem et a LXX interpretibus Manaem dictus legitur, quas voces, duabus illis aliis Paracleti et consolatoris respondere sibi suadet. Simplicem et naturalem hanc esse illius vocis Manes originem, Beausobre asseverat; et cum eam caeteris honorabiliorem crediderit, non tantum omnibus aliis praeferri oportere arbitratus est; sed praeterea omnes nodos et difficultates quas in ea offendit se solvere paratum exhibet, ut sensim quoque suis lectoribus eam suadeat. Laudatos igitur nodos et difficultates solvere et eripere aggrediens, primo verisimilius putat, ex Manaem, Manem posse efformari, spectato potissimum Orientalium loquendi modo et usu. Quarum quidem vocum litteram postremam m a Graecis praetermitti cum consuetum sit, idcirco eas in Manes verterunt, quemadmodum Buddam in Buddas eos fecisse exploratum est. Priori huic conjecturae Augustinum suffragari confingit, cum in libro de Haeresibus haereticum de quo agimus Manin, non Manem, appellat, Latinorum usum secutus, qui Graecorum e in i commutatum volunt. Augustinum quoque hanc regulam servare fuisse assuetum, exemplo Adimanti probat. Non enim Adamantum, sed Latine Adimantum scribendum censuit. Quemadmodum Theodoretus Manens, et non Manes, scribere voluit. Cui Suidas quidem suffragari visus est dicens, in genitivo casu, Manentis. Quod argumento esse debet in nominativo Manens esse legendum. Jam vero Beausobre sibi blandiri et assentari videtur, quod illius vocis Manes genuinam invenerit originem, hancque explicaverit. Idcirco gradum facere festinat ad illam aliam vocem Manichaeus, qua non solum hujus discipuli suum haereseos parentem vocitare consueverunt, sed innumerabilis fere scriptorum copia illud idem vocabulum usurpavit. Postremae quoque huic voci eamdem originis derivationem esse assignandam, ex Chaldaico vocabulo Manahem affirmat. Neque inter utrumque nomen aliud discrimen admittendum esse statuit, nisi illud quod ex diversis pronuntiandi modis et humanae linguae flexibilitatibus et motibus oriri solet, ut ex Pagnino, Junio, Tremelio probari posse contendit. Hi namque diversis litterarum elementis usi, Menaehem et Manachem aliter et aliter scribunt atque pronuntiant, cum Graeci ipsi, laudatis vocibus novas litteras addere volentes, Manichaeum efformarunt 7. Bene vero an male ista conjecta sint, Graecae et Orientalium linguarum periti diligentius poterunt judicare. Nos interim Beausobrianae fabulandi rationi nequaquam subscribere possumus. Nam cum nomina sint quaedam omnium rerum notae, horum originem et proprietates exprimentes, jamjam istae prorsus delentur, aut saltem mutantur ex litterarum additione, harumque pro singulorum hominum arbitratu subductione. Quare mihi videtur Ciceronem ejusmodi abutum a nimia et vehementi hominum philosophandi libidine ortum eripere aut saltem carpere voluisse, cum scripsit: Quoniam Neptunum a nando appellatum putas, nullum erit nomen quod non possis, una littera mutata, explicare unde dictum sit. Quid ergo in praesens nobis judicandum erit de tot tantisque litterarum mutationibus additionibusque quas in iis nominibus deprehendimus, quae Beausobre congessit, ut vocis Manes originem et proprietates designaret? Sed ultro dato quod ejus disserendi modus nec nugatorius, nec fabulosus dici debeat, quid inde? Jam Manes erit honoris nomen, quod in Scripturis 37 veteris Testamenti eo vocabulo Israelitarum quidam rex fuerit appellatus? An non in eodem Testamento honorificum et maxime laudandum fuit Judae nomen? Tamen si novum Testamentum consulamus, nefarium, proditorem, sacrilegum et multorum malorum fontem fuisse unum hominem reperiemus, qui Christi fuerat discipulus, et Judas appellabatur? An igitur et iste regalem obtinuit originem, ipsique debebatur Israelitarum sceptrum. Figmentum apage. Verum cum in his diutius immorari vitio dari possit innumera pene exempla missa facimus, quae fortius Beausobre perstringerent, ejusque ineptas conjecturas everterent. Quid vero de Paracleti nomine, quod temere sibi Manes assumpserat dicendum sit, jamjam ex Leone M. aliisque explicabimus, ut caeteras falsas Beausobre conjecturas abundantius refellamus. 8. De Manetis dogmatibus in praesens agere incipientes, illud potissimum nos referre oportet quod caeteris aliis fundamenta suppeditat, supra quod tota illa sacrilegiorum et fabularum machina ab impiissimo illo architecto fuerat constructa. Atque imprimis illud blasphemiae portentum nobis objicitur, in quod Manes erupit, statim ac nefariam suam haeresim in vulgus spargere coepit. Sacrilega jactantia ergo de divina sibi data virtute gloriabatur; atque ad superni Numinis potentiam ostentandam et auctoritatem, et ad populorum fidem venerationemque sibi conciliandam. Christi se nunc gerere formam ostendere conabatur; nunc ipsum Paracletum se esse praedicabat. Hocce postremum in dubium Beausobre revocat; et, aliorum testimonio convictus, quamquam non audeat inficiari Manetem Paracletum et consolatorem fuisse dictum, eam tamen denominationem potius obtinuisse contendit a vidua illa quae in filium et haeredem Manem adoptaverat, quaeque, data primum eidem libertate, tamquam suae viduitatis et senectutis consolatorem voluit eumdem habere. Nec enim se arbitrari posse affirmat, mundum hominesque tam stolidos fuisse, ut huic crasso artificio fidem adhiberent, eoque decipi voluisse. Igitur magis rationi consentaneum videtur quod, servi conditione per suam benefactricem mutata, ejus nomini syllabam aliquam addere voluisset, ut novus quasi homo factus, propter libertatem, Manahem deinceps eum appellaverit. Quod nomen valde honorabile fuisse, testimonio D. Assemani probare contendit, qui Maanus nomen tum Syris, tum Arabibus regibus familiare fuisse scribit. At fabulosis hisce conjecturis Eusebium Caesariensem adversari, Beausobre (tom. I lib. I, c. 6) aut prorsus dissimulavit, aut animadvertere noluit. Is namque, qui res a Manete gestas non ex Cyrillo Hierosolymitano, non ex Epiphanio mutuare potuit, utpote istis scriptoribus antiquior, sed ex vetustioribus monumentis in Ecclesiarum scriniis asservatis, ut in sua praefatione testatur, rerum Ecclesiasticarum historiam describens, ait Felicis papae tempore: Manes quidam, secundum nomen suum insaniens, et instinctu daemonis agitatus, invisam et exsecrabilem omnibus haeresim docet. En ergo quod Eusebius genuinum haeretici nomen profert, illius etymologiam et significationem explicat; atque simul ea subsidia daemoniaca indicat quibus usus est ad suos errores huc illucque disseminandos. Hanc insaniam, sive furorem, daemoniaca arte Manetem obtinuisse, iterum ibi commemorat, et ad rerum ab eo gestarum exitum provocat, ut lectoribus id suadeat. Unde post haec, quod dixerat probaturus, immediate subjicit illud quod paulo ante adduximus, videlicet: Christi se nunc gerere formam conabatur; nunc ipsum Paracletum 38 se esse praedicabat. Eusebius itaque tria suadere voluit: alterum haereticum Manen, non Manahem, a Persis fuisse appellatum; alterum, furorem, audaciam et insaniam daemonis virtute fuisse in eo adimpletam; tertium, Christi Domini formam similitudinem mentiendo imitari confinxisse, et Paracletum ad orbis et Ecclesiae solamen institutionemque missum seipsum praedicasse. Tria haec plane Beausobrianarum fabularum conjecturas evertere quis non intelligit, si jam omnia sacrilega sua commenta discipulis persuasurus, illud primum excogitaverit, ut se a Christo tamquam apostolum et hominum consolatorem simulaverit, atque missum confinxerit? Et ne videar injuria Beausobre tamquam fabulatorem carpere et reprehendere, ad Leonem Magnum Rom. Ecclesiae pontificem mihi liceat provocare, qui in generali contra Manichaeos, Romae latentes, habita inquisitione, sollicite rimari voluit quid crederent quidque Manetis discipuli docere auderent. Et quidem hanc blasphemiam credidisse aut saltem praedicasse Manichaicos discipulos, non obscure sequentibus verbis explicavit: Cujus discipuli, ut magnum quemdam atque sublimem viderentur sequi auctorem, in magistro suo Mane apparuisse Spiritum sanctum crediderunt, promissumque a Domino Paracletum, non prius venisse, quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus Dei manserit, ut non alius fuerit Manes ipse quam Spiritus, qui per ministerium corporeae vocis et linguae discipulos suos in omnem induceret veritatem? Factorum itaque veritas vincere debet atque eripere omnem contrariam Beausobrianam conjecturam. Immo sine ulla animi haesitatione nobis persuadere, palmari illi potissimum blasphemoque mendacio, Manetem sibi viam aperuisse ad tot tantaque sacrilega dogmata, quae sacratiora fidei catholicae mysteria, aut corrumpunt, aut prorsus evertunt. Sed ad historiae ordinem redeamus. 9. Hac de causa igitur haereticus pecuniis sacrae Scripturae libros sibi comparare nisus est, et ut Christianos viros illiciis ad se traheret, aliquas veritates mendaciis et fabulis admiscebat. Qua videlicet arte cum probabiliorem ejus sectam reddere niteretur, sensim suos errores in aliorum animis instillabat. Magicis praeterea artibus atque praestigiis haec omnia corroborabat, quibus certe ad fallendos homines utebatur; dum ardua nonnumquam humanis diabolicisque viribus prorsus impossibilia tentare non reformidaret. Quemadmodum cum regis Persarum filium, medicorum subsidio destitutum, gravique laborantem morbo, curaturum irrito conatu tentavit. Hisce ergo sacrilegis atque superstitiosis jactis fundamentis, alia dogmata (ait Eusebius) stulta et impia a diversis haereticis, qui jam prius exstincti fuerant mutuata disseminans, catholicam religionem persicis venenis labefactavit, et prorsus corrupit. Inter caetera autem figmenta, ex Marcione, Valentino, Capocrate, aliisque Gnosticae sectae auctoribus, mutuata, sequentia numerari solent: duo videlicet rerum omnium esse principia, Deum nempe et diabolum; ab illo bona omnia, ab hoc mala omnia produci docuit; illum totius virtutis ac perfectionis fontem, ex quo Novum Testamentum derivavit, istum vero peccati et veteris Testamenti esse auctorem; hominum substantiam ab utroque Deo fuisse productam, ea tamen ratione ut bonus ille Deus solas animas creaverit, sed materialia corpora, 39 utpote imperfecta, corruptionibus vicissitudinibusque semper obnoxia, nonnisi ab alio malo Deo originem duxisse. Liberum arbitrium hominibus prorsus ademit, nostris humanis rebus fatum necessitatemque inducens. Christi praeterea veram incarnationem negavit, et phantasticum corpus assumpsisse dumtaxat contendebat: et id genus alia populos edocebat quae, ut diximus, partim ex faeculentissimis veterum haeresiarcharum lacunis, partim ex absurdis gentilium philosophorum placitis, partim prave explicatis ipsius Christianae religionis institutis desumpta erant, quae omnes insulsae fabulae et ficta somnia luculentius a S. Epiphanio fuere descripta. Hisce ergo aliisque sacrilegis dogmatibus, prae caeteris haereseon auctoribus, maximum et clarum Manes se facere nisus est. Interim vero vaferrimus ille impostor, magnam in homines auctoritatem ostentaturus, ut vulgares potissimum, qui non nisi rerum cortices intuentur, in suas deduceret sententias, Christum Dominum humani generis Salvatorem, tum in iis quae ad discipulorum delectum, tum in aliis quae ad apostolicam pertinent missionem, imitari confixit. Quod latius sequenti capite patebit, cum de horum discipulorum numero agere instituamus. === CAPUT V === Manetis pseudoapostolorum numerus ex SS. Patribus definitus. Patris Natalis Alexandri opinio refertur atque rejicitur. Manetis agendi rationem, in suae haereseos errores evulgandos, paucis primo Eusebius Caesariensis descripsit dicens (lib. VII Hist. Ecclesiast. c. 27): Elatus in insania (ait) ad similitudinem Christi duodecim discipulos eligens ad praedicandum mittebat. Eusebio concinunt omnes veteres scriptores, si unum excipiamus. Eidem quoque suffragantur recentiores, quos inter Beausobre, ut suo loco observabimus. Quare minime audiendum arbitror Patrem Natalem Alexandrum, virum alioquin doctissimum, qui de numero discipulorum Manetis disserens, nescio qua ductus allucinatione, ex Augustini sententia eum numerum ad duos supra viginti producit. Interim (scribit ille (Hist. Ecclesiast. saec. 3, art. 9) multos discipulos in suum pertrahens errorem, VIGINTI DUOS selegit nefariorum suorum dogmatum impiarumque fabularum praedicatores, in quibus tres prae caeteris insignes esse voluit, THOMAM, HERMAM, et ADDAM. Hunc, inquam, minime audiendum arbitror. Nam qua ratione Manes in suis instituendis discipulis Christum Dominum imitari studuisset, si alios praeter duodecim pseudoapostolos elegisset? Falsum praeterea est, P. Natalis opinionem Augustinum suffragatorem habere. Augustinus quippe, mire Eusebio concinens, duodenarium dumtaxat Manetis discipulorum numerum definivit. Immo et hanc opinionem caeteri antiqui scriptores prosecuti sunt, si unum tantummodo Epiphanium excipiamus. 40 Et quidem ad rem nostram clarius et expressius loqui non poterat Augustinus, ita scribens (lib. de Haeresibus cap. 46): Unde se in suis litteris, Jesu Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum esse promiserat, atque in illo miserit Spiritum sanctum. Propter quod etiam ipse Manichaeus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici muneris, quem numerum Manichaei hodieque custodiunt. Non aliis quoque phrasibus usus est Theotoretus, de haereticorum disserens fabulis, cum paucis hisce verbis a Manete discipulorum factam electionem et illius pseudochristi imitationem descripsit (lib. I Haeret. Fab. cap. 16): Hic, duodecim discipulis ad Domini exemplum designatis, in Mesopotamiam profectus est. Quid plura? Constans sequentium sex saeculorum traditio veritatem de qua agimus probavit. Nam Photius discipulorum Manetis numerum horumque missionem paucis designavit dicens: Exinde vero discipulos congregavit duodecim, quos etiam erroris praecones emisit. Petrus Siculus quoque, qui paulo post floruit, de Manichaicis rebus et institutis optime instructus, vir doctrina et nobilitate praeclarus, variis pro Basilio imperatore legationibus, et ad Armenos potissimum, functus, historiam de ortu, progressu et occasu Manichaeorum, scripto consignavit; in qua singula duodenariorum illorum discipulorum nomina, non tantum recensuit; sed horum gesta, munera, legationes, scripta, interpretationes, et commentaria brevi suo Graeco Latino opusculo ad Bulgariae archiepiscopum expressit. Is scriptor igitur de Manetis discipulis haec habet. Porro, Discipuli Maneti Antichristo duodeni fuere. Tum eos enumerans, primo loco eum subjicit, qui Maneti, regis Persarum jussu mactato, successit, dicens: Siginus qui Maneti successit. Hunc vero alius excipit, cui Thomae nomen erat, quique Manichaeorum conscripsit Evangelium, de quo disserens S. Cyrillus Hierosolymitanus, catholicos monuit ne legerent, scribens: Nemo legat secundum Thomam Evangelium. Non enim est unus ex duodecim apostolis, sed unus ex tribus Manetis discipulis. Quod sane adulterinum opus, apostolicae sedis sanctionibus, sub anathematis poena legere, aut apud se retinere, omnibus catholicis vetitum fuit, ut suo loco videbimus. Duobus hisce et Buddam et Hermam, Adantum et Adamantum adjecit, quorum postremum, veluti aliis caeteris iniquiorem audacioremque, in diversas orbis partes praeconem suum Manes miserat, et tamquam fidelem praecursorem ablegaverat. Tres alios deinde, Hieracem, videlicet, Heraclidem atque Apathonium suae doctrinae et praedicationis interpretes et explanatores constituerat. Quibus tandem et ternos adjunxit, Agapinum, qui Eptalogum commentus est, Zarvam, et Gabriarium. Haec ergo de nefaria aeque ac superstitiosa prima Manichaeorum Hierarchia Petrus Siculus recensuit. Qui quamvis longe post Manetis tempora floruerit, illud opus tamen, cum ex vetusta et constanti Graecorum Armeniorumque traditione, tum ex certissimis monumentis elucubravit, ut suo loco videbimus. Cum itaque ejusmodi res tot tantisque testimoniis roboretur, non arbitror tam graviter allucinatum esse Epiphanium, cum nesciam quo fundamento aut testimonio innixus expresse de Manichaeo affirmaverit (Haeres. 66, n. 3): Jam enim suam, ut ita dicam, manum circulator collegerat, quos discipulos nominabat duos et viginti. Sed existimo mendum potius in amanuenses, aut in interpretes, quam in ipsum Epiphanium esse rejiciendum. Vel eumdem, non ad primam Manichaicae sectae hierarchiam, hujusque formam et numerum, sed ad posteriorem, quae auctior exstitit, et de qua alibi Augustinus locutus est, alludere voluisse. Sed P. Natalis Alexandri turpior allucinatio censenda est; qui agens de Manichaeorum erroribus, cum Augustini Opera lustrasset, haudquaquam 41 animadvertit opinionem illam de duobus supra viginti Manetis discipulis, valde nutare, et prorsus periclitam, vel saltem, ut sese ab hac nota purgaret, utriusque sententiae momenta in medium adducere illi opus erat, ut inde lector firmiorem verisimilioremque seligeret. Sed forte vir doctus rerum et quaestionum copia distinctus, illi se opinioni devovit, quae primo ei occurrerat, ea persuasione, quod Epiphanius, Manicheae sectae locupletissimus scriptor, nullo duceretur errore. Haec nos annotare oportuit, ut socordiae notam praecaveremus. Interim maxime mirari juvat quod Beausobre, nodum in scirpo semper quaerere assuetus, ut studiose antiquorum PP. dejiciat traditionem, horum semper apparentes contradictiones notando, atque ampliores faciendo, minime animadverterit aut Epiphanium a caeteris scriptoribus in tanti momenti re dissidere, aut P. Natalem Alexandrum, in assignandis duodeviginti Manetis discipulis, perperam ad Augustini testimonium provocasse. Is ergo communiori subscribens persuasioni, duodenos fuisse hujus haeretici discipulos supponit et affirmat. Quos inter, tres tamquam celebriores praecones, qui Manichaica legatione primitus functi sunt, ac aliis caeteris nequiores, cap. 7 prioris libri, non obscure narravit. Ibi enim Manichaei res, quae ipsi post viduae mortem contigerunt, cujusque haereditatem assecutus fuerat describere aggrediens, Urbem Seleuciam seu Ctesiphontem quam Arabes Modain, sive, ut auctor est Assemanus, Urbem Citez appellant, in qua primo nutritus, et in variarum scientiarum studiis fuerat institutus, deseruisse arbitratur; atque demum se recepisse in Huzitide, quae una est ex provinciis Irak Babyloniorum. Hanc probat conjecturam, Archelai Actis insistens, in quibus haereticum in regali urbe Persarum educatum fuisse ait, in qua scientiarum et magiae schola maxime florescebat. Graeci (subjicit) nullum pene verbum de Manetis vita fecerunt ab anno aetatis suae duodecimo, ad sexagesimum usque. Immo observat postremam hanc notam aliter et aliter referri in exemplaribus illius disputationis habitae cum Archelao, de qua re sermonem instituere sibi reservat, verba facturus de tempore quo apud Cascharam S. episcopus habuit congressionem. Igitur ne nos extra propositi instituti fines vagari videamur, ex duodenario illo discipulorum numero, ut dicebamus, trium caeteris praestantiorum meminit: Thomae, videlicet, Addae, et Hermae, et animadvertit Cyrillum Hierosolymorum, Addae loco, Buddam posuisse, ut videre etiam est apud eos auctores qui nomina singulorum duodecim illius discipulos descripserunt, qui secundo loco, non Addam, sed Buddam posuerunt. Diutius tamen his non immorabor, ne vitio detur. Et quamvis acatholicus scriptor alia et alia subjiciat, quae ad trium horum discipulorum missionem pertinent, tamen, ne propositas nobis leges praeterire videamur, de horum missionibus atque muneribus alibi sermonem aggrediemur, interim de nece filii regis Persarum a Manete patrata locuturi. 42 === CAPUT VI === De nece filii regis Persarum per Manetem patrata. Beausobriana commenta et conjecturae prorsus rejiciuntur. In carcerem trusus Manes, pecuniis corruptis custodibus, et fuga arrepta, ad Persidis et Mesopotamiae confinia proficiscitur. Post duodecim discipulorum delectum, horumque in diversas Orientis provincias missionem, ad stultam sacrilegamque hanc sectam propagandam, Manes ispe, majoris sibi comparandae famae cupidus, atque ad singularam quamdam divinamque potentiam supra caeteros homines ostentandam, praeter naturam aliquod efficere animo revolvebat. Rem autem prospere et fausto sibi eventuram arbitrabatur, cum ex sparso rumore Persarum regis filium gravi aegritudine correptum audivit, eumque in regia urbe (a qua Manes tum aberat) decumbere. Persarum porro reges, aut Seleuciam, aut Ctesiphontem inhabitare consuevisse, praecedenti cap. jam vidimus; ambasque urbes prope fluvium Tigrim positas esse, notat Tillemontius (Tom. IV, de Manichaeorum haeresi, art. 7). Manes ergo, auctore Epiphanio, quamvis a regia aula dissitus, ad eam convolare non distulit, et librorum praesidio confisus quos Terebinthus a Scythiano, et ipse a vidua Terebinthi, seu Buddae, haerede acceperat, remedium aliquod nancisci posse confidit, quo statim regii pueri aegritudini, cum totius Persarum regni admiratione et plausu occurreret. At quorsum ibi pervenit (ait Epiphanius) suam aperiens voluntatem, certam filio regis opem promittit. Sed spes in posterum fefellit. Nam cum aegro medicamenta quaedam adhibuisset, ita exspectatione sua frustratus est, adeo ut inter illius manus adolescens postremo sit mortuus, quo vana ipsius et mendacia promissa convincerentur. Hactenus Epiphanius. 1. Hanc rem paulo aliter Socrates descripsit (Hist. lib. I, cap. 22), narrans, non sponte et audacter Manichaeum ad aulam convolasse, ut aegroto mederetur, sed ipsum Persarum regem, qui pro salute filii omnem lapidem movebat, Manichaei fama motus, atque ratus vera esse hominis prodigia, eum tamquam apostolum accersit, sperans scilicet fore ut filius ejus opera sanaretur. An igitur ante tale periculum Manes aliquod humanas excedens vires praestigiarum subsidio moliri tentaverit, ut ejus virtutis fama ad ipsum regem pervenerit, plane ignoramus. Incertum itidem est an pessimus praestigiator aegro tum puero medicamentum vere aliquod adhibuerit vel adhibere simulaverit; an potius solius magicae artis subsidio fuerit usus. Hocce postremum verisimilius arbitramur S. Cyrilli Hierosolymitani testimonio innixi, qui scripsit (Catech. 6): Manes ad jactandam suae probitatis et virtutis potentiam promittebat per orationem, tamquam pius, sese illum curaturum. Nec Photius rem hanc aliter narravit. Immo antiquorum scripta secutus, quae ipse collegerat, suisque lustraverat oculis, non tantum Epiphanio, Socrati et Cyrillo Hierosolymorum suffragatur; sed paucis explicata missione duodecim illorum discipulorum, quos impiae doctrinae praecones et omnium facinorum socios sibi assumpserat, subjicit statim: Sed furiosus ille Manes, cum scelere celebris evasisset, nuntia fama ad aures usque Persarum regis pervenit. Ille cum filium morbo laborantem haberet, audiretque Manem pollicitum esse se filium ejus ex morbo precibus erepturum esse, 43 arrogantem hominem ad filii curationem adhibet, ac medicos tum praesentes tametsi aegritudinis curationem facilem fore promittebant, ejecit. Ille vix dum orationem compleverat, et vitam eripuit ei, qui id forte passus non esset, nisi incolumitatem promisisset. Beausobre igitur solus, insulsas et commentitias quasdam suae critices regulas secutus, Archelaum, Cyrillum Epiphaniumque exagitat, cum quia falsa narrare haud veriti sint, tum quia ipse Cyrillus in suis Commentariis sycophantae aut furoris speciem huic haeretico tribuere velit; tum quia Photius absurde ejusmodi factum nimia ornatum exaggeratione descripserit. De isto potissimum conqueritur, quod dixerit: Sed furiosus ille Manes cum scelere celebris evasisset; quibus reliquisque verbis cum se perstringi intelligeret, in haec verba erupit. Quandonam principes sibi blandiuntur (ait) sanitatum miracula scelestorum opitulatione se fore consecuturos? Recentiores tandem (subjicit, et P. Natalem Alexandrum potissimum sugillare intendit) perperam supponunt magicis artibus et praestigiis haereticum confisum fuisse, et idcirco regis filium curandum suscepisse. At hos in turpem lapsos esse contradictionem, ea ductus persuasione confingit, quod cum Archelai Actis insistant, qui, probaturus haereticum de quo agimus nequaquam fuisse Paracletum in scripturis promissum, dixit: Iste nec signum quidem aliquod, aut prodigium ostendens. Quare S. episcopus Manetem maxime super hunc articulum exagitans, ita ratiocinatur: Paracletus a Christo Jesu promissus, infinita miraculorum multitudine Dominum debuit glorificare, et Manichaeus toto suae vitae et apparitionis curriculo, nec ullum minimum edidit portentum. Sed Beausobre quasi in scenam ludere voluisse, et pro historia critica fabulam potius contexere; quis non videt? De qua re, cum in praesens longam disputationem me non oporteat habere, has commentitias fallacias eriperem maximo illo assignato discrimine, quod inter praestigias atque miracula intercedere summi viri docuerunt, et naturalis ratio ipsa suadere debet. Negat quidem, et merito, Archelaus Manetem aliquod ex iis signis quae a sola divina virtute et potentia derivant fecisse. At non negat hominem maleficiis atque praestigiis, in quibus magorum artes versantur, operam dare fuisse assuetum. Maxime cum, auctore eodem Beausobre, in magiae institutis, apud Seleuciam, aut Ctesiphontem, fuerit primo educatus. Igitur negavit Archelaus potuisse Manetem vera miracula patrare, quia Deus non erat cum eo. Ea miracula, videlicet, quae Paracleti seu Spiritus sancti, propria sunt, a quo longissime distare intelligimus quotquot veneficiorum praestigias exercere consuescunt. Unde ergo inferre potuit Beausobre, Natalem, Tillemontium, recentiores scriptores, recessisse ab Archelai testimonio, cui fidem praestare debuissent? Debuisset potius inferre se dialecticae regulas aut prorsus ignorare, aut iisdem abuti voluisse, ad decipiendos incautos lectores, qui in lustrandis ejus nugatoriis argumentis secum non recogitantes rerum suppositiones variari, vera divinae omnipotentiae miracula cum daemoniacis incantationibus magorumque praestigiis confundere non perhorrescerent. Ex quo habet noster lector catholicos recentiores scriptores haudquaquam antiquorum dictis refragatos esse, sed solidius iisdem adhaerere voluisse. Etenim Manes revera nullum miraculum patrare potuit; etsi nisus fuerit fallaciis, aliorum animis, oculis atque opinionibus illudere, in quibus jam celebris evaserat. Quo sensu, nisi animo desipiat, eum intelligere oportebat, Photii testimonium, quo affirmavit: Manes cum scelere celebris evavisset, etc. Celebris quidem in scelere et in improbitate is dici debet, qui ad veritatem catholicae religionis evertendam apostolatum a Jesu Christo sibi datum esse confingit; qui Paracletum 44 se nominat; qui pseudopraecones ad falsam religionem huc illucque disseminandam in varias orbis partes jam miserat; cujus fama satis superque non tantum apud rudes et plebeios homines, sed etiam apud magistratus, proceres atque principes debuit evulgari. Quis ergo sibi suadere poterit ejus nomen, ejusque facinora et auctoritatem, potestatemque, quam falso sibi vindicaverat, Persarum regem latuisse? Qui deinde speciosis hisce muneribus allectus et ratus, spe sanitatis filio restituendae, aut Manem hac de causa in aulam regiam accire voluit; aut Manes ipse illuc se transferre statuit, sperans ope et daemonis praesidio regio puero in lectulo aegrotanti medelam adhibere. Quare minime attendenda est illa Beausobriana exclamatio, videlicet, Quandonam principes sceleratos sibi posse opitulari sperarunt? Etenim, quamvis id verum sit, quando scelestissimi homines, nullum pietatis et religionis tegumentum adhibentes, improbam eorum vitam omnibus patefaciunt, vel quando haec ex certissimis signis innotescunt; tamen si pravi eorum mores adhuc lateant, et studiose sub falsa religionis et pietatis clamide abscondantur, facile ipsi quoque decipi possunt, et quam saepissime decipiuntur. Quare verba illa Photii non ita violenter detorquenda sunt, ut arbitremur Manem celebrem fuisse in scelere apud regem ejusque aulam; sed apud Deum et Ecclesiam, quae illius haereseon blasphemiis et erroribus evertebatur, cum potissimum prava dogmata in vulgus jam sparsisset, et in dies magis magisque spargere curasset, ad sibi auditorum electorumque numerum amplificandum. 2. Exagitatis sic igitur primo Graecae et Latinae Ecclesiae vetustissimis PP. recentioribusque scriptoribus, se taedere ait Beausobre, Gregorium Abulpharagium, Assyriorum patriarcham Orientaliumque scriptorem, in praecedentium opinionem propensum invenisse, quam vetuli ex aliorum sententia et rumore mutuatam retulit; cum videlicet, quadam oeconomiae scribendi formula adhibita dixit: Fertur Saporem Persarum regem, Manetis interfecti pellem detractam stramine suffercisse, illumque super maenia urbis patibulo affixisse, quod cum magna de se praedicaret, filium ejus a morbo quod ipsi contigit sanare non poterit. Gregorium igitur hunc quasi suspensum haesisse in adhibenda fide praecedenti narrationi, contendit Beausobre; idque indicari per verbum illud fertur, quod in illa pericope primo legendum occurrit. Praeterea se stupore percelli ait ejusmodi periculi causam ita publicam et memorabilem, quasi minus consulte ab uno dumtaxat ex Orientalibus recensitam fuisse, cum solus Bar-Hebraeus, Abulpharagius, videlicet, illius meminerit, qui tamen cum de ea tamquam de incerta re verba fecisset, eam forte prorsus ignorasset, si ex Graecis scriptoribus eam non didicisset. At se ultro hujusce facti veritatem dare velle affirmat. In ejus tamen suppositione adhibitis omnibus sui studii nervis, rem aliter et aliter exponendam esse observat. Manem videlicet illius principis sanitati non alia de causa prospicere decrevisse, nisi regiis supplicationibus devictum, apud quem hujus hominis fama, cum ob scientiarum doctrinam, tum ob virtutis praestantiam, plurimum praevalebat. Ejusmodi expositionem se ex Socratis testimonio, quod ipsi in superioribus annotavimus, desumere ait. Addens praeterea omnium Orientalium suffragium, qui asseverarunt Manem quasi repente sibi nactum esse Saporis fiduciam, qua sibi filioque aegrotanti profuturam arbitrabatur, ob illius doctrinam. Et quidem haereticum hominem in se cuncta habuisse quibus sibi regiam existimationem non nancisceretur, ex multis conjecturis demonstrare aggreditur. Primo quidem quia communior hominum opinio Manem eximia magnaque sanctitate donatum ferebat. Continentia quippe, abstinentia, atque jejunia, exterior corporis devotio, 45 vel pietas, quae hominis summe spiritualis speciem praeseferunt, quibus hypocritae populorum venerationem sibi vindicare consueverunt, in eo potissimum intuebantur; ne quidquam postea recenseamus de austeritate, tristitia, pallore, quibus diabolus, auctore Ephraemio, Manetem tinxerat, ut incautos falleret. Et quidem si ad illius paupertatem animadvertamus, eam Manichaeum prosecutum fuisse satis, exploratum est, cum suos electos illi legi subjectos voluerit, ut nihil penitus possiderent. Quare experientia edocemur nihil magis valere ad sibi conciliandam hominum benevolentiam et existimationem, quam rerum ipsarum temporalium contemptus et abrenuntiatio, quae quidem apud Orientales potissimum suam adhuc vim conservant. Nam ex Gazophilacio Persarum Linguae novimus Indorum gentiles de apparenti sanctitate maxime gloriari, si voluntariam paupertatem consociatam habere studeant. Alteram conjecturam ex eo desumit, quod Manes, auctore Archelao; omnium sapientum sua aetate princeps appellari poterat, in iis potissimum quae ad Persarum pertinent scientias, quas inter maxime medicina in pretio habita fuit, cum nihil magis ad vitae necessitatem spectare arbitrentur, ut Xenophontes annotavit. Quare alteram magorum philosophiae partem medicinam fuisse haec duo indicant carmina: Ille penes Persas magus est, qui sidera novit, Qui sciat herbarum vires cultumque deorum. Ita suis studiis et partibus indulgens ratiocinatur Beausobre, qui et multa alia fidentius congessit, PP. traditioni plene repugnantia, ut incertum Gregorii Albupharagii, Monophysitarum metropolitae testimonium ad certum fabulosum systema reduceret, quod veritatem hujus historiae penitus aboleret. 3. Quae itaque ibi subjecit ad eum scopum ordinantur ut lectori persuadeat Manem in medicinae disciplinis apprime fuisse versatum, atque iis potissimum ducitur exemplis, quae desumi possunt vel ex Zoroastro Persarum propheta, qui in urbe Divavar cuidam infirmo mederi jussit subsidio humoris ex quadam planta expressi, vel ex Alexandro Lycopolitano, qui Saporem ipsum Persam, bella agentem, in castris comitatus est. Ex quo conjicit hunc tamquam medicum huic regi adfuisse. Hinc in maximo apud Persas honore medicos haberi, ex S. Ephraem confirmari asseverat, qui antequam ex praesentis lucis usura migraret, cuidam Simeoni benedictionem dare cupiens, ita effatus est: Tamquam medicus in castris, ita nomen tuum pervadat orbem terrarum. Qui dicendi modus, apud Orientales in proverbium, seu commune venisse adagium Beausobre sibi blanditur, cum medicinae facultas, auctore Strabone, ad hominis conservationem ordinata sit. His omnibus se adjicere posse affirmat Scythianum, quem fama Manetis magistrum fuisse tradit, medicinae institutionibus vacasse, et Hieracem, unum ex duodenis Manichaicis discipulis, huic disciplinae studium applicuisse. Et denique quasi praecedentem narrationem claudere volens, subjicit multos viros ex monachorum coetibus, alios ex solitariorum professione, alios tandem ex episcopali ordine, ita ab Orientalibus studiose fuisse prosecutos, ut facile in Persarum regum clientelam et consuetudinem venisse intelligamus, quemadmodum Hist. Miscell. lib. XV refert de quodam Boazane, quem tamquam medicum optimum, Cavardes, Persarum rex, plurimum adamavit. Cujus rei varia nobis suppeditat exempla doctissimus Assemanus in sua Orientalium Bibliotheca. His itaque aliisque similibus jactis fundamentis, hanc Beausobre infert consecutionem, quae alio cuicumque homini Persae, vel apud Persarum regum aulam commoranti convenire posset: nimirum Manem a Sapore in aulam accitum tamquam medicum 46 optimum et nobilissimum, quasi quod apud hominum opinionem ejus maxima in languoribus sanandis experientia constitisset. At ubi legimus, vel quis scriptor asseveravit uniquam, hanc existimationem sibi vindicasse Manem? Hocce dumtaxat de eo infaustum in puerum regium experimentum, Abulpharagio etiam auctore, cui Beausobre insistit, habemus; et propterea nulla jam pridem causa esse potuit, ut veluti sapientissimus medicus praedicaretur. Quid ergo ex illa consecatione, nisi hoc alterum, Persarum regum aulam ita medicorum cohorte fuisse communitam, quemadmodum militum copiae et classes castra communire solent? Sed quid inverisimilius? Saporem quidem inter domesticos et familiares aliquot viros in medicorum arte peritos habuisse, ratio ipsa suadet, quos, ut vidimus, e regio palatio exsulatos abire fecit, cum renuntiatum illi fuit sycophantam Manem divina quasi virtute pollere in morbis medendis: non quia tali scientia esset praeditus, et in medicorum arte versatus; sed quia filio aegrotanti opitulari sperabat, ob insignem illam vitae sanctimoniam quam simulare studebat, tum causa apostolatus Jesu Christi, quem sibi datum confingebat, tum ob caetera summae pietatis et religionis signa, quae omni diligentia affectabat. Hocce postremum affirmare rationabilius est, suffragantibus praesertim omnibus Graecis Latinisque scriptoribus, qui etsi aliquatenus in verbis differant, in rei narratione tamen sibi invicem omnino respondent. Summae et extremae paupertatis praeterea cultorem, qua eximiae sanctitatis opinionem sibi vindicavit, Manem fuisse, Beausobre asseveravit. At quodnam hujus paupertatis argumentum proferre potuit? Nullum profecto suppetit. Quinimmo prorsus latere arbitramur quemadmodum is tantae virtutis cultor dici potuerit, quem ignoramus assecutas propter viduae haereditatem divitias dispersisse. Propterea subjicere debuisset quomodo, quando, vel in quos usus, haereditarias divitias insumpserit: an in pauperibus et infirmis alendis, an in amicis et consanguineis ditandis, an denique aliquod insigne pietatis opus confecerit, ut sese ad extremam redigeret paupertatem? Ingentes divitias, Scythiani, et viduae cujus fuerat mancipium, Manem assecutum fuisse, non negavit Beausobre praecedentibus capitibus. Igitur accuratiori ac diligentiori scriptori, qualem se esse jactat, maxime decebat duo haec inter se repugnantia juxta optimae criticen regulas conciliare, ne insulsas narrationes in nova Manichaeorum historia induceret. Quod cum facere praetermisisset, aut nullam, aut solam saltem paupertatis speciem exterius affectasse Manem arbitrabimur. 4. His itaque omnibus sic breviter annotatis, ad historiae ordinem revertamur. Sapor ergo Persarum rex ex animo regii filii interitum dolens, in patrati facinoris auctorem ita saevire erat paratus, ut is et homicidae, et audacissimi, scelestissimique impostoris poenas lueret. Comprehenditur ergo Manes, et in arctum trusus carcerem detinetur, sed eum discipuli ejus, quos secum duxerat, invisebant. Quorum alios, cum jam pridem ad comparanda novi veterisque Testamenti volumina Hierosolymam forte, vel in alias Christianorum regiones misisset, hisce libris abuti statuerat, ad facilius Christiani nominis cultores illudendos decipiendosque. Profecti (ait Epiphanius (Ibid., num. 5) discipuli, libros illos nulla interposita mora coemunt. Deinde ad magistrum reversi jam libertate privatum, carcerem ingressi libros offerunt. Inter illa ergo carceris otia, Manes sedulo acceptos divinarum Scripturarum libros evolvere coepit. Et quamvis novum Testamentum adoptare et suscipere confingeret, illud tamen temerariis ausibus, innumeris pene locis, corrupit et depravavit, modo ea subducendo quae ejus mendacem improbamque vitam arguebant, modo alia atque alia supponendo additamenta quae impiae sectae erroribus, fabulis et deliramentis robur adjicerent. 47 Plurima hujus impostoris facinora, blasphemias, turpitudines, falsas mendacesque promissiones, et ignominias, catechumenos alloquens, enumerat et exaggerat Cyrillus Hierosolymitanus. Nullibi tamen de corruptis ab eo Scripturarum voluminibus, dum carceri detinebatur, facit mentionem. Eum vero maxime ludibrio habet, quod ex carcere diffugerit. Propterea subjicit: Qui enim dicebat se esse Paracletum et veritatis propugnatorem, fugit; non successor vel imitator Christi, qui alacriter veniebat in crucem; sed fugiendo contrarius illi fuerat. 5. Sed ejusmodi ex carceribus fuga, seu dilapsus, Manichaeo impossibilis prorsus fuisset, nisi custodes, avaritia atque socordia vincti, ejus votis obtemperassent. Noverat profecto vaferrimus iste homo, publicae custodiae praefectum, duobus hisce modis, precibus nimirum atque pecuniis, vinci posse et corrumpi. Et propterea utroque sine mora adhibito subsidio, vincula facile disrupit. Rem hisce fere terminis narrat Epiphanius (Ibid., num. 5): Interim ingenti pecuniarum vi assiduisque precibus exorato Commentariensi, fugam arripuit, et relicta Perside, Romanorum fines ingreditur. Persarum regis iram, quam tunc Manes evasit, carceris custodes (ait laudatus Cyrillus) immaniter experti sunt. Nam horum infidelitate, vel etiam avaritia, a rege comperta, mortis poenam, qua in Manichaeum animadvertere decreverat, eis intulit; ut ille idem qui causa mortis regii pueri per superbiam fuerat, causa quoque mortis custodum per fugam efficeretur. Inter tot ergo tantaque vitae discrimina, sibi ex sua improbitate et potentissimi regis indignatione comparata, Manetem quidem in posterum prudentiorem fieri oportebat; ut nimirum sibi praecaveret, ne temere quidquam aut scelestum amplius aggrederetur. At contrarium evenisse, cum gravissimi auctores, tum indubitatae fidei monumenta, quae supersunt, testantur. Nam pristinam ille libertatem fraudulenter assecutus, et in Romanorum ditionem, positam in confiniis Persarum et Mesopotamiae, se recipiens, quamvis aliquando solitudini vacare videretur, tamen in illo secessu, non paci et tranquillitati indulgebat; sed nova moliri facinora meditabatur, ut superbiae et elationis spiritui, quo ducebatur, perpetuo serviret. Hunc autem e carceribus Manetis dilapsum paulo aliter descripsit Photius, nulla expressa facta mentione quibus mediis artibusque custodes illos vicerit atque deceperit. Ait dumtaxat: Sed cum servus esset, ac servilis artificii peritus, sciretque se non diu postea patratae coedis poenas daturum, utpote qui filium regis impietate sua occidisset, e domo aufugit, et custodibus carceris necis causa fuit; nam quia scelestum illum non accurare custodierant, capite omnes plexi sunt. Quaenam servilis conditionis artificia quibus Manes in vinculis detentus uti potuerit, ut e carceribus dilapsus, capitis poenam praecaveret, hic Photius expresse non indicavit. Sed probabile valde est quod ex Epiphanio superius retulimus. Nimirum carceris praefectum atque custodes ingenti pecuniarum vi assiduisque precibus vicisse; potissimum, cum innotescat vilium servorum conditionem aurum atque divitias repudiare numquam consuevisse, servosque facile ad sua vendenda opera induci posse. An ergo id argumento esse possit maximae illius paupertatis ad quam Manem deventum fuisse Beausobre describit, etiam antequam Sapores eum in aulam acciret, remediis et orationibus aegrotanti puero opitulaturum lector ipse judicabit; cum aliud interim, antequam de praesenti tabula manum removeamus, nos eripere oporteat, quod nonnulla alia superius ex veteribus stabilita prorsus everteret, si Beausobrianas conjecturas robur et veritatem habere arbitraremur. 7. Ex Orientalium ergo scriptis innotescere sibi persuadet Beausobre, 48 Persarum regis odium in Manichaeum haudquaquam ex regii pueri nece, sed ex Christiana religione, quam Manes profitebatur duxisse originem. Noverat quidem rex ille, idolorum et superstitiosae magiae cultor, Manem misisse Thomam, Addam, Hermam, aliosque pseudoapostolos in diversas orbis oras, qui huc illucque discurrentes, Christi nomen annuntiarent, cujus verum apostolum Manes praedicando se esse confingebat. Idcirco certa persuasione ductus, novae hujus sectae propagationem, prolationem atque incrementum, sensim idololatriam et magorum superstitiosa figmenta ad exitium posse redigere, statuit Manem comprehendere, in carcerem compingere, ut tanti flagitii poenas capitali supplicio lueret. Hujus porro regii decreti causam perspicue in Archelai Actis referri, asseverat, cum legitur: Mittit discipulos suos praedicaturos intrepide fictos simulatosque errores, etc. Quod cum rex Persarum cognovisset, dignis eum suppliciis subdere parat. Censorem Beausobre hic rogare juvat, ad quam missionem laudata Actorum Archelai verba referre oporteat? An ad priorem pseudoapostolorum Manetis missionem, qua functi sunt antequam ipsorum magister a Sapore esset accitus et carceribus detentus; vel ad subsequentem, quam aggredi non reformidarunt, postquam etiam magistrum, capitalem regio decreto subiturum esse mortem cognoverunt? Non ad primam quidem ea verba referri posse atque debere, Beausobre fateatur necesse est. Nam ex ea regressi Thomas, Addas, et Hermas, reddituri de praeterita eorum praedicatione rationem, Manem carceribus detentum reperiunt, quem adeuntes, non tantum res a se gestas narrant, sed aliquos Scripturarum novi Testamenti codices depravandos deferunt. Nec falsitatem aut fabulam olere praecedentem hanc Archelai narrationem, merito Beausobre confingit, S. Epiphanii testimonio ductus, affirmantis Manem Christianorum libros jampridem habuisse, antequam Persarum rex in carcerem compingeret. Siquidem aliquot male partos novi Testamenti libros, et eos forte, quos Valentiniani aliique haereticorum corruperant habere potuit, cum jam eruditis notum sit Christianos catholicos ad integre servandos canonis libros multum operis adhibuisse; ne videlicet ethnici illos igni traderent, ut narrat Eusebius; et ne haereticorum principes eos corrumperent et depravarent; quemadmodum ex libro Constitutionum quae apostolis tribuuntur jam factum fuisse colligimus, de quibus ipsi opportunius sermonem habebimus. Qui ergo fieri non potuit ut Manes secum in carceres aliquos novi Testamenti libros detulerit, vel integros et genuinos, quos pro libidine depravavit, aut jam depravatos et corruptos, juxta Valentini Carpocratis Marcionisque interpretationes, et ad alios quoque conquirendos suos discipulos in Orientis et Asiae partibus transmiserit? An forte tum nondum prodierant sub novi Testamenti nomine fabulosi illi libri qui Petri, Thomae et Matthiae Evangelia inscribebantur? An non circumferebatur Evangelium Philippi, excogitatum a Gnosticis? aut aliud denique quod Gaiani sub nomine Judae proditoris evulgarunt? Ex his aliisque similibus venenatis fontibus, de quibus Eusebius et PP. sermonem habuerunt, suam haeresim hausisse Scythianum et Manem certissimum est. Duo illa igitur, sinc ullo prorsus repugnantiae vestigio, inter se bene cohaerere possunt: Manem, videlicet, in carcerem constrictum aliquos habuisse novi Testamenti libros, quos fabulosis commentis, ad suae sectae patrocinium, magis atque magis corrupit et depravavit; alios denique accepisse ex Thoma, Adda et Herma, ex priori missione regredientibus, quos nebulones isti, pecuniarum subsidio, apud Orientales mercati fuerant. 8. Beausobriano systemati hanc praecedentem explicationem haud 49 repugnare, sed illi potius cohaerere, quis non videt? Ipse enim dicto cap. obiter de Manetis religione agere instituens, hunc ab adolescentia Christianam multis erroribus depravatam imbibisse supponit, ex Scythiani potissimum commentariis, quam postmodum ipse forte magis corrupit et depravavit, ut suae et magorum philosophiae faceret concordem. Restat nunc ergo ut videamus an Sapores in Manem dire excanduerit propter illam pseudoapostolorum missionem, quam unicam tanti odii causam fuisse ipse Beausobre, Archelai testimonio ductus (ut vidimus), asseverat. Atque, ut praeteritarum rerum ordinem servemus, duas a Manete factas fuisse horum discipulorum missiones colligi potest: alteram priusquam Manes regio puero mederi tentasset, ex qua missi cum regrederentur, aliquot novi Testamenti codices magistro in vinculis retento reddiderunt. Hanc autem alteram excepisse probabilius arbitramur. Etenim si testimoniis Actorum Archelai insistere, ut jam fecimus, volumus, cum Manes ab iisdem discipulis in carcerem detentus visitatus fuisset, illis suasit nihil vereri, et ad orationem consurrexit. Quae agendi ratio, auctore ipso Beausobre, argumento esse poterat, cum sanctitatis eximiae, tum magnitudinis animi, quam fidelem Christi Domini discipulum habere oportebat. Quare concludit haud facile sectae hujus principem se constituere potuisset, nisi magnas qualitates seu animi praerogativas habuisset. Ad hanc itaque animi confidentiam magis atque magis ostentandam, se nihil prorsus vereri intentatas poenas et mortem ipsam Manes primo simulabat; et propterea ad auctoritatem sibi conciliandam suamque doctrinam extollendam, iterum mittit discipulos suos praedicaturos intrepide fictos simulatosque errores. Postrema haec verba praecedentibus respondere nemini dubium erit. Propterea, tantae audaciae Sapores conscius factus, regii filii necem serio recogitans, homicidam diutius in carcerem vivum detineri haud permittens, dilatam hactenus mortem eum subire mandat, cum dignis suppliciis eum subdere parat. Verum antequam instruerentur quae ad hujus impiissimi hominis exemplarem necem Sapores praeceperat, corrupto carcerum custode, caeterisque militibus, fugam arripuit, quemadmodum in superioribus jam vidimus. Haec ad refellenda Beausobriana argumenta nos scribere et animadvertere oportuit, idque potissimum ad antiquorum scriptorum testimonia concilianda, quae ipse Beausobre, parum sibi constans, susquedeque omnia vertens et detorquens, tamquam parvi pendenda et nullius fidei digna esse contendit. Jam vero ad historiae ordinem revertamur. === CAPUT VII === Quemadmodum quibusve artibus catholicam religionem in Mesopotamia Manes subvertere nisus est. S. Archelai Cascharae episcopi studium ad hosce conatus eludendos. Beausobrianae de hocce argumento conjecturae annotantur. 1. De postremis Manetis conatibus ad catholicam fidem evertendam in praesens verba facturi, illuc revertatur nostra oratio necesse est, unde praecedens caput ad exitum fuit perductum. Ea itaque in solitudine degenti, ubi post e carcere dilapsum se receperat, Maneti nuntiatum fuit praestantissimum quemdam esse virum, atque excellenti pietate praeditum, Marcellum, seu Marcellinum nomine, qui Cascharae (quod 50 Mesopotamiae oppidum est) habitaret, illumque que fuisse virum undequaque Christianum, atque in omnibus justitiae officiis plane mirabilem. Hunc ergo suae nequitiae socium, criminum vindicem, et nefariae sectae propugnatorem aliquando futurum sperabat, si eum diabolicae suae doctrinae laqueis irretire posset. Praesumebat enim universam se posse occupare provinciam, si prius talem virum sibimet subdidisset. Quare variis excogitatis rationibus, alterutram tantum ex duabus, quae anxius animo retinebat, adhibendam necessarium duxit. Aut videlicet ad eum proficisci, et pietatis studio, vel hujus aeternae salutis colore procurandae, inter colloquendum paulatim noxia dogmata ei suggerere, quibus ab eo imbibitis, catholicae fidei puritas, quam ipse Marcellus, seu Marcellinus profitebatur, quasi sensim corrumperetur. Sed minus tutam hanc agendi rationem sibi futuram verebatur. Quia videlicet ab improviso forte ac subito ingressu, ad religionis catholicae fundamenta evertenda, grave aliquod malum in sui perniciem et exitium sibi obvenire poterat. Alterum ergo, quod animo pervolvebat, sibi magis profuturum arbitratus est. Id est Marcellum primo epistolis compellare, quibus si benignum praebuisset auditum, aut saltem si audenter non se opponeret, tum majus studium adhibendum, ut et timore actus, vel curiositate ductus, omnia Manicheae sectae dogmata, et ejus vana figmenta, sibi Marcellus ipse aperienda flagitaret. Postremo autem hocce uti subsidio tutius et expeditius Manes judicavit. Propterea, accito Turbone, uno ex discipulis, quos Addas iis nefariis institutionibus depravaverat, ei epistolam Marcello reddendam tradidit, praecipiens ut, statim arrepto itinere, Cascharam festinanter proficisceretur. 2. Non est moratus imperium Turbo; qui cum plurimum laboris ac molestiae in veloci cursu perpessus fuisset, quinque itineris diebus elapsis, ad Marcelli hospitalem domum, tamquam peregrinus advenit; sed ab eo ad quem missus fuerat non statim receptus. Homines enim qui Marcelli peregrinorum hospitio praeerant, ex Turbone sciscitati sunt quis esset, unde adveniret, a quo et qua de causa mitteretur. Qui fatebatur se ex Mesopotamia ducere originem, de Perside illuc advenire, atque pro Manichaeo Christianorum magistro, apud Castellum Arabionem commorante, legatione fungi. Illi autem mittentis nomen ignorantes, prorsus Turbonem recipere detrectarunt: sed eum hospitio detrudunt, ne aquae quidem ipsi adhibendae facultate concessa. Rem hisce fere verbis Archelaus, Cascharae episcopus describit, subdens: Haec et alia nequiora cum Turbo variis diebus pertulisset, laboribus, inedia et angustiis confectus, mortem haud quaquam evasisset, nisi tandem hospitii custodibus indicasset, secum litteras Marcello (seu Marcellino) reddendas detulisse. 3. Litteras ergo Marcello legendas tandem tradidit, in cujus domo tum aderat Archelaus Cascharae episcopus. Qui cum audisset blasphemias, quibus litterae illae refertae erant, in earum auctorem quasi religionis studio furere coepit, et veluti leo conclusus dentibus infringebat, Manetem sibi dari desiderans. Pacatior tamen fuit Marcelli animus. Qui suo episcopo spopondit se litteris curaturum, ut Manes tamen Cascharam veniret, quemadmodum is pollicebatur, si idem Marcellus id flagitaret. Quot vero, aut quales in Deum, Deiparam et sanctos blasphemias Manetis litterae continerent, facile ex earum exemplaribus, tum ab Epiphanio, tum ab Archelao descriptis, quisque noscere poterit. Eas autem in praesens haud exscribere necessarium ducimus. Nihilominus tamen, ut nostris lectoribus onus eas percurrendi apud laudatos scriptores allevemus, paucis earumdem summam, seu compendium hic indicabimus. Et primo quidem harum litterarum exemplum ejusmodi titulum, seu 51 inscriptionem, cum praeseferret procul dubio cujuscumque pii ac religiosi hominis animum, in maximam indignationem traheret necessum erat. Aut si titulus, seu illa inscriptio, alicui in fidei rebus minus instructo, aut in catholica philosophia parum versato, legendus occurrisset, hunc sane cum in animi stuporem, tum in anxietatem deducere potuisset. Inscriptio autem illa ejusmodi est: Manichaeus, apostolus Jesu Christi, et qui mecum sunt omnes sancti, et virgines, Marcello filio charissimo gratia, misericordia, pax a Deo Patre, et Domino Jesu Christo, et dextera lucis conservet te de praesenti saeculo malo, et a ruinis ejus, et de laqueis maligni, amen. Sed quid audacius quidve scelestius, quid denique in Deum et sanctos injuriosius, a barbaro illo Persa poterat excogitari? An apostoli Jesu Christi nomen, et munera de quibus sanctissimus Paulus potissimum gloriabatur, sua, aut aliorum hominum electione, vocatione, atque missione sibi convenire posse arbitrabatur? Impia haec prima in religionem exsecratus, alia nimis adhuc nequiora in epistolae textu expressit. Cum videlicet ad captandam sibi Marcelli benevolentiam, paucis istius pietate laudata, molestiam perferre fatetur, quod non juxta rectam rationem ipse crederet. Valde arroganter praeterea subjicit se ad humani generis emendationem missum, iis opitulaturum qui se seductionibus atque erroribus tradiderunt. Cujus causa haec scripta necessarium duxerat mittere, primo quidem (ait) ad salutem animae tuae, deinde et eorum qui tecum sunt. Quaenam autem salutis dogmata ei suggesserit, non erit difficile praesentire, cum de iis potissimum cap. 3 et 4 verba jam habuerimus. Duos videlicet Deos necessario admittendos esse affirmabat; quorum quilibet earum rerum effector fuit, quae ejus naturae respondent, ita ut bona et lucem non nisi a deo bono, mala vero et tenebras a deo malo condita fuisse contenderet. Quae sane bona et mala ad invicem confundere et permiscere sine divinae bonitatis contumelia nemo posset, et quin extremam omnipotentis Dei maledictionem incurreret. Cujus quidem nefarii dogmatis occasione, audacius evangelicis Salvatoris verbis abutebatur: Quia non potest arbor mala bonos fructus facere, neque arbor bona malos fructus facere. Quod nimirum testimonium cum in suum sensum sequenti commento trahere conaretur, subjiciebat: Quomodo Dominum Satanae et malorum ejus actuum factorem dicere audeant et conditorem plurimum miror. Fabulosas has de duabus rerum causis sententias, juxta Manetis pravam opinionem, non copiosius tantum Bailius in Historico suo Dictionario explicavit ; sed etiam, peculiari abreptus spiritu, ex Ovidii, Zoroastris aliorumque ethnicorum philosophorum et poetarum testimoniis, nimis operose produxit. Id vero fecerit ad eruditionis suae copiam jactandam, an vero ut pravae Manetis opinioni pondus adjiceretur judicare non ausim. Certum tamen est prorsus infirma atque futilia apparere ea momenta, ex solis naturae rationibus mutuata, quibus, divina revelatione subducta, insistere contendit. An non antiquiores PP. atque theologi, naturalibus dumtaxat innixi rationibus contra Marcionitas, Manichaeos aliosque hujus doctrinae haereticos, omni aetate probavere unam tantum rerum omnium causam perpetuo fuisse? Id nos ipsi paulo post explicabimus, eorum scripta recensentes, qui Manichaeis obstiterunt. Sed jam relicto Bailio, suimet scribendi scopi interprete, alios Manetis errores in epistola ad Marcellum descriptos exquiramus. De hominis ergo emolitione secundo loco aggreditur philosophari; atque interiorem hominem ab exteriori distinguens, hos inter se pugnare contendit. Interioris deinde hominis deum bonum auctorem esse asseverat, sed corporeae carneaeque materiae conditionem ex diabolo originem duxisse comminiscitur. Impetit post haec catholicum de Christi Domini incarnatione mysterium. Et perinde quasi apostoli eorumque 52 successores in hocce maximo fidei nostrae articulo aberraverint, ita ratiocinatur: Atque utinam eo usque eorum vanitas pervenisset, ut non Unigenitum, qui Patris finibus descendit, Christum, Mariae cujusdam mulieris esse dicerent filium, ex sanguine, et carne, et reliquis mulierum spurcitiis generatum. Non ergo credebat Manes unigenitum Dei Patris Filium vera et corporea carne indui potuisse, aut in mulieris utero gestatum, aut denique Mariam veram ipsius Dei Genitricem exstitisse. Quam vero haec probis viris, Marcello et Archelao, sacris in litteris eruditis, summaque erga religionem pietate praeclaris, odiosa fuerint, lector ipse perpendat. Nobis etenim non sine maximo nostri animi moerore ad has similesque blasphemias animadvertere haud licuit. 4. Marcellus itaque ejusmodi epistola lecta, absque ulla mora ad Manetem rescribere statuit, suis hisce epistolis curaturus ut, eo impostore Cascharam accito, is cum Archelao episcopo concertationem iniret, ut catholicae religionis veritates magis atque magis patescerent. Paucis autem Marcellus suam epistolam absolvit, et ut sermonis gravitatem undique servaret primo hocce majestatis titulo usus est, videlicet, Marcellus vir notus, Manichaeo qui sibi per epistolam indicatus est, salutem. Deinde in epistolae corpore, simulat sensum litterarum, quas per Turbonem acceperat, non intelligere, nisi forte (ait) tu praesens exponas nobis, per verba, singula, sicut per epistolam promisisti. Cum igitur isthaec epistola Marcelli, Turboni deferenda traderetur, nulla hic persuasione adduci potuit, ut ad Manetem remigraret, Memor (ait Archelaus) itineris laborum, et rogabat alium pro se dirigi, abnegans ultro se ad illum reversurum, aut communionem cum eo aliquam fore. Sed cum Turbo ad Manetem reverti obsisteret, nihilominus a sua sententia Marcellus non destitit. Nam accito uno ex pueris suis, Calisto nomine, praecepit proficisci. Qui, triduo elapso, ad Castellum Arabionis, ubi Manes se receperat, pervenit. Tum autem Manes hac accepta epistola, partim laetabatur, quod apud Marcellum sine ulla prolatione vocaretur; partim vero quid mali animus illi praesagiebat discipuli Turbonis remoratio. Interim tamen audacissimus homo iter aggredi minime distulit. Et, duodecim secum assumptis juvenibus, virginitatem colere affectantibus, qui officioso comitatu ei assisterent. Cascharam profectus, ad Marcelli aedes pervenit. Ubi cum de Turbone incassum postulasset (Is enim post ejuratam sui magistri superstitiosam sectam, et hujus arcanis fabulosisque erroribus sancto episcopo patefactis, multisque muneribus a Marcello donatus, in Archelai episcopi domum residere jussus fuerat), Manes, inquam, ad Marcellum salutandum ingressus est. Quem cum Marcellus intueretur, lepidum histrionem coram se sistere sibi visus est. Magis aptum propterea ad jocos peragendos quam ad religionis negotia et dogmata discutienda. An non hujus incessus, indumenta, et effigies, gestus, instrumenta, quae deferebat et ornatus, gravem ac serium quemque hominem cachinnos ingeminare coegissent? Qualem se Marcelli oculis videndum exhibuisset, Archelaus hisce describit verbis: Habebat enim calceamenti genus quadrisole, quod vulgo appellari solet; pallium vero varium, tamquam aerina specie. In manu vero validissimum baculum tenebat ex ligno ebilino. Babylonium vero librum portabat sub sinistra ala; crura autem etiam obtexerat colore diverso, quarum una rufa, alia veluti prasini coloris erat. Vultus vero ut senis Persae artificis et bellorum ducis videbatur. 53 5. Cum itaque primum in hunc hominem Marcellus oculos conjecit, statim omnes veri sycophantae artes apprime perspexit, et propterea, eo quasi neglecto, omnique semoto colloquio, illico ad Archelaum mittit. Qui cum Manetem sibi adesse conspiceret, maximo religionis studio actus, invadere eum animo urgebatur, vix odium in impostorem praeconceptum cohibere valens; ad quod vehementius incitabatur ex ipso habitu, ipsius figurae specie, et potissimum ex secreta Turbonis omnium impietatum confessione sibi facta; horumque exsecratione, quae gravius sanctissimi illius Pastoris cor confixerant. At vero prudentissimus Marcellus, omni contentionum studio sublato, utrumque audiri, decernens, viris primariis illius urbis in suam domum accitis; quos inter, quatuor etiam judices, religione gentiles elegit: Manippum videlicet, grammaticum et in rhetorum disciplinis peritissimum, Aegialeum archiaterem nobilissimum et litteris apprime eruditum, Claudium et Cleobulum fratres, in rhetorum artibus pariter exercitatos, frequentem habendum conventum decernit. An vero conventus nomine synodus quaedam sit intelligenda, non facile definiri potest. Eo vel maxime, quia ejusmodi conventum, non in Ecclesia, sed in Marcelli domo congregatum fuisse Archelaus affirmat; tum quia Judices religione gentiles quatuor in Manetis causa electos fuisse disertis verbis descripsit. At duo haec, affirmativam propugnantibus partem minime incommodant. Aliae enim synodi, sive concilia, in palatiis imperatorum et principum quandoque coacta fuere, ut de Trullano Constantinopoli coacto legimus. Aliis quoque conciliis etiam generalibus interesse posse ethnicorum philosophis fuit permissum, ut potissimum ex concilii Nicaeni primi actis, seu historia, satis perspicue patefactum est. Affirmativae pariter opinioni synodici libelli auctor suffragatus est. Ait quippe Manetis errores in synodo quadam Mesopotamiae a magno illo Archelao Cascharorum episcopo fuisse damnatos. Qui dicendi modus argumento esse potest laudati libelli auctorem conventus vocem pro concilio interpretatum fuisse. Sed nemo veterum (subjicit P. Natalis Alexander) synodi hujusmodi meminit. Quod argumento est, confictam esse. Sed veterum scriptorum silentium, Cyrilli Hierosolymitani videlicet et Epiphanii, ad quod doctissimus P. Natalis provocat, quorsum confictionis argumento esse possunt? An ergo apud P. Natalem majus pondus duorum scriptorum silentium obtinet quam unius Archelai testimonium, qui et disputationis et coacti conventus fuit auctor? Dabo quidem nullum alium episcopum praeter Archelaum huic conventui interfuisse. Quid vero? numquid presbyteros, et reliquam illam cleri partem quae saltem in Cascharae urbe morabatur, ab eo coetu abfuisse arbitrabimur? Id nequaquam dabo. Nam Archelaus ille episcopus de tali disserens coetu, hunc magnificum appellat conventum, ita ut domus Marcelli, quae erat immensa, repleretur ex his qui ad audiendum fuerant convocati. Sed, praeter eos qui ad audiendum convocati fuerant, ibi electos judices in excelsiori loco considentes exstitisse, idem Archelaus testatus est. 6. At praecedentes conjecturas et synodici libelli testimonium, tamquam infirma prorsus labare videntur, si ad Photii historiam oculos convertamus. Qui non tantum ejusmodi res ab Archelao, Cascharae episcopo, contra Manetem gestas aliter describit; verum etiam indicavit conventum illum, illamque hominum collectionem, synodi nomen haudquaquam posse obtinere. Narrat quippe quemadmodum Manes profugus, in Mesopotamiam adveniens, defectionis suae zizania serere incoeperit: Sed CASCHARAE EPICOPUS (ait) CUI NOMEN ARCHELAUS, vir sacer, divinarum humanarumque rerum peritissimus, collecta Graecorum, seu gentilium auditorum, manu, ne Christianis judicantibus veritas per favorem triumphasse videretur, 54 instituta adversus Maniae cognomen pia disputatione, impiissimum hominem ita pudefecit et confutavit, ut inde statim aufugeret. Si ergo, auctore Photio, Graecis gentilibusque datum fuit disputationi interesse, ne Christianis judicantibus veritas per favorem triumphasse videretur; cur quove sensu illorum hominum Graecorum, sive gentilium, multitudo, atque collectio, synodus poterit appellari? Laicis enim viris, et maxime a Christi nomine alienis ne de fidei rebus atque dogmatibus judicarent semper et ubique cautum est. Quemadmodum catholici contra heterodoxos, ab Ecclesiae incunabulis ad nostra tempora usque, omni conatu propugnarunt. Haec, inquam, ego quoque animadvertens, plane didici Photii laudatam narrationem praecedentibus conjecturis potius robur adjicere, quam eas conjecturas et synodici libelli testimonium infirmare atque evertere. Gentiles enim illi tamquam auditores et testes conventui interesse debuerunt; ne suspicio quandoque gravis in populo et plebe oriretur judicantibus Christianis; hos favorem potius quam veritatem prosecutos fuisse, maxima cum justitiae et aequitatis jactura. At id fieri quid prohibet? Nonne ad Hierosolymitana concilia universa credentium multitudo convenit? Tamen solos apostolos judicasse, contra Blondellum aliasque haereticorum turbas, catholici certissimis argumentis demonstrant. Quam disputationem in praesens aggrediamur minime oportet, ne extra chorum canere videamur, atque huc illucque vagari, quemadmodum Beausobre facere consuevit. Cum itaque haec omnia mecum reputassem, minime adduci potui ut mihi persuaderem prorsus confictam esse illam dicoecesanam synodum, in qua, absosoluta Archelai disputatione, Manetis erroribus saltem anathema dictum fuisse probabilius existimamus. Quod forte evidentius ex illius disputationis Actis colligeretur, si temporum injuria atque interpretum ignavia, aut corrupta aut depravata non exstitissent. Singula autem hujus nebulonis prava dogmata ab Archelao disputante ex Scripturis potissimum improbata et condemnata fuisse, inter caeteros unus Cyrillus Hierosolymitanus asseverat, qui annotatis variis Scripturarum testimoniis, haec subdit, scribens: His et aliis ejusmodi pluribus prosternabatur draco, talibusque concertationibus Archelaus superavit Manem, ita ut rursus inde fugeret perinde atque antea ex carceribus. Superato itaque et convicto Manete fugam arripere, quemadmodum ex carceribus, statuit, ut videlicet non tantum pudorem et confusionem vitaret, verum etiam concitatum in se populi furorem, quo ad necem quaerebatur, declinaret. Et mortem quidem minime evasisset, nisi Marcellus atque Archelaus, omnium suarum virium conatus adhibuissent ad vehementem horum rabiem cohibendam. Cum ergo in hac causa seu judicii genere, ea omnia concurrant quae in conciliis contra Christianae fidei reos haberi solent, nihil obstare poterit quin conventus nomine, concilium tum Cascharae habitum fuisse intelligamus. Jam vero tandem Beausobrianas censuras attendamus. 7. Multum operis tamen Beausobre impendit ut sensim hactenus dicta dejiciat atque evertat; et deinde Actorum fidem ita elevat, ut ea tamquam prorsus commentitia et fabulosa explodenda esse decernat. Sermonem suum potissimum ab eo narratione orditur, quam iis Actis cum Tillemontio assutam fuisse arbitramur, qua, videlicet, duodena Christianorum millia describuntur, hominum nimirum, mulierum, et infantium, qui e urbe digressi in quemdam campum, die ac nocte jejunantes et orantes se receperant, Deum solum invisibilem deprecaturi, ut opportunis temporibus super terram et semina pluvias mandare dignaretur. Hunc 55 ritum ibi antiquos Christianos quotannis servasse affirmatum est. Verum cum populus iste, hujusmodi pietatis et religionis exercitiis vacaret, Romanorum milites, non longe ab eo agro seu campo absentes, gravi ducebantur suspicione, turbam tamquam imperiali militiae infensam illuc commorari statuisse ad vim sibi suisque armis inferendam, si temporis opportunitatem invenisset. Illico ergo Romani milites in Christianos dormientes irruere non reformidarunt, et nullo puerorum mulierumque servato delectu, alios in ore gladii perire cogunt; alios denique (septem millia scilicet et septingentos), post tres dies itineris, Cascharam captivos duxere, ut eos in servitutem accepta pecunia darent. Tanti ergo facinoris conscius factus Archelaus episcopus, incunctanter Marcellum, seu Marcellinum, adire festinat, qui, statim apertis omnibus suarum divitiarum thesauris, militibus ethnicis tantam auri partem obtulit, quanta sussiciens foret ut illa captivorum multitudo pristina libertate donaretur. Cujus sane animi magnitudinem et maximam charitatem cum non satis militiae cohortes mirarentur, statim consilium mutarunt. Nam eorum alii, militari cingulo relicto, et idololatriae cultu Christo nomen statim dederunt; alii tandem, accepta dumtaxat quarta pecuniae parte ipsis necessaria pro viatico, ad pristinas stationes regressi sunt. 8. Primo itaque Beausobre arbitratus est narrationem hanc puram putamque fabulam redolere, et propterea, multis conjecturis innixus, singillatim omnia percurrens, censorium stringit stylum, ut, notatis variis improbabilitatis argumentis, lector inde judicet Acta quae sub Archelai nomine cum tota illa disputatione circumferuntur, tamquam prorsus supposititia esse rejicienda. Secundo sibi persuadet memoratum Tillemontium ejusmodi annotatis conjecturis saltem haud refragari, cum dixerit praecedentem historiam cujusdam narratiunculae signa et characteres praeseferre. Potissimum, cum admodum difficile reputari debeat duodecim millia Christianorum reperiri potuisse in una eademque civitate, adhuc idololatria regnante. Tillemontii quoque admirationem augere ait, quod tam longo tempore Christianorum populus in spatioso congregatus campo jejunans et orans perseverare potuerit, nisi forte tum Paschalia jejunia recurrerent. Sermonem tandem de Tillemontio claudit; cui cum multae occurrerent difficultates, praesertim quod tanta populi multitudo, a somno correpta, inermis a militibus se praeoccupare siverit, quin jamjam sole occidente ad urbem, ex qua disgressa fuerat, regredi deliberasset, ait, hunc inter tot tantosque nodos, inter hos gravissimos scopulos suspensum haesisse ne Archelai Acta prorsus conficta affirmaret, judicare maluisse tandem historiam de qua agimus interpretis esse mantissam, quam veluti pannosum additamentum iis Archelai Actis assuere nisus est, sed iis fidem et auctoritatem derogare haud posse. His omnibus non obstantibus, Beausobre, Tillemontii rejecta opinione, ita ratiocinari posse arbitratur, et lectoris animum sequentibus praecautionibus statuit praeoccupare. Omnes fabulae (ait) alicui fundamento, ex veris historiis desumpto, solent inniti. Quod in praesentiarum diligentius inspicere ipse volens, illud probabilius hauriri posse credidit ex quodam veterum testimonio, a domino Hyde descripto in opere de Religione vel. Persarum. Sed cum istud deinde consuluisset, suisque ipse oculis lustrasset, tamquam infirmum labare intellexit; illudque dumtaxat subjicere non dectrectavit, ne in fraudis suspicionem apud lectores quandoque veniret. Sic itaque ratiocinatur. Credamus igitur laudatam fabulam alicui fundamento ex vera historia hausto esse innixam. 56 9. Propterea primo erit supponendum (ait) Marcellum illum, cujus in Actis mentio facta est, vere fuisse hominem clarum et illustrem, ex Romana gente progenitum, maximis ditatum opibus, qui magna auctoritate in Mesopotamia pollebat ob omnium rerum administrationem, qua imperiali nomine fungebatur. Secundo nos quoque supponere oportet populi turbam in campo orantem et jejunantem a militibus deprehensam, hujusmodi religionis exercitiis vacasse servato Persarum cultu et ritibus, minime vero habita ratione ad Christianam pietatem et evangelica instituta, juxta ecclesiasticam traditionem servanda, quibus vel quadragesimalia, vel Quatuor Temporum jejunia celebrari solent. Persas autem statutis anni diebus in campis convenire consuevisse, benedictionem ab invisibili Deo flagitantes pro terrae fructuumque ubertate, asseverat auctor de religione veterum Persarum verba faciens, ut paulo post ipsi observabimus. Priori itaque suppositione spectata, Beausobre sequentem propositionem, tamquam omnino certam subjicit: Marcellum nimirum, ita amanuensium oscitantia appellatum, veram habuisse omnium Mesopotamiae provinciae rerum administrationem, iisque populis tamquam verum gubernatorem praefuisse, Aureliano imperante, circa Christi annum 273, quando videlicet devicta Zenobia, Palmyrenos Romano subegit imperio. Narrat enim Zosimus cuidam Marcellino illarum provinciarum administrationem datam fuisse. Quare facile potuit fieri quod nonnulli pro Marcellino Marcellum legerint. Sed in similes errores, veteres passim lapsos fuisse, jam omnibus exploratum est. Hunc ergo Marcellinum, Romanae gentis ducem, summae maximaeque integritatis virum fuisse, jam plane innotuit ex iis experimentis atque periculis quibus multoties quorumdam hominum fides animique constantia tentata vix resistere potuit. Quinimmo plerique mortalium, gloriam et honorem sibi nancisci putarunt, quando spe majoris honoris, auctoritatis et imperii obtinendi allecti, suis commodis indulgentes, justitiae et aequitatis jura despicere et infringere non erubescentes, rem alienam in suam vertere potuerunt. Palmyreni namque nimis aegre ferentes suarum urbium depopulationem, tum Zenobiae reginae dedecus et captivitatem, se ab Aureliani imperatoris tyrannide subducere tentabant; et propterea Marcellino oblatio facta ut ab imperatoris obedientia et fide descisceret, atque cum ipsis, societatis foedere inito, universum tum Mesopotamiae, tum Orientis regnum sibi vindicaret. Horum consitiis atque blanditiis Marcellini animus cum restitisset, supremum sibi illius gentis dominatum dari constantissime recusavit, diligentius potius inquirens, ut, semotis omnibus defectionis studiis, Romano imperio, a quo fuerant debellati, servirent. Rem tamen ad Aurelianum detulit, ne, in dies magis populari seditione crescente, servitutis jugum quo tenebantur infringerent. Esse igitur potuit (concludit Beausobre) ut Marcellinus in Christianos horumque religionem propenderet. Ad alteram deinde suppositionem quam Beausobre praemiserat jamjam gradum facit, eamque nimis nutare asseverat. Nam quis sibi potuit confingere Romanos milites, sub disciplina eorum qui exercitibus solent praeesse, ita fuisse immanes ut exitio dare voluerint inermem infantium et mulierum multitudinem, quae reipublicae obtemperabat? Aeque probabilitate caret quod captivas duxerint personas liberas atque innocentes. Quae si ex Persica gente fuissent, milites suspicari potuissent illic in campo, tamquam hostes, congregatas, ut terras jam sub Romano imperio existentes gladio invaderent. Quare cum illorum captivorum innocentia postmodum comprobata fuisset, illius provinciae supremus administrator jubere debebat ut absque ulla pecuniarum solutione pristinae libertati donarentur. Ad tertiam quod attinet suppositionem, num videlicet de Persarum 57 supplicationibus superstitioso cultu celebratis ageretur, D. Hyde id voluisse indicare primo Beausobre arbitiatus est. Cum videlicet quasdam magorum caeremonias, similitudinem aliqualem habentes cum nostris, baptismi et Eucharistiae ritibus descripserit, ductus testimonio quod perperam D. Chrysostomo tribuitur. Hocce testimonium in notis subjecit, nimirum: In suis etiam sacris habebant Mithriaci lavacra, quasi regenerationis, in quibus tingit et ipse (scilicet sacerdos) quosdam utique credentes, et fideles suos, et expiatoria delictorum de lavacro repromittit, et sic adhuc initiat Mithrae. De hoc in Justino martyre et Chrysostomo legitur. Hi ergo per singulos annos, post messem trituratoriam ascendebant in montem aliquem, qui vocatur, lingua eorum, mons Victorialis, habens in se quamdam spelunculam in saxo, fontibus et electis arboribus amoenissimus; in quem ascendentes et lavantes, se offerebant, et orabant in silentio Deum tribus diebus. Aedificium hocce haud male esse constructum idem Beausobre asseverat. Sed fundamentum, cui nititur, prorsus labare atque ruere contendit. Cum nec martyr Justinus nec Chrysostomus id affirmaverint. Quinimmo (ait) testimonium mox laudatum, ex auctore Operis Imperfecti in Matthaeum desumptum est, quod opus non nisi fabulosis narratiunculis est refertum. In eo quippe de magorum supplicationibus minime sermo est, bene vero de quadam traditione a Christianis Orientalis communionis generatim approbata disseritur, de qua luculentius se verba facturum promittit, cum de Manichaeorum apocryphis scripturis disputabit. Quare sensim stylum etiam in D. Hyde convertit, lectores admonens ne sine diligenti examine veterum testimoniis, etiam a viris doctis laudatis, se subscribant; qui, quamvis in eorum operibus nec mentiri nec verba vendere sibi proposuerint, tamen in similibus locis laudandis atque annotandis allucinatione laborarunt. 10. Paulo fusius autem haec describere me oportuit, judicaturus deinde an nugari voluerit Beausobre, vel an, semoto omni partium studio, quemadmodum gloriatur, veritatem fuerit prosecutus. Et primo quidem, quod attinet ad Justinum, fateri cogor, vel Beausobre oscitanter hujus Opera percurrisse, vel saltem lippis ea lustrasse oculis. Sanctus enim martyr tribus in locis potissimum de Persarum ritibus, mysteriis atque caeremoniis locutus est, atque ea recensuit quae D. Hyde ex Chrysostomo de veteri horum religione annotavit. Primum ejus testimonium legitur in apologia pro Christianis, quam vulgo secundam appellant; in qua eucharistici sacramenti faciens mentionem, hujus veritatem evangelicis Christi verbis probat, subdens deinde: Quod quidem etiam in mysteriis atque initiis Mithrae fieri docuerunt per imitationem pravi daemones. Persae igitur, a daemonibus edocti, in eorum supplicationibus et solemniis initiis sacram Christianorum mensam imitari satagebant. Eo tamen servato discrimine (ut subdit idem Justinus), quod namque panis, et poculum aquae in sacrificiis, sive re divina ejus qui initiatur, ponatur, verbis quibusdam additis, aut certe scitis, aut cognoscere potestis. Id autem etiam Manichaeos facere consuevisse, opportunius, suo loco, ex Leone Magno observabimus. Videlicet cap. 9 secundi libri hujus historiae. Rursus Persas in antris atque speluncis, supplicationes atque nefanda mysteria celebrasse, praesertim quando Mithrae initia, celebrabantur, idem Justinus in dialogo cum Tryphone hisce verbis explicavit: Porro quando illi, qui Mithrae initia tradunt, e petra cum natum esse memorant, et spelaeum, seu specum nominant eum locum, ubi initiari ei 58 credentes perhibent. Denique loquens de Christi Domini nativitate in Bethleem, narrat quemadmodum Joseph non haberet quo diverteret, in specum quemdam vico proximum concessit, atque cum ibi essent, enixa est Maria Christum, et in praesepio posuit, ubi eum ex Arabia venientes magi invenere. Paucis deinde interjectis addidit: Propterea verba ejuscemodi eos qui Mithrae mysteria instituerunt in loco qui apud illos spelaeum sive specus vocatur, suos initiare, sua arcana peragere diaboli instinctu incitatos. Hos ergo ritus et caeremonias in antris atque speluncis Persae et magi exercebant; eo quasi ducti consilio, ut diabolo servirent, Scripturis novi et veteris Testamenti abutentes, quibus se divinis Christianorum institutis atque mysterius conformari simulabant. Non itaque corruit fundamentum illud, ex quo praecedens narratio desumpta est. Sed firmius illud stare oportet, cum scriptores, qui post Justinum floruerunt, forte ex hujus dictis et auctoritate, Persarum ritus caeremonias et supplicationes fuerint mutuati. At Chrysostomum nullam prorsus de hisce Persarum ritibus mentionem fecisse, quis contendere posset? Quid enim? Forte Chrysostomi silentium testimoniis Justini martyris officere poterit? Is enim floruit cum jam Persarum et magorum religio Mesopotamiae caeterisque illis provinciis maxime dominabatur, et Christi nomen nondum, aut vix, Iis habitatoribus fuerat annuntiatum. Contra vero Chrysostomi aetate, quamvis Christiana religio huc illucque ibidem propagata fuisset, cum magiae et idololatriae exitio, haec tamen ubique prorsus abolita non erat, ob illarum gentium feritatem, quae majorum instituta sequentes, soli summos honores tribuere non reformidabant, ut testatur ipsemet Chrysostomus hom. 11 ad populum Antiochenum. Neque tandem Beausobre D. Hyde exagitare oportebat, quod Opus Imperfectum in Matthaeum, veluti Chrysostomi fetum laudaverit. Illud enim plerique antiquorum Chrysostomo adjudicarunt; et in secundo tomo Operum illius veteres editores excudi curarunt, quod passim in cod. mss. hujusmodi homeliae eidem ascribantur Quare cum diligentiori studio deinde recentiores de barum homeliarum auctore inquirere volentes, atque in praefatis homeliis aliquos Ariani dogmatis naevos offendissent, variisque interpolationibus, et corruptionibus, atque mantissis fuisse luxatas conspexissent, meliori judicio arbitrari sunt a Latino scriptore fuisse compositas, et ab homine laesae fidei, iisdem naevis atque additamentis refertas. Nemo horum tamen affirmare ausus est, puras putasque fabulas in iis contineri, quemadmodum Beausobre fassus est. 10. Jam vero Beausobre ad Manetis epistolam, quam Marcello per Turbonem mittere curavit, gradum facit, quam integre Gallice reddidit, ejusmodi opus laudare non erubescens, veluti apostolorum stylo conscriptum, et S. Pauli apostoli phrasibus loquendique formulis undequaque refertum. Quae duo convenire haud possunt neophyto viro, a paucis mensibus in Scripturis sacris percurrendis versato; aut feroci, barbaro, atque impio, qualem veteres scriptores Manem fuisse affirmarunt. Sanctum Paulum deinde Manichaeos venerari subjicit, sibi perperam persuadentes ex hujus sancti apostoli scriptis fundamenta haurire posse ad probandam tum duorum principiorum existentiam, tum naturalem hominis corruptionem, maxime cum Paulus inter caeteros apostolos suos coaetaneos plus laboraverit, ut Christianorum Ecclesiam a jugo Mosaicae legis solveret. Haec ergo, et id genus multa alia congessit Beausobre in Manichaicae epistolae expositione et describenda haeretici hominis cum Archelao Cascharae episcopo disputatione. Quarum aliqua cum nos referre pudeat, silentio prorsus occulere 59 duximus necessarium; caetera vero, cum potius ad Manichaicam philosophiam, mores, cultum et disciplinam pertineant, rerum ordinem nos servare statuentes, singula suis apte locis aut explicare aut rejicere conabimur. === CAPUT VIII === Manes Caschara digressus, latebras quaerens, in Diodoridem, ejusdem urbis vicum, seu paraeciam, se recepit. Cum Diodoro presbytero novas de fidei dogmatibus concertationes aggreditur. Admonitus Archelaus, primo Diodoro dedit epistolas, de quibus verba faciens Beausobre, nugis ecclesiasticam disciplinam evertere conatur. Adveniente deinde Archelao Manes incassum fugam tentare nisus est. 1. Manes ubi Persarum odium declinasse, et Cascharae judicium, quod paulo ante memoravimus superasse sibi videbatur, et in singulis multa fraude et dolis usus esset; tamen in suae vitae securitatem, atque praesidium latebras quaerere coactus, in abditam partem, seu ignobilem vicum, dioeceseos Cascharae secessit; atque ibidem, omnibus testibus praecedentis suae nequitiae et flagitiorum procul amotis, cum quodam presbytero, illius paroeciae rectore, de religionis dogmatibus concertationem habere deliberavit. Solusne, an vero cum iis discipulis virginibus (videlicet continentiam extrinsecus affectantibus) quos secum ex Arabione Castello adveniens Cascharam duxerat, certo affirmare haud possumus. Illud nobis ex laudatis Actis innotescit, statim profectum esse ad quemdam Diodorum, ab Epiphanio Tryphonem appellatum, qui Christianorum paroeciae praeerat, ut cum isto disputationes iniret. Cyrillus hujus paroeciae locum vicum vilissimum appellat. Cui suffragatur Photius scribens: Hinc profugus, vicum quemdam ignobilem occupat, ibique rursum impietatem suam fovere et patefacere satagit. Sed nullam facit prorsus mentionem de Diodoro, seu Tryphone presbytero, quem Manes novis disputationibus aggredi et exagitare tentavit. Is ergo, quamvis pietate, pura religione, caeterisque virtutibus, prae aliis ibi existentibus emineret, parum tamen nihilumque cum in sacris litteris esset versatus, facile potuisset decipi a Manete, qui eum in suam sententiam perducturum sibi blandiebatur. Isthaec tamen opinio haerescon auctorem fefellit. Nam presbyter vix auditis blasphemiis in quas novorum dogmatum architectus eruperat, Archelaum episcopum admonuit, instructionem, opitulationemque sibi dari expostulans. Archelaus statim prolixam ad suum presbyterum scripsit epistolam, quam Beausobre voluti suae Historiae minus dignam, aut suis studiis parum accommodatam, nec Gallice reddidit, nec in suum transtulit opus. Hujus tamen epistolae inscriptioni, nodum in scirpo quaerens, insistit; in qua cum duo offenderit sibi suspecta, nisi allucinatione (ait) laborem, perspicue patefaciunt, ipsam, Archelai aetate, conscriptam non fuisse. Horum alterum est, ibidem sine episcopo unam Ecclesiam fuisse fundatam, cui solus presbyter praeerat. Quare minime mihi persuadere possum (subjicit), tertio currente Ecclesiae saeculo, neque in urbibus, neque in suburbiis, seu vicis, 60 aliquas Ecclesias fuisse fundatas, quibus episcopi non adessent. Quando autem Ecclesia fidelium multitudine nondum satis increvit, episcopi nonnisi diaconos habebant, qui sibi ipsis subessent; sed nec episcopi erant, quamvis sic appellarentur et omnes sacras obirent functiones. Verum, nonnisi longo tempore post, ejusmodi episcopi rurales, seu chorepiscopi, omni superiori auctoritate denudati fuere; coacti proinde ad presbyterorum ordinem descendere. Diodorides ergo castellum erat, seu suburbium, quod tum episcopum habebat, prout innuere videtur D. Assemanus in Bibliotheca Orientali. 2. Priori hac difficultate praemissa, quam gravissimam esse Beausobre arbitratur, statim ad alteram descendit, quae magis Archelai epistolam suspectam reddit. Supposito ergo (ait ipse) quod episcopi in villis atque oppidis non habuerint nisi simplices presbyteros, qui plebibus praeessent, saltem extra omnem dubitationis aleam positum censeri debet, ab eorum episcopis fratrum nomine, minime filiorum appellari; maxime cum sua scripta ad eos dirigebant. Filiorum vocabulum diaconis dumtaxat convenire confingit, cum proprie episcoporum sint ministri in sacris obeundis. Quare sibi persuadet nullibi exemplum reperiri posse quod tribus prioribus saeculis episcopi, ad presbyteros epistolas dantes, filiorum vocabulum in inscriptione posuerint. Hactenus Beausobre. Num igitur lectores fabulis credere vult cogere? Quae, licet multo studioso artificio compositae videantur, verbis atque sententiis adjuventur, fidem tamen nullam auctoritatemque sibi vindicare possunt, nisi apud stupidos bardosque homines, ecclesiasticae hierarchiae hujusque vetusti ordinis et oeconomiae prorsus ignaros. Neque eum juvat ad trium priorum saeculorum ecclesiasticam historiam sine ullo auctore provocare. Nam imprimis discrimen afferre oportebat, quod intercedit inter aliquem peculiarem fidelium coetum sub uno legitimo pastore congregatum, episcopo videlicet, et locum illum in quo fideles ipsi ad suos habendos conventus conveniebant. Quando nimirum Dominicis, id est solis diebus, divina mysteria sub uno praeside celebrabant, et in iis de Christianae religionis rebus agebatur. Utrique autem Ecclesiae nomen fuisse accommodatum quis ignorat? Quando igitur de Ecclesia in priori sensu accepta affirmatur hanc sine episcopo esse non potuisse, et unamquamque suum et unicum habuisse episcopum praesidentem, quem veteres, ut Justinus et Tertullianus summum sacerdotem appellarunt, id jam intelligi oportere de episcopatu secundum veterem et novam Ecclesiae hierarchiam, omnibus exploratum esse debet. Quia vero Ecclesiae, sic priori modo spectatae, ut plurimum, tunc potissimum non angustis contrahebantur terminis, sed in longinqua spatia se extendebant, plures quandoque urbes, suburbia, pagos, castella, rura, idque genus alia comprehendendo, non unicus pro omnibus hujus Ecclesiae fidelibus sufficere poterat mysteriorum agendorum locus, nec unus sacerdos; et idcirco intra eamdem dioecesim, quam Ecclesiam appellabant, plures debebant fieri sacri conventus, diebus Dominicis potissimum, quibus sacerdotes praeesse debebant, tum docendo populum, tum sacram synaxim seu collectam peragendo. 3. Ne vero in his conscribendis laesae fidei hominibus videar fabulari, ejusmodi fuisse ecclesiasticam disciplinam, secundo Ecclesiae saeculo currente, jam ex Tertulliano et Justino martyre innotescit. Is enim in sua apologia edita pro Christianis, et Romano imperatori Antonino Pio oblata, sacrorum horum conventuum, etiam in oppidis et ruribus a Christiano populo inhabitatis, die Dominico celebratorum, apertam fecit mentionem; 61 singula pariter describens, vel quae a praepositis peragebantur, vel quae populus fauste acclamabat, vel quae denique ab ecclesiasticis lectoribus ex apostolorum et prophetarum commentariis recitabantur. Quaeque omnia, post praesidentis orationem, qua populus instruebatur, et ad imitationem tam pulchrarum rerum hortabatur, totius conventus precationes excipiebant; et deinde consecratum panem et consecratum vinum aqua mixtum cuique praesenti distribuebant. Absentibus autem per diaconos mittere consueverunt. A qua quidem sacrorum munerum participatione minime privati erant qui, aegritudine, captivitate, vinculis, vel alia quacumque causa praepediti, Solis die cum frequenti populo sacro conventui interesse non poterant. Quemadmodum et peregre advenientes hospitio concludebantur. Etenim praepositorum eorumdem munus erat iisdem opitulari, quia praepositus omnium indigentium etiam curator erat. Itaque ex Justini verbis, quae ad calcem subjicimus, ita contra Beausobrianas naenias ratiocinemur necesse est Secundo jam currente Ecclesiae saeculo, et adhuc saevientibus, cum Judaeorum, tum ethnicorum persecutionibus, ita Christianorum populus increverat, ut non tantum in insignioribus urbibus, ut ait Eusebius, sed in oppidis et ruribus, Dominico die, omnes fideles communiter conventum agerent, in quo Ecclesiarum praepositi, seu praesidentes, rem divinam agebant. Quare si unicuique Ecclesiae unicus tantum episcopus praeerat, quemadmodum ex canonica Joannis Epistola compertum habemus, et ex episcoporum successionibus, ab Egesippo, Tertulliano, descriptis, intelligimus impossibile prorsus illi fuisse, eadem die, e loco in locum excurrere, totam dioecesim lustrare, et exspectata populi frequentia et multitudine eos conventus facere et absolvere, de quibus in praesentiarum sermo est. Nec praeterea arbitrari licebit uniuscujusque dioecesis Christianum populum, die Dominico recurrente, omnibus aliis sepositis curis, ex qualibet dioecesis parte, ad episcopales sedes confluere potuisse. Nam imprimis Justinus, in 62 oppidis et ruri sacros conventus habitos fuisse asseverat. Tum deinde locorum distantia, longiora itinera mulieribus et pueris senibusque aggredi vetuisset; atque tandem facile ab imperialibus ministris comprehendi potuissent, si turmatim, statutis horis, in quemdam determinatum locum, coram proprio et unico episcopo se debuissent colligere. Episcopos enim ad necem tum semper ab imperatorum ministris perquisitos et comprehensos fuisse, cum ex Ignatii, Polycarpi, Petri et Dionysii martyrio, cum ex Romanorum episcoporum qui usque ad Justini tempora Petri thronum conscendere meruerunt glorioso fine satis superque exploratum est. 4. Si itaque iis conventibus in oppidis et ruri Dominicis diebus celebratis aliquis praesidens et praefectus, qui rem sacram faceret, communiter praeerat, jam cadit primum Beausobrianum commentum: videlicet, episcoporum et presbyterorum vocabula primis tribus prioribus saeculis usurpata fuisse ad eamdem personam, auctoritatem potestatemque significandam. Hanc enim cantilenam post Aerium recantarunt Blondellus, Salmasius, caeterique puritanae scholae magistri. Qui ad pravum sensum Actorum et Pauli verba detorquentes, unam atque eamdem fuisse, nedum apostolorum temporibus, sed subsequentibus saeculis, presbyterorum et episcoporum dignitatem et potestatem perperam contendere ausi sunt, quorum naenias refellere praesentis otii esse haud potest. Praesertim cum inter caeteros clarissimos viros qui de hocce discrimine disputarunt doctissimus Petavius abundantius id praestiterit. Nos vero, ut ultro fortius perstringamus Beausobre, satius duximus ad illum Joannem presbyterum provocare, cujus meminit Irenaeus apud Eusebium, vel ad Irenaeum ipsum qui solo presbyteri munere Lugdunensi episcopo Photino superstite fungebatur; vel ad Acchillam, presbyterum Alexandrinum, eo tempora quo Theonas et Petrus eam Ecclesiam regebant. Et Origenes qui presbyter a Palaestinae episcopis praeter Demetrii voluntatem apud Caesaream fuit ordinatus. Nobis autem presbyteros, secundo labente et tertio ineunte Ecclesiae saeculo, imparem habuisse in divinis rebus agendis cum suis episcopis auctoritatem et jurisdictionem, inter alios auctor est Tertullianus, qui horum ministeria episcoporum juribus opponens et comparans, ait: Summus sacerdos, qui est episcopus, jus habet dandi baptisma; dehinc presbyteri et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate, propter Ecclesiae honorem, quo salvo, salva pax est. Tres ergo ecclesiasticos ordines Tertullianus distinxit, sua unicuique jura tribuendo. Non enim dixisset presbyteros et diaconos sine episcoporum auctoritate tingere non posse, si utrique, episcopo nimirum et presbytero fuisset communis honor atque potestas. Cui sane concinunt Carthaginenses et vetustissimae catholicae Ecclesiae leges, in Constitutionibus quae sub apostolorum nomine circumferuntur scripto consignatae; et illa potissimum, qua cautum est ne presbyteri et diaconi sine sententia episcopi aliquid perficere possent, quemadmodum ne inscio proprio episcopo parochias sibi assignatas deserere auderent. Si igitur, veteri Ecclesiae disciplina et ordine 63 spectatis, alia erant episcoporum suprema jura, alia vero presbyterorum simplicium, qui in suis obeundis muneribus ab episcopis omnino pendebant, minime intelligere possum quo animo, quove fundamento ductus Beausobre contendere potuerit Diodorum, seu Tryphonem, qui tertio vergente Ecclesiae saeculo, ruralem seu suburbanam regebat paroeciam, Archelao proprio episcopo praesente, ab ea congressione minime destitisse, aut desistere potuisse, ad quam Manes audacius eum provocaverat? An ei licuisset coram proprio episcopo, cujus legatione in rectoris aut praesidis munere fungebatur, cum haeretico et versuto homine disputare? Qui id facere sine injuria potuisset? Quandoquidem et episcopo praesente, nec tingere, id est baptizare, vel aliquod aliud sacrun munus obire debuisset; nam idem Tertullianus mox laudatus, presbyteros, diaconos caeterosque ex clericali militia homines admonet, ne sibi assumant dicatum episcopi officium episcopatus, ad aemulationem maxime praecavendam, quae schismatum mater est. Munus autem docendi, de fidei dogmatibus disputandi et definiendi, vel in conciliorum coetibus, vel in aliis conventibus, ad episcopos vi ordinationis eorumdem pertinere, exploratissimum est. Quare cum quidam presbyteri rurales suburbani, quarto et quinto Ecclesiae saeculo, suae ordinationis jura prolatare conarentur, temerariis ausibus sibi episcopalia munera illicite usurpaverint, sacro ministerio, tam ab apostolica sede, quam a totius orbis episcopis, privati et prohibiti fuerunt, ut in sua epistola Damasus papa declaravit. Qui praeterea horum institutionem nimis improbam et impiam fuisse affirmavit. Quoniam ipsi de summo sacerdotio in episcopalibus sedibus contendentes, cum omni auctoritate carerent, non nisi ad abolendos sacros canones, ad totius ecclesiasticae hierarchiae perturbationem, superba et superflua corumdem elatio ordinabatur. Quam S. Leo Magnus, suorum praedecessorum et conciliorum regulis insistens, vacuum, inane esse definivit quidquid in praedicto sacerdotii summi (chorepiscopi) egerunt ministerio. Comminiscitur ergo ex sua sententia Beausobre, contendens, tribus prioribus saeculis, eamdem fuisse presbyteris atque episcopis auctoritatem potestatemque, hosque illis non praefuisse, et illos, in regendis paroeciis sibi commissis aliisque circa fideles ministeriis exercendis, ab episcoporum nutibus et auctoritate pendere haudquaquam debuisse. 5. Cum hactenus dicta lector secum reputabit, minime vereor quia infirmiora judicare possit et velit quae postremo loco Beausobre objecit, probaturus supposititiam fore Archelai ad Diodorum epistolam, de qua in praesens agitur. Quandoquidem si tribus prioribus saeculis non consueverunt episcopi suos compresbyteros, sive suburbanos, filiorum nomine appellare, sed, honorabilius cum illis agentes, potius in epistolis fratres vocabant, jamjam epistolarum Petri et Pauli divina auctoritas labaret excideretque, cum has notas et characteres in iis offendamus. Et sane Petrus apostolus Marcum episcopum filium appellat, scribens in priori sua Epistola: Salutat vos Ecclesia qui in Babylone collecta est, et Marcus filius meus. Quam loquendi formulam passim S. Paulus pariter adhibuit, 64 vel cum in priori ad Timotheum scripsit: Timotheo dilecto filio in fide; et rursus cumdem alloquens, subjecit: Hoc praeceptum commendo tibi, fili Timothee. Vel cum alteram epistolam ad eumdem hisce verbis orditur: Paulus apostolus, etc., Timotheo charissimo filio; vel denique, ut alia quamplurima id generis exempla praetermittam, cum Tito praecepit ut per Cretae civitates constitueret presbyteros, sicut et ipse disposuerat. In hac quippe Epistola, Titum a Paulo filium esse appellatum, illa verba produnt: Tito dilecto filio secundum communem fidem. Quid igitur? Alterutrum ex commentitia Beausobriana opinione sequeretur: aut videlicet laudatas apostolorum Petri et Pauli epistolas suppositionis notas et characteres praeseferre, quod prorsus hactenus inauditum est; aut saltem divinos illos scriptores in suis familiaribus conseribendis Epistolis, aliqua usos fuisse licentia, admodum aliena ab iis urbanis is officiis quae rigidius coepiscopos inter et compresbyteros forent servanda. Hocce postremum affirmari sine maximae audaciae nota haud potest. Nam apostoli illi, divino dictante Spiritu scribentes, eas formulas adhibuerunt quae magis congruebant personis et argumentis de quibus sibi sermocinari proposuerant. Et propterea factum est ut quos uno loco filios vocitarunt, alio loco fratres dixerunt, ut Paulus, captivitate detentus, ad Philemonem scribens, Timotheum fratrem nominavit, quam appellationem passim omnibus baptismate in Christo regeneratis tribuere solet. Sed quando rationem habere voluit ad personarum institutionem quas ipsemet vel ad Christum et fidem praedicatione pepererat, vel ad ordinis sacramentum, quod ipsis contulerat, rationabiliter a seipso conversos, baptizatos et ordinibus initiatos filios appellavit, ut de Timotheo, Tito, Onesimo, atque aliis satis evidenter ex laudatis Epistolis innotescit. Cum itaque potius lepida et fabulosa sint illa Beausobriana momenta, non est cur Archelai ad suum presbyterum Diodorum seu Tryphonem epistolam, veluti commentitiam rejiciamus. 6. Age vero, relictis parumper Beausobrianis naeniis, ad nostrae historiae ordinem revertamur. Et, Epiphanii testimonio insistentes, arbitramur, immo tamquam certum habemus, Archelaum non statim ad Diodoridem suae diocesis vicum profectum fuisse, et de lupo e Caschara fugiente, sine ulla temporis prolatione, sollicite perquisivisse. Sed res luculentius, quam Cyrillus describens, ait: ignorante primum Archelao Manetem apud eum vicum se recepisse, semel atque iterum cum presbytero, qui paroeciae praeerat, congressum, disputationem de religionis dogmatibus instituisse. Verum quamvis ille presbyter, quem Tryphon Epiphanius appellat, oratione dicendique facultate et copia esset destitutus, adhuc tamen Manem superavit. In eo quippe illa divina promissio apostolis facta adimpleta est: Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Quod quidem admodum aegre Manes ferens, quasi ad turpitudinis notam delendam, iterum Tryphonem, seu Diodorum, novis disputationibus aggredi voluit, contendendo videlicet duo sacrarum Scripturarum Testamenta inter se minime cohaerere horumque maximam repugnantiam potissimum ex evangelicis testibus comprobare. Hocce vero versuti sacrilegique hominis purum putumque figmentum in illum potissimum scopum collimabat, ut, pessumdata veteris Testamenti auctoritate, conjiceret istud a malo quodam aeternoque principio originem traxisse. Sed tanti nebulonis audaciam ipse presbyter Diodorus frangere cupiens, rem omnem per litteras, ut diximus, Archelao episcopo suo statuit significare, quid autem istae litterae 65 continerent, cum ex Epiphanio, tum ex Archelao edocemur. Epiphanius quippe Diodorum hisce dumtaxat verbis, quae exscribit, usum fuisse asseverat, videlicet: Homo quidam huc accessit, qui infestissimi lupi more ovile perdere aggreditur. Verum obsecro te scribere ad me quemadmodum adversus illum me gerere oportet, ac quibus rationibus perniciosae ejus doctrinae resistere. Quod si venire ipse dignaveris, Christi ovile gregemque ab omni sollicitudine liberabis. Sed Archelaus Diodori votis et litteris occurrens, non haec generatim dumtaxat sibi a suo presbytero fuisse indicata responsiva sua epistola patefacit. Nam inter caetera eo maxime insistit, ut miram utriusque Testamenti harmoniam et consonantiam demonstret; variis ea de causa similitudinibus adductis, quas ex naturalium rerum usu, conditione atque substantia studiose mutuatus est. Cujusmodi autem sunt exempla illa, vel ex una tantum desumpta veste, quae sub tegmine et stamine videtur esse contexta. Hoc solum (subjicit), quod velut purpuram videmus in veste, novum Testamentum, in texturam veteris gloriam Jesu Domini. Vel illud aliud quod ex speculo desumitur. Istud autem nequaquam abjicere consuevimus, cum nobis ipsa rerum vera imago demonstratur. Vel aliud affert ex pueris ad doctores per paedagogum ductis, qui cum ad maturiorem perducuntur aetatem, ipsum paedagogum deshonestare non debent, quamvis amplius ejus praesidio non indigeant. Atque tandem, utrumque Testamentum et retinendum et venerandum esse parvuli exemplo probat, qui jam lacte nutritus, et ad validiores cibos proficiens, non sine gravi injuria potest abjicere atque exhorrescere nutricis mamillas; quin potius veneratur et colit, et beneficii sui se debitorem esse fatetur. 7. Haec ergo, et id genus alia, in sua valde prolixa epistola, quam Epiphanius librum appellat. Archelaus Diodoro suo presbytero suggessit, ad mirabilem semper, ut diximus, sinceramque utriusque testamenti harmoniam atque summam concordiam patefaciendam. Verum totum Archelai scopum in hac summa Testamentorum concordia asserenda situm esse, minime arbitramur, sed altius aliquod ex adductis rationibus S. episcopum ostendere voluisse: videlicet, hominis naturam, jam inter tot tantaque vitia periclitatam, et obscurioribus ignorantiae tenebris circumvolutam, non illico ad claram veritatis cognitionem fuisse revocandam, et a mortis aeternae laqueis, quibus constringebatur, solvi debuisse. Sed opus erat ut ipsi homines, qui, ferarum more aberrantes, numquam de Divinis cogitabant rebus, diversis coelestibus aeternaeque sapientiae gradibus edocerentur. Primo videlicet per rerum naturalium figuras et umbras, quas lactis instar ex Mosaica lege exsugerent; gratia demum et perspicua rerum divinarum contemplatione, quam ad solidioris cibi formam, ipsum aeterni Patris Filium, novo Testamento proponebat. His itaque gravissimis rationibus, si Diodorus Archelan suggerente uti voluisset, Manetem facile confundere et conterere potuisset; et ipsa catholicae fidei dogmata, et divini veteris Testamenti auctoritas, quae potissimum in discrimen adducebatur, dubio procul comprobarentur. Archelai itaque scriptis Diodorus presbyter insistens, etsi episcopi sui adventum praestolaretur, iterum disputationem inire Manetis audacia compellitur. Nam Manes in medium pagi summo diluculo prodiens, suam cum Diodoro iterum disputationem orsus est. Primus Diodoro Manes sua dogmata objiciebat. Sed is omnibus occurrebat quaestionibus, atque, pro ea quam a Deo acceperat sapientia, lenius suum exagitabat impostorem. At cum demum apud se non nihil inciperet haesitare repente Archelaus (ait Epiphanius), nec opinato, conspectus est, qui tamquam acerrimus 66 paterfamilias, suorumque studiosissimus, audacter in praedonem fremens incurrit. Quid vero Manes tum? Tamquam callidus versipellis, simulata blanditia, se ad Archelaum convertit, hunc obsecraturus sibi dari ut cum presbytero dumtaxat disputaret, asseverans praeterea maxime episcopum dedecere cum homine sibi inferiori de illis religionis rebus contendere. Populus autem, qui aderat, Manetis nequitia comperta, ita in eum invehitur, ut etiam lapidibus obruere quaesierit. Quod quidem periculum minime evasisset, nisi tertio jam fuga arrepta, iterum ad Arabionis Castellum, quo primum se receperat, convolasset. 8. Aliter tamen quam descripsimus hanc novam Archelai cum Manete disputationem in suam retulit Historiam Beausobre. Qui, ut jam sibi propositum finem attingeret, undequaque argumenta exquirit et colligit, non tantum ut illa Acta tamquam supposititia rejiciat, sed in ea etiam tamquam multarum haereseon fontes declamat et debacchatur. Cujus achatolici hominis versutum atque malignum ingenium, cum in varias nimirum accusationes et simulationes, Archelao episcopo et universo catholicorum coetui prorsus injuriosas, erumpere ausum fuisse deprehenderimus, ne falsae critices assentatoribus alta sapere videatur, idcirco noster in veritatem amor ea silentio praeterire haud patitur; igitur Archelai sententias et novae illius disputationis argumenta in varias tricas a Beausobre injecta, ut ultro citroque contenderet, tertio jam currente saeculo, veram catholicae et Apostolicae Ecclesiae circa praecipua nostrae fidei dogmata traditionem corruptam, labefactatam et pessumdatam fuisse, ab omni calumnia et dolosa accusatione vindicare nostrum erit institutum. Ut videlicet summae audaciae hominem perpetuo nugas et commenta agentem pro viribus corripiamus. === CAPUT IX === Archelai apud Diodoridem cum Manete disputatio a notis criticis et Beausobrianis calumniis vindicatur. Mala acatholici scriptoris fides in recensendis Archelai testimoniis explicatur. Demum merito tamquam catholicum et sanctum Archelaum in Ecclesia haberi, cum ex scriptis quae circumferuntur, tum ex ejus in veram Christi religionem studio demonstratur. 1. Sufficienter mei muneris partes obiisse arbitrabar, cum praecedenti capite summatim recensuerim quae ad Manetis cum Archelao disputationes pertinere videbantur. Nec enim consilium erat apologeticas theologicas contexere dissertationes, sed Manichaeorum historiam, quasi in breviarium ex certis authenticisque monumentis et auctoribus colligere; quemadmodum jam praestantissimi viri alias et alias historias Pelagianorum, Donatistarum, Arianorum, Eutychianorum, et aliorum haereticorum, qui catholicam religionem corrumpere et evertere nisi sunt, conscripserunt. Sed quoniam cum in percurrendo Beausobriano opere passim talia tantaque mendacia et calumnias offendissem, crassis circumfusas tenebris, naeniis atque sophismatibus lucem aliquam afferre recogitavi, qua quasi sole ex Oriente diluerentur et fugarentur. Alioqui in hujus haeretici hominis mala fide dumtaxat indigitanda si perstitissem, facile praesentis temporis eruditi, qui non nisi in rerum cortices sese amant, 67 existimarent Beausobriana argumenta esse majori quam ut a nobis refelli possent, si breviter perstringeremus, aut ea prorsus dissimularemus. Cujus rei ut initium faciamus, licebit primo aliquas hujus Batavi scriptoris animadversiones silentio praeterire; eas, videlicet, quibus pingere conatus est Archelaum episcopum, tamquam hominem superbe de antecedenti reportata victoria gloriantem, qui coram humiliato atque devicto inimico, iterum apud Diodoridem vicum se sistere voluit, Diodorum, seu Tryphonem, presbyterum obstringens incoeptum abrumpere certamen; ut ipse cum Manete novam de fidei rebus concertationem iniret. Dumtaxat haud dissimulabo episcopi in Christianae religionis res studium, superbiam, tumorem atque furorem appellasse, plurimumque ipsi Manetis agendi rationem et loquendi formulas displicuisse. Cum videlicet haereticus Archelaum obtestatus est ub sibi daret incoeptam cum presbytero disputationem ad exitum perducere, veritus propterea cum episcopo, auctoritate dignitateque sibi superiore de religionis dogmatibus contendere. Grave absurdum (ait) fuit isthaec verba in haeretici hominis ore confingere. Qui non tantum jam pridem publice super nova dogmata cum Archelao disseruit; sed etiam, nefarie tumidus, se vocitari audebat Christi discipulum, apostolum Jesus, et Paracletum a Dei Filio promissum. Quam gravissimam difficultatem, cum Gothofredus Arnoldi cognovisset, Archelai Acta authentica esse sibi persuadens, cogitavit officiosa illa verba subdole et ironice (ut aiunt) a Manete fuisse prolata, ut videlicet praecaveret illam confusionem quam primo apud Cascharam subire fuerat coactus, potissimum cum in spem adduceretur facilius presbyterum quam episcopum posse superare. Quale igitur absurdum ex tam natural explicatione sequatur, plane non video, cum haereticorum hominum studium in eo potissimum versetur, ut gratia, auctoritate et opinione apud indoctos et ignaram plebem valere possint. Quae omnia se assecuturum Manes sperabat, si paroeciae presbyterum, disputationibus superare potuisset. An non in ea disputatione quam instituerat, si adversarium vicisset, quotquot fideles qui ibi ex Diodoride et vicinioribus locis advenerant in suam sententiam traxisset, nisi de repente divino suffulti praesidio et veritatis lumine illustrati fuissent? Non igitur absurdum Beausobre videatur, quod Manes ad novum pudoris et ignominiae periculum praecavendum, quod certo sibi imminere praecedenti experimento apud Cascharam dato praenoverat, iterum cum Archelao de fidei dogmatibus contendere detrectasset. Ea enim esse solet contendentium prudens agendi ratio, ut qui semel ab adversariis fuerunt superati, iterum cum iisdem jam viribus scientia atque fortuna validioribus certamini minime se committant, et ab iis se eripiant concertationibus quas sibi exitiosas futuras esse noverunt. Cum igitur Manes, apud Diodoridem vicum, meliora scientiae subsidia sibi non adesse certo cognosceret, novum concertationis genus cum Archelao eum declinare oportebat, maxime cum hunc sacris in utriusque Testamenti litteris apprime versatum esse compertum habuisset. Absit ergo ut suspicemur supposititia esse illa Archelai Acta, ex eo quod Manes, in contentione publice superatus et devictus, aliud certamen deterrimum et periculosissimum renovare recusaverit. 2. Neque pariter dissimulare possum gravem censuram qua idem Beausobre cum in Archelaum, tum in Ecclesiae traditionem antiquorumque PP. doctrinam invehitur, cum ad examen revocata postrema hac Manetis et Archelai disputatione, sancto et sapienti episcopo multarum haereseum notas inurit, quas nimis studiose et ejus dictis atque sententiis expiscari et in medium adducere temerario et injusto ausu conatus est. 68 Quare ne incassum laborare videremur, consilium fuit pro viribus ejusmodi infamiae notam delere, et ecclesiasticam traditionem vindicare, singula eripiendo quae Beausobre perperam objecit. Is itaque tria potissimum Manichaicae disputationis argumenta proponit, quibus totidem Archelai responsiones subjecit. Primum attinet ad incarnationis mysterium, quod Manes evertere volens, contendebat Christum Dei Filium, non verum fuisse hominem ex muliere natum; sed talem dumtaxat divina dispensatione apparuisse, quin realem et substantialem hominis naturam sibi conjunctam haberet. Abutebatur idcirco Pauli apostoli verbis ad Philippenses, quibus affirmatum est in similitudinem hominum factum fuisse Christum. Sed ut suo nefario dogmati robur adjiceret, adhuc ad Lucae verba provocabat, quibus dicitur Spiritum sanctum corporali specie sicut columba supra Christum in Jordane baptizatum descendisse. Quemadmodum igitur (sic Manes ex Beausobre ratiocinabatur) Spiritus sanctus haudquaquam verae et corporeae columbae muniebatur, sed columbae speciem dumtaxat gerebat, et apparentem similitudinem voluit habere; sic Dei Filius non nisi apparenter hominis figuram gestabat, quin veram realemque hominis naturam assumpsisset. Crassum hocce primum Manetis argumentum (ait Beausobre) solidissimis rationibus refutavit Archelaus episcopus, sed eodem tempore tales protulit propositiones quae non minores haeresum notas praeseferunt. De qua re lectores admonendos esse censuit, ut nimirum (ait) ex ejusmodi observationibus intelligant fidem haud esse regulandam juxta antiquitatem; neque auctoritati traditionis et Patrum trium priorum saeculorum aureae aetatis subjiciendam esse, quam ad exitium perductam affirmant (acatholicos intellige) cum Magnus Constantinus imperii habenas teneret. Sed citius adhuc veram fidem desiisse affirmandum est, si episcoporum virtutes, characterem, illius aetatis privilegium esse arbitremur. Hactenus Beausobre. Sed hunc rogo cur, relictis consuetis et sibi familiaribus nugis atque fabulis, tantopere irascatur, ut impetu in antiquam Ecclesiam facto, sanctissimos ejus episcopos rabidorum canum more latrare et mordere voluerit? Traditionem haud esse admittendam, et antiquis Ecclesiae Patribus fidem non esse adhibendam contendit. Sed ne extra scenam agere videamur, dicat, amabo, Beausobre catholicum dogma de incarnatione, in quo primum cum Manetis, tum Archelai praesens disputatio versabatur, quo praesidio probatum fuerit, si Archelaus etiam privatum spiritum, non praedecessorum episcoporum auctoritatem secutus, Pauli, et Lucae mox laudata testimonia, quae ad pravas significationes Manes detorquebat, interpretari voluisset? Si Archelaus, relicta suorum praedecessorum doctrina et traditione, praefata objecta Scripturarum loca explicare voluisset; si praeterea ad summam aliarum Ecclesiarum consensionem non attendisset, jam nefarias novitates novis commentis auxisset; et ambo de uno eodemque mysterio disserentes, de illo in alias et alias haereses lapsi fuissent. Sed Archelaum de vera Christi carne, de ejus baptismate, morte, sepultura, resurrectione, recte, solide et sapienter disputasse atque sensisse idem Beausobre asseverat. Igitur novis peregrinis doctrinis non indulsit; sed eas prosecutus est quas sacri Ecclesiarum praesules sibi praedecessores docuerunt. Quid est ergo traditio? Quid illa divina Ecclesiae regula, ex qua verae fidei dogmata hauriuntur? Quid SS. Patrum consensus et doctrina? nisi id omne quod Beausobre in praesens vellicat damnat, et fabulosis commentis subvertere quaerit ut magis suis studiis et partibus quam veritati indulgeat. 69 3. At Archelaum novitatibus adhaesisse, dum catholica illa dogmata de vera Christi carne, de vera passione et morte propugnabat, maligne contendere audet Beausobre. Nam episcopus (ait ipse) affirmavit Jesum vere crucis patibulo affixum fuisse, et postquam ipse ab inferis resurrexit, fuisse in eum locum sublatum, ubi regnat Christus Filius Dei. Archelaum itaque optime explicasse Domini ad inferos descensum asseverat, juxta quem loquendi modum, inferni locus idem est ac sepulcrum, ex quo Jesus redivivus coelos ascendit. Rationabilem atque justam esse hujusmodi interpretationem subdit, sed eidem varias terribilesque haereses comitari contendit. Neque alia de causa rationabilem et justam laudatam mox interpretationem appellat, quia Theodoro Bezae, Calvino et sibi suffragari arbitratur, ad inferos Christi animam descendisse negantibus. De qua celebri atque trita quaestione passim locuti sunt utriusque Ecclesiae Patres, eos castigantes qui Hebraicas lectiones secuti, inferos pro sepulcro strictius sumendos esse arbitrabantur. Quam disputationem longius protrahere in praesens consentaneum non ducimus. Cum jam eruditi, accuratique homines varias lucubrationes edidissent, quae Theodori Bezae, Calvini et Erasmi falsas opiniones rejecerunt, ut probarent verba illa, descendit ad inferna, minime in Symbolo fidei esse abradenda. Sed jam antequam docti isti homines id praestitissent, Leo Magnus Manichaeorum et Priscillianistarum errores damnans, veritatem de qua agimus ex multis Scripturarum locis propugnavit, et admiratione afficiebatur quod Turribius Asturicensis Ecclesiae episcopus apostolicam sedem super hunc Christianae religionis articulum consuluisset: Miror cujusquam catholici intelligentiam laborare tamquam incertum sit an, descendente ad inferna Christo, caro ejus requieverit in sepulcro; quae sicut vere et mortua est, et sepulta, ita vere die tertia suscitata. Provocat post haec ad Scripturarum 70 testimonia, quae ipsi in notis subjecimus, et statim subdit: Quibus utique verbis manifestum est quod caro Domini, et vere sepulta requievit, et corruptionem non subiit, quia celeriter vivificata reditu animae resurrexit. Quod non credere satis impium est, et ad Manichaei Priscillianique doctrinam pertinere non dubium est. Qui sacrilego sensu ita se Christum simulant confiteri, ut et incarnationis, et mortis, et resurrectionis auferant veritatem. 4. At Beausobre in hoc dogmate, de quo agimus, Manichaeo et Priscilliano adhaerens, quae tandem contra Archelai episcopi fidem objecit necesse est cripiamus. Primo itaque hunc laesae fidei suspectum facit, quod divinam Jesus naturam, Christi nomine appellet, quod vocabulum personam dumtaxat designare potest quae per gratiam, dona, perfectiones et dignitatem assecuta est. Ejusmodi loquendi formula, subdit, haereticis jam fuit familiaris. Quamvis P. Petavius contendat eam apud catholicos in usu fuisse, quos inter locum habent Justinus martyr, Dionysius Alexandrinus, Novatianus, sive auctor libri de Trinitate, et Ambrosius, qui omnes, si Ambrosium excipiamus, magis atque magis tamquam suspecti de Ariano dogmate habentur. Ob hanc loquendi formulam quasi censuit Archelao indulgendum. Sed quia ad Nestorianorum dogma tum praecedentes, tum subsequentes sui sermonis rationes pertrabit et dirigit, dicens quod Jesus post resurrectionem fuit in eum locum translatus, in quo Christus Dei Filius regnat, idcirco hunc inexcusatum habet. Nam laudata verba perspicue innuunt Jesum et Dei Filium duas esse separatas personas, quarum una ad alteram ascendit, ut magis clare etiam sequentia verba ostendunt. Est enim qui de Maria natus est filius, qui totum hoc quo (forte legendum quod) voluit perferre certamen Jesus. Hic est Christus Dei, qui descendit super eum qui de Maria est. Ut autem praecedentibus verbis vim inferat, suamque Beausobre malam fidem in scribendo augeat et corroboret, sic plane ratiocinatur. Ille quidem qui in Jesum baptizatum descendit haud esse potuit ipsius Jesus persona. Et quia ille qui in Jesum descendit est Christus Filius Dei; igitur Jesus Filius Dei esse minime potuit, nisi postquam in eum descendit; hoc est, postquam Jesus baptismate fuit donatus. Has autem fuisse Cerinthii atque Carpocratis haereses, qui ab exordiis Ecclesiam vexarunt, ex Dionysio Petavio, ad quem provocat, probatum esse contendit. Immo non absimilia de Jesu praedicasse Ebionitas. Elcensitas, Orphitas, et Serpentinos, qui, Theodoreto auctore, alium fuisse Jesum, alium vero Christum, qui supra eum descendit, temere confingebant, asseverat. Et hocce primum, quod contra Archelai fidem objecit, nefariis contumeliis claudit. Nam quasi insano dirumpens furore, et sanctum episcopum, calumniis atque maledictis devovit, et illius sanctitatis fama abnegata, iisdem censuris et anathematibus proscissum atque confossum, extra catholicorum societatem amandatum credidit, quibus infelix illa haereticorum turba, mox laudata, quae quidem sanctiori quam Archelai Ecclesiae judicio fuit proscripta. 5. Cum haec et alia similia percurrebam, non excanduit meus animus in Beausobre. Hujus dumtaxat studium animadverti, quo praecedentia testimonia et sententias susquedeque vertere et corrumpere conatur, ut Actorum auctoritatem radicitus evertat, et sanctissimi illius episcopi pietatem funditus dejiciat. At Beausobre ex sua semper sententia fabulari, fucum facere et lectori nugas vendere quaesiisse apprime intellexi, duos illos Spiritus sancti in Jesum descensus confundendo; quorum unus, ad illius ex Virgine Maria conceptionem et hypostaticam Filii Dei cum humana natura unionem, alius vero ad ejusdem Christi baptisma referri 71 oportere evidentissime sacrae Scripturae testantur. Archelao igitur de incarnationis mysterio disputanti haud in mentem cadere poterat Jesum Christum Dei Filium factum tunc cum Spiritus sanctus post baptisma in eum descendit. Recessisset enim a proposita quaestione an Christus Dei Filius veram hominis naturam, quando ex utero virginali prodiit, copulatam habuerit, quod negabat Manes; phantasticam dumtaxat ei asserens humanitatem et ex adverso sapienter atque catholice Archelao contradicente. Cum igitur inquisitio in eo solum versaretur, an repugnaret et dedeceret Dei Filium vere ex muliere nasci, veramque sibi in utero associari humanam naturam, minime poterat Archelaus fateri Jesum tamquam unam personam genitum, et ex utero virginali enixum, et in eum post baptisma descendente Spiritu sancto, altera venisset Christi et Dei Filii persona. Secus Manetis objecta stetissent; et impie Archelaus Judaeis atque Photino praeter quaestionem subscribere nisus esset. Quare merito fuisset a Manete correptus; quia videlicet, argumentorum vi et pondere perstrictus, ex Maria, non Deum, sed hominem esse genitum et natum profiteri cogeretur. In tam ergo horrendum facinus Archelaum lapsum fuisse, ex iis vocabulis adductis quae Beausobre objecit, quis concludere poterit aut comminisci? Jesus quippe veri et singularis hominis nomen est, quod angelus, incarnationis mysterium annuntians, Patris mandato et auctoritate, Filio suo imponendum et inter homines promulgandum dixerat, ut Evangelistae testantur. Christi vero personae nomen minime esse potest, sed nuncupatio est potestatis et regni: quae duo nomina unico Dei Filio in carne ex Maria virgine nato sine ulla personarum discretione et differentia strictissime convenire, Archelaus ex sacris litteris et communi suorum majorum consensione, tum ibi, tum in epistola quam ad presbyterum Diodorum dederat, probavit; illorum haereticorum deliramenta refellendo, qui Jesum alium a Christo Filio Dei fuisse confingebant. Falso itaque ratiocinatur Beausobre, contendens Jesu nomen ex sese indigitare unam personam separatam a Christo Dei Filio. Nam etiam Lactantius, de his nominibus agens contra gentiles, sic scribit: Sed quamvis nomen ejus (Filii Dei intellige) quod ei a principio Pater summus imposuit, nullus alius praeter ipsum sciat, habet tamen et inter angelos aliud vocabulum, et inter homines aliud. Jesus quippe inter homines nominatur. Nam Christus non proprium nomen est, sed nuncupatio potestatis et regni. Nimis igitur arroganter Beausobre illa Archelai verba calumniatur. Cum animadvertit S. episcopum scripsisse: Est enim qui de Maria natus est Filius, qui totum hoc voluit perferre certamen Jesus. Ad illud certamen alludit, quod in truce Jesus, ut regnaret, subiit. Cum videlicet veram mortem et sepulturam sustinens, tertia die redivivus apparuit, ad Patrem, a quo descenderat reversurus. Hic Jesus (subjicit Archelaus) est Christus Dei, 72 qui descendit super eum qui de Maria est. Nemo ergo, nisi qui maligne et violenter dicta verba interpretari velit, affirmabit umquam, Archelaum ex illa nominum, munerum et naturarum diversitate, personarum quoque distinctionem indicare voluisse. Etenim sanctus episcopus totus versatur in ea quaestione, quod Christus, id est Filius Dei, veram hominis naturam ex Maria assumpserit, sic contra Manem ratiocinando. Si enim confessus fueris eum de Maria natum, et passio sequatur necesse est; et passionem resurrectio, et ressurrectionem judicium, et salva erunt Scripturae praecepta. Quare quasi volens fortius adversarium urgere, eumdem et unicum Dei Filium ex Maria in lucem secundum veram humanitatem editum fuisse sequentibus Scripturarum textibus probat. Videlicet: Cum autem fuit Dei voluntas, misit Filium suum factum ex muliere. Et iterum: Pascha nostrum immolatus est Christus. Et quia Deus et Dominum suscitavit, et nos cum illo suscitabit per virtutem suam. Decebat ergo ut Beausobre objecta nobis verba conferret cum reliquo disputationis contextu, et cum iis quae ad Diodorum, seu Tryphonem presbyterum scripsit. Ibi enim, instituta comparatione vetus inter Testamentum et novum, utrumque a Deo esse ob summam prophetiarum consonantiam, multis exemplis in medium adductis, probat. Et loquens potissimum de Moyse, et Jesu, hunc expresse sine ullo verborum involucro verum Moysis Dominum appellat; sabbati auctorent, beatitudinisque largitorem Jesum esse affirmat. Qui virtute propria educens populum e peccatorum vinculis, et captivitate, hunc aeternae tradidit saluti. Omnes quidem aliaeque non absimiles loquendi formulae, quemadmodum Jesum verum Dei Filium fuisse perspicue indicant, ita S. episcopi circa incarnationis mysterium sanam et catholicam fidem absque ulla haereseos nota praeseferunt et patefaciunt. Quae omnia ne nostra commenta videantur, abunde sententiis in epistola ad Diodorum presbyterum scripta (ut diximus) loborantur, quae a studiosis facile cum lustrari possint, supervacaneum duximus eamdem in hoc opus exscribere atque conferre. 6. Quod vero de alio Spiritus sancti in Jesum baptizatum descensu Beausobre comminiscitur, nunc tempus est paucis expediamus. Ex praecedentibus ergo male digestis ratiociniis, quibus maxima cum veritatis jactura et sanctitatis dedecore Archelaum nefariis haereticis associandum esse confingit, affirmando quod episcopus nec sanctius nec sapientius Manichaeo ipso de incarnationis mysterio disputaverit, ad aliud argumentum gradum facit, quod hisce terminis idem Beausobre orditur. Manichaeum adversarium rogat Archelaus, illumque respondere urget, negata reali ac vera Christi Domini ex Maria nativitate, ut idem Christus dumtaxat hominis speciem, non veritatem corporis atque animae, habere videretur, supra quem Spiritus sanctus in columbae specie descenderit? Eum pariter perstringit, ut dicat quisnam tum a Joanne fuerit baptizatus? Deinde subjicit: Si perfectus erat, si Filius erat, non poterat Spiritus ingredi, sicut nec regnum potest ingredi intra regnum. Ejusmodi jam testimonio descripto, Beausobre contendit Latinam hanc Graeci et Arabici textus interpretationem redolere barbariem; et Graecum nomen Latine redditum regnum, potius significasse thronum, dominationem, vim, principatum, quae voces frequentius in Scripturis ad coelestes intelligentias designandas usurpantur. Quare noster veterum theologorum magister in Archelaum hujusque verba animadvertit, sequentem falsam subjiciens censuram, quod Christum pro Jesu posuerit, illum ex Maria natum affirmaverit; quasi quod Jesus etiam Christus secundum carnem nequeat vocitari. 73 At istud crimen, quod objicit Beausobre, in evangelistas potius erat vertendum. Matthaeus enim, de generatione Filii Dei in carne nati verba faciens, utrumque nomen adhibuit, scribens: Liber generationis Jesu Christi filii David, et rursus addit: Jesus qui dicitur Christus. Cujus quippe generis testimonia, cum alia pene innumera in Scripturis frequentissime offendamus, quae Filium Dei ex Maria natum binomine exprimunt, nullam prorsus personarum distinctionem Jesum inter et Christum indicantia, haud video cur, qua religione, et quo nisu censor noster existimare potuerit eam duabus illis vocibus simul copulatis Archelaum astruere, aut saltem innuere voluisse. At detrahendi maledicendique studio id Beausobre confinxisse, altera calumnia quam statim subjicit evidentissime demonstrat. Nam animadvertens ad reliqua laudatae sententiae verba, illa violenter in contrarium sensum detorquet; et sibi confingens alloqui dumtaxat bardos et plumbeos homines, qui theologicas lucubrationes numquam attigerunt, nec sanctos Patres atque Scripturas lustrarunt, iterum in sanctum episcopum invehitur, illiusque haereseos facit auctorem, qua impie affirmatum est Jesum Christum non nisi post susceptum a Joanne baptismum Dei Filium effectum fuisse. Alias dici oporteret divinam virtutem, aliam ingressam, unumque Spiritum, alium esse ingressum. Idcirco necessum fuisse Jesum Christum veram habere hominis naturam, ut Spiritus sanctus in cum descenderet. Quantum tamen alienus fuerit ab ejusmodi cogitandi ratione pius atque catholicus Archelai animus, jam dicta in praecedentibus perspicue patefaciunt. Semel enim quod Manes et Archelaus in eo convenirent, videlicet, in exordiis Jesu Christi apparitionis, verum fuisse Deum et Dei Filium, et dumtaxat de vera ex Maria nativitate, de vera hominis natura in utero Matris assumpta et Verbo divino sociata, controversia procederet, jam Archelao licere non poterat extra constitutos hos disputationis limites, nec vagatum abire, nec veram divinitatem Christo denegare; sed affirmare atque dumtaxat probare eum oportebat descensum illum Spiritus sancti in Jesum baptizatum in gratiam humanae naturae contigisse, Ut nimirum mundo, angelis atque hominibus, certo innotesceret, illum esse humani generis opitulatorem sequestrem, et verum propitiatorem ab aeterno praedefinitum, et in tempore e sede Patris ad homines missum, ut praedicaret captivis remissionem, caecis visum, dimitteret confractos in remissionem, et praedicaret annum Domini acceptum, et diem retributionis . Descensu itaque illo manifestata est illa gratiae abundantia et plenitudo, quam nos omnes per mediatorem, summum pontificem, a Deo unctum accepimus. Hocce ergo ministerium, potestatem auctoritatemque deinde exercendam, ob quae inunctus dicebatur, voluit Spiritus sanctus indicare; quemadmodum jam pridem Isaias fuerat vaticinatus. Quapropter etsi PP., in catholico sensu, aliter et aliter illum Spiritus sancti descensum in Jesum baptizatum explicaverint, omnes tamen in eo conveniunt, illum contigisse ut edoceremur humanae naturae primitias 74 fuisse instauratas, cum apparere voluerit verus homo, sanctificationis capax, ut dicit Cyrillus; simulque innotesceret eo tempore ejus unctionem fuisse expletam, quia omnia ministeria, functiones et exercitia ab ipso Isaia vaticinata, et ad sacerdotium pertinentia, suscepit. 7. Ex quibus omnibus illud consequitur, maxima injuria, in haereseos suspicionem Archelaum fuisse adductum, quod utrumque nomen Jesus et Christi Mariae unico filio tribuerit. Hanc enim loquendi oeconomiam eum servare oportuit, ut duarum naturarum conjunctionem indicaret, ut notat Theodoretus. Immo, auctore Augustino, si quis Jesum Christum plus quam hominem non novisset, Jesum Christum utique non novisset. Si enim tantummodo homo est, et nihil amplius, non est ipse Jesus Christus. Sed ad quamcumque callidam atque fallacem Archelai verbis factam interpretationem penitus eripiendam, quid nobis opus esse potest aliorum catholicorum Patrum loquendi modo et sententiis? Plenius semetipsum Archelaum explicasse, evidentissime produnt tum praefatae disputationis argumenta et verborum series et significatio, tum Manetis blasphemiae et objecta quae Scripturarum testimoniis rejicere et evertere S. episcopus conabatur. Hocce igitur argumento Manem Archelaus aggressus est. Si enim, secundum tu dicis, non est natus, sine dubio nec passus est; pati enim qui natus non est, impossibile est. Quod si non est passus, crucis nomen aufertur. Et quibusdam aliis hujus generis interjectis, eumdem Manem perstringendo subjicit: Haec autem omnia connectis, negans quod de Maria natus est; si enim confessus fueris eum de Maria natum, et passio subsequatur necesse est, et passionem resurrectio, et resurrectio judicium, et salva nobis erunt Scripturae praecepta. Et post pauca, eumdem ita compellat: Ideo responde mihi ad singula quae interrogabo: quomodo abjiciemus tantas et tales Apostoli voces, quae dicunt: Cum autem fuit Dei voluntas in nobis, misit Filium suum, factum ex muliere. Et iterum: Pascha nostrum immolatus est Christus. Et quia Deus Dominum suscitavit, et nos suscitabit per virtutem suam. His ergo et aliis testimoniis ex Apostolo depromptis Archelaus firmiter insistebat ut solam veram ex Maria virgine Jesu Christi nativitatem propugnaret. Post haec autem gradum fecit Archelaus ad illum Spiritus sancti in Jesum baptizatum descensum, quem haereseos notas olere Beausobre contendit; et iterum Manichaeum hisce verbis aggreditur: Dic mihi illud etiam, o Manichaee. Si ais Christum non esse ex Maria natum, sed apparuisse quidem ut hominem, cum homo non esset, praestante hoc et agente virtute quae in ipso est: dic mihi super quem Spiritus sanctus sicut colomba descendit? Quis est etiam qui baptizatur a Joanne? si perfectus erat, si virtus erat, non poterat Spiritus ingredi, sicut nec regnum potest ingredi intra regnum. Cujus autem ei coelitus emissa vox testimonium detulit dicens: Hic est Filius meus dilectus in quo bene complacui? Dic, age, nihil remoreris quis est ille, qui parat haec omnia, qui agit universa? 8. Archelao ita interroganti, audacius Manes respondere ausus est sibi pium videri dicere quod nihil eguerit Filius Dei, in eo quod adventus ejus procuratur ad terras: neque opus habuerit columba, neque baptismate, neque matre, neque fratribus, fortasse neque patre, qui ei secundum te (Archelae videlicet) fuit Joseph, sed totus iste descendens, semetipsum in quocumque voluit transformavit in hominem, eo pacto quo Paulus dicit quia habitu repertus est ut homo. Cujus igitur rei indiguerit is qui semetipsum in omnia transformarit, ostende? Postea eludere quaerens, quae Archelaus catholice propugnaverat, hocce aliud argumentum subjicit, quo S. episcopum, quasi jugulum petere arbitratus, 75 dixit: Si enim hominem eum tantummodo ex Maria esse dicis, et in baptismate Spiritum percepisse, ergo per profectum Filius videbitur et non per naturam. Tandem comparationem Spiritum sanctum inter et ipsum Christum Dei Filium instituens, sic pergit ratiocinari: Si tamen tibi concedam dicere secundum profectum esse Filium, quasi hominem factum, hominem vere esse opinaris, id est, qui caro et sanguis sit; necesse est ergo et Spiritum, qui sicut columba apparuit, non aliud esse quam naturalem columbam: SICUT HOMO enim dictum est, et SICUT COLUMBA; et quodcumque opinari potest de eo sermone quod dictum est, SICUT HOMO, hac opinione concipe etiam de eo quod dictum est, SICUT COLUMBA; necesse est et haec aequaliter recipere, ita enim in Scripturis quae de eo scripta sunt inveniuntur. 9. Interim autem multa animo revolvebat Archelatis, tot tantasque ex Manetis ore prolatas blasphemias excipiens; sed potissimum verebatur ne, omnino circumspecte disserens, plus periculi ignaris et insipientibus qui aderant quam utilitatis isthaec disputatio afferret. Nam cum Scripturarum intelligentiam, non omnibus datam esse certo sciret, non poterat diligenter aptatam quaestionem manifestare atque dissolvere, nisi propter hos qui assistunt et nos audiunt. Verumtamen ex populi frequentia, quasi necessitate ductus, nonnullis praetermissis ex iis quae Manes objecerat, ea solum quae ab eo palmaribus crassisque erroribus involuta palam praedicaverat eripere atque subvertere sequenti ratione nisus est. Quare iterum suam congressionem prosecuturus, statim ita ad hominem, ut scholae loquuntur, ratiocinatur: Dic ergo mihi si Jesum hominem naturaliter factum intellexerimus ex Maria, habentem carnem et sanguinem intellexerimus; necesse est etiam Spiritum sanctum veram esse columbam, et non Spiritum? Ut hoc falsum consectarium refellat, protinus ostendit veram columbam verum hominem ingredi haud posse atque in eo permanere; sicut nec caro naturaliter carnem ingredi potest. Contra vero, Scripturarum loquendi modum atque rationem fideliter intelligimus, si Jesum Christum verum hominem cum vera carne et sanguine ex Maria natum profiteamur, et Spiritum sanctum columbae figuram solum gestasse. Nam Spiritus, secundum certam rationem, habitat in homine, descendit, et permanet, et competenter hoc, et factum est, et fit semper. Veras ergo hominis proprietates de Christo Jesu naturaliter affirmari oportere, ibi probat Archelaus. Secus vero de Spiritu sancto veras columbae proprietates affirmare nefas esse; idque prohiberi, ex sancti Spiritus operatione, perfectionibus, attributis et agendi ratione, evidentissime probavit. Quam disparem rationem, cum in medium adduxisset, cui nec Manes, nec quisquam alius impietatum assertor poterat refragari, ita adversarium compellat, simul perstringens, et jocosis verbis ei illudens. Si quidem cum Manes se Paracletum Dei profiteretur; Spiritum enim venisse super se dixerat, quem promiserat Jesus esse missurum, et unde (ait Archelaus), nisi de coelo descendat? Coelum ergo Spiritum sanctum inhabitare, et e coelo in hominem descendere, in eoque permanere, laudatis verbis confirmat; ut inde colligat, non descendere posse nisi supra hominem dignum se, id est plenum gratia et virtute. Sed veras columbas super ipsum Manichaeum, non supra Christum descendisse, potius esset sentiendum: Ut te (ait) columbarum potius furem accipiamus, insidias eis ac laqueos molientem; dignus enim es qui verbis ridiculis illudaris. Sed rediens statim ad disputationem a qua paululum fuerat digressus, ad eam videlicet transformationem, qua Deus se in hominem, vel in solem, transformasse Manes confingebat, ut ostenderet Jesum nostrum, habitu solo et visu factum esse hominem, a quo tamquam haeretice dicto quilibet fidelium abliorrere debebat, provocat ad promissiones omnes atque figuras in Scripturis de hujus nativitate 76 expressas; immo et ad ipsum adventus nomen, quae deleri necesse esset, cum in coelis positus facere poterat quae voluerat, si eum Spiritum solum et non hominem fuisse affirmemus. At non ita esse, ex Apostoli verbis ad Philippenses probat. Nimirum: Exinanivit seipsum formam servi accipiens. Quare subjicit statim. Dico autem de eo qui ex Maria factus est homo. Qui loquendi modus, divini Verbi naturam atque personam ante nativitatem ex Virgine perspicue patefacit. Quemadmodum in mundo post baptismum Patris vox annuntiare voluit, disserens de eo qui de Maria natus erat Filius: Hic est Christus Dei qui descendit super eum qui de Maria est. 10. Non me latet postremam hanc sermonis phrasim a Beausobre non satis probari: immo tamquam Nestorianae haereseos fontem esse insimulatam. Sed absit quod etiam in ipso disputationis aestu duas ibi Archelaus in Christo distinxerit personas hominis, nimirum, et Dei. Cum ipse, nonnisi de duabus naturis invicem copulatis disseruerit, quas unicus Dei Filius, vere ex Maria natus in se habuit conjunctas, ut tota disputatione catholice professus est. Et quidem non aliud sonare istas Archelai voces, quae maligne interpretari Beausobre nisus est, clarissime illa verba patefaciunt: Hic est Christus Dei, id est Filius, qui descendit super eum qui de Maria est. Et paulo post, Filium hunc Dei a Maria genitum sine ambiguis vocibus asseverat. Nam verba faciens de Jesu baptizato, qui e Jordanis aquis jam ascenderat, ait: Statim enim in desertum a Spiritu ductus est Jesus, ut tentaretur a diabolo, quem cum diabolus ignoraret dicebat ei, Si Filius es Dei. Ignorabat autem propter quod genuisset Filium Dei, qui praedicabat regnum coelorum. Filium ergo Dei, in vera humanitate a Maria genitum fuisse, Archelaus profitebatur. Qui praeterea Spiritum sanctum in baptismate recepit, per quem vox paterna testatur dicens: Hic est Filius meus dilectus, nullus alius portare praevaluit, nisi qui ex Maria natus est, super omnes sanctos Jesus. 11. Quoniam vero varia Manes Archelao objecerat, quae nondum erepta, atque eversa videbantur, ita sapienter adversarium fortius perstringere conatur, numquam a propositae disputationis limitibus abscedens. Quare, neque habitu solo et apparenti specie Jesum Mariae filium hominem fuisse probaturus, ita episcopus effatur: Si habitu eum et specie dicis esse hominem, quomodo ab his qui ex viro et muliere nati sunt Pharisaeis teneri potuit, et ad judicium pertrahi, cum spirituale corpus a crassioribus corporibus non valeat comprehendi? Et corripiens, et exagitans eumdem Manem, qui dixerat pro libito Filium Dei in quamque formam et speciem se transformasse, quemadmodum et in solem, ita subjicit. Perge, quaeso, et pugillum plenum solis mihi affer, aut modium plenum! Ipse vero sol, pro eo quod subtilioris est corporis, cooperire te et circumdare potest, tu vero eum, etsi conculcaveris, nihil laedis. Contra autem, concludit, Dominus vero meus Jesus, si tentus est, ut homo ab hominibus tentus est. Si non est homo, nec tentus est. Si non est tentus, nec passus est, nec baptizatus est. Si ille non est baptizatus, neque quisquam nostrum baptizatus est. Baptisma autem si non est, nec erit remissio peccatorum, sed in suis peccatis unusquisque morietur. 12. Ex quibus Archelai dictis maximum sibi incommodum Manes afferri praesentiens, totum hunc sermonem praetermittit, et dumtaxat postremis illis vocibus insistens, duo illa consectaria in medium adduxit. Primo reponens: Ergo baptisma datur propter remissionem peccatorum? Quodque cum Archelaus dedisset, respondendo amen, statim istud aliud blasphemum subjecit: Ergo peccavit Christus, quia baptizatus est? Quod postremum perhorrescens, Archelaus, illico obstitit respondens, Absit; et 77 apostoli Pauli verba usurpans, sermonem hisce verbis clausit: Quin potius pro nobis peccatum factus est, nostra peccata suscipiens. Propter quod ex muliere natus est, et propter quod ad Baptisma venit, ut hujus partis perciperet sanctificationem; ut Spiritum, qui descenderat in specie columbae, corpus quod susceperat portare possit. Recessisse Archelaum a catholicae veritatis principiis, postrema hujus responsionis parte, Beausobre contendere non veretur. Nam quamvis Jesu Christi summam innocentiam internovisset et praedicasset, dicendo eum non recepisse baptisma ut a suis peccatis mundaretur, quod tamen impie affirmaretur; cum addidisset deinde Jesum fuisse baptizatum, ut secundum eam partem qua ex muliere natus erat sanctificationem perciperet, et idoneus efficeretur ad sustentandum Spiritum, qui in eum descenderat, idcirco infinite a catholicae fidei principiis abscessit. At calumniam atque figmentum haec continere, quis non videt? Christi animam perfecte per unionem hypostaticam divini Verbi plenissime fuisse sanctificatam, jam Archelaus tota illa disputatione, cum implicite, tum explicite fassus est: nec enim ullum aderat in ejus anima peccatum, quod baptismate deleri posset. Sed quoniam durum crucis et passionis mortisque certamen subire debebat, cujus causa visibili illa specie Spiritus sanctus in eum descenderat, idcirco infirmum et carneum corpus, quod ex Virgine assumpserat, exterius etiam roborari oportuit, ut omnia illa tam cruenti certaminis tormenta portare posset. Unde ergo colligit Beausobre Archelaum eo dicto a catholica abscessisse fide? Corpus enim illud et anima, quae in conceptionis suae instanti Verbi personae uniebatur et substantialiter sanctificabatur, nova per baptismum purificatione, ut Spiritus sancti habitaculum efficeretur, non indigebat. An non id confessus est Archelaus, cum negavit Christum habuisse peccatum proprium, quin potius pro nobis fuisse factum peccatum, nostra peccata suscipiens? Igitur dum nostra peccata expianda suscepit, visibilibus etiam signis exterius purificari oportuit, ut nostra peccata cruci affigere et delere sua morte atque passione posset. Tandem Archelaus innuere voluit eo sensu quadam exteriori indiguisse purificatione, qua peccator in mundum pro nobis apparuit, cum languores nostros vere ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. An non in horto antequam crucem ascenderet, animi perturbationes expertus, ab angelo fuit confortatus? An non in cruce agens animam, et mortales expertus dolores, Patrem Deum orabat dicens: Deus meus, Deus meus, quare dereliquisti me? Praesidio haudquaquam indiguisse ob unionem hypostaticam divini Verbi, catholici unanimi consensione affirmant. Sed ad veram hominis naturam declarandam haec necessaria fuisse, quis umquam nisi unus Beausobre inficiari potuit? 12. Beausobre tandem ut studiosius suae acatholicae sectae partibus indulgeat, ad S. Methodium Archelai coaevum provocat, quem tamquam Ariani et Nestoriani dogmatis patronum exagitat; ea ratione ductus, ut ostenderet catholicorum episcopos et martyres, qui jam tertio Ecclesiae saeculo floruerunt, evangelicae et catholicae fidei non fuisse sinceros custodes, sed eam depravatis opinionibus labefactasse et corrupisse. Verum in his aliisque similibus retundendis longius immorari praesens nostri otii studium cum minime patiatur, idcirco alia quae ad Manetis historiam, mortem videlicet, nostra oratio examini subjiciet; felicius veritatem illam assecuturi, quam ementitis solum verbis se dumtaxat in votis habuisse Beausobre testatus est, idque ut magis atque magis suis asseclis fucum faceret, atque incautos sciolosque lectores deciperet. === CAPUT X === Manes ex Diodoride aufugiens a Persicis ministris comprehenditur, et, pelle exutus, improbitatum poenas luit. Perperam Beausobre hujus necis auctorem facit Archelaum, cujus argumenta rejiciuntur. Manichaei tandem solemni ac religioso ritu Manetis natalem agunt. In evertendis Beausobrianis calumniis contra Archelai episcopi fidem et religionem, male et summa injuria congestis atque confictis, multum operis praecedentibus capitibus, insumpsimus, ea videlicet ducti ratione, ut ad examen sedulo revocaremus quae ex una parte a Manichaeo disputante nefarie contra catholicam veritatem propugnabantur, et ea deinde quae ex adverso ipse Archelaus episcopus pronuntiavit ut haeretica dogmata sibi objecta retunderet et prorsus rejiceret. An ergo Archelaus in refellendo Manichaeo et in catholicis veritatibus propugandis felicior fuerit quam novitatum assertor Beausobre judicavit, laudatum sanctissimum episcopum, tamquam laesae fidei hominem multarumque haeresum assertorem postulando, mox a nobis dicta declarare poterunt. Potissimum cum in praesens ad illorum lectorum judicium provocare intendamus, qui in percurrendis SS. PP. et antiquorum theologorum scriptis versari solent; quique perfectam et ordinatam Christianae rei memoriam tenentes, animum novitatibus recreare minime solent, nec anxius variae et peregrinae eruditionis comparandae studio adducuntur, ut avidius acatholicorum librorum lectioni vacent, quibus sensim et inconsulte animus falsie praejudicatisque opinionibus imbuitur, et Christiani nominis pietas labefactata corrumpitur. Si vero eorum judicium appellarem, qui, novitatum amore moti, dumtaxat merces ex haereticorum libris mutuatas inter populorum frequentiam et in sciolorum conventibus verbis et fabulosis dictis vendendis exponere consueverunt, ut sibi doctorum opinionem vindicent, jam intelligerem meam et Archelai causam cadere posse, quamvis unice catholica veritate ex Scripturis et traditione desumpta innitatur. 1. A nostro itaque scribendi scopo minime recedentes, neve nostra disserendi ratio productior fiat, Manem valde turpiterque confusum clam a Diodoridis paroecia seu vico abire compulsum fuisse affirmamus. Is namque dubio procul, populi ira atque tumultu, violentam subiisset mortem, nisi Marcellinus, pro Romanorum imperio illius provinciae civilium rerum prudens administrator, et ipse Archelaus, lenitate ducti, plebis furorem cohibuissent. Fugae igitur praesidio suffultus, trans Strangam fluvium confugium quaesivit, iterumque in Arabionem castellum, ex quo jampridem discesserat, antequam Mesopotamiam proficisceretur, se recepit; sibi forte blanditus quod lata a Persarum rege in eum mortis decreta, aut prorsus abolita, aut mutata fuissent, ob civilium rerum mutationem, quae forte eo temporis intervallo quo ex aula abscessit contigerat. Rem lere hisce verbis Archelaus in sua disputatione descripsit, addens: Sed ille vias quibus venerat repetens, transito fluvio, ad Arabionis castellum rediit. Ubi postea comprehensus, oblatus est regi, quique plurima adversus eum indignatione commotus, duas mortes in eum vindicare cupiens, unam filii, alteram carcerarii, jussit eum ante portam civitatis excoriatum suspendi; et pellem ejus medicamentis infectam inflari, carnes vero volucribus dari jussit. Neque aliter Manetis necem in catechumenorum 79 institutionibus Cyrillus Hierosolymorum episcopus descripsit. Qui tantummodo alias explicavit circumstantias, Manetem nimirum ad Persarum regem adductum, et coram eo se sistere coactum, multis exprobrationibus fuisse exagitatum, ob mendacia et fugam. Qui rex praeterea ejus irrisit servitutem, accusavit filii caedem, et damnatos propter eum custodes ad necem. Itaque (concludit idem Cyrillus Archelai dictis suffragando) excoriare Manem lege Persica mandavit, et corpus quidem reliquum bestiis devorandum tradidit. Cutem vero, qua tanta ejus improbitas continebatur, tamquam utrem ante portas suspendi curavit. Non absimili modo Socrates Manetis necem descripsit. Quippe ecclesiasticarum rerum memorias referre volens, Archelai cum Manete disputationem jam scripto consignatam manibus terens, et eadem suis oculis lustrata, quae hactenus diximus, rerum ordine servato, fideli narratione explicavit. Ne vero ea quae ibidem refert in falsitatis suspicionem quandoque adducerentur, ut lectorum animum a praejudiciis vacuum redderet, postquam scripserat. At rex Persarum comperto quod Manichaeus in illis partibus moraretur, inde abrepto, cutem detrahi jussit, eamque paleis oppletam ante portas civitatis appendit; statim ad omnem fidem hisce dictis vindicandam, subjecit: Atque haec nos haudquaquam commenti sumus; sed ex disputatione quadam Archelai, Cascharorum urbis in Mesopotamia episcopi, a nobis lecta, excerpsimus. 2. Scripto ergo consignata, et Graeco sermone reddita, tum isthaec Archelai disputatio circumferebatur. Nec quisquam ab eo tempore ad annum millesimum septingentesimum quadragesimum usque eam tamquam falsam et supposititiam judicare ausus est. Nullus, inquam, eam commentum nugas atque fabellas continere affirmavit. Id ergo dumtaxat Beausobriano judicio, paucisque aliis, qui praefato Scriptori assentari conantur, reservatum fuisse arbitrabimur? Sed jam luculentius de hoc vindiciarum genere in sequentibus verba faciemus. Tandem vero de Manetis nece sermonem prosecuturi, praeter Epiphanii auctoritatem, qui praecedentibus scriptoribus suffragatur, obvium est etiam testimonium Photii, qui quamvis ob schisma in Ecclesiam catholicam inductum laesae fidei homo merito debeat appellari; tamen multam adhibuisse diligentiam in perscrutandis veterum scriptis, multaque eruditione fuisse praeditum, adhuc quisquam non est ausus inficiari. Is itaque, quamvis in recensenda Manetis nece, et Archelai gestis, praecedentium scriptorum ordinariam methodum non sequatur, eum tamen vix ab eorum dictis recessisse exploratum est. Capite enim 13 narrat quemadmodum ad regis Persarum iram atque vindictam evadendam huc illucque Manes vagari cogeretur; describit satellites ubique eum perquirentes, ut ad regem adducerent, et adductum gravissimis tandem objurgationibus exagitatum fuisse, et horribilium impietatum non indignam mortem subiisse asseverat. Hinc ergo laudatum caput hisce verbis, quae ex Socrate et Archelao mutuata esse arbitramur, claudit: Cum enim infelix ille adhuc in vivis esset, corpus, detracta pelle, in utrem excoriantes, sic ex vita detrahunt, et quasi dissecant, reliquum vero corpus in praedam feris projiciunt, ipsamque pellem, utris instar, vento repletam, prae foribus suspenderunt. Talem apostata et scelestissimus homo vitae terminum consecutus est. Rursus vero laudatus Photius, cap. 15, hujus acerbam mortem commemorat, praemissa tamen celebri ea disputatione quam contra eumdem habuit Archelaus. Hunc autem divinum et sanctum virum Cascharorum 80 in Mesopotamiam episcopum appellat. Subjicit deinde Manem insperato pudore in publica congressione suffectum profugum Diodoridem fugisse. Et denuo ab eodem Archelao iterum disputante ad fugam fuisse perpulsum, et apparuisse Manem nequissimum hominem, suis in dogmatibus omnibus deridendum, atque detestandum; tum tandem a regiis ministris eum perquirentibus atque scrutantibus captum fuisse, et acerbas illas poenas subiisse. 3. Veritatem hanc tot tantisque firmatam momentis, etsi Beausobre inficiari ausus non fuerit, multo tamen studio adhibito, eam sensim infirmare conatur. Capite enim 11 prioris libri, Manetis necem descripturus, hujus auctorem et quasi ministrum Archelaum episcopum fuisse asseverat, propterea in medium Gallice prolatis illis verbis, in quae episcopus post disputationem eruperat, videlicet: Haec ego cum cognovissem, necessarium me etiam vobis indicare, quia requiritur ipse a rege Persarum usque in hodiernum diem. Laudata quidem verba ad Manetis perpetrata apud Persas facinora referri, neminem latere arbitror. Quae Archelaus eructare quasi fuit coactus, quando videlicet absoluta cum Manichaeo novissima congressione, admirantibus populis et turbis, quae ex illius provinciae locis illuc convenerant, ut duos illos viros de religione disputantes audirent, silentium indixit, totamque seriem gestorum atque perpetrata Manetis facinora patefecit. Hanc itaque Archelai agendi rationem maligne in crimen vocare nisus est Beausobre, contendens non debuisse episcopum ea Manetis crimina nota facere populo, ob quae a regiis Persarum ministris ad necem inquirebatur, videlicet quod regium filium occiderit. Dumtaxat tamquam bonus pastor eum oportebat de Manichaicis circa fidem erroribus verba facere, ut populus illos praecaveret. Quare sibi blanditur, S. episcopi animum, voluntatem agendique rationem facile assequi posse et interpretari; judicando, videlicet, voluisse Archelaum suis verbis populum excitare ad furorem, et seditionem, ut nimirum, comprehenso Manete, in Persarum manus traderetur. Persae enim in confiniis Mesopotamiae commorabantur, nec a Romanorum ditione et stationibus separabantur, nisi per fluvium Strangam. Pravam ergo et, ut vocant, irregularem fuisse hanc episcopi intentionem, Beausobre contendit. Quam cum populus deinde optime intellexisset; etiam antequam episcopus sermoni finem daret, in Manem insurgens, illum comprehendere nisus est, ut in vincula ad barbaros vicinos adduceretur, sed ille diligenter in Arabionis castellum profugit. Quid mirum vero? Malignae huic interpretationi Epiphanium suffragari voluisse, pariter ex sua sententia Beausobre comminiscitur. Confingit namque hunc sanctum episcopum intellexisse ejusmodi Archelai agendi studium episcopalem characterem plurimum dedecorare; idcirco, posthabita praecedenti narratione, aliam prorsus dissimilem suo proprio marte excogitavit, scribendo populum catholicae religionis studio actum, Manem lapidibus opprimere quaesiisse, cujus conatus furorem compescuit et praepedivit, ut Manes aufugiens facile praesidium sibi nancisceretur. Tillemontius (subdit Beausobre) sibi persuasit brevem hanc narrationem ab Epiphanio fuisse suppositam, cum in Archelai Actis eam non offendamus. At ultro dato vera esse quae Epiphanius sine auctore mox recensuit, adhuc staret Cascharae episcopum, 81 Manetis exitium voluisse, quin de hujus nece posset objurgari. Si quidem quamvis criminosum hunc virum lapidare conantibus sese opposuisset, studium tamen adhibuit, ut, admonitis Persarum regiis ministris, publica auctoritate Manem multorum facinorum reum undequaque quaerentibus, comprehensum cautius tenerent, ut coram rege adductus capitalem poenam subiret. Hactenus aliis verbis Beausobre, ex aequo Archelaum et Epiphanium episcopos mordens et exagitans. Sed omnia quae objecit, nec rerum veritatem comprimere valent, si diligentius ex Archelai Actis laudatae narrationis scopum exquiramus, nec duos illos Patres sibi invicem in Manetis nece describenda repugnare sequentibus animadversionibus erit exploratum. Et primo quidem quod attinet ad Archelai agendi disserendive rationem, qua Diodoridis populo, non tantum Manichaicos circa fidem errores patefecit, sed etiam perpetrata ab iniquo eo homine graviora flagitia, ob quae publica Persarum regis auctoritate ad necem inquirebatur, in ea nihil prorsus apparere opinor, quod episcopalem dedecoret characterem; nec eo studio Archelaum isthaec dixisse arbitrabimur, nisi gravissimo ductum motivo, quod facile Beausobre fuisset assecutus, si diligenter Archelai Acta lustrare voluisset. Nos itaque, qui sedulo in iisdem percurrendis Actis et disputatione diutius versari voluimus, apprime intelleximus, novissima hac congressione absoluta, maximum tumultum fuisse excitatum in populum qui illuc convenerat. Nam alii ex parte Archelao plaudentes, hujus immensas laudes cum clamoribus celebrare nitebantur; alii vero ex adversa parte ira et odio in Manetem aestuantes, probabilius furore movebantur ut eum occiderent. Tumultum autem in populum excitatum fuisse, perspicue laudatorum Actorum textus, quem ipsi subjicimus, manifestat. Quare maxime verisimile apparet ut quemadmodum inter turbarum clamores Archelai victoris laudes concinebantur, ita etiam maledictis atque improperiis, tum Manetis haeresis et infamia, tum hujus sacrilega doctrina abominaretur et proscinderetur. Quod si Beausobre adhuc mihi obsistere vellet, rogarem quid tumultus nomen habeat significare? Quod si ex Cicerone nihil aliud importat quam perturbationem tantam ut timor major ex eo oriatur, jamjam intelligimus quod periclitata fama et Manetis opinione ex habitis disputationibus, ut turbae non sinerent Archelao ad propria remeare, valde probabile est etiam easdem turbas pari studio voluisse Manem detinere, vinculis constringere, aut lapidibus obruere, ne aufugiendo debitas poenas evaderet. Turbarum ergo hunc tumultum verbis et precibus forte Archelaum comprimere oportuit, ne contra gentium et ecclesiastica jura ex tanta perturbatione oriretur saevitia. An non Marcellus Manem invitaverat, et epistola quidem, ut Cascharam veniret? Igitur gentium jura servari debebant, nec umquam sine datae fidei jactura cuiquam permissum esse potuit ut hostilibus manibus laederetur; potissimum, quia non Romanorum imperio, sed Persarum erat subjectus. Itaque nec in Archelai mentem cadere potuit ut, praesente Marcello, populum ad seditionem excitaret, et haeretici necem exquireret. Quare idem S. episcopus, etiam ad servandam ecclesiasticam lenitatem, populo suasit ne e loco in quem convenerat discederet, paulo post nova verba facturum se illis promittens. Sed adhuc turbae congregabantur, nec tumultum neque perturbationem compressam fuisse haec verba patefaciunt. Postea vero congregatis eis, 82 Archelaus acquiescere sibi atque audire verbum suadebat. Si populus ergo in Manetem non tumultuabatur, si hunc ad necem non inquirebat, quare Archelaus novum studium et suasiones adhibuit ut illi qui convenerant acquiescerent? Igitur ut Epiphanius clarius gestorum seriem describeret, nihil suo marte confinxit, sed ea recensuit quae forte olim habebantur etiam in iisdem Actis, et modo propter ammanuensium imperitiam, vel interpretum malam fidem, praetermissa sunt. Et quidem lacunam in ea irrepsisse, denotant praecedentia verba, quae ad calcem jam exscripsimus. Nam post has voces ita ut (turbae nimirum) omni studio conarentur, haec alia immediate subduntur, quae nullum genuinum sensum reddunt: ultra ei non sinerent, etc., ad quam mss. codd. lacunam Zacagnius animadvertens, censuit saltem particulam et esse apponendam, quam forte adhuc confusionem textusque perturbationem causare quisque facile poterit ex contextu judicare. Sed nihil ibidem desiderari, ultro dare non multum repugnabo. Quid tamen? Epiphanius ex sua sententia confinxit populum quaesivisse Manem lapidibus obruere? Commentum apage. Nam Actorum series narrat quemadmodum ad illam paroeciam multitudo hominum ex universa illa provincia convenerat, atque alii ex vicinis locis homines aderant, et facto silentio hoc modo Archelaus de Mane dicere aggressus est. Deinde paucis prolatis verbis, haec alia subjiciens, populum deprecatur, ut, abjecta omni perturbatione, omnique strepitu semoto, quae de Manete didicerat, quaeque indicare decreverat, audire non detrectaret: sed nunc (ait) paucissima dicere volentem deprecor, ut cum silentio audiatis, ut agnoscatis qui sit, et unde, et qualis sit iste qui advenit, etc.; semel ergo, iterum, et tertio tandem, ad turbarum perturbationem, atque tumultum comprimendum, silentium indicere debuit Archelaus. Nec alia de causa, nisi quia populus ille in Manem jam invehi nitebatur; verba enim haec postrema, quae exscripsimus, ejusdem populi animos in haereticum fuisse commotos evidentissime patefaciunt. Cum igitur Archelaus, sano adhibito consilio, eidem populo verba facere promisit de hujus haeretici persona, conditione, patria, institutis atque flagitiis, censuit sua narratione posse sibi conciliare attentionem auditorum qui convenerant, et interim latam aperire viam Maneti aufugienti, ut sibi suae vitae et incolumitati praesidia pararet. Atque tandem ita factum est ut ille, vias quibus venerat repetens, transito fluvio, ad Arabionis castellum pervenit. 5. Sed confingamus adhuc Diodoridis populum iracundiae et odii motibus in Manem non fuisse jam excitatum, quid inde? Jam Archelaus in manifestanda Manetis vita atque flagitiis voluit commovere populum, ut, haeretico comprehenso, is tamquam victima postmodum a Persis mactanda et sacrificio interficienda, caute duceretur? Quis enim sine temeritatis nota id poterit judicare? Cum potius arbitrari liceat Archelaum de genere, natali, conditione, mendaciis, flagitiis Manichaicis disserere voluisse, capitalem etiam in hunc nebulonem, a Persis, eum undequaque publica potestate perquirentibus. latam sententiam, ne simpliciores minusque de fidei rebus periti illius falsae doctrinae persuasione seducerentur. An non Ariani, Nestoriani, Eutychiani, et novissimis saeculis Calviniani, Lutherani Socinianique suarum haereseon figmenta, praedicationibus et disputationibus propagarunt? Quod quidem felicius ipsis contingere potuit, quando freti armorum strepitu atque potentia, aut quando dignitatum auctoritate vel scientiarum doctrina celebriores facti, vel denique quando aliquo principum saeculi praesidio assecuto, omnique verecundiae atque timoris 83 freno spreto, liberum eis esse potuit suarum opinionum pravitate, aliorum animos, mores et fidem corrumpere atque pervertere. Archelaum itaque plaudentibus sibi populis manifestare non tantum oportebat suae catholicae legis adversarium nulla vera atque genuina sacrarum Scripturarum scientia et cognitione pollere, sed praecipua nostrae fidei mysteria evertere et suis fabulis abolere: tum etiam omnibus naturae, tum fortunae bonis atque adjumentis fuisse exspoliatum; ita ut ejus nomen, mali mores atque facinora, pluribus nationibus jam tum explorata, prorsus ubique abominarentur. Quid ergo criminis in ejusmodi narratione et agendi ratione deprehendi possit, prorsus non video. Igitur ultro dato quod populus qui apud Diodoridem disputationem auditurus convenerat nihil prorsus in Manem fuisset commotus, an non S. episcopum decebat eum populum de iis omnibus admonere, quae ex Turbonis et alterius discipuli ore perspicue cognoverat? An non episcopum decebat iis omnibus uti praecautionibus atque mediis quae efficaciora validioraque arbitrabatur pro suae dioeceseos tranquillitate, suarum ovium salute, et Christianae doctrinae puritate servanda atque tuenda? Plane comminiscitur Beausobre, ejusmodi agendi rationem in crimen vertere conatus. Potissimum cum Archelaus Manem falso non incusaverit, nec irrationabili causa in eum excanduerit, falsa confingendo; sed ea dumtaxat narravit, quae (ut diximus) ex duorum Manetis discipulorum ore didicerat. 6. Jam vero SS. PP. atque scriptores summa consensione Manetis necem descripsisse, praecedentia testimonia in hujus capitis exordio adducta plenissime patefacere possunt. Beausobre tamen, suis in Archelaum et Epiphanium episcopos invectivis absolutis, adhuc nodum in scirpo quaerere studens, parum diversos laudatorum scriptorum loquendi modos et phrases animadvertens, molli brachio, censorio stylo eos vellicat, ut eos discordes esse ostendat, nec alia de causa, quia Actorum Archelai fidem elevare contendit. Primo ait Epiphanium in describenda Manetis nece, hanc novis circumstantiis adornasse, cum affirmavit Manem spinarum aculeo fuisse excoriatum, ejusque pellem paleis repletam, cui Albulpharagius Syrorum scriptor suffragari videtur. Sed hunc (ait ille) probabile satis est, ex Epiphanii lectione id didicisse et exscripsisse, cum in Graecorum lingua plurimum esset versatus. Addit Photium, qui Graecorum relationem ex Archelai Actis eductam lustravit, testimonium perhibuisse Manetis pellem aere aut vento fuisse repletam, quemadmodum follis. Postremum hoc probabilius judicat. Nam criminosorum et malefactorum pelles, qui a Persis excoriabantur, aere et non stramine replebantur, quas sic repletas conservare nitebantur, quemadmodum de Valeriano imperatore Saporis jussu post mortem excoriato legitur. Cujus conservatam pellem deinde Persae imperatorum Romanorum oratoribus, tamquam gloriosae victoriae monumentum ostendere affectabant. Caeterum si Graecorum lectionibus atque narratiunculis credendum est, parem Maneti sortem subiisse S. Bartholomaeum et monachum Studitam arbitrabimur. Perperam tandem Epiphanius (addit) Manichaeos stratos dormire atque cubare consuevisse supra paleas, aut spinas; memoriam sui patriarchae agentes, qui excoriatus fuerat spinarum acumine, ejusque pellem stramine aut paleis repletam. Sed id confinxisse Epiphanium, idem Beausobre, Augustini testimonio ductus, affirmat. Qui narrat schisma Romae Manichaeos inter exortum, quando Constantius Rom. civis, congregatis simul pluribus hujus sectae hominibus, ut Manichaica adamussim praecepta observarent, quam citissime coetus et congregatio illa in duas factiones divisa est. Nam alii hanc vivendi rationem ob nimium rigorem deseruerunt, permanentibus aliis in laudatorum mandatorum rigore atque observantia. De hoc schismate hic a Beausobre descripto, opportunius 84 ipsi verba faciemus, potissimum cum ad varios Manichaeorum gradus nostra scribendi ratio se convertet. 7. Interim autem vellem ut lector animadverteret haec omnia quae mox ex Beausobre descripsimus, de diversis nimirum praecedentium scriptorum et PP. loquendi modis et phrasibus, haudquaquam rerum veritatem et Manichaicae necis historiam infirmare aut evertere. Nam laudatorum scriptorum scopus minime fuit minutas ac tenuissimas hujus necis circumstantias describere. Nam alii fusius, strictius alii, Manem a Persis pelle exutum fuisse asseverarunt ut is videlicet suarum improbitatum poenas lueret. Etsi eorum aliquis quidpiam addere censuit, quod a praecedentibus scriptoribus fuerat praetermissum, id forte contingere potuit, vel ex vulgari et forte certa traditione a Persis accepta, vel quia eorum scripta Persarum usui ritibus et institutis magis atque magis accommodare nisi sunt. Caeterum illud unum ab omnibus summa consensione comprobatum et scripto traditum est, videlicet Manem regia sententia in eum lata fuisse pelle exutum. An vero pelle exutus adhuc in vivis existens, an ejusdem pellis detractio spinarum acuminibus aut ferreo stylo facta fuerit, ad historiae veritatem non pertinet. Cum hujusmodi circumstantiae parvi nulliusque momenti sint, nec adeo necessariae, ut scriptores qui illas addiderunt, aut praetermiserunt de mendacio aut fabulosis narrationibus arguamus. Idem prorsus nos affirmare oportet de ejus cadavere, haudquaquam sepulturae tradito, quod potius eis vicissitudinibus et in bestiarum ac volucrum cibo ac nutrimento fuit relictum. Quam agendi rationem apud Persas aliasque nationes infamiam et opprobrium minime redolere, gravissimis ductus testimoniis asseverat Beausobre. Sed fundamentum ex quo hanc conjecturam se haurire ipse auctor contendit, non tantum tamquam infirmum nutat, sed prorsus cadit. Videlicet Persas ex horruisse terram fodere, foveasque in eam facere ad defunctorum cadavera sepelienda. Idque facere non consuevisse, maximam ob venerationem, quam elementis adhibebant. Sed Persas caveas, cryptas atque speluncas habuisse, quis ignorat? Si igitur ipsis religio erat foveas in terram non fodere, quia elementis cultum quemdam et venerationem adhibebant, haud video cur non potuerint mortuorum corpora in aliis condere locis, ubi terra suos naturales sinus, foveas caveasque conservat. Quare tamquam male apposita arbitramur ea monumenta omnia, quae ex Porphyrio, Assemano, Hydae collegit, et ad calcem apposuit, cum nihil prorsus ad nostrum conferant scopum, videlicet Manetis mortui carnes bestiis atque avibus devorandas traditas et relictas fuisse. 8. Me tamen non latet tam infamem et truculentam necem, quae metu et terroribus hominum quorumcumque esse debebat, Manetis discipulorum animum nec leviter commovisse. Immo, tum facti audaciores, maximis cum laetitiae signis et superstitiosae religionis argumentis eam singulis annis venerari coeperunt, et ea de causa, solemni Domini nostri Jesu Christi Pascha abolito, aut saltem a paucis tepidissima celebritate frequentato, diem dumtaxat quo Manichaeus fuerat occisus magnis honoribus prosequebantur. Cujus quippe profani sacrilegique ritus causam olim Augustinus exaggerabat, et quasi raptus in admirationem, quando videlicet Manichaicae sectae magistros audiebat, ab eis scistabatur quae causa esset quod Pascha Domini nullis vigiliis, nullo prolixiore jejunio indicto auditoribus, nullo denique festiviore apparatu colerent, cum eorum Bema, id est diem quo Manichaeus occisus est, quinque gradibus instructo tribunali, et pretiosis linteis adornato, in promptu posito, et 85 objecto adorantibus, festivissima quadam solemnitate et maxima animi devotione honorabant. Hoc, inquam, cum quaereret Augustinus respondebatur ejus diem passionis celebrandum esse qui vere passus esset, Christum autem, qui natus non esset, neque veram, sed simulatam carnem humanis oculis ostendisset, non pertulisse, sed finxisse passionem. Ad hocce ergo falsitatis portentum S. Doctor post suam conversionem animadvertens, ingemuit, et contra ejusmodi homines exclamabat, qui cum se Christianos dici vellent, et Christum de femina natum, et humanum habuisse corpus negabant, ne passio ejus quod totius jam orbis festivissimum tempus est, celebrant, alia paschali die Bematis sacrilega solemnitate subrogata, quam veluti gratissimam, dulcissimam summoque dignam honore vehementius colere desiderabant. An vero recentiores Manichaei solemnes hos ritus adhuc servare consuescant, me omnino latet. Rogare dumtaxat possem Beausobre et Bailium qui omni nisu pro Manichaica religione decertarunt an adhuc quae a nobis ex Augustino recensita sunt usum obtineant? Horum enim responsiones nostras praesentes has elucubrationes magis magisque possent adornare. Haec tandem sunt quae de Manetis vita, moribus, gestis atque interitu ex veterum scriptis dicenda occurrunt. Nunc vero ad pleniorem rerum notitiam ad Archelaum redeamus oportet, qui Marcelli persuasione Turbonis confessionem et habitas cum Manete disputationes scripto consignavit. === CAPUT XI === Fabulosa Manichaeorum philosophiae ac theologiae figmenta, a Turbone, Manetis discipulo ad catholicam fidem converso, exsecrata, quae ab Archelao deinde, Cascharae episcopo, Marcelli persuasione una cum Manetis disputationibus scripto consignata fuerunt. Instituendi mihi publicam eam confessionem criminumque exsecrationem referre, et memoriae mandare, quam Turbo Manetis discipulus coram Archelao et caeteris in Caschara Mesopotamiae urbe fecit, protinus ad ejusdem Archelai scripta provocare, iisdemque potissimum insistere opus est. Nam cum is scripto commiserit, aut scripto committere jusserit tum ea quae ex Turbonis ore poenitentiam agentis audierat, tum ea quae audacius Manichaeus ipse in duabus disputationibus catholicis objiciebat, vix dubitandi locus supererit, nos ea lustrantes quae in Archelai libris continentur, rerum omnium veritatem non esse assecuturos. Quidquid enim in contrarium etiam hac occasione Beausobre confinxit ad horum fidem evertendam, nihil penitus nobis et veritati obesse poterit, quemadmodum luculentius suo loco explicabimus. Et primo quidem praetermissis hujus sectae praecipuis fundamentalibusque erroribus, quos in praecedentibus jam annotavimus, quosque omnium primos Turbo sua publica confessione exsecratus est, reliqua alia impia, futilia, sacrilega et fabulosa commenta describere aggredimur. 1. Has igitur inter fabulas illae principalem habent locum, quas de prima hominum productione, horumque casu et reparatione Manichaei confingunt. Cum videlicet asseverant duos illos aeternos, sibique coexistentes, et ad invicem repugnantes, lucis ac tenebrarum deos, maximum inter se bellum committentes, singulos humanas portiones condidisse. Qua in productione cum tenebrarum auctor suos fines ad lucem praestandam progrederetur, bonus lucis parens produxit ex virtute animam, quae dicitur mater vitae; qua primo ornato homine, et quatuor elementis 86 veluti induto, deorsum adversus tenebras pugnaret. Sed cum tenebrarum principes, quasi ad pugnam provocati, homini restitissent, maximam vim ei intulerunt, et de illius comederunt armatura, quod est anima. In tali ergo tantoque discrimine primo homine constituto, primam pariter ruinam lapsum atque exitium passum esse fabulantur. Cujus quippe primi hominis animi corporisque afflictiones, aegritudines, aerumnas, non ab inobedientiae et gulae criminibus esse exortas affirmabant, sed a tenebris ipsis, quibus vehementer afflictus opprimebatur. Haec omnia autem, antequam coelum, terra, luminaria, firmamentum, spherae, conderentur, homini contigisse aiunt. Quare priusquam primus homo in orbem prodiret, tenebrarum chaos vivens jam inhabitabat, et luminum patrem exorans, tum benigne et clementer et exauditus est; cum videlicet immissa in eo altera virtute, quae ex divina substantia processerat, quae dicitur spiritus vivens, et descendens, dejecto afflictoque homini dexteram porrexit, ut eum e tenebris quibus periclitatus fuerat educeret. Quod impietatis mysterium necdum animo retinebant, sed externis etiam ritibus et caeremoniis ipsi Manichaei palam profitebantur. Cum videlicet sibi invicem occurrentes, etiam dexteras sibi dabant, ut, nimirum, eo signo certissime indicarent se e tenebrarum sinu et ergastulis evasisse. 2. Sed non minus insana et insulsa erant quae de ipsius mundi conditione philosophabantur. Nam viventem spiritum, mundi conditorem, tribus aliis virtutibus indutum, quas haud nominant, descendisse confingunt, ut educeret principes Jesu in firmamentum exiens, quod est corpus ejus sphera. Animatum itaque firmamentum esse censebant, sicuti et luminaria quae firmamentum circuire conspicimus. Quorum vitalibus motibus, tantam vim inesse volebant, ut hominum voluntates, quae iisdem subesse debent, cum liberi arbitrii laesione et exitio ad agendum compellerentur. Ridicula praeterea ridiculis addebant. Cum de terrae creatione, statu et motu ratiocinabantur, iterum eam productam asseverantes, quam in orbis medio divina sustentari virtute minime credebant, sed humeris cujusdam simulati omophori portari, qui cum eam portans laboraverit intremiscit. Et haec (aiunt) est causa terraemotus praeter constitutum tempus. Omnino ludicra profecto atque blasphema ea sunt quae de hisce terrae motibus comminiscebantur, quos causam fuisse affirmabant cur benedictus Pater de sinibus in cor terrae et interiores hujus partes Filium suum pareret. Tum materiam, seu tellurem ex sese plantas et germina produxisse aiebant. Quae cum furatae essent a quibusdam principibus, tunc aeternus Pater convocavit omnes principes primarios, et sumpsit iis singulas virtutes, et fecit hominem hunc, secundum speciem primi hominis illius, et vexit animam in eum. Quid vero primariorum principum nominibus intellexerint Manichaei, minime ex ea Turbonis confessione indicatum est. Illud unum dumtaxat perspicue ex praecedentibus verbis conjicitur, duas humani generis soboles propugnasse, quarum prior cum Adamiticam praecesserit, viam forte illam ineptam et deterrimam iis aperuit qui novissimis temporibus perniciosam erroneamque Praeadamitarum opinionem propugnarunt. 3. Sed et alteram causam cur benedictus Pater Filium miserit in mundum, ex novissima hujus hominis sobole repetere conantur. Non ea ratione quidem qua Incarnationis mysterium praedefinitum esse Scripturae testantur. Sed aiebant ad eam dilecti Filii sui missionem Patrem adductum fuisse ab aerumnis et afflictionibus quas hujus hominis anima patiebatur in corpore. Hac enim de causa, et propter omophorum Patrem Filium suum 87 misisse, Manichaei docebant. Cujus quippe Filii in orbem adventum, non in vera et passibili assumpta carne, sed in simulata dumtaxat et apparenti hominis specie contigisse, fabulabantur. Ut videlicet aliorum oculis homo appareret, qui re ipsa homo non erat; quamvis ex femina natus ab hominibus putaretur. Si quis vero hujus missionis et adventus finem exquireret, minime hominis salutem spectasse inficiabantur, nec vero aliae ruinae aut lapsui hominem fuisse subjectum arbitrabantur quam illi qui ex carnis corporisque vinculis oriebatur. Ad quae mala omnia evertenda propulsandaque, machinam quamdam concinnatam ad salutem animarum tunc confectam fuisse affirmabant, qua rota una efformata, duodecim habente urceos, quibus viventium animae hauriebantur, ut in solis conspectu adductae, hujus radiis purgarentur, et purgatae luminari inferiori, lunae videlicet, traderentur. Sed in duorum illorum luminarium cursu et motu describendis, quot qualiaque figmenta non excogitabant? Confingebant enim solem atque lunam duas esse naves, seu translatorias cymbas coelorum orbem discurrentes, ea ratione servata, videlicet, ut luna primum hominum animabus onerata, eas ad subsolanam regionem transmitteret; ubi animae sursum deorsumque per quosdam urceos adductae atque reductae, naves illae onerarentur et exonerarentur, quoadusque ipsae animae a corporalibus afflictionibus quibus premuntur se subripere possent. De substantia boni Patris omnem animam, atque omne animal quod movetur partem trahere confirmabant, addentes quod luna, cum onus quod gerit animarum saeculis tradiderit Patris, permanent illa (animantia videlicet) in columna gloriae, quod vocatur vir perfectus. Hic autem vir (subdebant) est columna lucis, quae repleta est animarum mundarum, et haec est causa salutis animarum. Morti praeterea obnoxias esse quorumdam animas, certo sibi persuadebant; sed de harum interitus causa quam inepte, quam stolide fabulabantur! Confingebant enim virginem quamdam decoram et exornatam, valdeque elegantem, quae furto appetiit principes qui sunt in firmamento a vivente spiritu educti et crucifixi. Quo sane in delirio affirmando antiquorum Graecorum gentilium opinioni eos adhaesisse sequentia Turbonis verba perspicue patefaciunt. Cum eam anonymam virginem ( Venerem videlicet) masculis tamquam feminam decoram apparere; feminis vero veluti speciosum et concupiscibilem adolescentem se exhibere docebant. A cujus quippe speciei decore et ornatus elegantia firmamenti principes capti, ita libidinum amore in eam exarserunt, ut istis post eam currentibus, illico ex illorum oculis se subripuerit. Sed tunc princeps ille magnus producit nebulas ex semetipso ut obscuret in ira sua universum mundum. Qui cum tribulatus fuerit plurimum, sicut homo sudat post laborem, ita et hic princeps sudat ei ex tribulatione sua. Haec autem ad Jovem omnium planetarum principem referre voluisse, ex ethnicorum scriptis licet conjectari. Sed ad easdem malas vicissitudines subeundas, messium principem quandoque cogi asseverant. Qui tamen cum se ab illa deceptum virgine experitur, tanta incenditur ira et inflammatur, ut super terram famem effundat, hominesque ipsos morte afficiat. Hinc enim duos mundos, utrumque 88 ab hominibus inhabitatum exstare docebant. Inferiorem hunc visibilem et aspectabilem, ea ratione superiori subjectum, ut omnes homines qui sunt deorsum radices sursum habeant colligatas. Quare iterum de eadem virgine fabulabantur, ita disserentes. Cum ergo princeps messium a virgine fuerit deceptus, tunc incipiet excidere radices hominum; et cum excisae fuerint radices eorum, efficitur pestilentia, et ita moriuntur. Quod si superiores partes radicis validius concusserit, fit terraemotus, et insequitur omofori concussio. Mortem similiter ab his malis derivari credebant; nullum prorsus corporum inter animorumque aerumnas et interitum discrimen admittentes. 3. Post haec autem ipse Turbo, qui omnia Manichaeorum fabulosa arcanae philosophiae principia pandere et exsecrare statuerat, eidem episcopo Archelao Marcello caeterisque, coram quibus se sistere jubebatur, quid de animarum transmigratione cum Epicureorum schola Manichaei docerent palam explicavit. Idcirco ista subjecit. Dicam autem vobis quomodo et animae in alia quoque corpora transferuntur. In praesenti autem corpore quod nunc spiritus primo inhabitat, parum aliquid ex anima purgatur. Transfunditur deinde in canem, aut in camelum, aut in alterius animalis corpus. Si vero anima, quae praesentis corporis ergastulis clauditur homicidium admisit, jam in elephantorum corpora transfunditur, si messem secuit, in muros. Quarum vicissitudinum, seu transmigrationum seriem latius explicabant, per omnia rerum genera discurrentes, ita ut, facto gradu a brutis ad plantas, ad olera, ad germina et ad res ipsas inanimes, humanum spiritum in quamlibet infundi et transmutari posse profitebantur. Quae omnia cum nobiscum reputaremus, nostram admirationem ejusmodi Manichaeorum tantopere inter se repugnantia principia excitarunt, ut ne vix quidem arbitrari possemus, cuicumque etiam ignaro, sed sanae mentis homini falsitatem non suboluisse. Cujusmodi potissimum illa sunt quae de animae nominibus et proprietatibus affirmarunt. Cum videlicet sequentia ista attributa et proprietates animae convenire docebant, Mens, nimirum, sensus prudentia, intellectus atque cogitatio. Quibus quidem omnibus, magis contrarias et alienas esse novimus, vel brutorum naturas, vel vegetabilium proprietates, vel insensibilium rerum substantias, quam lucem a tenebris, coelum a terra, et astra ab elementis distare intelligamus. Cum igitur has inter posterioris ordinis res nullam prorsus concordiam nullumve societatis vinculum haberi posse Manichaei ipsi contenderent; quid, quaeso, tam inepte et tam stolide effutiendo ratiocinabantur, cogitantium substantias transfundi in fenum, aut in phasellum, aut in hordeum, aut in spicas, aut in olera, ut et ipsi messores desecentur et demetantur? Simili ratione quoque de comedentibus panem, aut de occidentibus pullum disserebant, dicentes: et qui manducat panem, necesse est et ipse veluti panis manducetur. Quod si occiderit pullum et ipse pullus erit. Sed et de animabus eorum qui hic in terris divitiis abundant, eam fuisse conditam legem confingebant, ut exeuntibus e praesenti corporali vita, illae adhuc in pauperum corpora rejicerentur, coactae primum ad omnes mendicitatis labores et angustias subeundas, post quas deinde aeternis poenis cruciandae tradantur. Nec enim ejusmodi solis figmentis in quaestione de animarum transmigrationibus haerebant: sed cum ultro darent corpus atque materiam omnium aspectabilium sensibiliumque rerum esse principium, idcirco veluti necessarium esse inferebant ut qui plantaverit Perseam, necesse esse eum transire per multa tempora, usquequo Persea illa quam plantaverit concidat. Atque similia de domorum aedificationibus, vel de iis qui se abluebant aquis effutiebant. Qui aedificaverit sibi domum dispergitur per omnia corpora, si quis laverit se in aqua, animam suam vulnerat. Quod quidem postremum delirium argumento 89 est Manichaeos non tantum quascumque civiles profanasque aquae naturalis ablutiones exhorruisse, sed eam quoque quam ad hominum regenerationem Christus Dominus instituerat. Haec itaque et non alia absimilia nobis patefaciunt Manichaicae sectae homines omnem in hac mortali vita ornatum cultumque despexisse atque damnasse. Nimisque propterea sollicitos fuisse et delectatos in paupertate et inopia, sordium squalore et immunditia, quae omnia sub ficta pietatis et religionis larva extrinsecus sacrilege simulare nitebantur. Quid enim aliud indicat studium illud quo aliorum substantiis enutriri aliorumque sudoribus sustentari quaerebant? Quid aliud produnt cupiditates quibus maxime aestuabant, ut qui in hac secta electi dicebantur optimis alerentur cibis, sibi ex aliorum largitate et oblationibus comparatis? Manichaei enim ad latiorem suo quaestui viam aperiendam, atque ut alios excitarent quo suis necessitatibus prospicerent et misericorditer indulgerent, frequentius gehennae poenas aliasque graves, (ut puto) arcanas aerumnas iisdem comminabantur, dicentes: Et qui non praestiterit electis alimenta, poenis subdit gehennae, et transformatur in catechumenorum corpora usquequo faciat misericordias multas. Quare auditores talibus deterriti comminationibus, si quid optimum est in escis, illud offerebant illis electis. Electi vero non prius aliorum cibis vescebantur quam superstitiosa isthac uterentur oratione, quam Archelaus episcopus ex Turbonis confessione hisce verbis descripsit: Et cum voluerint manducare panem, orant primo ista dicentes ad panem: Neque ego te messui, neque mollivi, neque trituravi, nec in clibanum te misi. Alius te fecit et detulit te mihi. Ego innocenter te manduco. Postquam secreto autem et intra semetipsum, nemine audiente, Manichaeus haec proferebat, ad eum conversus qui ciborum oblationes detulerat, cum isto sequenti responso grates ei rependere simulabat: Oravi pro te. Et cum opus facere illicitum prorsus arbitraretur, ille qui aliorum pane et cibis vescebatur, in superstitiosae suae sectae testimonium addebat: Si quis messuerit demetetur. Ita si quis frumentum in mola miserit, etiam ipse mittetur in mola. Si quis consperserit, conspergetur. Ita si quis panem coxerit, excoquetur. Haec ergo, atque ejusmodi alia mala iis imprecabantur, qui misericordiam cum eis agebant, et a quibus cibos seu alimenta accipiebant: quae immanis agendi ratio et eorum animi improbitatem nimiamque naturae saevitiem patefaciunt. 4. Jam vero omnia fabulosa figmenta de plurium mundorum essentia, quae superius leviter attigimus, Turbo ipse coram Archelao luculentius ita explicare pergit. Et iterum dicunt esse alios praeter hunc quem videmus mundum, quibus hujus luminaria cum hic occiderint oboriuntur. Et nova quasi deliria excogitantes, universi structuram, terrae aerisque proprietates noscere negligebant, quamvis plus aequo et matheseos et astrologiae studiis operam dare ostentarent. Terram ab ambulantibus laedi volebant. Aerem similiter ab iis qui manus in altum levabant; quia aer est anima hominum, et animalium, et volatilium, et piscium, et reptantium paradisum esse (qui mundus appellatur) credebant. Cujus arbores sunt omnes concupiscentiae et caeterae seductiones corrumpentes cogitationes hominum. In quo dogmate propugnando, forte Joannis verbis ex priori Epistola depromptis abutebantur. Ea videlicet pravis ejusmodi allegoriis explicantes. Peculiarem deinde quamdam arborem in hoc paradiso consitam fuisse, ex qua bonum cognoscitur, jam et ipsi credebant; sed praecedentes secuti allegorias, ibi Jesum, et ejus scientiam, quae est in mundo, designari aiebant, quam qui acceperit, discernit bonum a malo. Quare Turbo subjiciebat: Cum mundus Dei non sit, se ex Patre materiae, eumque omnia in eo contenta exterminari oportet. Sed si anima e mundo exierit, nec veritatem cognoverit, Daemonibus tradetur, ut eam doment in gehenna ignis. Et postquam correpta fuerit transfundetur in 90 alia corpora, ut dometur, et ita injicitur in illum magnum ignem, usque ad consummationem. 5. Postquam autem haec et similia alia ex sui praeceptoris doctrina Turbo pari exsecratione narrasset, quale judicium aut opinionem de antiquis prophetis fecerint, vel Manichaei habuerint, explicare aggressus fuit. Nec enim vera umquam vaticinatos fuisse credebant, quos ab impietatis falsitatisque spiritu et a nequissimo tenebrarum principe institutos atque seductos arbitrabantur. Propterea, excaecata (aiebant) eorum mente a mendacii patre, falsa semper praenuntiarunt in exitium eorum qui istorum prophetiis fidem adhibuere. Hinc subdebat: Et si quis sequitur verba eorum, morietur in saecula, devinctus intra massam, quoniam non didicit scientiam Paracleti. Hac de causa enim, ipse Manes suis electis solis, qui non sunt amplius quam septem numero, praecepit ut cum desierint manducantes orarent, et mitterent super caput oleum exorcizatum, invocatis nominibus plurimis in confirmationem fidei. Quid autem esset istud exorcizatum oleum quo profano illo superstitiosoque ritu caput inungebant, quaenam praeterea nomina ab ipsis orantibus invocarentur, Turbo ipse prorsus reticuit, quia illa ignorabat. Nam Manes ipse et principes pseudoapostoli ejus, qui alta sapere se semper jactabant, arcanis quibusdam mysteriis suam impietatem involvere annitebantur, ne denudata tot sacrilegiorum nequissimorum ignominia, diabolicae religionis turpitudo nosceretur. Ea exscribere tandem horret animus quae de Moyse, prophetis et sacerdotibus antiquis affirmabant. Cum, videlicet, non alium quam tenebrarum principem hos prophetas fuisse allocutum contenderent; et idcirco nullum prorsus Judaeos inter et Christianos atque gentiles discrimen dandum esse, cum unus et idem Deus passionibus concupiscentiisque obnoxius ab iis omnibus coleretur. Hos ergo Deus ille in suis concupiscentiis seducit, quia non est Deus veritatis. Et propter hoc quicumque in illum Deum sperant . . . cum ipso habent vinculis tradi, quia non speraverunt in Deum veritatis. Ille enim secundum concupiscentias suas locutus est cum eis. Haec, inquam, in Deum optimum maximum maledicta referre et exscribere nos pudet, nostraque sancta horret religio. Praesertim cum ex eodem Turbone edoceamur magnum illum et honorabilem Dominum Sabaoth, cujus nomen coelorum angeli adorant, orbis terrarum creaturae cum timore venerantur, et inferorum gentes contremiscunt, cujus natura summa bonitas, et virtus omnipotentia est, impeterent ipsi tam audacter et contemnerent, dicentes naturam habere hominis, et patrem esse concupiscentiae. Et propterea simpliciores adorant concupiscentiam, deum eam putantes. Hunc ergo Deum, quem malitiae et peccati auctorem esse contendunt, cum Judaeis, Christianis atque gentilibus eum adorantibus vinculis esse tradendum, ex Scythiano, hujus sectae seniore principe, asseverabant. Quae quidem omnia non nisi a stolidis flagitiosisque hominibus poterant excogitari. 6. Sunt tamen duo adhuc praecipua Manichaeorum figmenta, quae in medium adducere oportet, antequam ad eorum describendam propagationem progrediamur. Alterum ad Adami atque Evae emolitionem, alterum autem ad hujusce aspectabilis mundi exitium et finem referri debet. Ad primum ergo quod attinet, Manichaei iis Geneseos verbis abutebantur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, quibus et haec alia addebant, et secundum eam quam videmus formam. Hic principem suos alloquentem collegas principes inducebant, quasi diceret: Venite, date mihi de lumine quod accepimus, et faciamus secundum nostram, qua principes sumus, formam, et secundum eam quam videmus, quod est primus homo. Quot ergo qualiave deliria isthaec verba contineant, quis porro non intelligit; et illa quidem summo Deo injuriosa, nullum prorsus 91 collegam sibi aequalem admittenti, quique a nullo extra se alio, nec lumen, nec attributum, nec quidquam aliud accipere potest; qui nullam in se externam et visibilem formam habet, secundum quam creaturas condiderit; qui tandem Adamum ipsum, non secundum alterius primi hominis formam, sed ad solam sui imaginem et similitudinem ex nihilo creavit? Adhuc itaque naturae lumine repugnante, plures deos aequales, visibilem corporeamque gestantes formam confingebant, qui hominem creaverunt, qui Evam quoque similiter fecerunt, dantes ei de concupiscentia sua ad decipiendum Adam. Nihil turpius profecto, aut hisce maledictis nihil scelestius, quibus primorum parentum conditorem audacius figunt. An mali et concupiscentiae auctor is esse poterat, quem cum mundo nec habere partem, nec super mala quae in eo contingunt gaudere posse, ipsi Manichaei affirmabant? An non deliramenta loquebantur? Scythianus vero tandem, qui hujus sectae princeps auctor fuit, suis in scriptis, de hujus aspectabilis mundi fine et exitio verba faciens, haec habet: Cum manifestam fecerit ejus imaginem, tunc ipse omophorus extra se terram derelinquit et ita dimittitur magnus ille ignis qui consumat universum in quem omnes peccatorum animae aeterne cruciabuntur. Tunc autem (addebant) haec omnia evenient, apparente Jesu in modica navi, cum vitae matre et duodecim gubernatoribus; secum etiam habentes lucis virginem, et tertium quemdam seniorem, cujus nomen Turbo ipse haudquaquam indicavit. Cum autem magnus ille spiritus vivens, in sua navi existens apparebit, fiet murus ignis illius magni, murus venti, et aeris, atque aquae interioris. Omnia autem in luna habitabunt usquequo totum mundum ignis absumat. Et post haec restitutio erit duorum luminarium, et principes habitabunt in inferioribus. Hisce ergo commentis ea omnia vaticinia quae de Mundi exitio, de novissimo judicii die, de judicis majestate, sacrae litterae docent et praedicant, scelestissime corrumpebant, ut, labefactata Christi religione, homines a veritate prorsus recederent, et ad fabulosa et insana addiscenda figmenta converterentur. Quare Turbo fidelem suam confessionem, hujusque doctrinae diabolicae exsecrationem, hisce verbis claudit: Haec est omnis doctrina, quam tradidit Manes tribus discipulis suis, et jussit eos in tres mundi plagas proficisci. 7. Ut ergo Manichaeorum principes auctores, suis in philosophiae ac theologiae studiis impie aeque ac inepte deliraverint, jam ex Turbonis confessione, ab Archelao Cascharae episcopo scriptis consignata, aut consignari imperante, sufficientissime arbitror patefactum. Sed in horum figmentis impietatibusque recensendis nos plurimum laboris subire oportuit. Cum ejusmodi Archelai disputatio, etiam prout Zacagnii studio typis commissa, multis verborum anfractibus, barbaris inusitatisque vocibus, ex Persica, Syriaca ac Mesopotamiae lingua derivata, referta sit, et tot tamque gravibus mendis scateat, quae vel a variorum interpretum oscitantia, vel amanuensium indiligentia in eam irrepserunt. Nihil tamen falsi in se continet illa Turbonis exsecratio; nihil habet quod dubiae sit fidei, nisi quasdam duras et parum scholarum usui phrases accommodatas, Archelao tamen coaevas; cum tunc nondum exortae fuerint haereses illae quae sequentibus saeculis Ecclesiae in conciliis rejectae, magis perfectam atque propriam loquendi methodum et ipsis PP. et theologis quoque religiose 92 sequendam praestiterunt. Suffragatur Augustinus, qui in suis Operibus hinc illincque ejusmodi nugas et Manichaeorum fabulas refert, quas sanctus ille doctor non tantum ut praecavendas omnibus prodit, verum etiam ut nimium religionis veritati noxias impetit atque subvertit. Quare minime suspicari licet ejusmodi Archelai opus et caetera quae ad Diodori seu Tryphonis pertinent disputationes haud esse genuina, ut veteres omnes testati sunt; et abundantius ipsi probare reservamus, catalogum eorum descripturi qui de Turbonis confessione sermonem habuerunt. === CAPUT XII === De emortuali Manetis anno. Variae de eo opiniones, pro quibus conciliandis nonnulla momenta afferuntur. Beausobrianus scopus in quaestione de qua agimus explicatur. 1. Emortualem Manetis annum vix definire possumus, nisi quibusdam certis conjecturis insistamus. Quarum aliae ad illud tempus pertinent quo ipse haereticus primo cum Archelao episcopo, deinde cum Diodoro presbytero, duas illas voluit habere congressiones, in quibus de falsae suae sectae principiis atque dogmatibus disputavit; aliae vero desumi debent ex iis quae in secundo hujus operis capite descripsimus, in quo contra Paschasium Quesnellum quaestionem habuimus de tempore quo Manichaica haeresis mundo damnanda innotuit, quando videlicet scelestissimus homo prava sua dogmata in orbem spargere coepit. Ibi namque magni pontificis Leonis testimonio potissimum insistentes, quo affirmavit Manetem damnandum innotuisse eo tempore quo Probus et Paulinus consulatum agebant, cum octava jam persecutio in Christianos desaeviret, satis clare patefactum est. Hos autem consulatum gessisse post Aureliani imperatoris necem, gravissimis adducti momentis ex antiquorum recentiorumque tabulis, chronicis atque catalogis, probavimus, illudque in Christi annum ducentesimum septuagesimum septimum rejiciendum esse determinavimus, iis videlicet scriptoribus suffragantibus, quos ad calcem annotavimus. An vero is annus fuerit emortualis Manetis, nullibi Archelai Acta innuunt. Quinimmo horum scriptor a Beausobre tamquam indiligens postulatur, quod sub uno eodemque Persarum rege totam Manichaicam tragoediam contigisse affirmare videatur, cum id prorsus impossibile debeat arbitrari. Clarissimus tamen Alexander Zacagnius, qui nec cursim nec oscitanter hocce argumentum ad examen revocavit, aliter ratiocinatus est. Is ergo imprimis S. Leonis Magni testimonio superius laudato insistit, Manichaicam haeresim orbi damnandam innotuisse probans quando Probus atque Paulinus consulatum agebant. Quare (subjicit idem doctus scriptor Zacagnius) necessario dici debet Archelai cum Manete disputationem, per quam universo Manetis error innotuit, accidisse intra Julium atque Decembrem anni Christianae aeris 277. Hinc censuit benigne esse interpretanda Archelai verba, quae in capitulo 27 disputationis legenda occurrunt, cum videlicet coram judicibus, qui disputationi aderant, volens Manetem perstringere, eum urget non esse Paracletum a Christo promissum; alias diu contra suas divinas promissiones factas, testamento, passione et morte confirmatas, orphanos sine rectore, duce et magistro, suos apostolos 93 atque discipulos reliquisset, si Spiritus ille veritatis, qui omnia docere debebat, post trecentos fere annos venisset, et quasi Ecclesiae haeredem se esse confirmasset. Archelaum igitur non ad exaggerandam Manetis stoliditatem (ut vult Zacagnius) in haec verba erupisse credendum est, sed cum verborum proprietate locutum fuisse arbitramur. Nam quamvis rotundum numerum trecentos annos posuerit, tamen modificatione quadam usus est, adhibito et interposito adverbio fere, ad innuendum videlicet tertium Ecclesiae saeculum tum ad exitum vergere et decurrere, cum laudata disputatio habebatur. Sed Archelaus ipse hac in re interprete aut excusatione haud indigebat. Nam in illius argumenti progressione, ut magis magisque Manetem urgeret, provocat ad ea signa quibus universo orbi Spiritus sancti adventum oportuit patefacere; et quamvis, aut amanuensis lapsu, aut interpretis oscitantia, de hoc annorum numero agens, quasi a priori supputandi ratione abscedat, quando videlicet usurpans illam Christi Domini promissionem, qua testatum est non multo post se missurum esse Paraclitum, qui apostolorum et discipulorum luctum et lacrymas abstergeret, quibus invenitur post trecentos et eo amplius annos misisse hunc qui ipse sibi testimonium perhibet. At quis non videt aut errorem irrepsisse, aut Archelaum aliam supputandi rationem fuisse secutum? Non enim ibidem facit mentionem Christianae aerae, sed annorum dumtaxat qui a Tiberii Caesaris imperio ad Probum ipsum decurrerant, ea ductus persuasione, ut Manetem magis atque magis ex Christi Domini promissionibus urgeret atque perstringeret. A Tiberii quippe morte ad Probi imperium usque, nonnisi bis centum quadraginta uno minus anni fluxorunt, ut ex tabulis Petavianis liquido innotescere potest. Quare minime mihi persuadere possum Archelaum aestu disputationis actum, tam graviter lapsum fuisse, potissimum cum eum Romani imperii res latere haud possent; quia tum jam Romani Orientis partibus et Mesopotamiae dominabantur, ut omnibus exploratum est. Quod autem Archelaus ibidem, non de Christianae aerae exordio a Salvatoris Nativitate desumendo, sed ab hujus morte, quae contigit Tiberio Romanis atque Judaeis imperante, disseruerit, illius agendi scopus apprime manifestat. Quid enim toto laudato illo capite probare nitebatur, quam Manetem falso sibi Spiritus sancti nomen assumpsisse, hujus virtutem, potestatem atque dona sacrilege sibi convenire confinxisse? Quare, ut felicius sua disputatione id praestaret, provocat primo ad eas certas Christi Domini promissiones, quibus apud Joannem dixerat se quantocitius ad Patrem regressurum, ut suis discipulis locum pararet, Patremque rogaturum ut daret alium Paracletum, qui in Ecclesia maneat in aeternum. Quem Paraclitum deinde vocat Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec scit eum; vos autem cognoscetis, quia apud vos manebit, et erit in vobis. Tandem ad dictorum veritatem magis confirmandam, subjecit: Non relinquam vos orphanos; veniam ad vos. Hanc ergo promissionem suis apostolis et discipulis, quos alloquebatur, Christum fecisse, vix in dubium revocari potest. Qui sane et illum Spiritum accepturi erant, non post multos dies, ut essent veri atque sinceri testes in omni terra praedicationis, passionis, mortis atque resurrectionis ejusdem. Sed ejusmodi promissiones Christum fecisse Tiberio imperante pridie quam pateretur, et Paschate cum suis discipulis celebrato, quando, jam peracto ultimo suae voluntatis testamento, Judaei consilio decreverant horribilem cruentamque necem eidem inferre, quis ignorare potest? 2. Ut ergo implerentur, tantum temporis decurrere non potuit, quantum a Tiberii imperio ad Probum imperatorem decurrisse compertum est. 94 Annos enim bis centum et quadraginta inter utriusque imperium consumptos esse, ex Romanorum consulum et imperatorum tabulis sine ulla haesitatione intelligimus. Ad quod quidem temporis intervallum, cum Archelaus animadvertisset Manichaeum tamquam furem et latronem abjiciendum expellendumque esse demonstrat; cum is non deferret signa et divinarum promissionum exempla, quibus ostenderet se esse Paracletum, qui a Jesu praefiguratus est, in quo mendacem ignorans fortasse afferet Jesum, qui enim dixerat se non multo post missurum esse Paraclitum (ait) invenitur post trecentos et amplius annos misisse hunc, sicut ipse testimonium perhibet. Tanta ergo temporis prolatio irritas prorsus divinas reddidisset pollicitationes, ut Archelaus asseverat. Et partes eorum assumens, quos in extremo judicii die Christus Dominus judicaturus veniet, quasi in scenam loquentes adducit, quotquot a Tiberii imperio ad Probum usque ex hac luce migrarunt, et ita Manetem compellans ratiocinatur. Quid dicent Jesu in die judicii illi qui jam vita excesserunt ex illo tempore usque nunc? Nonne haec allegabut, Noli nos cruciare, si opera tua non fecimus; cur enim cum promiseris sub Tiberio Caesare missurum te esse Paraclitum, qui argueret nos de peccato et justitia, sub Probo demum misisti; orphanos dereliquisti, cum ipse dixeris, non derelinquam vos orphanos, cum ipse dixeris te mox ire missurum Paraclitum. Disputationis ergo hujus tempus ab Archelao definitum fuisse, quis ibit inficias? Si enim tum Probum habenas imperii tenere asseverat, jam praesentem cum Manichaeo congressionem ad Christi annum 277 rejiciendam esse evidentissime significavit, si Petavii supputationibus fidem adhibeamus; vel in annum 282, si clarissimi Pagii testimonio et rationibus insistamus. 3. Jam vero apprime intelligo omnia quae hactenus scripta sunt minime ab errore et oscitantia Archelaum purgare, quamvis perspicue indicaverit suas cum Manete disputationes contigisse quando jam Probus Romano imperio dominabatur. Porro annis sex Probus regnavit, cum sceptrum accepisset anno superius laudato 277, in eoque permansisset ad annum 282, et in hunc Pagius laudatas disputationes et Manichaicam necem rejiciat, quam tamen Beausobre antevertit, arbitratus potius contigisse illius imperii anno primo. Quam controversiam nunc definire praesentis otii haud esse potest. Caeterum nobis persuasum est verba illa quae in Archelai Actis offendimus, videlicet, post trecentos et eo amplius annos misisse hunc, errore interpretis, vel amanuensis supinitate in illam Archelai disputationem irrepsisse, cum potius legendum sit: post ducentos et eo amplius annos. Etenim Tiberius vita functus est, anno 37, atque ab hujus obitu ad Probi imperium, anni ducenti triginta novem intercesserunt. Verumtamen de hac re satis disputasse arbitramur. Potissimum cum nostrae huic conjecturae robur adjiciant illa alia praecedentia Archelai verba, quibus perspicue indicavit nondum trecentos integros annos decurrisse. Itaque vel dicendum foret Archelaum in eodem disputationis capite non satis sibi constitisse, quod probabilitate caret; vel anachronismi errorem in interpretem aut in amanuenses fore rejiciendum. Jam vero ad alia nos gradum facere oportet, ut caetera persequamur quae ad Manetis internecionem pertinere judicamus. 4. Et primo quidem Persarum regum series atque catalogus consulenda sunt, ut videlicet intelligamus an ea omnia quae de Manichaica tragoedia in superioribus scripsimus, sub uno eodemque rege contigerint; quemadmodum indicasse Archelaum, vel auctorem disputationis quae sub Archelai nomine circumfertur, Beausobre affirmavit, eum veluti indiligentem censorio stylo condemnando. Quod igitur ad catalogos regum Persarum 95 mediae aetatis spectat, certum est quod, Parthorum regum stirpe exstincta, eorumque imperio abolito, Christi anno 226, tum Persis dominari coepisse Artaxarem, seu, ut notat Petavius, Artaxerum, qui cum quindecim annis regni habenas tenuisset, eum excepit Sapores hujus nominis primus, qui diuturniori principatu fruens, ingentibus jacturis etiam Romanos affecit, ut Agathias affirmavit. Hisce dictis non refragatur Beausobre, qui, cl. Pagii criticen secutus, Saporis regnum protrahit ad annum 271 usque, vel ad initium subsequentis anni 272. At Beausobre laudatus, novo de Manichaica historia systemate excogitato, non tantum Edessenorum Chronico adhaerens, sibi persuadet ejus natalem diem in annum 240 contigisse; sed ex silentio Orientalium scriptorum, servili conditioni Manem alligatum fuisse negat, arbitratus originem duxisse ex magorum stirpe, patremque hominem magum habuisse, qui quondam episcopatum assecutus est, et Manes appellabatur. Brevi, tempora multa consummasse Manem filium comminiscitur scribendo; hunc in Graecorum lectione versatum, mathesi musicaeque, astronomiae, geographiae, astrologiae, medicinae, picturae, operam dedisse, et in pingendi arte maxime excelluisse, quemadmodum et in sacrarum Scripturarum intelligentia vel interpretatione. In haeresim deinde lapsum esse Manem asseverat. Qui propterea excommunicatione ab Ecclesia excisus, laudati Saporis Persarum regis favorem benevolentiamque assecutus est, et inter aulicos commoratus, jubetur regem comitari cum is adversus Romanos praelia instruebat; ea persuasione ratus, quod sibi et suis militibus mederi posset. 5. Quo autem anno ad medici praestantissimum munus exercendum a Sapore fuerit assumptus, non retulit. At conjici potest ex eo tempore quo Sapores, exercituum copias ducens, vim clademque Romanis inferebat. Id potissimum contigisse Valeriani imperatoris tempore, rerum Romanorum memoriae produnt. Valerianus quippe, dolo Macriani ducis, innocentis Christianorum sanguinis effusi atroces poenas Deo vindice persoluturus, a Persarum rege Sapore captus, et in Perisdem adductus; longo tempore ludibrio habitus, tandem jussu regis excoriatus, scelerum suorum luit poenas. At cum ejusmodi praelia contigissent post annum 254, et Valerianus poenis exhaustus hominem exuerit septimo imperii ipsius anno, haud video qua ratione, qua scientiarum cognitione, qua denique medicae artis peritia, Manes potuerit tum esse instructus; ut propter omnium ferme scientiarum cultum Saporis cordi gratus valde fuerit, ut etiam tamquam medicus optimus et nobilissimus adhiberetur. Id autem fieri potuisse nemo, nisi bardus et plumbeus, sibi poterit persuadere. Nam, Beausobre auctore, natalis Manetis in annum 241 rejiciendus est. Sapores vero clades in Romanos inferre coepit anno 245, juxta Baronium; Valeriani servitus et proditio contigit circa annum 256; hujus interitus in annum 260. Cum igitur Valerianus improbitatum solvit poenas, Manes vix decimum nonum aetatis suae annum attingebat, et quando Sapores contra Romanos copias suas et exercitum ducebat, adhuc infans et tenellus esse poterat; cum praedicta Valeriani proditio et servitus ad decimum quintum aut sextum decimum ejus aetatis annum referenda sit; quae supputandi ratio apprime probat non potuisse tum Manem optimi et nobilissimi medici artem apud Saporem exercere. Non minus fabulosa videntur quae narrat idem Beausobre 96 de Manetis ordine vel sacerdotio, de omnium sacrarum Scripturarum intelligentia et interpretatione, ob quas in haeresim lapsus, et catholica communione privatus, se in Saporis aulam recipere potuerit, ea benevolentiae praesidia sibi comparando quae idem auctor in superioribus recensuit. Aeque fabulosa censeri debent quae de hujus ministeriis et parochiali munere, quaeque de habitis contra Judaeos et magos atque gentiles pro catholica religione disputationibus, antequam ab Ecclesia excideret, quae noster criticus ibidem sine auctore fide digno comminiscitur. Quid enim? Cum Sapores hujus nominis primus Persarum rex diem clausit, Manes vix decimum nonum aut vigesimum suae aetatis annum attingebat, ut jam vidimus. Igitur quomodo jam contra SS. canonum regulas hunc sacerdotio initiatum fuisse arbitrabimur, deinde ob haeresim communione privatus, et ab Ecclesia expulsus fuerit, antequam Sapores obiret; scilicet quando rex iste, fortuna duce, et copiarum multitudine, exercitus ducebat, ut clades Romanis inferret? Nemo sanae mentis, qui somniis fidem non adhibeat, id sibi poterit persuadere. Immo aliquot annos percurrisse inter lapsum Manetis in haeresim et Saporis mortem idem Beausobre supponit. Idcirco adhuc etiam praeproperam illius ordinationem fuisse eum affirmare oportebat. At diligens artis critices scriptor, qualem se esse Beausobre jactat, ad hanc rerum repugnantiam minime animadvertit, eo dumtaxat studio ratus, ut veterum Graecorum Latinorumque PP. testimonia infirmet et dejiciat. Propterea novitatibus potius indulgens, multa paradoxa et fabulas in suum transtulit opus, Persarum Assyriorumque scriptorum testimonia laudando, qui longe a Manetis aevo floruerunt. 6. Regum Persarum deinde characteres animique dotes, studium, et agendi rationem, ad quamdam eruditionis copiam ostendendam, describit. Et quadam usus digressione, antiquam illius gentis religionem commemorat, hancque diu obsoletam Saporis Persarum regis studio florescentem factam fuisse asseverat. Hujus praeterea regis prudentia, fortitudine atque justitia laudata, gradum facit ad explicandam etymologiam illius vocis magorum. Quo vocabulo Persidis presbyteri atque philosophi se vocitare consueverunt. Multa quoque subdit de Zoroastris philosophia, studiis, theologia, religione atque cultu. Tantasque tandem nugas, ineptias, jocularesque interpretationes attexuit, quas referre summopere virum cordatum et religiosum de Christianis rebus agentem dedecere arbitramur, et idcirco haec et ejusmodi alia silentio praetermittere duximus necessarium. 7. Itaque potius nobis inquirendum supererit sub quo Persarum rege Manes debitas improbitatum poenas luere coactus fuerit. Quo in otio non multum operis nos oporteret impendere, si pariter adversarium parumque in dictis sibi constantem Beausobre non haberemus. In mentem ergo primo revocamus quae paulo ante de mortis regis Saporis anno descripsimus. Quem cum Hormisdas filius excepisset, ut Persarum annales probant, et Beausobre etiam ultro concedit, duos dumtaxat in imperio annos insumpsisse exploratum est. Is autem Varanem hujus nominis primum habuit successorem, qui vix tertio regiminis anno absoluto ex hac luce migravit, relicto Varane II, illius regni successore et haerede. A quo autem Christi anno repetendum sit exordium regni Varanis II, non conveniunt inter se Petavius, Pagius, aliique cum Beausobre. Illi autem contendunt ab anno 276 desumendum esse. Contra vero Beausobre diversis insistens conjecturis, in sequentem 277 esse rejiciendum fabulatur. Propterea 97 Manetis supplicium, non sub Varane II, sed sub ejus praedecessore Varane I contigisse sibi adulatur. Sed ad hujus scribendi ratiocinandique scopum, opus est attendamus. Tamquam certum ergo primo cum Pagio supponit Saporem ab anno bis centum et uno supra quadraginta Persarum regni habenas assumpsisse, easdemque ad annum bis centum septuaginta duos tenuisse. Hormisdae vero hujus filio et regni successori, non duos integros, sed annum unum et dies decem, vel menses decem, imperii adjudicavit. Crediditque sub hoc rege Manetem, primo a Sapore e Perside exsulatum abire coactum, in Persidem iterum se recepisse, novoque regi quemdam Revelationum librum, variis perfectissimisque picturis adornatum, exhibuisse. Librum porro hunc non diversum fuisse ab Evangelio Manichaei, in quo falsa Jesu Christi historia continebatur, ex quodam Photii testimonio sibi Beausobre persuadet. Qui praeterea dolendum esse fatetur quod hujus operis exemplaria, temporum invidia hominumque odio, prorsus perierint, cum in se comprehensum haberent fetum sapientioris hominis, qui ea aetate in Orientalium philosophiae studiis impenderit. Postremo intolerabilem abusum eam praelatorum et saecularium principum religiosam oeconomiam appellat, qua ejusmodi perniciosos libros, ad populorum fidem, pietatem et mores depravandos aptos et ordinatos, flammis disperdi et concremari jussum fuerit; cujus quippe operis an aliquae saltem reliquiae sive fragmenta apud veteres scriptores Orientales, Arabes et Persas supersint, se ignorare fassus est. At veterem, adhuc hodie servatam, Ecclesiae praxim Beausobre hic et multis aliis in locis impetere et calumniari voluisse, quis non videt? Nos ejusmodi dicteria falsasque calumnias refellere reservamus cum de M. Leonis aliorumque PP. decretis contra Manichaicos libros editis sermonem erimus habituri. Neque deinde nobis opus est in iis immorari quae ibidem subjecit, cum de Persarum ritibus et caeremoniis ad quemdam cincturae usum pertinentibus verba facit. Quem inter Zoroastris moralia praecepta annumerari, ex Hyda auctore, asseverat. Quare inde concludit, Persas eamdem prorsus virtutem cincturae tribuere, quam Romani catholici signo crucis et aquae benedictae inesse confingunt, videlicet pro expellendis daemoniis et liberandis ab eorumdem violentia hominibus. Concludit igitur utrumque illum ritum, Persarum videlicet, Mahumedanorum et Christianorum omnimodam redolere superstitionem. Quemadmodum tandem Hormisdas Persarum rex laudatum Manetis Evangelium gratiose excepisset, et se Manichaeum fecisset, animadvertit. Cujus regis exemplum cum plures brevi secuti essent, nomen auctoritatemque apud Persas facile sibi vindicavit. 8. Verum, subdit, regis protectio haud multum Maneti prodesse potuit, ut tutius atque securius viveret. Christiani enim et magi eum suis religionibus adversari intelligentes, statim infensi eidem facti sunt, quorum furorem ut evaderet, Hormisdas rex praesidium simul et munimen in quodam inexpugnabili castro eidem suppeditavit, ut illic, videlicet, eam necem praecaveret, quam dubio procul tot tantorumque inimicorum furor et impetus ipsi attulissent. Hormisdas tandem extremam diem clausit, consumptis vix in imperio duobus annis, ut fert communis scriptorum opinio, quibus nec Beausobre repugnare ausus est. Qui hujus mortem referunt ad annum 273 aut 274, affirmantes successorem habuisse Varanem I, ejus filium. Is Patris exempla secutus, Maneti munimen atque praesidium in exordiis sui regni exhibebat. Sed deinde, ethnicorum magorum Judaeorumque in eum persecutione recrudescente, et in quadam disputatione 98 publica ab iis superatus, tandem veluti haereseon auctor necatus est. Quale autem supplicii genus regis decreto subierit, certo ibi Beausobre non definit. Tamquam Saducaeum, dumtaxat, capitali poena fuisse occisum asseverat, variorum opinionibus laudatis, Hydae videlicet, qui eum cruci affixum fuisse ad urbis portam affirmat, vel abbatis Renaudot asserentis pellem eidem vivo detractam, fenoque repletam suspensam esse ad aliorum terrorem. Cui testimonio, subdit librum cujusdam incerti auctoris, Persarum historiam describentis, vel Abulpharagii qui dicit pellem Manetis post mortem detractam fuisse. Quod verisimilius indicavit Valeriani naturali morte pereuntis exemplo ductus, cui Sapores pellem detrahi jussit, ut eam videlicet Romanis objiceret ad arrogantiam superbae hujus nationis comprimendam. His opinionibus et tertiam subjecit, qua asseveratum est Manem occisum fuisse suspensum in duasque partes divisum, partem quidem ad unam, partem vero ad alteram urbis portam. Quare factum est ut loca ista appellarentur Manes superior atque Manes inferior. At sub Varane I haec omnia contingere potuisse, quis sibi persuasum habebit? Hunc enim, spectatis testimoniis accuratissimorum scriptorum, jam vivere desiisse anno 276 exploratum est. Itaque Aurelio Probo Augusto et Aruntio Paulino cons. illius haeresis damnanda innotescere haud potuit, neque cum Archelao episcopo et Dioride presbytero, vel, ut mavult Beausobre, cum magis, ethnicis, Judaeis, potuit disputare, cum jam non esset in vivis ob necem quam praecedenti anno regis decreto eum oportuit subire. Nos ergo ad ejusmodi ambages et scopulos praecavendos, Patrumque Graecorum et Latinorum testimoniis insistentes, ad annum 277, quo tempore Varanes II Persis dominabatur, ipsius Manetis necem protrahimus. Vix ac ne vix quidem Beausobrianis dictis subscribendum esse censentes, qui non alium sibi scopum praefixit quam vanum inutilemque dubiae, jocularis et indigestae eruditionis apparatum congerere; ut videlicet suis illiciis incautos deciperet lectores; fabulosis quibusdam traditionibus, ex ignotis impurisque fontibus derivatis, sinceram constantemque Ecclesiae catholicae traditionem ad exitium perducendo, ut disertius in subsequenti capite probare aggredimur. 99 === CAPUT XIII === An Archelai Acta cum subjectis disputationibus contra Manetem habitis, prout circumferuntur, vera et genuina sint. Beausobre opinio ad examen perducitur, illiusque argumenta tamquam infirma refelluntur. 1. Mihi maxime deesse viderer, si, fusiori calamo explicatis iis omnibus quae ad Manetis originem, haeresim, errores, facinora, atque supplicium pertinent, animum serius in eam disputationem et Acta non converterem quae sub Archelai, Cascharae episcopi, nomine circumferuntur. Integrum enim atque perfectum fuit hocce opus publicis typis Romanis sacrae congregationis Propagandae Fidei commendatum, Christi anno 1698, illudque maximis studiis et labore erudite ornavit clarissimus et praestantissimus vir Laurentius Alexander Zacagnius Vaticanae bibliothecae praefectus in sua veterum monumentorum collectione Ecclesiae Graecae et Latinae. Hocce autem opus omnium eruditorum suffragio exceptum fuisse, quoadusque in lucem prodiit Beausobriana de Manichaeis Historia, nemo est qui ignoret. At cum ab anno 1740 idem Beausobre suum opus Amstelodami typis commiserit, jam tum de veritate Historiae Archelai et laudatorum Actorum authenticitate, ab eruditis etiam catholicis dubitatum est; qui ex una parte ad veterum traditiones secum recogitantes, ex altera vero adversa parte argumenta quibus horum fidem et auctoritatem Beausobre elevare et evertere contendit perpendentes, jam facile in eam persuasionem adduci potuerunt, vel prorsus ejusmodi Historiam esse fabulosam; aut multa saltem in se continere quae rerum veritati illorumque temporum rationi, civilium rerum moderationi et Ecclesiae rebus repugnant. Quae quidem omnia cum eripere aut saltem conciliare statuissem, primo occurrit Eusebii Caesariensis aliorumque illius aevi scriptorum silentium, cui potissimum Beausobre insistit, ex quo negativo argumento contendit Archelai Acta, et subjectas duas disputationes, commentum et fabulas continere. Verum nullius eruditi viri animum hocce Eusebii, aliorumque illius aevi scriptorum silentium movere posse aut debere arbitror. Quid enim? Manichaei res, disputatio, exsiliumque contigerunt tertio Ecclesiae saeculo labente, Persica Syriacaque lingua Archelai Acta et duae subjectae disputationes scriptae fuerunt. Non mirum igitur, si ad Eusebii manus ejusmodi monumenta non pervenerunt, qui post primum celebratum Nicaenum concilium Ecclesiasticam conscripsit Historiam, illique Manichaica dumtaxat innotuit haeresis, quam in suo Chronico ad annum 277 descripsit. Si hocce scriptorum illius aevi silentium Beausobriano scopo prodesse posset, in medium adducere eum oportebat Syros et Persas scriptores qui, illius gentis Ecclesiae statum Manichaicasque res describentes, hanc Archelai Historiam disputationesque negarent, aut silentio prorsus occulerent. Sed ubi sunt? Pauci ea aetate scriptores floruerunt qui id praestare possent. Nam si Graecos consulamus, quos Syrorum et Persarum res latuerunt, dumtaxat occurrit Anatolius Laodicaenus, qui sub Probo floruit, vel Pierius presbyter Alexandrinus sub Caro et Diocletiano, aut Methodius, qui sub eodem Diocletiano martyrio fuit caesus, quippe contra Porphyrium et Origenem scripsit, Arnobius rhetor, et ejus discipulus Lactantius. Hos autem omnes ob summam locorum distantiam, nullumque eos inter Persas et Syros commercium. Manichaicas res latere 100 debuisse, quis non intelligit? Mirum ergo esse haud debet si illius aetatis scriptores desideramus qui Archelai Acta et disputationes recensuerint. At non longe post Nicaenum primum concilium Manichaicas res ad Graecorum notitiam pervenisse exploratissimum est. Quarto enim saeculo currente, hoc est anno 348, Cyrillus Hierosolymitanus episcopus, catechesi sexta, occasionem non tantum arripuit, Scythiani, Terebinthi et Manetis haeresim insectandi; horum erroribus patefactis, sed etiam Archelai episcopi Mesopotamiae meminit, qui Maneti e carcere fugienti occurrit, et Graecorum auditorium constituens, etiam philosophis judicibus eum redarguit; ne si Christiani judicarent ad gratiam aliquid judicasse viderentur. Verbis porro hisce, Archelai cum Manete disputationes et Acta indicata esse, quis ibit inficias? At dicat, amabo, Beausobre ex quibus fontibus Cyrillus haec haurire potuit, nisi ex satis vulgata traditione Macarii forte et Maximi, illius Ecclesiae episcoporum, quae traditio jam fidem auctoritatemque obtinuerat; vel ex aliqua Persica, aut Syriaca scriptura, quam prae manibus habebat. Somniasse autem, vel studiose comminisci voluisse Cyrillum in eorum institutione qui sacro lavacro illuminandi erant, minime censendum est. Alias PP. omnes qui sua aetate et post eum floruerunt ipsum de errore notassent, et scriptis exagitassent, commentitiam prorsus esse Archelai cum Manete disputationem scribentes. Unum interea non est praetermittendum, quod plurimum valere potest ad alia et alia Beausobriana argumenta refellenda. Cyrillus videlicet Archelaum Mesopotamiae episcopum appellavit. Nullibi autem cujusnam urbis episcopus fuisset indicavit. Quam tamen oeconomiam seu cautionem minime secutus est Epiphanius, qui haeresi 66 Archelaum Cascharae episcopum appellavit, et in reliquis ipsi Cyrillo subscripsit, ampliorem tamen de Manichaicis hisce rebus relationem contexendo. Contendit deinde Beausobre hujus operis autographum numquam Syriaca lingua fuisse conscriptum, illudque primo ex Graecorum fraude in lucem prodiisse. Propterea colligit nihil aliud nisi purum commentum redolere. Laurentium Zacagni pariter velicat quod scripserit Epiphanium Graeca consuluisse exemplaria. At injuria quidem cl. virum carpit. Is enim Hieronymi non tantum testimonio id probat, verum etiam gravissimas affert conjecturas, quas inter illam, videlicet, quod Archelaus de solaris cursus spatio agens, sphaeram illud a Graecis vocari ait capite 32. Itaque autographum illud in Graecorum lingua primo prodire haud potuit; sed ab aliquo interprete, qui eorumdem Actorum versionem e Syriaco in Graecum eloquium elucubravit, ut in notiorem linguam transfusa, cuncti per orbem fideles plenissimam eorumdem notitiam habere possent. Sed Graecam ipsam versionem, de qua agimus, Epiphanio esse antiquiorem constat, qui insignia eorumdem excerpta Graece refert in Manichaeorum haeresi. Nec dici potest (subdit idem Laurentius Alexander Zacagni) ea ex Syriaco exemplari, Epiphanium ipsum Graece fecisse, cum omnia, quae ab eodem ex Actis disputationis Archelai cum Manete afferuntur in Latina quam edimus versione totidem verbis reperiantur. Neque aliquid conficit quod inter Latinos scriptores primus qui hujusmodi Acta recensuit fuit S. Hieronymus, qui circa Christi annum 392 floruit. Cum potius eorumdem Actorum mentionem facere debuisset Philastrius Brixiensis episcopus, qui jam pridem, anno videlicet 370, ut notat Beausobre, sed accuratius Caveus, anno 380, haereseon catalogum conscripsit. At quale judicium eruditi fecerint de Philastrii studio et scriptis, ex eodem Beausobre et Guilielmo Cave conjicere licebit. Graecorum enim scriptorum fere omnia 101 monumenta Philastrium latuisse, opus illud ab eo concinnatum manifeste judicium minus accuratum prodit. 2. Beausobre ipse Philastrium inscitiae oscitantiaeque non semel insimulat, ut apprime noverunt qui ejus Manichaeorum Historiam lustrarunt. Si ergo ipse nullam fidem Philastrio esse adhibendam censuit, et hac de causa eum exagitat, cur deinde ipsius silentium sibi favere posse arbitratur? vana conjectura et ratiocinatio, apage. De interprete deinde, cum Beausobre, tum Zacagnius verba faciunt, sed eidem opinioni animum minime accommodant. Zacagnius namque ad concilianda S. Hieronymi, Epiphanii et Heracliani Chalcedonensis testimonia, provocat ad Photii auctoritatem, qui cod. 87 ejusdem Heracliani quaedam excerpta referens, haec verba subjicit, quae cap. 39 horum Actorum legimus, quaeque confirmare videntur eadem acta ab Hegemonio fuisse scriptu consignata. Igitur verisimile Zacagnius arbitratur Archelaum ipsum nonnulla priori disputationi suae postmodum addidisse, et in eam sententiam lubens venit, ut Epiphanium atque Hieronymum cum Heracliano conciliari posse crederet, si dicamus Archelaum Syriaca primum lingua cuncta quae coram delectis judicibus adversus Manetem protulerat divulgasse; Hegemonium vero quae ab Archelao jam edita fuerant meliori non solum ordine digessisse, verum etiam exordio, epilogo aliisque nonnullis locupletasse, ut omnibus numeris absoluta celeberrimae hujus disputationis Acta ad posteros transmitterentur. 3. Has Zacagnii rationes atque conjecturas satis speciosas Beausobre judicabit, quas tamen probari non posse contendit, cum formulae ab Archelao adhibitae ad Christi personam et incarnationis mysterium explicandum innuant eas originem habuisse ab homine qui floruit et scripsit post Nicaenum concilium, videlicet circa annum 330. At Beausobre minus sibi in suo conscribendo opere constare jam exploratum est ex iis quae contra Archelaum cap. 9 superius objecit. Contendebat enim disputationem de qua agimus prorsus esse refertam loquendi phrasibus quae Arianorum, Nestorianorum, Eutychianorum haeresibus apertissime favent. Unde ne negotium nobis facesseret cap. 9 hujus operis Archelaum ipsum ab hujusmodi malignis notis purgare nisi fuimus. Male tandem imperitus censor concludit quod cum nemo ex antiquis auctoribus Syris ei occurrerit, qui mentionem fecerit aut Archelai, aut ejus disputationis, se coactum fuisse profiteri atque concludere, aut ejusmodi Historiam suppositam, aut excogitatam fuisse ab eodem Hegemonio, aut eam accepisse ab aliquo viro ex Mesopotamia orto, et a Turbone forte, qui Manichaeum viderat, hujusque sectae nomen dederat, quamque aliis deinde quamplurimis circumstantiis a se ipso excogitatis reddidit adornatam. Hocce judicium hausisse concludit a quodam viro docto recentiori, qui credidit praefatum opus Archelao minime fore adjudicandum. Sed Hegemonium ea addidisse, vel detraxisse, quae opportunius judicavit. A qua opinione se non posse abscedere fatetur, quoad usque clariora argumenta sibi non fuerint exhibita aut suppeditata. An tute vero Beausobre communiori persuasioni defuerit, quando praeter laudatorum scriptorum testimonia, alia sequentium saeculorum accedunt? Quando Photius, Petrus Siculus, caeterique emunctioris 102 critices homines, laudata Archelai Acta et disputationes probarunt, multis verbis non erit opus patefacere; cum satius de similibus negativis argumentis in praecedentibus sermonem habuerimus, et Beausobre ipse, pro suo marte dumtaxat comminiscendo, quaestiones proponat atque resolvat. Cujus generis quidem est altera quam instituit, an Cascharae disputatio vere exstiterit, vel commentitia sit dicenda. Cascharae disputationem dixisse fatetur, cum certo affirmare non possit, vel inficiari, Manetem quandoque cum aliquo orthodoxo episcopo de suis erroribus disputasse, vel congressiones habuisse. Lectores hac de re certiores reddere non posse ait, cum antiquorum scriptorum varia exempla supersint, illorum, videlicet, qui supposititias quasdam disputationes non tantum haereticos inter atque orthodoxos episcopos excogitarunt, sed cum apostolis et haereticis fuisse habitas commenti sunt. Exemplum affert librorum Recognitionum, qui sub Clementis nomine circumferuntur, in quibus temere esse ait historiam S. Petri contra Simonem Magum disputantis. Credit (ait) Guilielmus Cave fabulosam hanc narrationem a Bardesane, Graeci eloquii peritissimo, ex Syria aut Mesopotamia adductam fuisse. At quis ex eruditis Historiam Litterariam Guilielmi Cavei suis oculis non lustravit? Is sane ejusmodi historiam fabulosam narrationem continere non affirmavit. Opus antiquissimum esse ab Origene quoque laudatum, sincere fassus est. Non illud Clementi adjudicavit: inter hujus supposititia Opera recensuit; sed non eo sensu, ut quae in iis continentur fabulas redolerent, sed quia quod aliis forte auctoribus erat adjudicandum, Clementis nomen praeseferat. Male ergo ad hujusmodi exempla et Cavei testimonia provocavit Beausobre, ut Archelai acta et disputationes prorsus commentitia esse ostenderet. Nec Beausobre satius duxit similibus nugis horum Actorum fidem sensim elevare. Sed graviora evidentioraque falsitatis argumenta sibi mutuari posse intendit, ex loco ipso in quo habitam esse disputationem describitur. Primo in una Mesopotamiae urbe publice a Manete et Archelao fuisse disputatum dicitur. Secundo eam urbem in Romanorum potestatem fuisse redactam; tertio urbem illam Caschara aut Carchara fuisse appellatam. Igitur comoediae disputationis Archelai hos tres characteres convenire, laudata Acta produnt. Si itaque nullam inveniamus urbem cui talia conveniant, necessario fatendum est prorsus fabulosam esse disputationem, quoniam auctor scenam habitam esse in loco confinxit, qui haudquaquam reperitur. Urbem hanc Mesopotamiae diligentius Zacagnium inquisivisse animadvertit. Qui demum sibi persuasit laudatas tres notas aut characteres celeberrimae urbi Carrae convenire posse, quae celebrior deinde facta est, ob Crassi cladem, ut Ammianus Marcellinus notavit. Hanc vero urbem Romanorum fuisse coloniam, varia numismata patefaciunt, ut videre est apud Spanheim, Celarium aliosque. Zacagnio autem ita ratiocinanti fundamenta suppeditavit quorumdam scriptorum Latina versio, quae habet nomen Charra. Deinde in veterum historiis nullam Mesopotamiae urbem invenit Romanis subjectam, Cascharam aut Carcar appellatam. Sed similia nomina potius attributa fuisse urbi in Arabia Felice sitae, ut videre est apud Anonymum Ravennatem, Geographiae scriptorem, vel apud Ammianum Marcellinum, qui alterius Carchae meminit. Verum, subjicit Zacagnius, neutrius harum urbium Archelaus episcopus exstitit. Nam ejus cum Manete disputatio habita est in Mesopotamiae urbe, sub Romanorum ditione posita, cujus episcopatum 103 obtinebat Archelaus, ut diserte dicitur apud Epiphanium, et in Actis disputationis. Charcha vero a Marcellino memorata extra Mesopotamiam trans Tigrim in Persarum ditione sita erat. Charchae quoque Arabiae urbs, cujus apud anonymum Ravennatem mentio est, Archelaus nullo pacto episcopus esse potuit, cum antiqui omnes scriptores eum non Arabiae, sed Mesopotamiae episcopum fuisse tradant. 4. Hanc Zacagnii opinionem jam pridem ab Assemano, viro doctissimo Vaticanae bibliothecae praefecto primario, rejectam et refutatam fuisse (ait Beausobre), subjiciens Assemani haec verba: Librariorum potius errore in unico illo Actorum loco Carrha scriptum dicendum est, quam Caschar vel Carcar initio Actorum, et apud clarissimos scriptores Epiphanem, Socratem, Photium, qui certe Carrhas, seu Haram, celeberrimam Mesopotamiae urbem, Carcaram seu Cascaram numquam appellassent. Hanc tamen Assemani, alioquin viri gravissimi, sententiam improbatam offendimus a doctissimo viro le Quien in suo opere quod inscribitur Oriens Christianus. Is enim, tomo secundo, de Chaldaeorum Ecclesiis agens, Cascharam urbem in confiniis Mesopotamiae sitam describit, valde diversam ab altera quae apud Cosdresnam erat constructa. Priorem enim urbem idolorum cultui prius occupatam, Christo nomen dedisse S. Taddaei praedicatione, atque Archelaum episcopum eidem praefuisse sub Probo, idem auctor asseverat, qui nec ab Epiphanio, nec a Hieronymo, nec a Photio nulla ratione resilire voluit, ipsi deinde universo veterum scriptorum coetu suffragante. Si itaque adhuc Zacagnii conjectura, quam impetere Beausobre intendit, prorsus labaret atque caderet ex librariorum vitio; non inde tamen consequeretur fabulosam esse Historiam de qua agitur; atque figmentum redolere, vel Archelai, vel episcopatus nomina, quorum ibidem mentio facta est. Labant tamen prorsusque cadunt aliae conjecturae, quas subjicit ipse Beausobre, contendens hunc episcopum catholicae fidei causam coram ethnicis etiam judicibus expendere voluisse, praesente videlicet populo, qui Manetem blasphemantem lapidibus obruere volebat, si Archelaus annuisset. At futilis conjectura. Beausobre in primis animadvertere oportebat ad Cyrilli Hierosolymitani dicta: videlicet etiam ethnicos aliquos judices accersitos fuisse, ne si Christiani judicarent ad gratiam aliquid judicasse viderentur. Illi ergo philosophi, qui tamquam testes advocati fuerant, potentia et auctoritate carebant, potissimum quia tum Romano suberant imperio. Ethnicos philosophos in Nicaeno concilio admissos fuisse, ut audirent, atque etiam disputarent, nullus hactenus ivit inficias. Unde ergo mirum si episcopus Archelaus congressionem habiturus cum haeretico homine, qui falsis Zoroastris philosophiae et magorum principiis haerebat, etiam ethnicos philosophos admiserit, quos a fabulosis sophisticisque Manetis argumentis abhorrere sibi persuadebat? Addit Beausobre deinde in iis Actis legi Archelaum indignatione erga Manem commotum, ipsi objecisse non alium esse quam Mithrae presbyterum, Solis videlicet, falsisque diis cultum adhibere consuevisse. Hanc objurgationem, subjicit, approbare non potuit populus paganus, urbsque idolis repleta. Bene vero plausum obtinuisset a Christiana gente, cui Christianus imperator dominaretur. Si ita factum fuisset, urbs tota indignatione contra episcopum commota injuriis etiam cum vitae discrimine eum affecisset. Quae tandem omnia ut probabilitate carere ostenderet, ad Juliani Apostatae factum vel exemplum provocat, qui in fatali Persarum expeditione Edessam urbem proficisci recusavit, quia maximus Christianorum numerus ibidem reperiebatur; 104 suumque iter ad Carram convertit, ut sacrificium diis immolaret. Quare cum hujus urbis populus falsorum deorum cultui maxime esset addictus, lapidibus obruerunt infelicem eum hominem qui ipsis nuntiaverat Julianum jam vita functum fuisse. 5. Hic Beausobrianus disserendi modus, hujusque artificium, facile historiae ecclesiasticae indoctos persuadere posset. At non eidem fidem adhibebunt, qui ex Eusebio Caesariensi aliisque sinceris scriptoribus didicerunt Christianas res Ecclesiarum Mesopotamiae, Persarum, Aegypti, Phoenices, Phrygiae, ab anno 277 usque ad annum 293, valde fuisse mutatas; ita ut, quae florentissimae primum erant, ad plenum exitium redactae fuerint, Diocletiani saeviente persecutione. At quis ignorare potest, quod antequam tam dira et gravis persecutio in Christianos excitaretur, jam nostros in summo honore habitos fuisse apud ethnicos principes; ita ut munus regendarum provinciarum ipsis quoque demandaretur? Juris quoque dicendi nostris praebebatur: et conjugibus, et ministris, atque universae domui suae, non solum credere in Dominum nostrum Jesum Christum, verum etiam cum omni fiducia et libertate in fide agere, gentilium principes sinebant; ita ut illos sibi fideles ac familiares ducerent, de quibus certi erant quod pro fide Christi nihil perfidum saperent. Tali tantaque felici tranquillitate et muneribus donatos fuisse Christianos sub Marco Aurelio Probo, militari consensu ad imperium evecto anno Christi 276 aut 277, ut ex Vopisco, Vict., Eutropio, Idatio in Fastis, Zos., narrat etiam Petavius. Non mirum ergo si quae exposuit Archelaus in laudatis Actis verificari potuerint, maxime quia, ut jam vidimus, Marcellus, sive Marcellinus, qui imperiali auctoritate Mesopotamiae provinciae rebus praeerat, utpote catholicus, fidei veritatis propagationisque in desiderio erat, quique militari manu seditiosos contra Archelaum episcopum insurgentes poenis et cladibus potuisset afficere. Quod autem Christiani tum ab imperatoribus, provinciarum administratores, rationarii cubiculariique, et ad alia honoris auctoritatisque munera obeunda assumerentur, etiam colligitur ex Diocletiani decreto an. 303 Nicomediae proposito, quo cantum est ut in posterum Christiani carerent omni honore et dignitate. Quod sane absurdum fuisset, nisi antea Christiani honoribus et dignitatibus frui consuevissent. Non oportebat igitur Beausobre, ut contra veritatem luce clariorem fucum facere tentaret, temporum rationes susquedeque vertendo, sibique persuadere lectores allucinari posse ad fidem ejus dictis adhibendam. Fabulosum itaque est, Orientis Ecclesias, sub ethnicis imperatoribus semper fuisse vexatas, atque Christianos aequalem conditionem sustinuisse sub Marco Aurelio Probo, quam deinde sub Diocletiano, sub Sapore, sub Juliano Apostata subierunt. Quod commentum multis aliis gravissimis argumentis refelleremus, nisi certo innotuisset etiam nihil conficere quod ex Juliano Apostata objecit, qui, catholica ejurata fide, idolorum fana reseravit. At quomodo reserare potuisset, si jam pridem in religionis catholicae propagationem et munimen non fuissent occlusa? 6. Diligentius post haec Beausobre suum stylum convertit ad inquirendum an Carchar, seu Caschar fuerit urbs in Mesopotamia, sive in Assyria, aut Chaldaea sita, vel in Persarum finibus, non longe a Seleucia posita; et an Romanorum imperio subesse potuerit Probo regnante. Varias hinc inde ex aliis et aliis scriptoribus conjecturas et rationes pro consueto suo disserendi modo collegit, nunc ad Assemanum, nunc ad antiquos recentioresque geographos provocando, tantamque rerum suppellectilem 105 in medium adducit, ut sibi videatur ostendisse hujus disputationis theatrum, nec Cascaram, aut Carcharam esse potuisse, nec hujus nominis urbem castrum aut oppidum sub Romanorum potestate redactum fuisse. Cum itaque ad D. clar. Assemanum provocet, ipsi objicere incongruum non erit quae laudatus auctor in sua Orientali Bibliotheca descripsit: Archelaus anno Christi 277 Manetem haeresiarcham ex Persarum finibus erumpentem docta disputatione coercuit. Si ergo ex antiquis monumentis ab Assemano in medium adductis cum Manes ad disputandum cum Archelao venit, ex Persarum finibus eruperat, jam episcopalis Ecclesia non erat in Perside, sed in alia provincia non multum longe dissita. Addit Assemanus: MESOPOTAMIAE EPISCOPUM vocat S. Hieronymus in Catal. cap 72; locum episcopatus designat S. Epiphanius haeresi 66; Socrates, lib. I Hist. Ecclesiast. cap. 22, et Photius lib. contra Manichaeos, videlicet: Cascar, vel Carchar, indeclinabiliter, aut plurali vel singulari numero Caschara, et Carchara, quae urbs in Mesopotamiae finibus sita. Cascar malunt Syri antiquiores, Gargar, seu Carcar, vel Carcha recentiores. Non possum tamen dissimulare doctissimum hunc virum alibi de hac urbe disseruisse, et descripto catalogo episcoporum illius urbis post Marem Archelaum nostrum constituisse, eamque urbem in Persarum finibus constructam, ad Chaldaeorum provinciam pertinere affirmasse. Quid tamen si non eadem semper provinciarum divisio, ob bellorum vicissitudines et Romani imperii mutationes ab antiquis scriptoribus atque geographis servata fuerit? Poterant quidem Romani, qui Mesopotamiae rebus tum dominabantur, Carcharam, seu Cascharam, illius provinciae praefecto seu proconsuli regendam tribuere, eamque illius subjicere ditioni, ita ut scriptores postmodum de ea disserentes, magis attendentes ad monarchiae jura quam ad locorum plagam, eam in Mesopotamiae finibus positam esse asseveraverint. Cujus quippe rei gravissima fundamenta nobis suppeditat ipsa Romanarum rerum historia, ex qua colligimus ab anno 235 Christi ad 276 Persas aliosque vicinos populos maximis bellorum cladibus fuisse agitatos. De Gordiano enim legimus magnis copiis contra Persas potissimum tetendisse, anno imperii quinto, ab iisque Carras Nisibin, aliaque oppida recepisse, et eosdem in regionem suam compulisse. Non latet Gordiani successorem cum Sapore hujus nominis primo Persarum rege pacem constituisse, et Romam regressum fuisse; sed iidem Orientalium limites armis invadentes, Antiochiam diripientes, varias regiones Rom. ditioni subjectas populatos fuisse, quos denique Odeactus Palmyrenorum decurio, cui Zenobia nupserat, fortiter compressit, ac Romanam rem sustinuit, cum regium sibi nomen assumpsit. Is itaque, capta Nisibi et Carris, vindicata Mesopotamia, Persarum rege fugato, caesisque quamplurimis, vinctos satrapas misit, quasi vicisset ipse, triumphare non erubuit. Hanc victoriam notavit Trebellius, coss. Gallieno et Saturnino, qui est Christi annus 264. Ab hoc anno itaque, usque ad Marci Aurelii Probi imperium, quod contigit, ut vidimus, anno 276, Orientis Persarum ac Mesopotamiae res mutatas fuisse, scriptores non tradunt. Quare cum rationabiliter colligere possimus eamdem prorsus a Romanis rationem jurisdictionemque servatam fuisse, non mirum si Archelaus disputationis auctor, ut vult Assemanus, aut Hegemonius, qui totam illam Actorum seriem descripsit, servato rerum et imperii ordine, eam urbem Mesopotamiae attribuerit, et in ejus finibus sitam esse dixerit, quae deinde in subsequentibus provinciarum divisionibus Chaldaeae fuit attributa. Provinciae nomine designare antiquos 106 consuevisse regiones bello extra Italiam devictas atque subactas, quarum aliae consulares, ad quas gubernandas proconsules mittebantur, aliae praetoriae, ad quas praetores, ex veteribus scriptoribus satis exploratum est. Quod cum fiebat, in provinciae formam redigi dicebantur. Nec mihi objiciatur de Carra et Nisibi id verum fore, quia earum urbium Romanorum imperio subactarum expressam factam fuisse mentionem reperimus; id, inquam, mihi non objiciatur. Nam aliorum quoque oppidorum mentionem faciunt scriptores jure belli ex Persarum cladibus Romano imperio devictorum et subactorum; quorum nomina haudquaquam descripta fuere. Verisimile igitur est quod generali illa expressione, aliaque oppida ex Persis Gordianum recepisse, Cascharam aut Carcaram etiam comprehendi, quae Persarum finibus vicinior erat. Diutius tamen in his expendendis immorari supervacaneum esse duco. Potissimum cum argumenta quae postremo loco Beausobre subjicit prorsus negativa sint; desumpta videlicet ex silentio scriptorum Syrorum, quorum scribendi scopus ille non erat, ut de Archelao ejusque disputatione, omnibus notissima; facerent mentionem. Cumulatissime enim illa refelli possunt certis et positivis testimoniis omnium Graecorum PP. cujusvis aetatis qui post Manetem et Archelaum floruerunt. == LIBER SECUNDUS == vel de Manichaicae haereseos incrementis === CAPUT I === Scriptoris disserentis scopus explicatur. Alteram Manichaicae historiae partem describere aggredientes, multae, et quidem gravissimae, difficultates nobis occurrunt; potissimum, cum de Manetis discipulis et genuinis nominibus eorum qui hanc haeresim post magistri necem latius huc illucque propagarunt, nos verba facere oporteat; vel eas provincias et loca designare in quibus brevi ad catholicam religionem labefactandam introducta fuit; vel tandem eos PP. recensere qui eorumdem haereticorum libros, epistolas et fabulosa scripta disperdere et refellere nisi sunt. In quo munere obeundo, cum veteres recentioresque scriptores inter se saepissime dissideant, prorsus difficile reputabamus certi aliquid posse statuere. Maxime quia Beausobre suis dumtaxat partibus studiisque indulgens, eas critices regulas sibi proposuit, et prosecutus est, quae non ad veritatem investigandam deserviunt; sed eas prorsus quibus in praecedentibus, ut vidimus, perpetuo adhaesit. Cujus quidem agendi rationis in hoc secundi libri vestibulo specimen aliquod exhibere supervacaneum ducimus, cum praeter exempla superiori libro jam tradita, innumera alia mendacia, calumniae, et fabulosae interpretationes eripienda supersint, de quibus suo loco et tempore ea annotare atque refellere parati sumus, ut ostendamus quam fraudulenter, minusve docte, multa conscripserit, quae non nisi apertum haereseos errorem in se continere, vel saltem ad haeresim conducere, judicavimus. Interim tamen silentio minime praeterire possumus licentiam libertatemque quibus ipse utitur in exagitandis illis PP. qui Manichaicam haeresim aut descripserunt, aut oppugnarunt. Hos perpetuo tamquam ignorantiae reos accusat, veluti non sibi constantes; sed tamquam suis propriis dictis repugnantes carpit, nec perfecte Manichaeorum systemata atque mysteria 108 intellexisse asseverat, quasi sibi dumtaxat illa gloria et honos debeatur, quod universam illius haereseos philosophiam, theologiam et religionem felicius penetrarit. Fateor quidem et ego, multa in hoc scribendi genere offendisse, quae obstrusa multisque tenebris obvoluta sunt, quaeque scriptoris studio et diligentia haud possunt intelligi. Sed similibus rebus nobis occurrentibus, optimum duximus aliorum opiniones referre, iisdemque quandoque subscribere; vel confiteri potius nescire, quod prorsus latet, quam in fabulosas ineptasque narrationes excurrere, quibus nulla fides adhiberi potest. Habet hic itaque lector generalem sed rudem ideam eorum quae in praeliminari sermone ad secundam Manichaicae Historiae partem Beausobre descripsit. Verum cum non omnia in hisce exordiis singillatim exprimere possimus, latius in reliquo hujus operis progressu, quae necessaria judicabimus referre, minime negligemus. === CAPUT II === Quibus in locis, quibusque subsidiis Manete occiso, ejus haeresis huc illucque propagata fuerit et aucta. Beausobrianus et Cavei lapsus annotantur. Hujus nimia in Augustinum licentia castigatur. Quemadmodum tandem Armeniam, Mesopotamiam, aliasque Asiae regiones nefaria haec secta labefactaverit inquiritur. 1. Post truculentam illam Manetis necem, tot tamque virulenta ejus nequitiae semina haudquaquam exstincta et abolita fuere; sed cum huc illucque spargerentur, brevi temporis spatio, aliorum impiorum studio, altas in multorum hominum mente radices egerunt, et in Christianae religionis odium suos terminos propagarunt. Et primo quidem si Archelao, atque Turboni, Ephraemio Aedessae diacono omnem fidem adhibemus, Manichaica dogmata potissimum in Oriente, in Syria, Mesopotamia atque Aegypto annuntiata fuerunt. Cum videlicet Manes adhuc superstes primarios suos pseudoapostolos iis locis atque provinciis praefecit. Jussit discipulos (Manes videlicet) in tres mundi plagas proficisci. Ex quibus Adda partem sortitus est Orientis. Thomas vero Syrorum terras suscepit. Hermas vero ad Aegyptum profectus est . . . . . . . Dogmatis hujus gratia praedicandi. De hoc tamen ordine et provinciarum divisione paululum a se ipsis veteres scriptores dissentire, inter caeteros unus Guilielmus Cave annotavit. Nam apud Cyrillum et Epiphanium, Thomas primum occupat locum, huncque abiisse in Judaeam idem Epiphanius affirmat, refragante tamen Dionysio Petavio in suis annotationibus, qui pro Judaea legendum putat Indiam. Et ita quidem habet Theodoretus, Thomam ad Indos missum esse. Theodoreto pariter consonat Nicephorus lib. VI, cap. 32. Quod si ita sit, voluit impostor Christum etiam in hac parte imitari, dum Thomam apostolum ad Evangelium suum praedicandum in Indiam destinaret. 2. Jam vero isto Thoma relicto, ad Addam Turbonis praeceptorem, alium principem ejusdem impostoris Manetis pseudoapostolum, se vertit oratio. Hunc ergo ad Syros decipiendos missum fuisse, idem Archelaus 109 asseverat; sed Buddam Petrus Siculus eum appellat, Baddam Cyrillus, Aldam Theodoretus. Addam tandem Epiphanius et Nicephorus, Acta Archelai disputationis secuti, hunc vocitarunt. Sed utut sit, certum est hominem de quo agimus non tantum sui praeceptoris institisse vestigiis, sed, multis aliis et novis quidem excogitatis, Manichaica dogmata suo nisu reddidisse auctiora. Hac quippe de causa librum unum concinnavit, quem Modion appellavit, cujus meminit auctor Tollianus, contra quod volumen, auctore Photio in sua Bibliotheca, post aliquot annorum seriem stylum strinxere Titus Bostrorum in Arabia episcopus, et Diodorus Tarsensis antistes in Cilicia, quae argumento sunt quarto jam vertente Ecclesiae saeculo eas provincias ejusmodi labe fuisse pollutas. Aliter tamen, et quidem parum sibi constans, Beausobre ratiocinatur, qui de Tito Bostrorum episcopo verba faciens, non Addae Modion, sed librum de Mysteriis, qui sub Manetis nomine circumferebatur, rejecisse affirmat. Aliam ab Epiphanio secutum esse agendi rationem episcopum Titum in hoc libro refellendo asseverat; dicendo eum 22 capitibus juxta Syrorum alphabetum fuisse distributum, ac solide deinde ab hoc docto prudente episcopo, sine ullis invectivis in suum adversarium, errores fuisse refutatos, quin auctorem tamquam magum, et daemonum interpellatorem, in abominabilibus mysteriis occupatum appellet. Addit Manem hujusce libri auctorem philosophum fuisse, qui sibi persuasit mundum hunc minime respondere ideae quam nos de divinis perfectionibus habemus, ac propterea secum reputasse aliud principium praeter Deum ipsum habuisse. Operum Titi Bostrensis subsidia Beausobre adhibuisse affirmat, quia is absque ulla comparatione magis exacte et moderate quam Epiphanius ipse scripsit. Quid vero? Tantarum rerum apparatu posthabito atque neglecto, Beausobre in eam lapsus est oscitantiam, ut mox dicta ex ejus animo exciderent. Oblitus namque se scripsisse Manem a Tito Bostrensi haud accusari, ob magiam, daemoniorum invocationem et abominabilia mysteria, postmodum subdit hunc episcopum graviter tulisse referre et ad examen reducere quae a Manichaeo mystice excogitata fuerant. Quae autem a Manichaeo magis mystica inventa sunt, quae sunt complura, silentio praetereuntes. Exhorruit ergo Titus Bostrensis expendere quae magis mystica a Manichaeo inventa fuere. Nec alia ratione ea praetermisisse censeri oportet, ne videlicet lectorum animum offenderet; quemadmodum de abominabilibus hisce mysteriis S. Leo Magnus disserere recusavit. Sed adhuc difficultas superest an Titus Bostrensis in suo opere Manetis mysteriorum volumen oppugnet; an vero aliud, Modion videlicet, ab Adda conscriptum, sola Beausobre auctoritate ductus, ego quidem non definiam. Huic enim Photii testimonium praevalere debere, mecum judicabunt qui illius in sua adornanda Bibliotheca studium adhibitum apprime noverunt. Sed de Addae libro infra verba faciemus. 3. Circa hunc Addam vero, illiusque opus, quondam se gravius aberrasse Guilielmus Cave sincere fassus est; cum hunc videlicet non alium fuisse ab Adimanto arbitraretur, cujus toties apud Augustinum occurrit mentio, quemque S. episcopus peculiari opere refutavit. Ejusmodi autem falsam opinionem idem Caveus jam pridem Petri Siculi historiam, et Cotelerianae, et Zolianae formulae auctorem secutus, retractavit; sed ut simul excusatum iret, prioris sui lapsus causam perperam uni Augustino ascribit, cujus sequentia recitat verba: Nam illud aliud, quod in eodem codice 110 scribi coeperat, Adimanti opus est, illius discipuli Manichaei, qui proprio nomine Addas dictus est. At vero quid oscitantius aut iniquius simili excusatione? Non enim genuina Augustini retulit verba, sed falsata. Nam subducta ab eo testimonio voce filius, hanc aliam, pronomen videlicet, illius, intulit, quae S. doctoris sensa in aliam omnino significationem trahit, quam sibi expedire Caveus arbitratus est. An hoc indicabit a praecedenti suo lapsu surgere, et errorem reparare voluisse, cum S. Doctori vitio vertit. eumque injuste vellicat et impetit? Nugae profecto. Nam Augustini verba isthaec sunt: Nam illud aliud quod in eodem codice scribi coeperat, Adimanti opus est, filius discipuli Manichaei, proprio nomine, aut praenomine (ut Maurini PP. legunt) Addas dictus est. Nec in praenomine voce, quam. mss. codd. auctoritatem secuti, pro duabus illis proprio nomine congregationis S. Mauri PP. in novissima intulerunt editione, Cavei allucinatio, oscitantia, aut mala fides consistit; sed in vocabulo filius, quod perperam in istud pronomen illius mutavit. Apud enim nullos editores, vel mss. exemplaria, hanc vocem illius offendimus: sed constantissime filius vocabulum exhibent. Nobis ergo ex eodem Augustino luce clarius innotescit alium fuisse Addam, et alium Adimantum, quamvis ambo Manichaici dogmatis assertores et propugnatores impiissimi. Quare cum nomen Addas, non ad filium, sed ad Manichaei discipulum referat Augustinus, illud sequitur quod ad Cavei et rem nostram potissimum pertinere videbitur. Adimantum videlicet, vel ex Adda patre naturae originem duxisse, aut saltem ob pessimas institutiones ex eo haustas et imbibitas ejusdem filium appellari; ob quas rationes Addae etiam cognomentum ei convenire potuisset. Ad indicandam nimirum Adimanti agnationem, vel scholam illam, ex qua prodierat. Tandem quid repugnat quod Adimantus proprio nomine Adda primum appellaretur, ut haec vox praenomine significare habet, illudque postmodum Cubrici sui antesignani exemplo in aliud mutaverit? Non inde tamen hic Addas idem foret dicendus cum alio Manetis pseudoapostolo primario, qui Orientis partes, suo magistro superstite, peragrandas sortitus est. 4. Praeter Thomam vero, Addam et Hermam, primarios Manetis asseclas, reliqui quoque illius duodenarii numeri discipuli, ad eam nefariam haeresim propagandam sese strenue applicuerunt. Petrus Siculus enim narrat quod, occiso Manete, nonnulli sectatorum illius, in Armeniam Samosata penetrarunt, ubi, sparso impietatis semine, multos Armenorum in fraudem pellexerunt. Quod semen valde succrescens, ea pessima radix pullulans Phanariam usque progressa multis exitiales fruges attulit. Quorum autem studiis potissimum nefaria illa haeresis Armeniam atque Phanariam ipsam pene ad exitium labefactaverit, idem Petrus Siculus, qui pro Basilio imperatore ad Armenos diu post legatione functus est, paucis explicavit, cum ait mulieri Galliniciae geminos fuisse liberos, quorum unus Paulus, alter vero Joannes appellabatur. Hos ergo duos serpentes vipera genitrix aluit, nefariamque sectam edoctos, Samosatis praecones erroris emisit, quique Phanariae ditionem ingressi ad vicum quemdam pervenere ibique rudes, parumque certos fidei nacti incolas, venenum impietatis et dirum daemonis hostis lolium sparsere. Mulierem hanc Gallinicam impuram et perditam fuisse Dionysius Petavius asseverat. Qui itidem ex eodem Petro Siculo docet nefandam suam sobolem in diversa Armeniae loca ad Manichaei dogmata propaganda dimisisse. Interim tamen gravis controversia exoriri potest, quandonam ejusmodi missio contigerit; quove potissimum tempore ab his duobus fratribus novum nomen illa haeresis 111 mutuata sit. Quae quidem quaestio cum multis tenebris sit obvoluta, haud facile definiri poterit. Etenim duo ibidem Petrum Siculum indicare voluisse valde probabile est. Alterum videlicet, Manete necato, aliquos ex duodenario illo discipulorum numero, statim Armeniae provinciam penetrasse, ibique receptos omne pravi dogmatis virus effudisse, quod cum magis in dies succresceret, totam illam regionem labefactaverit, pravisque dogmatibus corruperit. Alterum vero est: non nisi variis saeculis a Manetis nece elapsis, Gallinicam illam Samosatam mulierem geminos suos filios Phanariam misisse, veluti novos hujus nefandae sectae antesignanos atque praecones; ut nimirum pessimas institutiones quas jam imbiberant ad rudium populorum exitium eructarent. Quod sane causa esse potuit ut, variis saeculis elapsis, vetus tunc haereseos nomen in aliud Paulicianorum mutaverit. 5. Ne autem in his, vel divinari videar, vel totius historiae filum quam conscribimus abrumpere cogar, ea momenta in medium proferam quibus praecedentes nostrae conjecturae innixae sunt. Quas inter potissima illa censeri debet, quam Augustinus libro de Haeresibus suppeditat. Is ergo, optime de Manichaeorum mysteriis et profanis ritibus edoctus, non tantum describit quomodo, occiso Manete, unus electorum veluti omnium princeps, et totius sectae caput, duodecim aliis electis, quos magistros appellabant, praeesset; sed quantum coetus ille excreverit et se ampliaverit narrat. Etenim, eo auctore, quasi ad Christianae catholicae hierarchiae formam et similitudinem, duodecim illi pseudoapostoli cum iniquo diabolicoque suo capite septuaginta duos episcopos ordinare coeperunt: episcopi tum presbyteros ordinabant, tum diaconos sibi eligebant. Nam ex electis suis habent duodecim, quos appellant magistros, et tertium decimum principem eorum: episcopos autem septuaginta duos, qui ordinantur a magistris, et presbyteros qui ordinantur ab episcopis. Habent etiam episcopi diaconos. Sed praeter istos quos profanis sacrilegisque ritibus ordinabant, quique ad nobiliorem diabolicae illius hierarchiae partem componendam assumebantur, alios quoque ex eadem electorum classe huc illucque ad rudes simplicioresque homines decipiendos dimittebant, ut promptius atque facilius, aut sua confirmarent dogmata, aut eadem propagarent. Quare idem Augustinus ita immediate subjicit: Et jam caeteri tantummodo electi vocantur: sed mittuntur etiam ipsi qui videntur idonei ad hunc errorem, vel ubi est sustentandum et augendum, vel ubi non est etiam seminandum. Haec autem a Manichaeis Augustini tempore fieri consuevisse, idem S. doctor hisce verbis testatus est scribens: Quem numerum Manichaei hodieque custodiunt. Cum igitur Augustinus, qui omnia Manichaicae sectae dogmata, mysteria, philosophiam, gradus, ordinationes, hierarchiam et incrementa optime noverat, nullibi geminorum horum fratrum faciat mentionem, recte conjectari potest anno 428, quo opus illud de haeresibus conscripsit, nondum eam sobolem in orbem ex infernalibus ergastulis prodiisse, et Manichaeos a Paulicianis novum nomen tum fuisse mutuatos. Nec liceat suspicari id Augustinum latere potuisse, quia Armenorum et Asiae regiones in quibus (auctore Petro Siculo) ista contigerant, ab Hippona Africae urbe, ex qua Augustinus istud opus conscripserat, remotissimae erant. Non haec, inquam, quis suspicetur. Nam S. doctor, qui jam a pueritia in Manichaeorum inciderat errores, et horum philosophiae studiis maxime fuerat addictus, optime etiam nomina quibus secta illa appellabatur novit, descripsitque, eamque in Paphlagonia Armeniae parte, in Gallia, in Africa, aliisque regionibus grassari sine ulla prorsus ambiguitate fassus est. Et quidem laudato de haeresibus libro Catharistas, Manichaeos appellari asseverat, quasi purgatores. Ex quo nomine occasionem arripit eos gravius perstringendi et insectandi, quia horrenda turpitudine humanum cibum polluebant. Et rursus, libro 112 de Natura boni, quasdam eorum turpitudines exagitat, qui bus per coitum masculorum et feminarum ligari partem Dei perperam aeque ac in divinum rerum auctorem contumeliose contendebant, quam se manducando solvere et purgare profitebantur; provocat ad quasdam publicas eorumdem criminum confessiones, quibus hoc se facere in publico judicio testati sunt, non tantum in Paphlagonia, sed etiam in Gallia, sicut a quodam Romae Christiano catholico audivi. Augustino igitur, qui ista anno 404 scribebat, apprime fuerat persuasum in Paphlagonia Armeniae regione hanc haeresim latius grassari, idque ex publicis judiciorum actis, tum ex aliorum fama recensebat. Non itaque Augustinus ea praetermisisset referre atque rejicere, quae a Paulicianis postmodum in hujus sectae confirmationem, incrementum et robur excogitata fuere: quaeque ambo nebulones illi fratres magno studio nacti sunt, ut turpius catholicam labefactarent religionem, atque catholicos ministros crucis, atque eucharistiae mysteria, perpetuamque Deiparae virginitatem, caeteraque ejusmodi impeterent, et maledictis configerent. Cum ergo in tam multis variisque libris et operibus ab Augustino contra Manichaeos aliosque haereticos conscriptis, nullibi Paulicianorum fratrum nomen occurrat, cum nullibi praeterea ab eo recenseantur ea haereseos additamenta quae a Petro Siculo nobis indicata sunt, nulla ratione adduci possum ut arbitrer jam Manetis morte secuta, geminos eos fratres hujus haereseos vindices et auctores fuisse; idcirco de iisdem luculentius disserere nunc supervacaneum existimo, de quibus postea verba facere nobis opus erit, cum, servato, quantum possumus, temporum ordine atque ratione, hujus haereseos sobolem septimo Ecclesiae saeculo ad catholicae religionis contemptum latius adhuc in Syriae et Asiae regiones grassantem dicemus. 6. Interim vero minime praetereundum esse arbitramur jam ante Augustini aevum et quarto ineunte Ecclesiae saeculo Armeniam et Paphlagoniam potissimum ejusmodi Manetis erroribus labefactatam fuisse. Id non tantum evincunt Manetis pseudoapostolorum inibi habitae praedicationes, vel exitiales et venenatae illae scripturae, quas Thomas, Agapius, caeterique, Constantio Chloro regnante, undequaque disseminaverant: sed ejus rei praeterea certissima suppeditant testimonia Gangrensis concilii Acta, quae adhuc supersunt. Ad eam itaque synodum quindecim tantum episcopi, una cum magno Ossio Cordubensi, S. Silvestri papae tempore convenere, paulo antequam primum generale Nicaenum concilium cogeretur. Gangris praeterea urbs Paphlagoniae est, in Asiae Minoris parte constituta, in quam urbem laudati quindecim episcopi cum magno Ossio coiverunt, haereseos Eustathianae occasione, quae ex variis Manichaeorum fontibus originem trahebat, et in varias Armeniae regiones maximo cum catholicae religionis detrimento grassabatur. Id potissimum cum ex eorumdem Gangrensium PP. Synodica, tum ex uno et viginti canonibus ibidem editis haud obscure intelligi potest. Synodicam quippe: Dominis honorabilibus consacerdotibus in Armenia constitutis inscripserunt. Et plerique ex canonibus in ea synodo editis, directe varios Manichaicae sectae errores taxant, impetunt, et anathemate feriunt; ut jam olim Severinus Binius in Conciliorum collectione recte quidem atque erudite annotavit. Hujus generis profecto sunt canones illi qui in nuptiarum vel conjugatorum gratiam conscribuntur, vel illi in quibus de licito carnium esu sermo est, vel in quibus Ecclesiastica jejuniorum regula firmata, a catholicorum coetu procul amandantur, qui Dominicam et Resurrectionis diem aspernabantur, eam in luctu, moerore atque jejunio traducentes. Haec quippe et similia in Eustathii Armeniae monachi condemnationem sancita sunt, qui non ex aliis quam ex Manichaeorum fontibus suos errores impie hauserat, et pari ratione nuptias, 113 filiorum procreationem, virginitatis cultum, sacros conventus ab Ecclesia constitutos, jejuniorum usum, carnium et animalium esum, divitiarum possessionem, festorum et diei Dominicae potissimum solemnitates, caeterosque sacros et ab Ecclesia approbatos ritus convellere et omnino abolere nitebatur. Procul dubioigitur anno 324 ita in Paphlagonia et Armeniae regione Manichaei errores, ejusdem monachi Eustathii studio, increverant, ut ad eos coercendos, eamque luem purgandam, Gangrenses PP. convenire debuissent. Hujus synodi Acta denique in ipsorum Manichaeorum odium atque exitium, tum a Nicaeno primo generali concilio apostolicae sedis suffragio approbata fuisse, non tantum Ossii Cordubensis pro S. Silvestro papa legatio, sed Symmachi atque Leonis M., Romanorum pontificum, decreta patefaciunt. Nec vero me latet ejusmodi Ossii Cordubensis pro apostolica sede in concilio Gangrensi legationem, non tantum a Petro de Marca atque Pagio in dubium revocari; sed absolute omnino inficiari. Et ea de causa potissimum, quia hujus nomen in Actis, quae supersunt, non primo, sed quartodecimo loco inter aliorum episcoporum nomina legendum occurrit. Sed in hisce quaestionibus dirimendis haud semper episcoporum praerogativas ex ordine quo in codicibus horum nomina descripta sunt repetere juvat, ut ipsi de Brittone Trevirensi episcopo, in Priscillianistarum historia, contra Tillemontium, aliosque demonstrabimus. Nam quandoque Amanuensium errore, et codices corrumpi, aut saltem genuinus eorumdem episcoporum ordo perturbari potuit. Verum duplici de causa hanc congressionem nunc devitandam esse arbitror. Prior ex nostro hujus conscribendae historiae scopo desumitur. Non enim nos sumus ex iis qui dubiis valdeque obscuris rebus adhaerentes apostolicae sedi jura asserere et vindicare quaeramus. Nimis profecto indecens aut turpe foret in re tam certa et tam gravi, cujusmodi est illa de sedis apostolicae judiciaria potestate et juribus, quae luce clarius per omnia Ecclesiae saecula emicant, propriis studiis indulgere, conjecturis dumtaxat insistere, et extra scenam vagari, easque res in quaestionem adducere, quae ad causam de qua agitur non satis pertinere perspicue constat. Cum igitur synodus illa dumtaxat provincialis fuerit, et illius canones non nisi ex apostolicae sedis suffragio robur et approbationem obtinuerint, ut ipsi conciliorum collectores etiam fatentur, quid nostra intererit, an Osius Cordubensis ibidem pro apostolica sede legationem fuerit functus. 7. Altera vero causa ex nostra erga clarissimum doctissimumque virum aequitate desumpta est. Nam cum hic Romae, paucis abhinc annis, in solemni pontificia conciliorum Academia, coram sanctissimo domino nostro Benedicto papa XIV, magno totius litterarii coetus plausu, singulas obscuras difficilesque quaestiones, quae de Gangrensis concilii tempore, canonibus, auctoritate et confirmatione jam pridem excitatae fuerunt, et in posterum a critices studiosis excitari possunt, summa eruditione Rmus P. Antoninus Bremond Dominicanae familiae cultor eximius, et in Casanatensi Bibliotheca Theologus insignis, jam vero totius ordinis Praedicatorum magister generalis, qui pro eximia sui animi benignitate nos maximo amore complectitur, expediverit et illustraverit, minime in praesens licere potest de iisdem rebus sermonem instituere. In hac enim sua elucubratione, quemadmodum et in aliis, omnium eruditorum suffragium sibi nactus est. Et tale quidem, ut communibus omnium votis ejusmodi opus aliquando publici juris futurum nobis polliceamur. Verum cum et nos eodem anno, nono kal. Maii in eadem pontificia Academia theologicam habuerimus de iisdem Gangrensibus canonibus dissertationem, hanc tamquam appendicem Manichaicae historiae lectori subjiciemus cap. ultimo hujus libri. === CAPUT III === De Manichaeorum libris quarto et quinto Ecclesiae saeculo fere per universum orbem dispersis. 1. Quemadmodum Manichaeo necato hujus discipuli et sectatores huc illucque per diversas, cum Orientis, tum Occidentis, provincias hanc haeresim propagaverint, praecedenti nostro cap. satis superque arbitror exploratum. Quia tamen ejusmodi nefariae religionis propugnatores, non verbis et praedicationibus dumtaxat insistebant, ut ad dogmatum perversitatem rudium atque illitteratorum hominum ingenia traherent et perducerent; sed etiam plurium noxiorum librorum subsidio utebantur, in quorum lectionem si incauti homines operam insumerent, quasi quodam illicio irretiti, iisdem erroribus animum addicebant, hos libros idcirco paucis indicare in praesens decrevimus. Neque vero de Scythiani operibus, quae is moriens Terebintho reliquit, et Manichaeus ipse recoxit et interpolavit, sermonem tantummodo esse instituendum arbitramur; cum jam de ejusdem quatuor Scythianis voluminibus ex gentilium philosophorum fabulis et faeculentissimis veterum haeresiarcharum lacunis congestis, prioribus capitibus praecedentis hujus Historiae libri verba fecerimus. 2. Ne igitur nos acta iterum agere velle videamur, ad reliquos hujus sectae scriptores et ad eorum describenda opera nostra se vertit oratio; in quorum numerum potissimum Thomam illum rejiciendum esse arbitramur, cui quoddam Evangelium aprocryphum et supposititium veteres omnes adjudicarunt. Pauca tamen de hoc opere dicenda occurrunt, si vetustiores omnes scriptores pervolvamus. De eo quidem veluti opere a Manichaeis confecto horumque referto fabulis mentionem habuerunt. Sed nullus alicubi, quem viderim, disertius atque expressius blasphemias inibi contentas indicavit. Qua in re illud potissimum esset investigandum: an Thomas iste, hoc impietatis portentum ex integro composuerit; vel potius an nacto sibi primum Scythiani Evangelio, huic suum nomen indiderit, auctis deinde atque exaggeratis quae in eo continebantur. At vero ejusmodi definire quaestionem quis auderet, quamvis posterius probabilius videatur? Siquidem veteres, non duo, sed unum dumtaxat Manichaeos habuisse Evangelium testati sunt, illudque perperam sub Thomae apostoli nomine circumferre conates fuisse, quamvis Caveus, nescio qua ductus ratione, aliud Scythiani et aliud Thomae Evangelium fuisse affirmaverit. Minus difficile tamen erit conjicere quibus laciniis atque blasphemiis istud Evangelium refertum fuisset. Nam cum principalius in eo ageretur de Jesu Christi Domini Nativitate, gestis, praedicatione, passione, morte et resurrectione, quae catholicae fidei dogmata atque mysteria ita audacius oppugnabant; sat verisimile erit omne mortiferum virus illic sparsum fuisse, quod praecipua nostrae religionis fundamenta subverteret atque aboleret. Negabant, ut vidimus, etiam auctore Augustino, Christum natum esse de Virgine, nec ejus carnem veram confitentes fuisse, sed fictitiam, ac per hoc falsam ejus passionem et nullam resurrectionem fuisse contendentes. Nefaria quoque de Spiritus sancti missione et adventu, ad corroborandum alium palmarem Manetis errorem eo in Evangelio fuisse contenta non 115 obscure indicavit Cyrillus Hierosolymitanus de hoc disserens libro, catholicos admonens ut se ab illius praecaverent lectione. Quem sane diabolicae impietatis librum, non solum Romanorum pontificum, Siricii videlicet, Innocentii I et Gelasii papae, decretis inter apocryphas scripturas rejectum esse intelligimus, sed et eum penitus auferendum et ignibus concremandum, sanctissimus papa Leo Magnus definivit. De his enim similibusque Manichaeorum et Priscillianistarum scriptis ita sanctus pontifex Leo locutus est, catholicos gravi quidem sermo ne admonens, ne a simulata quadam pietatis specie, quam ejusmodi scripturae praeseferre videbantur, ad eorum lectionem se adducere sinerent. Quamvis enim (ait) sint in illis quaedam quae videantur speciem habere pietatis, numquam tamen vacua sunt venenis, et per fabularum illecebras hoc latenter operantur, ut mirabilium narratione seductos laqueis cujuscumque erroris involvant. Ad quae tandem apostolicae sedis decreta, cum Nicaeni concilii II PP. animadverterent, praecipue de hoc Thomae Evangelio dixerunt: Ad haec (loquuntur enim de adulterinis scripturis, quae sub Pauli nomine olim circumferebantur) Manichaei Evangelium secundum Thomam invexerunt, quod Ecclesia catholica merito ut impium aversatur. Quibus omnibus illud unum tandem subjicimus, Thomae videlicet Evangelium valde ab eo libro differre, qui Revelatio Thomae apostoli inscribebatur. Nam et in eodem Gelasiano decreto, de utroque tamquam de duobus libris distinctis sermo est, quamvis nullibi posteriorem librum, Revelationem Thomae apostoli videlicet, ex Manichaica officina prodiisse indicetur. In hanc opinionem tamen Turribium Asturicensem episcopum fuisse, non obscure ejus ad S. Leonem M. epistola patefacit. Nam cap. 5, de aprocryphis libris disserens, vel per maximum principem Manem ac discipulos ejus compositis vel infectis, specialiter recensuit actus S. Thomae, et his similia, ex quibus (ait) Manichaei et Priscillianistae, vel quaecumque est illis secta germana, omnem haeresim suam confirmare nituntur. 3. Praeter unum vero, aut duo Evangeliorum volumina, quasi ad catholicorum formam et imitationem impie tamen exarata, alium Epistolarum videlicet librum, Manichaei habebant. Atque illum ex Manetis potissimum officina prodiisse veteribus fuit persuasum. Cujus quidem voluminis, seu Epistolarum farraginis, mentio occurrit, tum apud Goarium et Petrum Siculum, tum apud conditorem formulae Cotelerianae et Tollianae. Ex hoc Epistolarum corpore procul dubio (ait Guillelmus Cave) erat famosa illa epistola quam fundamentum vocabant Manichaei, quam toties citat Augustinus de Natura boni, et in actis cum Felice. Qui et contra ejusmodi epistolam integrum librum conscripsit, quo, prioribus partibus ejusdem epistolae Manichaei rejectis, ostendit ipsum pro manifesta, quam pollicebatur, et pro certa cognitione non nisi incerta et absurda deliramenta insanis suis sectatoribus proposuisse. At contra Manichaica secta hanc epistolam veluti universae fidei suae promptuarium venerabatur; ita ut, auctore eodem Augustino, quoties coram auditoribus legeretur, capite inclinato dicere solerent Amen, quasi quod, hujus illuminati lectione, scelestissimo auctori grates rependerent. Hujus autem epistolae exordium istud erat: Manichaeus apostolus Jesu Christi providentia Dei Patris. Haec sunt salubria verba de perenni 116 ac vivo fonte. Simile exordium jam offendimus in epistola ad Marcellum, ut habent Latina Archelai fragmenta superius recensita, et Epiphanius, haeresi 66. Sed omnes ejus epistolas eo in codice congestas idem habuisse exordium, inter caeteros unus Augustinus testatus est lib. XIII, cap. 4 contra Faustum, eos ita compellans: Manichaeus enim vester non fuit propheta venturi Christi. Apostolum quippe ejus se dicit, impudentissimi quidem fallacia. Et paulo infra subjicit: Omnes tamen ejus epistolae ita exordiuntur: Manichaeus apostolus Jesu Christi. Sed de aliis atque aliis Manichaei epistolis mentionem habet Guillelmus Cave pag. 92. Tertio loco deinde Mysteriorum librum recensendum esse arbitramur, quem ad legem evertendam et ad omnia veterum prophetarum vaticinia oblitteranda Manichaei ipsi studiose composuerant. Ex Goario enim Guillelmus Cave aliquod fragmentum recitat, quo ejusmodi libro anathema dictum est. Hunc pariter unum fuisse ex Scythiani libris, sed a Manete in immensum auctum, et innumeris locis interpolatum, ut propriis studiis indulgeret, idem auctor asseverat. Quare in duas et viginti partes alphabetico ordine fuisse divisum, Syriaca et Palmyrena lingua descriptum, Tollius pronuntiavit. Hos libros deinde quartus excipiebat, quem nonnulli Omnium Negotiatio inscribi oportere, ex quibusdam corruptis mss. Graecis exemplaribus, perperam omnino testati sunt. Alium titulum vero habuisse cum ex Timothei Constantinopolitani scriptis, tum ex aliis insignioribus vetustis exemplaribus, inter caeteros unus Guillelmus Cave, sua Litteraria Historia animadvertit. Quare variis conjecturis innixus, hunc libellum ex argumentis quae continebat, ostendit suam potius denominationem accepisse, eumque appellatum: De differentia eorum qui accedunt ad puram fidem. Et quidem Manichaeos de suae fidei puritate falso gloriari consuevisse, jam paulo ante in praecedentibus ex Augustino probatum est, cum videlicet Catharistas, seu purgatores se ipsos vocitaverint. 4. Ut jam vero ad illa veniamus quae post formulam Goarianam Cotelerius et Tollius ediderunt, alius liber dictus Apocryphus nobis occurrit, quo (ut Caveus ait) probabile est reconditiores Manichaeorum ritus, praestigia, et exsecranda Religionis mysteria contenta fuisse, quorum rituum doctrina, non nisi mystis et nefandis eorum orgiis imbutis tradebatur. Cavei hanc conjecturam haudquaquam nos improbamus. Etenim Manichaeorum schola praeter communia illa dogmata, quae in suos evulgabat auditores, alia quoque arcana et secretiora docebat et tuebatur, quae non nisi hujus sectae principibus et primariis ejus magistris innotescebant. Id quidem in sua haereseos ejuratione, Turbonem non obscure testatum fuisse, jam ipsi praecedenti libro cap. 11 annotavimus. Eo autem in libro omnes profanos ritus, sacrilegasque caeremonias, jejunia, et orationes descripta fuisse, quibus Manichaei cultores Bematis, sacra et festa solemnia agentes, utebantur, verisimile est. Propterea in Coteleriana formula, ejusmodi rituam et praestigiarum libri hisce verbis indicantur: Damnanda esse omnia quae ab illis in sacris fiunt atque celebrantur, quaeque Manichaicis seu praestigiatoriis ipsorum libris continentur. Sed omnibus iis quasdam interpretationes addebant, Manetis dictorumque memorabilium commentaria appellatas. Inter Manichaicos scriptores quoque non infirmum locum habebat ille Addas, de quo in superioribus etiam verba fecimus. Is ergo unicum librum Modion appellatum conscripsit, qui pluribus axiomatibus et philosophicis principiis erat refertus, quae tamquam penitus aliena et communibus rationibus natura insitis pugnantia etiam primo intuitu, cognoscebantur. Cujusmodi profecto vel illa erant, quibus homines necessario ad 117 peccandum induci ex quodam malo auctore sine principio existente et Deo contrario affirmabant. Vel illa alia quae ad summam divinae Providentiae contumeliam pronuntiabant, impie contendentes nimirum aspectabilem hunc mundum divino regimim atque gubernationi minime esse subjectum. Sed et duo testamenta, vetus et novum videlicet, ex quibusdam apparentibus contradictionibus, seu potius allegoriis et mysteriis, inter se pugnare, hujus libri auctor patefacere nisus fuerat. Et iterum de novo disserens Testamento, speciatim ostendere conabatur Manichaicae sectae errores ex eodem vim et robur et fundamenta omnia desumpsisse. Haec, inquam, nefario diabolicoque eo libro contenta fuisse Titi Bostrensis volumina conscripta perspicue ostendunt. Is enim sanctissimus Arabiae episcopus, auctore Heracleano episcopo Chalcedonensi, apud Photium, omnes sui studii nervos intendit, ut illius libri blasphemias, errores rejiceret et subverteret. 5. Curiosa tamen sunt quae de Aristocrito haud postremo Manetis discipulo atque scriptore Guillelmus Cave recensuit. Qui etsi suum praeceptorem tamquam malum hominem traducere non vereretur, tamen ejus inhaerens dogmatibus opus edidit quo ostendere conabatur Judaeorum, Gentilium, Christianorum et Manichaeorum unam eamdemque esse doctrinam. Quod argumenti genus etiam in suo libro Addas indicasse, ex antecedenter dictis perspicuum est. Caeterum non iis dumtaxat libris priores Manichaicae sectae principes, magistros, electos atque auditores usos fuisse, ex variis veterum monumentis intelligimus. Timotheus enim Constantinopolitanus presbyter, libri Precum meminit, in quo precationum et praestigiorum formulae continebantur. Quare poenitentes Manichaei in suis ejurandis erroribus Orationum librum quoque anathematizare jubebantur. Cujus quidem generis sunt et omnes aliae apocryphae scripturae in Gelasiano decreto descriptae, quas vel ex Manichaeo, vel ex ejus discipulis prodiisse, veteribus scriptoribus persuasum fuit, ut videre est apud Caveum, saeculo Novatiano, pag. 92. Qui pariter duos alios incertae aetatis hujus nefandae sectae scriptores recensuit, quos ex celebrioribus fuisse asseverat. Horum prior est Agapius, scriptor (ait) satis obscurus, cujus utpote, praeter Photium, nullus (quod sciam) veterum meminit. Caveo Tillemontius suffragatus est, qui Photii testimonio pariter adhaerens, Agapium Eunomio facit coaevum; huncque suis scriptis exagitasse ac perstrinxisse affirmat, quamvis ad Manichaeorum partes jam turpiter ille defecisset. Hinc tamen inter utrumque aliquod dissidium. Nam Caveus altius res repetens, et ad ea quae de Agapio Petrus Siculus scripserat animadvertens, aliter Photii testimonium explicari posse contendit. Agapium quidem unum fuisse ex duodecim Manetis discipulis, qui librum confecit Heptalogum dictum, jam ex eodem Petro Siculo ipsi annotavimus. Qui igitur fieri potuit ut is Eunomii aetate adhuc superstes contra eum ejusque errores stylum strinxerit? Ab anno enim quo Manetis haeresis damnanda innotuit ad Eunomii Aetii notarii lapsum octoginta et amplius anni fluxerunt. Quod sane temporis intervallum minime cum hisce duobus cohaerere potest; ut videlicet unus et idem Agapius ex duodenis primariis Manetis discipulis fuerit, et tamdiu vixerit ut Eunomium suis scriptis potuerit exagitare. Gravem hunc scopulum quem praevidit Guillelmus Cave, multo studio praecavere nisus est. Sed utrumque contingere potuisse asseverans, alias et alias conjecturas tum ex Epiphanio, tum ex Cyrillo Hierosolymitano, quas ad rem suam facere arbitratur, adducit, lectorem eas perpendere admonet, 118 atque tandem nihil in hac parte pro certo statuere velle definivit. Cujus quidem rei statum, sive rationem diligentius inquirere nunc nobis otium haudquaquam est, cum plane interciderint, aut saltem prorsus lateant vetustiora illa monumenta quae ejusmodi quaestionem dirimant. 6. De reliquis igitur Agapii Operibus, aliqua dumtaxat dicenda supererunt, cui laudatus Photius duo alia Opera adjudicavit. Horum alterum in viginti duos est dispertium libellos; alterum vero centum et duo capita complectebatur, et utrumque Uraniae cuidam, sectae suae mulierculae studiique sui sociae, ipse auctor nuncupavit. Si curiosius praeterea ex Photio sciscitemur cujus generis argumenta his in libris Agapius explicaverit, illud evidentissime patebit, sola nefaria ac fabulosa commenta iis in Operibus contenta fuisse, quae ex Turbonis confessione et Augustini testimoniis in superioribus luculentius ipsi explicavimus, in quibus expendendis nunc iterum immorari supervacaneum ducimus. Sed in hunc eumdem incertae aetatis scriptorum ordinem quemdam Alexandrum rejiciendum esse Guillelmus Cave arbitratus est, quem Lycopolitam, ex Lyco una Thebaidis Aegypti urbe, veteres appellarunt. Erat quidem primum cultu gentilis. Deinde vero cum Manichaei se in eas Aegypti recepissent regiones, ad horum castra transfugit. Demum autem ejurata nefaria hac haeresi catholicam professus est religionem. Jam vero antequam se ab hujus haereseos labe purgaret, librum de Manichaeorum Placitis, quae optime et intime noverat, conscripsit; in quo, eodem Caveo auctore, interiorem eorum sensum accurate exponit, et malesana hujus sectae dogmata rationibus ex arcano philosophiae petitis solide refellit. Hujus scribendi stylum veluti duriusculum parumque difficilem idem Caveus taxat; nec ejus aetatem certo definire ausus est, etsi non longe remotum fuisse a Manetis temporibus suspicetur; cum idem Alexander affirmet ea dogmata ab iis qui cum homine familiariter conversati fuerant accepisse. Quae verba ad Papum et Thomam Manetis discipulos referenda esse arbitramur, cum de his duobus dumtaxat faciat mentionem. Varia demum hinc inde collecta de hujus Alexandri operibus et aetate, Guillelmus Caveus retulit, parum quidem inter se cohaerentia, quae a nobis praetermittuntur, ne incertis dubiisque rebus insistamus. 7. Jam vero de Adimanto, celebri quidem Manichaicae sectae discipulo (quem cum Adda Caveus, ut vidimus, olim confuderat), verba faciamus, praesens nostrum postulat institutum. De hujus autem scriptis atque gestis non semel suis in Operibus Augustinus disseruit; sed ita cum eo congreditur, ut hominem ex hac luce migrasse describat, illiusque dumtaxat scripta exagitet et convellere conetur. Id quidem ex priori libro Retractationum, cap. 13, innotescit, quo nimirum, Opera a se ipso conscripta recensens, cum adhuc presbyteratus ordine fungeretur ait: Eodem tempore venerunt in manus meas quaedam disputationes Adimanti, qui fuerat Manichaei discipulus, quas conscripsit adversus Legem et Prophetas, velut contraria eis evangelica et apostolica scripta demonstrare conatur. Adamantici igitur istius libri titulum atque scopum nobis indicat S. doctor; sed cum scriptorem Manichaei discipulum ibi appellet, et de eo tamquam de homine diu vita functo verba faciat, vix dubitare possumus et Manetem audiisse, et, ejus parente, Adda nimirum, agente, inter secundi ordinis discipulos saltem locum obtinuisse. Sed et Adimanti Operum praeterea idem Augustinus libro contra Faustum meminit. Primo quidem cum 119 sub istius nomine verba ponens, hunc Faustum, veluti de sua, Manetis et Adimanti doctrina gloriantem, quasi in scenam venire compellit, qui elatus insania audacius affirmabat: Satis superque jam in lucem traductis erroribus ac Judaicae superstitionis simul, et semichristianorum abunde detecta fallacia, a dilectissimo, scilicet, et solo nobis post beatum Patrem nostrum Manichaeum studioso Adimanto, non abs re visum est. Ex quibus sane Fausti verbis, non tantum patefactum est consuevisse Manichaeos, catholicae religionis cultores, tamquam fallaciis et pravis dogmatibus deceptos postulare; sed et Adimanti scriptis insistere voluisse, quem tamquam alterum post Manetem illius profanae sectae antesignanum venerabantur. Iterum quoque idem Augustinus Faustum exagitat, quod ex ficto quodam, ab Adimanto adducto, Scripturarum conflictu, turpius errasset vel circa hominum, brutorum et vegetabilium substantiam, quorum vitam ejusdem esse naturae Adimantus post Manetem fabulabatur; vel dum de animarum transitu, et in nova corpora commigratione, aut denique cum ex novi et veteris Testamenti Scripturis de vano superstitiosoque ciborum delectu ratiocinabatur. Hos enim potissimum errores, ex Adimanti voluminibus Faustum imbibisse, et ex eis horrendas blasphemias propugnasse, disertius idem Augustinus libro sexto demonstravit. Durius tandem sanctus doctor in ipsum Adimantum invehitur, eum refutans errorem quo docebat etiam rationales, id est hominum animas in belluina corpora posse contrudi, Quid ergo faciet (Adimantus, videlicet) de tanto scelere, si quando tardum jumentum plagis ant concitatum freno fatigavit, in quo forte patris ejus anima fuerit? Ut non dicam, quod etiam occidere parentes suos inter pediculos et pulices potuerit, a quorum isti interfectione non temperant. Noverat praeterea Augustinus aliquos Manichaeos hisce similibusque perstrictos rationibus, negare consuevisse usque ad ista minutissima animantia revolvi animas humanas posse. Quod quidem effugium ultro sanctus doctor concedens, ex eo occasionem sibi nactus est, ut magis atque magis Adimantum et caeteros Manichaeos perstringeret. Quare a minutioribus ad grandiuscula progrediens, satis lepide eos illudebat, et ita erudite ratiocinabatur. Quid enim eis prodest quod aliquando negant, etc.? Hoc enim negant ne tam multarum interfectionum rei teneantur, aut cogantur parcere pediculis, pulicibus et cimicibus, et tantas ab eis molestias, sine ulla caedis eorum licentia sustinere. Sed ut vehementer adhuc urgentur, ideo Augustinus subjicit: Cur in vulpeculam revolvi anima humana possit, et non possit in mustelam, cum catulus vulpeculae fortasse etiam minor sit quam magna mustela. Denique ut horum dictis plenius illudat, argumentum hisce claudit verbis: Deinde si in mustelam potest, cur in murem non potest? Et si in istum potest, cur in stellionem non potest? Et si in eum potest, cur in locustam non potest? Vel in apem, vel in pulicem vel in aliud multo minutius pervenire? Ex qua quidem disserendi ratione, Adimantum, caeterosque Manichaeos innumerabilium homicidiorum reos fieri demonstrat, quippe qui cum superstitiosae et nugatoriae huic credulitati sive dictamini insisterent, eorum conscientia hisce maximis erroribus impedita gravius laborabat. 8. Hoc autem contra Adimantum libro, totus est Augustinus in conciliandis inter se Scripturarum sententiis, quas de Testamento vetere ac novo, velut invicem contrarias, idem Adimantus, utrumque Testamentum ab uno et eodem esse non posse contendens, corraserat. Sed alterius libri a se ipso contra eumdem editi idem meminit Augustinus; in quo primum positis Adimanti verbis, iisdem S. Pater suam reddiderat 120 responsionem. Quod opus, ait, uno volumine conclusi, et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod primum respondi perierat, et tunc inventum est cum jam iterum respondissem, aliquas sane earumdem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solvi, adhuc etiam aliquibus non respondi. Si quis vero in his rebus plenius institui cupiens, sciscitaretur ex nobis ad quos potissimum ecclesiasticos et populares sermones hic provocare voluerit Augustinus, huic interroganti illico respondebimus, calumniosa Adimanti objectamenta sermone 12 maxime diluere, quo videlicet, adhuc agere volens de Manichaeorum fraudibus et dolis, in Adimantum invehitur, qui, studiose apostoli Pauli testimonio corrupto et depravato, contendebat inferre Neque principes, neque potestates, neque virtutes Deum cognovisse. Ut ergo ejusmodi evertat calumniam, ait: Sed primo ab istis vellem quaerere ubi Adimantus apud Apostolum legerit, nam talium calumniarum iste conscriptor est. Vellem ergo diceret ubi legerit testantem Apostolum et confirmantem, ut dicit, quod neque principes, neque potestates, neque virtutes Deum cognoverunt. Cum Dominus etiam hominum in se credentium dicat Angelos quotidie videre faciem Patris. Haec ergo et id genus alia profert Augustinus ad conciliandum videlicet celebre Jobi testimonium, quod cap. I, 6, legimus, cum illis aliis Matthaei verbis cap. V, 8, quibus Adimantus insistebat, ut utriusque Testamenti repugnantiam induceret et suaderet. 9. Verum enim vero cum de hoc Adimanto nihil aliud aut in Augustini Operibus, aut in aliorum scriptis scitu dignum occurrat, jam eo praetermisso ad Fortunatum presbyterum, Manichaeorum quoque sectatorem horumque doctrinae vindicem nostra se vertat oratio tandem necesse est. Is ergo, auctore Possidio, ejusmodi labe inquinatus, quando per Africae regiones haec infamis ac nefaria haeresis latius grassabatur, ut totam pene Hipponensem urbem et provinciam labefactaret atque corrumperet, nimis studiose allaboravit. Eodem itaque ibidem conversante atque manente, ita brevi hujus haereseos virus succrevit, ut quam plurimi ex illius urbis civibus et peregrinis pestilenti hac contagione vitiati fuerint. Interea (ait idem Possidius) Hipponenses cives et peregrini Christiani, tam catholici quam etiam Donatistae adeunt Augustinum presbyterum, atque deposcunt ut illum hominem (Fortunatum videlicet) Manichaeorum presbyterum, quem doctum credebant, videret, et cum eodem de lege tractaret. Cum haec vero apud Afros in Hippone potissimum celebri urbe gerebantur, Arcadius Augustus et Rufinus, viri clarissimi, secundum agebant consulatum, illudque incidit in Christi an. 382. Quare S. presbyter Augustinus, ut omnium votis indulgeret, oblatam sibi provinciam subire minime detrectavit: Quinimmo, se omnino paratum exhibuit rationem de fidei rebus poscentibus reddere. 10. Cum itaque res ita disponerentur, Manichaei Fortunatum rogarunt cum Augustino subire periculum, ne communis eorum sectae causa periclitaretur. At ipse Fortunatus, qui apud Carthaginem quondam Augustinum eodem Manichaeorum morbo laborantem noverat, cum eodem congredi verebatur. Sed tandem suorum maxime instantia coactus et verecundatus, promisit cominus se esse venturum, certamenque disputandi subiturum. Die ergo quinta kalendarum septimi mensis apud Hipponem, in Sossii balneis, Augustinum inter et Fortunatum disputatio incoepta est. Ad quam audiendam magna populi frequentia convenerat, astantibus potissimum doctis et curiosis viris, qui utrisque partibus, ut fieri solet, studebant. Tum vero notariorum tabulis apertis, Augustinus diputationem orsus est; et quaestio potissimum versabatur unde malum sit. Qua 121 in re, cum is catholicae doctrinae propugnator exortum fuisse hominis malum ex libero voluntatis arbitrio explicaret; illo autem (Fortunato, videlicet) naturam mali Deo coaeternam persuadere moliente, sed in disputatione postremae diei parum sibi constante, confessus est nihil se adversus nos invenire quod diceret. Sed responsione deficiens, ultimo collaturum se cum suis majoribus ea quae refellere non potuit prosecutus est, et, si sibi forte de his satis minime fecissent, suae animae consulturum promisit. Haec laudato loco narrat Possidius, cujus tamen rei nos magis reddunt certiores ejusdem Fortunati presbyteri verba coram omnibus in secundae diei disputatione pronuntiata, quaeque cum a notariis exciperentur, in ecclesiasticis tabulis praeterea fideliter scripto consignata fuere, ut videre est etiam in calce ad disputationem secundae diei, quae cum priori exstat tomo VIII Operum S. Augustini. Interim vero nemo arbitretur Fortunatum Manichaeum tali tantoque pudore, verecundia et dedecore auctum, a suis erroribus resipiscere cogitasse, aut catholicis nomen in posterum dare voluisse. In id consilii profecto quilibet sanae mentis homo, cui suae fidei res nutari et ad exitium deduci intelligeret, statim incidisset. Sed Fortunatus ille tanta affectus confusione de Hipponensi urbe profectus, ad eamdem amplius non remeavit, nec tamen catholicus factus est. De hoc tandem Fortunato Manichaeo presbytero nullibi, quod sciverim, Augustinus facit mentionem. Hujus dumtaxat quaedam exstat epistola ad alium scripta Manichaeum presbyterum, quem Felicem fuisse congregationis S. Mauri Patres in novissima Augustini editione suspicati sunt. Hunc ergo Augustinus jam ad episcopatum Hipponensem assumptus hisce verbis compellavit: Itaque denuntio tibi in nomine Christi, ut si paratus es, solve quaestionem in qua defecit praedecessor tuus Fortunatus; et ita hinc ierat, ut non rediret, nisi cum suis disputatione collata inveniret quid contra respondere posset disputans cum fratribus. Ex his itaque liquet presbyterum hunc Manichaeum, qui Fortunato successerat, ab Augustino excitatum et provocatum fuisse ad eamdem solvendam quaestionem, in qua turpius ejus defecerat praedecessor. Qui ita ex Hipponensi urbe dilapsus est, ut studiose confinxerit cum caeteris Manichaeorum principibus se velle conferre, quae ei fuerant objecta. 11. Fortunatum hunc presbyterum Faustus, gente Afer, civitate Milevitanus, Manichaicae sectae episcopus, excipit, qui anno quadringentesimo floruit. Hujus ingenium, studia, animi dotes, et scripta inter caeteros unus Guillielmus Cave descripsit dicens: Vir fuit eloquio suavis, ingenio callidus, loquax potius quam eloquens, sciolus magis quam solide doctus. Et rursus paulo infra subjicit: Volumen vero conscripsit adversus rectam Christianam fidem et catholicam veritatem. Nihilominus tamen laudatus scriptor non satis accurate hujus libri argumentum descripsit. Nam Augustinus, qui Fausti Manichaei opus sedulo lustravit, libro II Retractationum, cap. 7, quid istud in se contineret his verbis explicavit dicens: Contra Faustum Manichaeum blasphemantem Legem et Prophetas, et eorum Deum, et incarnationem Christi, Scripturas autem novi Testamenti, quibus convincitur, falsatas esse dicentem, scripsi grande opus, verbis ejus propositis reddens responsiones meas. Hunc hominem quidem noverat Augustinus, qui, in suarum Confessionum sincero sacrificio, quemadmodum in Manichaeorum sectam incidisset prolocuturus, ait: Jam venerat Carthaginem quidam Manichaeorum episcopus Faustus nomine, magnus laqueus diaboli, et multi implicabantur in eo per illecebras suaviloquentiae . . . fama enim de illo praelocuta mihi erat, quod esset honestarum omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis 122 liberalibus eruditus. Ejusmodi porro Fausti Manichaei fama apud suos asseclas valde pervulgata, jam diu desiderium in Augustinum excitaverat eum docentem et disputantem audiendi. Nam si quandoque annorum novem spatio, quo erranti quasi animo S. Pater huic sectae haerere videbatur, in auditorum dumtaxat, non electorum classem redactus, in difficiles offendebat nodos, atque quaestiones, quas profanae illius religionis caeteri homines solvere nesciebant, nimis extento desiderio venturum exspectabant illum Faustum cujus adventu (ait ipse) collatoque colloquio, facillime mihi haec, et si qua forte majora quaererem, enodatissime expedirentur. Id sane caeteri Manichaei cum Augustino de fidei rebus congredientes promittebant. Quasi quod illius nefandae sectae mysteria uni dumtaxat essent Fausto episcopo revelata. Augustinum tandem ejusmodi gentis Manichaicae fama fefellit. Si quidem ubi venit, expertus sum (ait) hominem gratum, et jucundum verbis, et ea ipsa quae illi solent dicere multo suavius garrientem. Sed quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam similibus rebus Augustini aures fuerant satiatae, nec ideo illi meliora videbantur, quia melius dicebantur, nec ideo vera, quia diserta, nec ideo sapiens anima, quia vultus congruus, et decorum eloquium. Sed ad particularia ejusdem Fausti gesta, sciendi facultatem, divinarum naturaliumque rerum cognitionem descendens, quid quantove in his homo ille tantopere a suis aestimatus polleret, cum variis in familiaribus congressionibus idem Augustinus expertus esset, hocce postremum de eodem protulit judicium. Cum videlicet ab eorum opinione recessisset quibus prudens et sapiens videbatur, quia delectabat eos loquens, scribit: Post varia igitur familiaria pericula expertus sum prius hominem expertem liberalium disciplinarum, nisi grammaticae, atque ipsius usitato modo, et quia legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecae libros, et nonnulla poetarum, et suae sectae, si qua volumina Latine atque composite conscripta erant. Et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio, inde suppetebat eloquium quod fiebat acceptius, magisque seductorium moderamine ingenii et quodam lepore naturali. Ejusmodi ergo animi corporisque dotes, quas caeteri Manichaei in Fausto episcopo admirabantur, nec leniter Augustini ingenium demulcere, aut seducere potuere. Nam postquam illi satis earum artium imperitus apparuit, quibus excellere et fama venditabat, et Augustinus ipse putaverat, is statim desperare coepit posse Faustum aperire et dissolvere eas quaestiones in quibus, spectatis Manichaeorum fabulosis principiis, ejus animus nimis fluctuabat. Id praesertim ei evenisse fatetur, cum, conversis oculis in eorum libros nugis refertos, omnia quae de coelorum, siderum, solis et lunae motibus, qualitatibus affirmabant perfecte scire et intelligere cupiebat. Quae omnia Faustus, in mathematicis disciplinis nusquam eruditus, cum minime explicare posset, quemadmodum eum confiteri non puduit; illico omnis Augustini conatus, quo proficere in illa secta statuerat, illo homine cognito, prorsus intercidit, non ut ab eis omnino se separaret, sed quasi melius quidquam non inveniens eo quo jam quoquo modo irrueret. Defervescente igitur ejusmodi prava Augustini cupiditate pro addiscendis omnibus Manichaicis dogmatibus atque mysteriis, quasi derepente ejus animus coepit nutare. Qui quamvis non illico divinae gratiae motibus acquieverit, aut obtemperaverit, tamen manus Domini in abdito providentiae suae, non deseruerunt animam ejus, et de sanguine cordis matris suae, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro filio sacrificium offerentis cum eo miris modis egerunt. 12. Haec itaque de Fausti gestis, studiorum ratione, scientiarum facultate, divinarum humanarumque rerum ejus cognitione, hujusque scriptis tradidit Augustinus, in quibus expendendis nos haud diutius immorari 123 possumus, ne Augustini potius, quam hujus Manichaei episcopi gesta pandere velle videamur. Illud unum tandem superaddendum esse arbitramur: Augustinum, videlicet, jam e Manichaeorum laqueis solutum, atque ad episcopatus ordinem evectum, contra hunc Faustum stylum strinxisse huncque triginta tribus libris exagitasse. Quod sane opus ita ingeniose digessit, ut primo sub istius Fausti nomine verba posuerit, singulis capitibus totidem catholicas responsiones a se ipso conscriptas subjiciendo. Qualem vero finem Faustus ipse subierit, narrat libro V cap. 8, ubi S. Pater totus est in exprobranda Manichaeorum audacia, qua temere et sacrilege contendebant se persecutiones et hominum odia sustinere propter justitiam, cum videlicet Africae proconsules poenarum rigore contra hanc nefariam sectam animadvertentes, ipse Faustus convictus, vel confessus quod Manichaeus esset, cum aliis nonnullis secum ad judicium proconsulare perductis in insulam relegatus est. Sed de hoc judicii genere luculentius et commodius sequenti cap. acturi sumus. 13. Superest jam vero ut de quodam Secundino altero Manichaicae sectae vindice atque scriptore verba faciamus, quem gente Afrum fuisse perperam omnino Guillelmus Cave arbitratus est. Addidit praeterea hunc hominem vixisse post Augustini ad Ecclesiam reditum, et absolutos de libero Arbitrio libros tres; sibique videri Secundini ad Augustinum epistolam, et Augustini ad Secundinum responsa, ad Christi annum 390 esse referenda. Quae duo sane non nisi ab homine audentius divinante, et de Ecclesiae scriptoribus falso et ex sola libidine ratiocinante, affirmari potuere. Et primo quidem quod ad ejus patriam attinet, Secundinum non ex Afrorum gente, sed ex Romano populo duxisse originem, ipsius indicant scripta. Etenim de semetipso disserens sic alloquitur Augustinum: Legit enim aliquanta exile meum et qualecumque Romani hominis ingenium reverendae dignationis scripta, in quibus sic irasceris veritati, ut Hortensius philosophiae. Se Romanum igitur Secundinus appellat, et ad ea provocat scripta quibus Augustinus, jam diu ad catholicam conversus fidem, Manichaeos exagitaverat. Rursus idem Augustinus hunc ipsum hominem tamquam Romanum compellat, ita ejus ingenium, de quo Secundinus maxime gloriari videbatur, illudens; Quaero abs te acuto ac solerte viro, et a tuo Romano, ut gloriaris, ingenio, unde habeat ista boni natura pati posse quod patitur, ut consentiat malo. Nec minor est Guillelmi Cavei allucinatio, vel oscitantia in definiendo tempore quo vel Secundinus Augustinum suis scriptis adorsus est; vel cum is, contra eum exarato opere, omnia ipsius epistolae argumenta rejecit. Nam si Prospero, Possidio aliisque supparibus scriptoribus fidem adhibere volumus, Augustinus, ejurato Manichaeismo, anno 387 catholicorum societati se adjunxit. Si igitur hocce Secundinum inter et Augustinum litterarum commercium in annos post hujus ad Ecclesiae reditum rejiciendum esest, ut Guillelmus Cave oscitanter commentus est, jam inde isthaec staret consecutio, videlicet, circa Christi annum 390 ejusmodi fuisse evulgata. Verum laudata consecutio illico caderet, si Secundinus suis in scriptis Augustinum subdole jam veluti episcopatus honorem adeptum vellicaret et impeteret; et Augustinus ipse hujus calumniis occurrens, callido homini se catholicorum episcopatum obtinuisse non dissimularet. At Secundinus revera Augustinum insimulat quod a Manichaeo timore quodam et assequendi honoris cupiditate allectus defecisset; atque inter scribendum iis semper usus est phrasibus quas cum episcopis dumtaxat adhiberi fuit consuetum, videlicet, salutarem tuam egregiam sanctitatem, 124 domine merito laudabilis et percolende; vel illam: illud vero facere non possum tuae patientissimae sanctitati; aut denique hanc aliam: quamquam haec tuae sanctitati dicere nimis absurdum sit; atque id genus alia vocabula, quibus soli episcopi tunc temporis honorabantur. Quid plura? Augustinus ipse, Secundino occurrens, se jam episcopatus honorem assecutum fuisse asseverat. Quamobrem (ait) etsi non bona de me suspicatus sis, quod carnali timore alicujus incommoditatis, quae de vestra societate mihi accidere poterat, haeresim Manichaeorum reliquerim, vel cupiditate honoris quem in catholica adeptus sum. Quid vero diutius in his immorabor? Suorum quidem librorum temporis aliquam rationem nobis Augustinus ipse duobus in Retractationum libris reliquit. In quibus recensendis, cum suae vitae ordinem sequatur, librum de quo agimus inter eos retractat quos episcopus elaboraverat. Id profecto Caveus novisset, si cap. 10 lib. II Retract. consulere voluisset, ubi hujus contra Secundinum libri diserte meminit, ut post haec observabimus. Cum igitur Augustinus, jam presbyter factus, episcopalem dignitatem non nisi anno 304 fuerit assecutus, inde sequitur ante hoc tempus illud litterarum commercium inter eos intercedere non potuisse. Diligentius tamen congregationis S. Mauri PP. in novissima Augustini Operum editione hanc veritatem scrutati sunt. Et probabilioribus tandem conjecturis innixi, ejusmodi cum Secundini Manichaei tum Augustini catholici episcopi scripta in annum 404 aut in sequentem, qui est decimus sive undecimus post adeptum ab Augustino episcopatum, rejicienda esse arbitrati sunt, ita scribentes: In Retractationibus proxime sequitur opus de Natura boni, quod libris contra Felicem in fine anni 404 conscriptis subnectitur. Pertinet itaque hic liber (contra Secundinum) ad annum circiter 405. Jam vero annotatis Cavei allucinationibus, quarum altera ad Secundini Manichaei patriam, altera ad tempus illius conscriptae epistolae pertinet, tertiam adhuc, quae caeteris gravior est, describere et praecavere debemus. De eodem enim Secundino ita scripsit: Magna illi cum Augustino intercesserat familiaritas, dum uterque in haeresi Manichaeorum versaretur. Nugas garrire Caveum nemo ignorare potest qui Augustinum consulat. Is sane hunc hominem numquam vidisse, citra omnem mendacii labem sincere fassus est, quamvis ambo Romae quondam Manichaicis laqueis fuissent irretiti. Laudato enim II libro Retract. cap. 10 haec habet Augustinus: Secundinus quidam, non ex eis quos Manichaei electos, sed ex eis quos auditores vocant, quem nec facie quidem noveram, scripsit ad me veluti amicus, honorifice objurgans quod oppugnarem litteris illam haeresim, et admonens ne facerem, atque ad eam potius sectandam exhortans cum ejus defensione et fidei catholicae reprehensione. An Caveus, si quid operis impendisset in perquirendis ex Augustino Secundini gestis, patria, moribus, familiaribusque sociis, in eam opinionem fuisset lapsus? An postremo loco magnam inter hos duos homines intercessisse familiaritatem affirmasset, dum uterque in haeresi Manichaeorum versabatur, cum eum hominem nec facie vidisse asseveret Augustinus? 3. Interim tamen haec praetereamus, et nostra oratio potius se convertat ad epistolarum commercium quod Augustinum inter et Secundinum Manichaeum habebatur, earumdem epistolarum argumenta exquirentes. Et primo quidem Secundinus se Augustini amicum simulans, hunc suis litteris adoritur, vellicat, atque carpit, quod a Manichaica defecisset secta. Quam ob causam, Manetis Persae iram indignationemque in judicii potissimum die subeundam Augustino imprecatur. Huic duas defectionis causas objicit: alteram 125 ex timore, quo vereri confingit omnes saeculi corporales poenas, injuste Manichaeis indictas, vel quandoque publica potestate inflictas; alteram vero ex honoris cupiditate ortam; qua videlicet Augustinus laborans, episcopatus gradum in catholica Ecclesia sibi dari concupierat. His itaque calumniis voluit occurrere Augustinus, et celebre quoddam opus elucubravit quod in sex supra viginti capita distribuit. Atque potissimum duas praecipuas sibi calumnias subdole et falso intentas diluere nititur. Primo non ex alio timore suam a Manichaica secta defectionem repetendam esse ostendit, quam ex Apostoli ad Timotheum verbis cap. IV, 1, videlicet: Spiritus autem manifeste dicit quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, quae in Manichaeos quadrare veteribus omnibus abunde fuit persuasum. At ad posteriorem suae defectionis causam sermonem convertens, eumdem Paulum apostolum ad Romanos interpellat, sequentia verba usurpans: Gloria autem et honor, et pax omni operanti bonum, ut indicaret, videlicet, non a mali opifice quem Manichaei confingebant, sed a summo incommutabilique bono isthaec dona derivari, palam et sine ulla prorsus ambiguitate fatetur. Neque in his dumtaxat duabus refellendis calumniis Augustinus insistit: sed singula proferens et prosequens instituta quae ex Manichaeorum schola Secundinus objecerat, prospero felicique gressu, omnia et singula adversae partis argumenta tandem dissolvit, rejicit, atque subvertit. Duos tandem ejusdem nominis viros Augustinus contra Donatistas disputans recensuit; quorum alterum Secundinum a Cedia, alterum Secundinum a Carpis appellavit; qui cum valde diversi sint a Secundino Manichaeo, hic annotare debuimus, ne quisquam unum cum alio confundens in errorem incideret. Hisce autem hactenus conscriptis, nos oporteret adjungere Felicis quondam Manichaei presbyteri gesta, qui binas saltem, aut ternas eum Augustino publice habuit disputationes. Idque in magnum lectoris commodum cessisset, ne huc illucque eum vagari sineremus, pro conspiciendis rebus in Africa Augustini aevo a Manichaeis gestis, simulque ut sub unico tantum capite patefaceremus ea quae in hujus cap. exordiis pollicebamur. Verum quia istius Manichaei disputatio non ad privatorum hominum contentionem, sed ad publicam catholicae Ecclesiae causam pertinere nobis visa est; quia et eo tempore habita quo sacerdotes saeculique judices in Manichaeos variis poenarum generibus animadvertere coeperant; quia praeterea Felix ipse presbyter post habitas cum Augustino collationes, de errore convictus, ejurata primum nefaria haeresi, omnem labem delere conatus est, catholicorum communioni se consociando, idcirco cum de eo, tum de aliis Africae potissimum Manichaeis publico judicio convictis, qua poterimus brevitate opportunius sermonem habebimus. === CAPUT IV === S. Leonis Magni, Gelasii, Symmachi atque Hormisdae Romanorum pontificum agendi ratio in disperdendis atque igne concremandis Manichaeorum libris, a notis criticis Beausobrianis vindicatur. Veterum quoque ethnicorum exemplis ostenditur gravissimum nefas semper judicatum fuisse, eorum librorum lectionem populo permittere, ex qua in rebus ad religionem pertinentibus etiam leviter a majorum institutis posset resilire. 1. Etsi non sim nescius quantum ea Romanae Ecclesiae agendi ratio quibusdam invisa sit, qua perpetuo consuevit acatholicorum hominum codices et volumina disperdere, atque igne concremare, non debeo tamen in praesens de ea sermonem praeterire, ex Beausobriano scribendi ratiocinandique scopo occasione arrepta. De quatuor Romanis pontificibus qui Manichaicos libros legendos proscripserunt, et omni adhibito studio igne concremandos tradiderunt, non semel verba fecit Beausobre huc illucque varias querimonias spargendo, quod libri hujusmodi ad antiquorum philosophiae theologiaeque cognitionem pertinentes, prorsus perierint, ex quibus sincere ea dogmata et systemata hauriri possent quae ab iisdem haereticis propugnabantur. Taxat pariter, vellicat atque carpit hanc agendi rationem, veluti injustam; sed imprudenter et insulse. Nam tantae eruditionis virum, qualem se esse jactat, summopere dedecet ea ignorare quae quovis tempore et apud quamcumque religionem obtinuerunt. Primo ergo animadvertat eam religionem a veteribus esse appellatam, quae superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam caeremoniamque affert. Comitem habere pietatem sanctitatemque in iis qui divinis praesunt rebus, et rerum civilium oeconomiam administrant, Cicero ipse fassus est. Istis namque ob muneris praestantiam, et dignitatum auctoritatem, ea omnia necessario proscribere et praecavere incumbit quae divini Numinis cultum aut labefactare aut ad exitium perducere possunt. Propterea quidquid ab imperitorum opinionibus ficte in alicujus etiam profanae religionis detrimentum et labem aliquando excogitabatur, illudque de novo inter res sacras sensim induci curabatur, omni nisu quaelibet natio a suis ritibus ejecit et exhorruit, variis poenarum generibus eos etiam coercens, qui, mutatis patriis legibus, res divinas aliter facere ausi essent. 2. Cujus quippe rei, etsi innumera exempla proferre possemus ex Tito Livio, Romanarum rerum scriptore; tamen ne extra praescriptos concertationis limites vagari videamur, illud unum interim in medium proferimus, quo intelligimus Romanos externae et novae religionis inductionem improbasse, eamque tamquam sibi, majoribus et diis perniciosam abolendam judicasse. Dum ergo, consulatum agentibus Q. Fabio, T. Sempronio, cum Annibal videlicet in Tarentino agro aestatem consumpsit, et quo diutius bellum trahebatur, inter caetera, etiam religionis res variabant, et potissimum ex parte externa, ita ut aut homines, aut dii repente alii viderentur facti. Nec jam in secreto modo, neque intra parietes abolebantur Romani ritus; sed in publico etiam, ac foro, Capitolioque, mulierum turba erat, nec sacrificantium, nec precantium deos patrio more. Cum itaque malum tam graviter increvisset, et potentius apparuisset, quam per minores magistratus sedari posset, M. Atilio praetori Urbis negotium a senatu datum est ut his religionibus populum liberaret. Is ergo et in concione 127 senatus-consultum recitavit, et edixit: Ut quicumque libros vaticinos precationesve, aut artem sacrificandi conscriptam haberet, eos libros omnes, litterasque ad se ante kal. Aprilis deferret, ne quis in publico sacrove loco, novo aut externo ritu sacrificaret. 3. Hoece autem studium in catholicae religionis munimen et praesidium sacro divinoque inspiratos consilio Romanos pontifices aliosque pastores et imperatores christianos adhibuisse, non inficiatur Beausobre. Qui tamen, magistratuum et antiquorum ethnicorum principum agendi rationem et oeconomiam minime animadvertens, censorio stylo notare et carpere ausus est quotquot ex catholicis PP. ignibus concremandos et disperdendos Manichaicos libros jusserunt. Id non tantum in priori suae Historiae parte annotavit, sed disertius explicavit in sermone prolegomeno partis secundae, quem orditur affirmando et statuendo valde difficilem rem, aut fere impossibilem esse, hodierna die justam et completam ideam exponere ad philosophiam theologiamque Manichaeorum pertinentem; quia eorumdem scripta volumina amplius non existunt. Ait postmodum se nescire an inter antiquos Leo Magnus primus fuerit, qui Manichaicos libros disperdi et concremari jussit; scire tamen hunc fuisse imitatum a suo successore Gelasio, qui horum codices ante ecclesiam S. Mariae ut incenderentur mandavit. Quam consuetudinem Symmachus papa paulo post secutus est. Nam ex Anast. Bibliothecario habemus: Manichaeorum omnia simulacra, vel codices, ante fores basilicae Constantinianae incendio cremavit. Contendit primo Manichaeorum simulacra incendio cremari haud potuisse. Tum quod magi, quorum religionem Manichaei prosequebantur, ex Epiphanio, idola non habebant; tum denique quia Manichaei ignem, solem et lunam colebant, quarum rerum idola haud poterant incendi. Denique concludit Hormisdam pontificem in horum haereticorum causa suorum praedecessorum exemplum esse secutum. Ex hactenus descriptis nihil occurrit quod videlicet graviter laedat Romanorum praesulum agendi rationem. Infirmum dumtaxat illud dictum offendimus, quo contendit non potuisse Symmachum papam Manichaeorum simulacra concremare, quia ignem, solem et lunam repraesentabant; quasi quod ejusmodi simulacris eadem vis et natura insit quae ipsis rebus repraesentatis existit. Ignis quippe substantia, sicut solis et lunae, incendio consumi non potest. Sed quis negabit simulacra horum lignea, testacea, conflatilia, haud posse incendi? 4. Post haec auctor Beausobre sensim se in lectoris animum insinuare quaerit; et, cujusdam ignorantiae praetextu, hinc inde disserit, an antiquorum episcoporum laudari oporteat studium, quo Christianorum imperatorum animus movebatur, ut haereticorum libros igni tradendos decernerent, capitisque sententiam contra eos juberent qui similes libros aut legere aut apud se retinere ausi essent. Quarum legum scopum et finem bonum fuisse sibi persuadet; sed simile exemplum taxat tamquam valde perniciosum, adhuc ab ipsis Christianis veluti injustum et violentum condemnatum. Hanc futilem atque veneno aspersam conjecturam (quam nostri aevi scioli omnes sequuntur) ut probaret, vel eidem robur adjiceret, ad alteram Justini martyris apologiam provocat, in qua amare plorat Romanorum legem contra eos latam qui Sibyllinos et Hystaspis libros consulebant, quibus Christiani ad sua dogmata confirmanda utebantur. At quis non intelligit justissimam fuisse S. martyris Justini querimoniam? Sibyllini enim libri apud ethnicos erant in usu. In arduis enim aggrediendis rebus vel expediendis Romani ipsi ad hos libros provocabant, ut inde subsidia haurirent. Quare ergo in imperii negotiis praefatis libris fidem praestabant, 128 et in Christianae religionis odium, quam obscure saltem vaticinabantur, in eos tantopere excanduerunt, ut ipsos disperderent? Arbitrabatur igitur Justinus hos libros ethnicis ipsis etiam subsidia exhibere posse ut facilius Christo nomen darent. Siquidem tantam in eos fiduciam habebant, auctore Tito Livio: Ut ex senatus consulto, cum insanabili perniciei finis non inveniretur, libri Sibyllini aditi sint. Justini ergo querimonia non in eo sita erat, quod deperdita fuerint sacra monumenta ad catholicam fidem confirmandam apta et idonea; sed quod ethnici se quibusdam subsidiis privaverint, ex quibus aliquod saltem exiguum lumen nostrae Christianae fidei haurire potuissent. Caeterum quis umquam affirmare potuisset Sibyllinos libros fuisse vel necessarios vel idoneos ad confirmandos catholicos in sua fide? Scripturis utriusque Testamenti edocebantur, apostolicam praedicationem audiebant, perpetuis miraculorum signorumque experimentis illuminabantur, ne quidquam dicamus de summa pastorum cura et sollicitudine in primis Christianis instituendis et in fide roborandis. Iis ergo minime opus erat ad Sibyllinos libros provocare. Quod si Justinus aliique ex veteribus Patribus ad eos provocarunt ut ethnicos perstringerent, id dumtaxat ex quadam suppositione factum esse censemus. Quia videlicet sciebant hos libros ab eorum majoribus, sacerdotibus, pontificibus et magistratibus in veneratione habitos fuisse. Cadit ergo prorsus Beausobre argumentum ex Justini martyris querimoniis desumptum, et propterea ad nostrum scribendi scopum, a quo paululum discessimus, regrediamur. Et quidem quae utilitas qualiave subsidia haurire potuissent catholici ex Manichaicis libris, ut aliqua ducti ratione de Romanorum pontificum decretis conqueri potuissent? Quid praeterea? Manichaei ad fidem auctoritatemque suis codicibus vindicandam, falso iisdem gravissima sanctissimaque pietatis nomina imposuere: Evangeliorum videlicet, Mysteriorum, Revelationum, Thesaurorum, et similia; atque ostentantes eos divinam scientiam continere, sacros tamquam canonicosque libros sub apostolorum nominibus inscribebant, apprime intelligentes non posse facile simplices, rudes et incautos homines decipere, nisi venenatam doctrinam quadam mellis specie praelinirent. Quomodo (ait S. Leo Magnus) facilius decipere simplices possent, nisi venenata pocula quodam melle praelinirent; ne usquequaque sentirentur insuavia, quae essent futura mortifera. Ad praecavendum ergo ne catholici prava impuraque dogmata ad Christianae fidei labem et exitium imbiberent, ea oeconomia necessaria fuit, ut ejusmodi scripta penitus auferrentur, et ignibus concremanda traderentur. Propterea S. episcopo Turribio, Asturicensis Ecclesiae pastore vigilantissimo mandat, hujusmodi scripturarum exemplaria, multarum falsitatum seminaria, legenda non solum interdicere, sed penitus auferre, et ignibus concremare. Curandum ergo est (ait ipse Leo Magnus) et sacerdotali diligentia maxime providendum, ut falsati codices in nullo lectionis usu habeantur. Apocryphae autem scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solum interdicendae, sed etiam penitus auferendae sunt et ignibus concremandae. Aequum autem justumque esse hocce S. Leonis decretum quis non videt? Fere id negat impudentissime Beausobre cum suis acatholicis, nimium philosophiae et antiquarum rerum studium affectantibus; dicit ergo ibi interim se nolle primo reprehendere aut laudare hunc usum, tot legibus firmatum. Subjicit secundo quosdam revera libros reperiri incendio dignos. Cujusmodi sunt illi qui mores corrumpunt, aut religionis tum humanae societatis fundamenta penitus subvertunt. Sed aliud genus librorum non ita perniciosum sat esset populis abscondere, non autem plane supprimere, cum non desint multi viri prudentes qui ex iisdem utilitatem haurire possent. Si igitur Manichaeorum libri (concludit Beausobre) 129 tales sunt quales describuntur, ego auderem affirmare maxima injuria igni traditos fuisse, quoniam catholica fides majora emolumenta obtinuisset ea scripta conservando, quae fabulis ridiculis et obscenis erant referta. Ita ratiocinatur Beausobre, fabulosa quaedam Manichaeorum dicta subjiciens, quae ex superioribus Archelai Actis ipsi annotavimus. Eum tamen pudeat isthaec scripsisse. Quid? Manichaeorum libri non subvertunt omnia nostrae catholicae fidei mysteria? Quaenam enim nostrae religionis dogmata non oppugnarunt, quaenam etiam non evertere conati sunt? Percurrat apostolorum Symbolum, et dicat an unum fidei nostrae articulum intactum reliquerint? At haec praetermittamus. Notum enim est, et pervulgatum apud omnes, Manichaeos unius Dei existentiam inficiari, veram incarnationem, passionem, mortem, Christi Domini resurrectionem rejicere, eucharistiam aliaque sacramenta profanare, de Spiritus sancti adventu commentis sacrilegis fabulari? Quid plura? An non Manichaei Scripturas divinitus inspiratas, aut a malo auctore derivari affirmarunt, aut si novum Testamentum acceptarunt, illud non integrum et perfectum servandum esse dixerunt: sed interpolationibus, mantissis aliisque falsis additamentis vulnerarunt et corruperunt? Uno verbo, nihil est in catholica religione quod Manichaei labefactare atque prorsus evertere conati non sint. Si igitur, auctore etiam Beausobre, ii libri incendio digni censeri debent qui religionis et humanae societatis fundamenta subvertunt, jam Romanorum pontificum agendi ratio haud taxari et reprehendi potest, cum Manichaici libri utrumque praestarent. Nam praeter crimina in religionem patrata, etiam nuptias et connubia solvebant, ab iisdem abhorrebant, et in nefariis luxuriae vitiis quae natura horret se exercitabant. An similia in eorum libris contenta sub nomine scripturarum apostolorum debebant a sacris ministris permitti? Sacrilegium apage. 5. Postremo cum haec et id genus alia Beausobriana argumenta percurrerem, in eam facile veni suspicionem, auctorem nullam religionem habere, vel extrinsecus tantum profiteri. Si enim speciem aliquam pietatis interius habuisset, sibi quoque in mentem revocasset qualem quantamque venerationem sibi conciliare possint scripta illa quae sub nomine majorum jam auctoritatem magnamque famam habentium falso circumferuntur. Nihil efficacius enim ad religiones dissolvendas hisce libris reperiri posse, Q. Petillius, Lucio Petillio dixit, quando videlicet in hujus agro repertae fuerunt duae arcae in quarum altera sub nomine Numae Pompilii libri Pytagorici reperti sunt. Vulgata erat opinio qua credebatur Pytagorae auditorem fuisse Numam. At cum ejusmodi libri, Latine et Graece conscripti, Quorum septem primi de jure pontificio erant, septem vero postremi de disciplina sapientiae quae illius aetatis esse potuit, eos sane conservare ad illarum facultatum studium consilium non habuerunt; sed, lectis rerum summis, cum animadvertissent pleraque ad religionem dissolvendam ordinari, ipse L. Petillio dixit sese eos libros in ignem conjecturum esse. Nec arbitretur Beausobre privata auctoritate hos libros in ignem conjectos fuisse; sed delata re prius ad praetorem, qui censuit eos libros legi servarique non oportere, deinde ad senatum, qui statuit libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; tandem libri in comitio igne a victimariis facto in conspectum populi cremati sunt. Me prorsus latet an quisquam hactenus fuerit, qui L. Petillium praetorem, aut Rom. populi senatum tamquam injustum accusaverit aut reprehenderit, quod hujusmodi libri, quorum pleraque dumtaxat dissolvendarum religionum vim 130 habebant, incendio traditi fuerint. Id unum mihi exploratum est, in publico populi Romani conventu, communi omnium ordinum consilio, universo plaudente populo, quemadmodum comitiorum leges ferebant, a victimariis qui erant publici ministri, praedictos libros crematos fuisse. At rogo Beausobre: Erantne tum inter Romanos, qui juri pontificio vel philosophiae operam darent? Fuisse quidem necesse est fateatur. Nullum tamen cujusvis ordinis virum exstitisse, qui de talium librorum jactura conquereretur, indicatum est. Persuasum illis quippe erat religionem novis et externis ritibus non esse attenuandam. Nam, auctore Cicerone, cultus deorum est optimus, idemque castissimus, atque sanctissimus, plenissimusque pietatis, ut eos semper pura, integra et incorrupta mente et voce veneremur. At quorsum mens atque vox puritatem, integritatem institutorum ad rem sacram pertinentium servabunt, si vagari incipiant, et delectari in aliquibus saltem superstitiosis insolentissimisque rebus? In his tandem omnibus, ex ethnicorum veterum historiis hactenus desumptis, paulo fusius nostram orationem versari oportuit, ne summa Beausobriana luxuries, in taxando antiquas catholicae Ecclesiae consuetudines, et in maligno stylo exercendo contra Romanorum pontificum gesta, sine justa objurgatione praeterire videremur. Potissimum, cum etiam hujus nostrae aetatis acatholici viri, videntes suos libros apostolica auctoritate proscribi, et igne a publicis ministris in populi conspectu cremari, blaterantes conquerantur de veluti injusta atque injuriosa oeconomia, sanctissime tamen et religiose adhibita ad catholicae fidei puritatem integritatemque tuendam. === CAPUT V === Imperialium legum in Manichaeos Africae rigor ad examen revocatur. Quo videlicet perterrefactus Felix, et S. Augustini auctoritate et disputationibus victus, tandem Hippone suae haereseos errores ejuravit. Variae denique in hac causa quaestiones occurrentes expediuntur. 1. Post inductam in Africa Manichaicam luem, ita brevi ejus error latius propagari coepit ut in omni hominum coetu, viri et mulieres multae reperirentur quae eadem turpissime polluebantur. Cum itaque id non sine magno civilis et catholicae reipublicae contumelia, dedecore et exitio eveniret, quia Manichaici mores et instituta primo omnia conjugiorum jura dissolvebant, prolium puritatem turpissimis promiscuisque impudicitiis labefactabant, sanctioris vitae et instituti virgines tenellam adhuc aetatem agentes corrumpebant, et perinde quasi hujus sectae viri nullis prorsus divinis et humanis legibus subjicerentur, natura ipsa abhorrente, in omnia nequissima flagitiorum genera sese effundebant; igitur statim ac saeculi principibus innotuit isthaec Manichaeorum diu arcana, et latens vivendi ratio, jam in eos eorumque sacrilegos conventus animadverteretur edictum est, latis hac de causa variis legibus, quibus multa poenarum genera subire astringebantur. Noster animus praeterea maxime horreret ea referre quae Manichaeorum electi, in cibis quibuscumque, et venerabili etiam eucharistiae Sacramento sumendo, sacrilege et superstitiose 131 facere cogebantur. Sed nostrum animi horrorem verecundiamque, Augustini verba, quae subjicimus, elevabunt. Qua occasione (ait) vel potius exsecrabilis superstitionis quadam necessitate coguntur electi eorum velut eucharistiam conspersam semine humano sumere, ut etiam inde, sicut de aliis cibis quos accipiunt, substantia illa divina purgetur. Neque minus impia sacrilegaque erant nonnulla alia mysteria, quae cum magno nostrorum rituum abusu Manichaeos servasse Augustinus alibi asseverat. Cum videlicet in magnum catholicae nostrae religionis dedecus et contemptum, ipsi hujus sectae auditores ante electos genua figebant, ut eis manus supplicibus imponerentur, non a solis presbyteris, vel episcopis, aut diaconibus eorum, sed a quibuslibet electis. En ergo unde primum nefaria illa opinio prodierit obtinueritque posse laicos homines sacros Ecclesiae ministros instituere et ordinare; qui error jam diu abolitus, iterum elapsis saeculis uno Calvino caeterisque scelestissimis auctoribus, cum totius ecclesiasticae hierarchiae jactura, renovatus est. Cum haec itaque et id genus alia electorum Manichaeorum scelestissima secta facere consuevisset, ad hujus corruptissimos mores penitus exstirpandos saeculi principes omnem operam insumpsere. Neque vero id ex uno aut altero Leonis Magni testimonio nobis innotescit. Sed ex ipso Theodosiano codice, in quo plures ab imperatoribus latae in Manichaeorum exitium leges describuntur, ut opportuniori alio loco observabimus. Interim vero ad eam legem opus est animadvertamus, quam, instante Juliano Africae proconsule, duo imperatores Diocletianus et Maximianus ediderunt, ut etiam Tillemontius commemorat. 2. Ambo itaque imperatores, anno Christi Domini 290, auditis primum ipsius Juliani Africae proconsulis querimoniis, quemadmodum nova hominum secta Persarum finibus ibi adveniens, magnas intra illius regni urbes turbas excitaverat, quibus Romani imperii res susquedeque vertebantur; ipsi, hisce malis ibi gliscentibus occurrere cupientes, in mense Martio ejusdem anni apud Alexandriam eam legem ediderunt, ut hujus sectae homines cum nefandis eorum scripturis igne comburendi traderentur. Nobiles vero, si qui hac labe vitiati reperiebantur, praeter bonorum omnium jacturam in exsilium deportari jusserunt; caeteros tandem infimae conditionis viros ad capitalem subeundam poenam coegerunt. Ejusmodi igitur legem in Africa adhuc Augustini aevo obtinuisse, inter caeteros unus Tillemontius probabilius arbitratur. Qui, scite et diligenter consultis contra Felicem Augustini Actis, animadvertit haereticum illum hominem, et episcopali (ut aiebat) perterritum auctoritate fuisse, et illarum legum districtione, quas in nefariae hujus sectae exitium imperatores pervulgarunt. Sed utrumque istius hominis effugium inire eludere nisus est idem Augustinus. Primo ostendens sacrorum episcoporum auctoritatem a Deo derivatam, nullum reis timorem incutere, quando tranquillitate disputatur, et populus qui disputationibus adest nullam prorsus vim terroremque incutiat. Secundo deinde exponit, quemadmodum imperialium legum rigor a gladii jure ortus, religionis veritati sinceraeque hujus confessioni numquam obesse possit, sed utrumque semper catholicae Ecclesiae sacrisque ejus dogmatibus, ornamentum, praesidium atque incrementum praebuisse. Dixisti etiam quod te episcopalis terreat auctoritas: cum videas quanta pace inter nos agamus, quanta tranquillitate disputemus, quemadmodum populus praesens nullam tibi vim faciat, nullum terrorem incutiat, sed tranquillissimus audiat, sicut decet Christianos. Dixisti etiam timere te leges imperatorum: hoc pro vera fide non timeret, quem Spiritus sanctus impleret. Cujus quidem rei causa eidem Petri apostoli exemplum proponit, qui divino 132 actus Spiritu pro Dominica fide crucifixus est. Verum Felix ipse nimio contentionis studio adductus, ita respondere Augustino ausus est: Et apostoli timuerunt. Quod novum Felicis Manichaei effugium idem sanctus Pater eripere cupiens, quemadmodum apostoli tyrannos timuissent statim hisce verbis explicavit. Timuerunt (ait) ut caverent, non ut fidem suam comprehensi edicere dubitarent. Et paulo infra, leviter et sine ulla verborum ambiguitate aut contumelia eum objurgat quod imperatorem antea non timuerit, ut comminiscebatur, quia antea non tacuit: Nam etsi imperatorem timuisses, ante tacuisses. Et cum hesterna die in Manichaeismi suspicionem Felix fuisset adductus, ad urbis Hippone curatorem provocavit, cui libello exhibito publice clamitaverat se juxta Diocletianam legem, cum suis codicibus esse paratum incendi, si aliquid mali in ipsis fuerit inventum, idcirco quasi eum irridens sic Augustinus suam claudit responsionem. Unde heri leges flagitabas quasi fortis, hodie veritatem fugis ut timidus. 3. Ex his ergo publicis Augustini episcopi cum Felice Manichaeo Actis, luce clarius ille imperialium legum rigor emicat, quo in Africa istius sectae homines afficiebantur, cum videlicet ejusmodi haereseos professores suis cum codicibus igne comburendi tradebantur. Liquet praeterea episcoporum auctoritas non tantum in perstringendis hominibus ea labe infectis, ut errores ejurarent, sed ad penitus exstirpandas ex eorum dioecesibus quascumque novitates, quae catholicae religioni repugnabant; quae sane episcopalis ecclesiastica auctoritas maxime enituit in hac Felicis causa. Qui cum anno 404, Honorio Augusto sextum consule die sexta Decembris, temere et palam in Hipponensium urbe dixisset quod posset defendere scripturas Manichaei, et asserere quod veritatem habeant; atque praeterea, eadem de causa cum merito apud urbis curatorem, ut vidimus, tum apud Augustinum episcopum tamquam exsecrabilis blasphemiae reus postulatus fuisset, jamjam publicam subire quaestionem cogebatur. Nec enim Felix Hipponem inhabitabat, sed ibi venerat Manichaicos errores seminaturus. Qui cum esset unus ex doctioribus eorum, liberalibus tamen ineruditus litteris, sed versutior Fortunato, latius errores propagari confidentius sperabat. Addit Possidius ex eorum numero fuisse quos electos dicunt; quique, praeter nefaria dogmata quae propugnabant, impurissimis impudicitiis et obscenitatibus addicebantur. Congressio isthaec igitur die sequenti, id est septima Decembris, populo praesente, in ecclesia coepta est. Quam congressionem gesta ecclesiastica, seu judicium ecclesiasticum, a notariis quidem scripto consignatum, Augustinus appellat, quondam inter disputandum ab illa Manichaei epistola, quam fundamentum appellant, orsi sunt: sed non eadem die congressio haec aut episcopalia Acta fuere absoluta. Nam Felix cum veritate urgeretur, et Augustini argumentis maxime perstringeretur, dixit: Dilationem peto, ut possim respondere. Cujus quippe votis benigne atque perhumaniter annuens Augustinus, quemadmodum catholicae Ecclesiae episcopum decebat, reliqua disputationis Acta dierum quinque spatio prolata sunt, hoc est ad diem pridie idus Decembris. 4. Ejusmodi disputationis prolatationem, quamvis Augustinus humanius cum Felice agere cupiens illi indulsisset, S. episcopi tamen animus a timore vacuus, et liber non erat, Felicem secum reputasse fugam arripere, ut nimirum poenas evaderet horum facinorum reis intentatas. Quare antequam ad finem priorem hanc perduceret collationem, multa cautione uti illi opus fuit. Sciscitari videlicet ex eo an fugam meditaretur. Quod ille cum semel iterumque negasset, ei proponitur anathema dicere Manichaeo, 133 atque se sub alicujus hominis custodia constituere. Quibus in omnibus cum Felix fidem publice datam servasset, et primae disputationis gesta signata fuissent, cum a Felice et Augustino, tum a quodam Bonifacio sub cujus custodia Felicem se commisisse arbitramur, jam priora Acta magna cum catholicae veritatis gloria ad exitum perducta fuere. Quid vero quinque diebus elapsis factum fuerit, Acta similiter cum Felice Manichaeo secundae diei perspicue produnt. Etenim convenientibus iis cum frequenti populo, et notariis in Ecclesia pacis die duodecima ejusdem mensis, ab iis rebus, sive dogmatibus, Augustinus orsus est novam disputationem, a quibus praecedens finem obtinuerat. Si Deo (aiebat Augustinus) nocere nihil poterat, quare bellum gessit cum gente quam dicitis tenebrarum, in quo bello naturae daemonum misceret substantiam suam, quae hoc est quod ipse, sicut jam interrogatus dixisti? Ita sane Felicem S. episcopus aggrediebatur. Cui quidem fabuloso figmento cum haereticus homo occurreret, versutia et tergiversatione simul utens, se adhuc esse imparatum respondit, nullam inter manus eo otii tempore scripturam habuisse, quia illi redditae non fuerant, unde se posset instruere. Nullus enim (subjiciebat) ad certamen exit nisi prius munitus fuerit; et nullus litigator potest sine suis chartis litigare, similiter et ego sine mea scriptura respondere non possum. Hac arte itaque novum periculum evadere Felix nitebatur. Sed Augustinus novit; et apprime quidem versuti hominis tergiversationem novit. Propterea gravi, et auctoritatis sermone pleno ad eum conversus, acriter hunc increpat, quod sacrilegos errores hac excusatione niteretur occulere, eumque novum facinoris reum expostulat, quod quinque dierum spatio ad respondendum petens, codices quoque sibi dari non exquisivisset, qui sub publico sigillo custodiebantur. Exoptatam igitur duorum adhuc dierum prolatationem non obtinuit Felix. Sed codices dumtaxat ei dati fuere. Quos cum is accepisset, ita eum S. episcopus urgere coepit, tantaque vi et rationum pondere eum insectari, ut excussis omnibus Manichaei fabulosis figmentis, erroribus atque impietatibus, tandem argumentorum veritate victus, cum maximo catholicorum plausu, Manichaeum ejusque doctrinam coram tam frequenti coetu ejuraret. Interim vero, ut omnibus innotesceret, se Manichaeo ejusque erroribus sincere et ex animo anathema dicturum, ab eodem Augustino episcopo anathematismorum formulam scripto consignatam exposcebat. Sed hoc maxime rogare, ut sibi Felici quo magis confirmaretur praeiret Augustinus, ac Manichaeum, necnon spiritum qui in eo locutus fuerat, prior anathemaret. Id tandem assecutus est. Nam accepta ab Augustino charta, anathematismo exsecravit; idem praestitit Felix verba sequentia sua manu scribens: Ego Felix qui Manichaeo credideram, nunc anathemo eum et doctrinam ipsius; et id genus alia, quae apud Augustinum in fine secundi libri commode ab omnibus percurri possunt. 5. Verum in his omnibus recensendis nos incassum laborasse arbitramur dicturos qui Augustini Vitam a PP. congregationis S. Mauri concinne et erudite digestam evolverunt. Libro enim quinto, cap. 12, summatim ea omnia quae ad praesentes Augustini cum Felice disputationes pertinent plenius descripsere. Quid tum? Num nobis non licebat eosdem res retractare, eam imperatorum ethnicorum in Manichaeos latam legem referre, quemadmodum Felix ad eam provocasset explicare, simulque ostendere hunc utriusque potestatis rigorem et poenas pertimuisse? Haec omnia quidem doctissimi Operum S. Augustini editores missa facere, a proposito sibi scribendi scopo id alienum esse forte causati, quo nimirum res dumtaxat ab Augustino cum Felice gestas enarrare voluerunt. Cum igitur nostrum in conscribenda Manichaeorum historia studium illud potissimum spectaret, ut, servata quantum licuit temporum ratione, illius sectae facinora, a 134 gravissimis et fide dignis scriptoribus indicata, in unum veluti corpus collecta redigeremus; idcirco, illa eadem in nostrum usum transtulimus annotationibus iis ubique apppositis, quas alii aliud negotium agentes aut praetermiserunt, aut saltem praetermittere debuerunt. 6. Interim vero nos, ne in iis quae ad rem nostram faciunt deficere videamur, minime silentio occulimus Augustinum inter et Felicem, non duas, sed tres habitas fuisse collationes. Id obscure saltem indicare voluit Possidius in Augustini Vita. Sed rursus clarius id ex ipsius Augustini verbis innotescit. Qui in primae diei collatione a notariis excepta, aliam praecedentem congressionem indicavit, ita Felicem Manichaeum alloquendo: Hesterno die scit se dixisse. Atque iterum Felix ipse Augustinianis occurrens interrogationibus, se paratum probare promittit quod impie et sacrilege asseverabat, si ei darentur Manichaei scripturae, quinque auctores (ait) quos tibi dixi, quidquid me interrogaveris probo tibi. Cujus sane verba referenda sunt ad illos codices quos in postrema collatione etiam exposcebat, quique sub publico custodiebantur sigillo. At ejusmodi libri jam custodiendi sub sigillo traditi erant antequam collationes publicae et solemnes a notariis scripto exciperentur. Igitur cum haec omnia mecum reputo, facile in eam ducor opinionem, duas dumtaxat ad cancellos Ecclesiae astante populo collationes seu disputationes S. episcopum habuisse; sed has aliam jam praeivisse coram imperiali curatore, quando Felix videlicet, suo supplici libello ad imperialium legum poenas provocavit, quando tandem apocryphos Scripturarum codices sub publico custodiendos sigillo tradidit. Ita profecto cuiquam ratiocinari licebit, qui non oscitanter et Possidii testimonium, et illarum disputationum Acta sedulo lustrare voluerit. 7. Priorem hanc quaestionem illa alia excipit, quae ad Felicis Manichaei ecclesiasticum gradum pertinere visa est. Cui quidem inquisitioni occasionem praebuit Augustini epistola 79 quam presbytero Manichaeo Fortunati successori S. episcopus inscripsit. Ex ea enim Augustini Operum editoribus injectus est scrupulus, ut suspicarentur hunc eumdem presbyterum fuisse illum Felicem de quo hactenus locuti sumus. Suspicio autem isthaec, quibus innixa est momentis vel conjecturis, ne vanam omnino et falsam eam existimemus? Unde ut ita suspicemur fundamenta hauriemus? Ego profecto qui nullo partium studio adducor, si quod animo revolvo sincere fateri debeam, presbyterum hunc Manichaeum, ad quem laudatam dedit epistolam Augustinus, alium fuisse a Felice judicabo. At ne probabilis hujus opinionis fundamenta dissimulare videar, statim ita paucis ratiocinabor. Rogabo videlicet novissimos Augustini editores an epistola 79 laudatas Augustini cum Felice collationes exceperit, vel illas praeiverit? Sed iis collationibus esse posteriorem haudquaquam judicare licet. Nam Felix jam ex animo conversus, antequam novissimae collationis Acta ad finem perducerentur, catholicam religionem jam palam confessus est, Manichaeum ejusque dogmata ejuravit, nec eum in pristinos relapsum errores esse sine gravissimis testimoniis possumus existimare. Laudatam ergo 79 Augustini epistolam duas illas collationes scripto exceptas praeivisse minime ejusdem editores dubitabunt. Istud sane indicare voluisse arbitramur, cum ad editorum exemplarium marginem temporis notam posuerunt: Scripta forte anno 404. In quem quidem annum etsi, certas genuinasque consulum notas secuti, publicas Augustini cum Felice Manichaeo congressiones rejiciamus, tamen cum easdem labente hoc anno habuerit, Decembris videlicet duodecima die, idcirco nemo sanae mentis his posteriorem esse epistolam 79 poterit affirmare. Quae tandem cum agitarem, hujus epistolae argumentum cum iis quae in disputationibus describuntur non indiligenter contuli; nec sibi 135 concinere deprehendi. Nam ille presbyter Manichaeus, quem Felicem fuisse laudati editores suspicantur, cum quibusdam Augustini fratribus quaestionem excitaverat de visibili morte non fugienda; contendens eam non esse dumtaxat mentis a corpore separationem, sed avulsionem etiam boni a malo. Hoc cum ex Manichaico dogmate presbyter ille affirmaret, hunc Augustinus perstringere nititur, simulque eum ad disputationes publicas vocat, ut quaestionem solveret, in qua praecessor suus Fortunatus defecerat. Sed alia inesse iis disputationibus argumenta, jam ex ipsa Actorum serie innotescit. Augustinus praeterea neque in Retractationum libris, neque in collationum Actis, hanc ad Felicem epistolam dedisse asseverat; atque istud idem silentium Possidium in Augustini Vita servasse, perspicue manifestum est. Fateor igitur me prorsus latere quibus conjecturis insistere debeam, ne temere suspicer, epistolam de qua agimus Felici Manichaeo presbytero Augustinum inscribere potuisse. Id tamen melius atque facilius alii judicabunt, cum jam ad hos praecavendos scopulos, in quos postremi Augustini Operum editores incidisse videntur, nihil deinde statuentes, ad certiora alia describenda gradum potius facere deliberamus. === CAPUT VI === De Ecclesiae Carthaginiensis judicio in Manichaeorum causis adhibito. Catholicorum episcoporum studium, et ecclesiasticae disciplinae ratio in iisdem poenitentiam agentibus recipiendis. 1. Inter multas haereses quinto Ecclesiae saeculo Africam vastantes, Manichaica quidem principem obtinebat locum, vel quia ante Arianam, Priscillianam, Pelagianam, Donatistarumque sectam exorta, eo in regno, ex Perside aut Armenia adveniens, anno 290 fixerat pedem, et diu catholicos latens antistites, modo hic, modo illic radices egerat, vel quia in duas classes divisa, auditorum videlicet et electorum, facile duo hominum genera ad se trahere poterat; alterum eorum qui divinorum mysteriorum inscitia laborabant, alterum vero eorum qui maximo libidinum turpissimarum ardore effervescebant. Utrumque autem horum hominum genus post suam conversionem, colloquiis, disputationibus et scriptis S. Augustinus strenue exagitavit, ut vidimus, et insectatus est. Sed majorem adhuc vim in refellendis et exstirpandis Manichaeis adhibuit, quando videlicet, apud Carthaginem nonnullis eorum detectis, publica et ecclesiastica auctoritate in eos animadversum est. Constat enim ex Prosperi Chronico, Ursum, Regiae Constantii imperatoris domus praefectum, qui tribunitia pariter praefulgebat dignitate et in Africa civilibus rebus praeerat, cum catholicam religionem profiteretur et totis viribus tueretur, aliquos eorum Manichaeorum intercepisse, quos electos atque electas nominabant. Ut hi ergo ad Ecclesiae tribunal perducerentur, ipse tribunus Rufus nostrorum jurium vindex imperaverat; ubi ab episcopis, coram quibus rei se sistebant, praesente etiam populo, quaestio institueretur, primo de eorum flagitiis et dogmatibus interrogarentur, deinde omnium criminum confessione audita, quemadmodum leges praecipiebant, in eos esse animadvertendum decrevit. Ad horum autem confessionem audiendam non tantum notarii, qui Acta conscribebant, sed aderant episcopi, qui ibi tamquam judices assidebant, ut juxta humanas et ecclesiasticas leges totius inquisitionis forma et ordo servarentur. Episcoporum autem nomina, si unum Aurelium excipiamus, qui Ecclesiae Carthaginensi summa cum laude tum praeerat, prorsus ignoramus. 136 Sed ex tota illa provincia fuisse collectos episcopos probabile est. Adfuit Augustinus quoque, cui forte prae caeteris hujus exsecrabilis sectae dogmata atque flagitia innotuerunt. 2. Quid vero ex iis episcopalibus Carthaginensibus gestis innotuerit, quot praeterea fuerint illi quos Rufus tribunus interceptos coram ecclesiasticis judicibus sistere jusserat, valde difficile est definire. Temporum enim injuria Acta ejusmodi a notariis excepta intercidere, et Augustinus aliunde et Prosper de quibusdam mulieribus vitiatis dumtaxat facta mentione, reliquam gestorum seriem describere praetermiserunt. In harum mulierum numerum duas potissimum retulit Augustinus. Alteram Margarita nominatam, quae illam prodidit turpitudinem; videlicet, quae cum esset annorum nondum duodecim propter hoc scelestum mysterium se dicebat esse vitiatam. Quod quidem flagitiosi propudii vitium cum pariter passa esset Eusebia quaedam alia Manichaea femina, quasi sanctimonialis habita, eam vix compulit confiteri. Nam primo haec se adhuc integrum retinere virginitatis florem perperam testabatur, atque ab obstetrice inspici postulabat. Quae inspecta, et quid esset inventa, torum illud turpissimum scelus, ubi ad excipiendum et commiscendum concumbentium semen farina substernitur (quod Margarita indicante absens non audierat), similiter indicavit. Haec itaque Margaritae confessio in Ecclesia apud Carthaginem flagitiosissimas Manichaeorum libidines prodidit, quas inter se exercebant, quarum levissima erat virginum constupratio. Sed Eusebia quoque suum dedecus, et propudium primo fateri coacta, alia etiam sectae suae abominanda facinora aperuit, inter quae illud unum praecipuum erat, ut in mulierum et uxorum etiam abusu solas carnis voluptates quaererent, conceptum vero et prolis generationem semper devitarent; ne divina (ut aiebant) substantia quae in eos per alimenta ingreditur vinculis carneis ligaretur in prole. Haec generatim dumtaxat de illa in Manichaeorum electos atque electas Carthaginensi inquisitione nostra hac oratione recenseri possunt, cum singula quae ad reorum confessionem et episcopalium gestorum summam pertinent, describere prorsus impossibile sit, nisi divinari velimus. Minus facile quoque erit verba facere de illo gravi Carthaginiensis populi horrore, quem cuncti hujus ecclesiasticae inquisitionis testes in tam pestiferae sectae odium praeconcipere debuerunt. Ex quo non tantum conjicimus catholicos omnes in Manichaeorum exitium conclamasse, sed quemlibet praeterea libentius eo sacramento obstringi voluisse, ut quoties aliquis ex Manichaica secta sibi innotesceret, hunc statim ecclesiasticis judicibus, sine ulla prorsus animi fluctuatione aut temporis prolatatione prodere deberet. Cujus quidem rei argumenta, quamvis Carthaginensium notariorum Acta interciderint, nos ex una aut altera Augustiniana epistola haurimus. 3. Prior enim ad Quodvultdeum, tum Carthaginensis Ecclesiae diaconum scripta est. Rogaverat is enim Augustinum ut de haeresibus unum volumen conscriberet. Cui Augustinus respondens, operis difficultatem jam primo a Philastrio, Brixiensi episcopo, et Epiphanio Cyprio tentatam, adimpletumque exponit. De utriusque deinde scriptoris voluminibus suum judicium ferens, istud, Epiphanii nimirum, Philastrii libro praeferendum esse asseverat. Sed antequam epistolam claudat, petit ut sibi rescribere non gravetur, quemadmodum in catholica perseveraret fide quidam Theodosius, per quem Manichaei nonnulli sunt proditi. Et ipsi quos ab eo proditos putamus esse correctos. Manichaeos igitur ab isto Theodosio fuisse proditos, perspicue Augustinus asseverat. Sed an is Manichaica labe aliquando fuisset inquinatus, etsi probabilius existimetur, et Augustini verba id obscure innuerent, tamen definire 137 haud ausim. Augustini porro epistola isthaec in annum 428 rejicienda est. Quando videlicet librum de haeresibus huic Carthaginensi diacono inscripsit. Cujus recenti tempore iterum in eadem Ecclesia nonnulli eorum reperti fuerant, sicut episcopalia gesta, quae idem Quodvultdeus ad Augustinum miserat, ostendunt; qui Manichaei pariter hoc non sacramentum, sed exsacramentum sub diligenti interrogatione confessi sunt, quorum unus Viator nomine. Horum autem episcopalium Actorum occasione, catholicis episcopis schisma aliquod inter Manichaeos ortum innotuit. Etenim in varias scissi factiones, alii Catharistae seu purgatores vocabantur; alii vero Mattarii, qui in mattis dormiebant, appellabantur; alii tandem Manichaei dumtaxat dicti erant. Hoc ergo Manichaeornm schisma, ex Carthaginensibus recensitis Actis etiam comprobatum fuit. Sed illud jam pridem Augustino innotuisse, constat ex iis quae habet contra Faustum libri V caput 5, illudque in aliud tempus esse rejiciendum, ut statim explicabimus. 4. Superbe igitur atque inaniter Manichaei de Christianorum mandatorum perfectione gloriabantur, quasi ipsi soli, quae in Evangelio praecepta sunt, operarentur. Sed tanta eos intererat morum dissimilitudo vivendique ratio, ut in Manichaicis adimplendis legibus minime convenirent. Quare cum inter caetera nonnulli maxime de Christiana paupertate se jactarent, quam alii prorsus aspernabantur; idcirco Augustinus, qui eorum mendacia et simulationes refellebat, praecipue Faustum docentem aes in zonis non esse portandum aggreditur, impetit exagitatque, quia Manichaei profiterentur aliud, et aliter viverent, cum videlicet aes in zonis non portantes, aurum in arcellis et in sacculis avidius custodire studebant. Ea de causa provocat ad quemdam Constantium Romanorum civem, quondam Manichaica labe infectum, qui deinde, ejurato errore, ad Christianam catholicam religionem conversus est. Hunc ergo tamquam locupletissimum testem interpellat qui, maximo quo in hanc sectam aestuabat studio, cum Romae multos Manichaeos suam in domum accivisset congregassetque propter implenda praecepta Manichaei, satis quidem vana et inepta, sed tamen quae magna a suis discipulis aestimabantur, quarum legum severitati austeritatique cum eorum infirmitas cederet, dispersi fuere, ut quisque in viam suam abiret. Cum itaque quisquis in Manichaicis legibus solvendis sibi liberum fore contenderet et arbitraretur, eos inter schisma illud de quo superius verba fecimus exortum est; quia alii in mattis dormiunt, ait idem Augustinus, Mattarii appellantur, a quorum stratis longe dissimiles fuerunt plumae Fausti et caprinae lodices; qua deliciarum affluentia non solum Mattarios fastidiebant, sed etiam domum patris sui, hominis pauperis Milevitani. Lepide quidem Faustum hic irridet et suggillat, hocce Manichaeorum schisma describens; quod potissimum una ex causis fuit quae jam Augustino ipsi istius haereseos fastidium ingesserunt. Narrat id quidem ipsemet lib. de Moribus Manichaeorum, quo in libro insignem Constantii Manichaeorum auditoris disertius refert historiam, quae quidem usque adeo percrebuerat, ut haec ad absentes etiam longeque positos fama vulgante perveniret. Sed Augustinus ipse, qui primum omnem rem gestam optime ab amico teste noverat, Romam deinde circa Christi annum 383 veniens, compertam omnino exploratamque sibi fuisse testatur. Narrans videlicet quemadmodum Constantius, talem tantamque inter Manichaeos morum dissimilitudinem molestissime ferens, omnes in suam domum congregatos ad vivendum secundum eamdem regulam in Manichaei epistola propositam compellere nitebatur. Multis (ait Augustinus) intolerabile visum, abscesserunt; remanserunt tamen pudore non pauci. 138 Coepit ita vivi, ut placuerat, et ut tanta praescribebat auctoritas, cum interim auditor ille (Constantius videlicet) vehementer omnes ad omnia cogeret, neminem tamen quod non prior ipse susciperet. Interea rixae inter electos oriebantur creberrimae; objiciebantur ad invicem crimina: quae ille omnia gemens audiebat, dabatque operam ut se ipsos in jurgando incautissime proderent. Prodebant nefanda et immania. Atque, paucis interjectis, subdit Augustinus: Quid plura? coacti aliquando murmuraverunt sustineri illa mandata non posse, inde in seditionem abeuntes. 5. Nemini interim autem prolixior haec nostra oratio videatur quam esse oportebat. Nemo praeterea nostram scribendi rationem reprehendat, quod res in Africa contra Manichaeos gestas cum iis quae diu antea Romae contigerant permiscere voluerimus. Etenim ut a Carthaginensibus episcopalibus gestis parumper digrederemur, duo potissimum nos impulere. Alterum est schisma illud quod in Manichaeorum confessionibus a notariis exceptis magis atque magis patefactum est. Cui cum aliud Romanum quod praecesserat apprime respondeat, et istud in nostri lectoris utilitatem indicare non incongruum existimavimus. Alterum vero est quorumdam olim magni nominis hominum opinio, qui omnia ecclesiasticae historiae monumenta susquedeque vertentes, Manichaeorum in urbem Romam adventum nonnisi ab anno 427 repetendum esse contendunt. Profecto si istorum staret opinio, non tantum Augustinianorum scriptorum fides nutaret, sed plurium Romanorum pontificum decreta et constitutiones, ex quibus Africanae Ecclesiae praesules eas disciplinae regulas hauserunt, ut in Manichaeos animadverteretur, pessum abirent. Hujus autem opinionis potissimum auctor fuit Quesnellus, quemadmodum in sequentibus capitibus ostendere reservamus. Jam vero ad eam ecclesiasticae disciplinae legem a qua aliquantulum digressi sumus revertentes, eam sine ulla prorsus episcoporum indulgentia rigidius fuisse servatam, alia ejusdem sancti Augustini epistola evidentissime patefacit. Compererat enim Victorinum quemdam Mallianensem, in clericali subdiaconatus ordine constitutum Manichaica esse labe pollutum. Propterea catholicae religionis studio actus, statim litteras ad Deuterium ejusdem provinciae episcopum dedit, ut hunc clericum praecaveret. Ne videlicet per socordiam, aut ejus negligentiam, inimicus homo, qui ovili Dominico coeperat insidiari, Christianorum animas tanto pretio comparatas perderet. Hunc ergo Victorinum Augustinus in judicium vocaverat; et antequam a testibus qui eum accusaverant coargueretur, interrogatus laesam suam fidem negare non potuit. Et idcirco auditorem Manichaeorum, non electum, se esse confessus est. Cujus quidem confessionis veluti summam episcopo Deuterio subjicit, ut immania sacrilegaque facinora percurrendo, generatim saltem corruptissimos hujus sectae mores impiaque dogmata intelligere posset. Post haec autem ecclesiasticae disciplinae regulas in Manichaeis poenitentibus recipiendis observandas, aut ei suggerere, aut in ejus mentem revocare voluit. Quas deinde cum secum reputasset, seduloque animadvertisset, optime perspecta praecedenti Victorini vivendi ratione, hunc eas observaturum non esse graviter suspicabatur. Quare ne levi suspicione moveri videretur, anteactis Victorini moribus in medium adductis, ad eam provocat fictionem qua, sub simulata catholicae fidei professione et sacri ecclesiastici subdiaconatus ordinis colore, Manichaicam religionem, quam corde profitebatur, nisus fuerat occulere. Hunc ergo, tam gravi adductus scrupulo, Augustinus, nec post ejuratos errores, tamquam poenitentem in Ecclesia recipiendum esse censuit; sed, omni disciplinae ecclesiasticae rigore servato, eum coercitum ex Hippona urbe et dioecesi pellendum curavit. Quem tamen severiori adhuc alia 139 ecclesiastica poena plecti Deuterio suo episcopo mandat; huic suis epistolis indicens ut a clericorum gradu congrue ecclesiastica severitate Victorinum dejiceret, ut is quocumque honore et communione privatus omnibus innotesceret. Ei denique petenti poenitentiae locum concedere omnino vetat; nisi et alios quos illic novit esse manifestaverit, non solum in Malliana, sed in ipsa tota omnino provincia. 6. Rerum porro harum summam ex Augustini epistola 236, olim vero 74, nos ipsi ad patefaciendam ecclesiasticam cum Manichaeis adhibitam disciplinam excerpsimus. Quo anno autem S. doctor eam scripserit, latuit novissimos Augustini Operum editores, qui eam in quartam epistolarum classem rejecerunt. Earum videlicet quarum tempus minus compertum est. Sed in praemonitione ad duos de Actis cum Felice Manichaeo libros, vetustum quoddam Felicianae professionis fragmentum cum ex Baronio, tum ex Gervasiano codice, ipsi Augustini Operum editores in medium adducunt, quo intelligimus ex hac haeresi ad Ecclesiam venientes numquam receptos fuisse, nisi primum alios ejusdem sectae viros proderent, et ad suos Ecclesiarum episcopos vel pastores deferrent; nec Manichaei qui tamquam poenitentes recipiebantur, aliorum hujus sectae virorum nomina patefaciebant qui eam dumtaxat dioecesim incolebant ad cujus communionem post reconciliationis sacramentum ipsi erant admissi, sed et alios longe lateque per totam provinciam, vel alias viciniores dispersos prodere tenebantur. Id perspicue innotescit ex ipsius Felicis quondam Manichaei confessione, de quo in superioribus verba fecimus: Videlicet Felix conversus ex Manichaeis dixi, sub testificatione Dei, me omnia vera confiteri, de quo scio Manichaeos, vel Manichaeas, in partes Caesarienses, Mariam et Lampadiam uxorem Mercurii argentarii, quibus etiam electum Eucharistum pariter oravimus, Caesariam et Lucillam filiam suam, Candidam, quae commoratur Thipasse, Victorinam Hispanam, Simplicianum Antonii Patrem, Paulum et sororem suam, qui sunt Hippone, quas etiam per Mariam et Lampadiam scivi esse Manichaeas. Ex hac ergo Felicis Manichaei ad catholicam fidem revertentis confessione, vetusta illa Ecclesiae disciplina innotescit, qua cautum erat ne umquam ad reconciliationis sacramentum admitterentur, nisi sub omnipotentis Dei testificatione proderent quotquot noverant ea haeresi inquinatos. Quorum tandem si poenitens aliquem sibi notum ad ecclesiasticos judices dolose deferre praetermisisset, jam laudata reconciliatione efficiebatur indignus. Propterea idem Felix hanc suam confessionem his verbis clausit: Hoc tantum scio, quod si aliud inventum fuerit me scire supra quam dixi, me reum ego ipse confiteor. 7. Sed ex praecedenti hac Felicis confessione nondum plenius et perfectius illius antiquae disciplinae ratio et ordo innotescit. Etenim cum plerique ex Manichaeis numquam sacro baptismatis lavacro essent regenerati, et gentilium quasi ritu semper vixissent, alii vero ex catholica societate aufugientes Maneti nomen dederant, idcirco non eadem episcoporum agendi ratio esse poterat in utrisque recipiendis. Et quidem eorum quilibet quos poenitebant libellum confessionis simul atque poenitentiae facere tenebatur, in quo, anathemate primum Maneti dicto, enixe debebat petere, vel catechumeni vel poenitentis locum obtinere; ejusmodi porro libellos episcopi recipiebant, hosque probabant an ecclesiasticis essent conformes regulis; nec aliter iisdem reconciliationis epistola dabatur, nisi cum die et consule: ut (nimirum) neque de superiore tempore aliquam molestiam vel publicis legibus, vel disciplina ecclesiastica paterentur. Si quis vero post acceptum ecclesiasticum testimonium et syngraphum, certis adhuc indiciis Manichaeus apparebat, tunc justitiae severitatem ad civilium et ecclesiasticarum 140 legum formam experiri cogebatur; quos deinde catholicis viris prorsus juxta apostolicum divi Pauli mandatum cavere jubebantur. Commendabantur autem, qui epistolas ab episcopis acceperant, religiosis catholicis vicinis, vel cohabitatoribus suis, sive clericis, sive laicis, per quorum erga se curam frequentent ad audientiam sermonis Dei, et quorum testimonio possint innotescere. Ita legimus eo in commonitorio Ecclesiae catholicae, quod vulgo Augustino inscribitur, quodque novissimi Augustini Operum editores in tomi octavi appendicem rejecerunt. Ex quo deinde commonitorio illud pariter intelligimus, hos Manichaeos conversos non statim ad baptismum, vel ad reconciliationis sacramentum admissos fuisse, sed vel in catechumenorum gradu, vel in poenitentium loco usque ad mortis periculum perseverare debuisse, vel saltem tamdiu in alterutro permanere statu coactos, quamdiu ab episcopis, eorum fidei firmitate perspecta atque eorum testimonio quibus commendati fuerant comprobata, has poenas per indulgentiam ipsis relaxandas aequum esse judicabatur. 8. Epistolae tandem testimonium, seu syngraphus, sub quo Manichaei poenitentes demittebantur, non eadem prorsus forma exprimebatur. Nam quemadmodum electi auditoribus erant nequiores, ita et gravioribus poenis afficiebantur. Quare in primis auditores, post factam confessionem, et post dictum anathema blasphemiis et impiissimae et immundissimae haeresi eorum, facile laudatas episcoporum litteras obtinebant, adversus eos qui sibi temporis praeteriti Manetis errorem objicere tentabant; electis vero non tam facile ejusmodi dabatur testimonium; sed prius cum Dei servis, sive clericis, sive laicis in monasteriis vel xenodochiis recludebantur, donec praecedentis haereseos penitus omni suspicione purgata, tandem vel baptismum, vel reconciliationem recipere mererentur. 9. Jam vero gradum sistere paululum nos oportet, ut apostolicae sedis hostibus arma praeeripiamus, et ea potissimum quae ex praecedenti nostra oratione sibi nancisci posse contenderent. Etenim cum illorum studium sit ut Romanorum pontificum jura auctoritatemque in haeresibus profligandis et in ecclesiastica firmanda disciplina dejicere conentur, jam sibi adulari possent Ecclesiae leges hactenus descriptas, vel ex Augustino, vel ex aliis Africae episcopis prodiisse. Et hac de causa tantum roboris obtinuisse, ut Romana Ecclesia eorum facta pedissequa, easdem leges postmodum sibi adoptaverit, ac religiose in Manichaeis judicandis custodire voluerit. Ita profecto nugari possunt, qui non solum tamquam genuinum Rom. Ecclesiae canonum codicem volumen illud evulgarunt, quod ex aliarum Ecclesiarum statutis, episcoporum litteris, congestum est; sed et de Eutychianorum rebus disserentes, non alias partes S. Leonem subiisse asseverant, quam eas quas olim Athanasius cum Arianis, Augustinus cum Pelagianis, Cyrillus cum Nestorianis subierant. Quinimmo, de Pelagianorum rursus causa agentes, Innocentii, Zosimi, Bonifacii atque Coelestini decreta, nonnisi ex ipsis Africanis conciliis robur obtinuisse commenti sunt. Quibus omnibus, et id genus similibus, nugis et mendaciis hisce nostris historicis lucubrationibus occurrere voluimus, ut has erga apostolicam sedem calumnias dilueremus, istud etiam quod objicere potest statim eriperemus. Nec enim ecclesiasticae disciplinae ea lex Augustino, aut alii cuipiam Africae episcopo asseri potest, quae antequam Augustinus catholicis nomen daret, et antequam Africae episcopi Manichaeos convenirent, ab apostolica divi Petri sede firmata et definita fuerat. Eam legem ex apostolica Romanae sedis traditione scripto consignavit papa Syricius in sui pontificatus exordio, quando Augustinus videlicet adhuc in Manichaeorum erroribus versabatur. Immo neque tunc Africae praesules in Manichaeos ecclesiasticis poenis animadvertere coeperant; cum id primum apud Carthaginem, Augustino jam Hipponensem episcopatum tenente, factum fuisse ex superioribus intelligamus. Non igitur ex ecclesiasticae disciplinae regula, vel ratione, ab Augustino, aut alio 141 quopiam Africae episcopo prodire potuit, si Augustinus et caeteri Africani episcopi ad illius sectae exitium ea statuta servarunt quae diu antea ab apostolica sancti Petri sede fuerant pronuntiata. Nostra vero nunc interesset ejusdem papae Syricii decreta subjicere, quae postmodum maxima cum religione, non tantum Africani PP. in Manichaeis recipiendis observarunt, sed et omnes totius orbis Ecclesiae admodum religiose custodierunt. Id autem praesentis otii opus esse non potest, cum in subsequentibus capitibus varias cum Paschasio Quesnello congressiones habituri, plurium Romanorum pontificum in Manichaicae sobolis odium et exitium res gestas describere et indicare reservaverimus. 10. Interim vero ne clarissima doctrinae et sanctitatis lumina debita laude et merito fraudemus, plurimi faciendum esse affirmamus Augustini potissimum et Africae episcoporum studium, qui totis animi viribus ita Manichaeis sese opposuerunt, ut nefariam eam sectam profligarent et abolerent. Augustino imprimis omnis honos et laus deferri debet. Qui a suae conversionis die nihil aliud secum reputavit quam nefanda atque occultiora Manichaeorum mysteria prodere, falsa hujus sectae dogmata convellere, eorum impudicitias scripto exaggerare, electorum hypocrisim deridere et exsecrare, profanos ritus et sacramenta ab ipsis adhibita maledictis impetere; et doctiores praeterea, quos tamquam suos magistros caeteri Manichaeorum habebant, ad publicas habendas disputationes provocare; ex quibus postea, Manichaicae doctrinae falsitate comperta, unice catholicae fidei sanctitas ut omnibus innotesceret allaboravit. Haec quippe sunt quae in catholicae Ecclesiae bonum, decus et utilitatem maximo studio praestitit S. doctor Augustinus. Cujus gloriosos labores non solum celebrant tot tantaque erudita opera, praesertim contra eosdem conscripta, quorum catalogum nos in praesens non recensemus, ne a proposito scopo recedamus; sed et omnia alia ab eo vel contra Donatistas, vel Pelagianos et Arianos conscripta; in quibus passim, modo unum, modo alium, Manichaeorum errorem refellere conatus est. Tanta ergo librorum Augustini supellectile, Africa potissimum, et catholica Ecclesia ditata, eo tempore videlicet quo haereses in eam terram tamquam serpentes Aegyptiorum magorum scatebant, jam reliqui Africani praesules, apostolicae Romanae Ecclesiae regulis edocti, et civilium legum subsidio adjuti, plene Manichaeos conterere et consumere poterant. Quemadmodum S. doctorem indicare voluisse arbitramur, sermone tempore barbarico habito ad catechumenos, ita eos alloquendo: Manichaeorum venenum subrepserat, contritum est, consumptum est. Sed non ea ratione consumptum, ut Manichaei vel exsilio affecti ex Africae regno excedentes Augustini aevo alio commigraverint, vel quia ad poenitentiam adducti regnum illud ab omni Manichaica labe exstitisset purgatum. Non ita inquam. Nam viperea illa propago, civilibus ecclesiasticisque poenis perterrefacta, latebras sibi quaerere solita, numquam penitus Africa exsiliit, quamvis postmodum Vandali regnum illud vastassent. Augustini igitur loquendi scopus ille fuit: innuere videlicet Manichaeorum venenum ibi contritum et consumptum esse anathematismis et proscriptionibus; ejusque diabolica illicia omnino contrita et confracta fuisse catholicorum studiis et scriptis, ut neque rudes, neque doctiores homines, ejusmodi laqueis amplius contingi possent. Haec quae descripsimus ad Augustini pertinent aevum. Sed si quid de eadem haeresi in Africa grassante dicendum nobis occurrerit, temporum ratione, quantum possumus, servata, harum historicam elucubrationem decursu opportunius indicabimus. === CAPUT VII === A probris et maledictis Beausobrianis S. Leonis Magni in Manichaeos agendi ratio vindicatur. S. pontificem non tantum in concionibus declamasse, sed eorum errores patefecisse explicatur. S. Augustini pariter scripta contra Manichaeos exarata, nec fabulas nec sophismata continere contra eumdem Beausobre ostenditur. 1. Plures hic assumimus ventilandas quaestiones, quae, semel illustratae, non tantum plurimum lucis conferunt nostris praecedentibus dictis, sed etiam prorsus ea argumenta eripiunt, quae Beausobre contra SS. Leonem M. et Augustinum, strenuos Manichaeorum oppugnatores, nimis injuriose objecit. Primo ergo animadvertit quemadmodum miserabilis illa Manichaeorum secta, post occupatam a Vandalis Africam proconsularem, in qua latius se propagaverat, exsulatum abire fuerit coacta. Cujus sectatores, alii Romam venerunt, alii vero in diversa loca aut urbes se recipere curarunt. Qui autem Romam venere solamen atque subsidia a suis fratribus obtinere posse sperabant, ut tutius viverent. At brevi isthaec spes eos fefellit. Nam de eorum adventu et mansione certior factus S. Leo Magnus, summus pontifex, nihil studii et laboris praetermisit ut ab hac peste suam Ecclesiam purgaret. Verumtamen (ait Beausobre) talem modum agendive rationem in eos adhibuit, ut potius ad iracundiam et desperationem impulerit, quam ad resipiscentiam et criminum ejurationem excitaverit. Contendit S. Leo (subjicit idem Beausobre) eos de abominabilibus caeremoniis fuisse convictos, de quibus ipse postea encyclicis epistolis Italiae episcopos admonuit. Hic ergo agendi modus duos perniciosos effectus peperit. Primus fuit excitare in populum et plebem horrorem erga Manichaeos, atque movere magistratus ad infligendas ipsis poenas jam a legibus statutas. Alius vero effectus perniciosior fuit ille, quo sensim in eosdem Manichaeos maximus horror in Ecclesiam catholicam inspirabatur, videntes tantopere episcopos sibi graviter infensos fieri, cum ab istis calumniis potius atque gravissimis persecutionibus urgerentur. Nec enim de illis criminibus erant rei, de quibus postulabantur. Hisce itaque maledictis et probris S. Leonem pontificem Beausobre vexavit, ut Manichaeis magis indulgeret, eosque a nefandis criminibus purgaret. An ergo tantam scribendi impudentiam vel ratiocinandi audaciam patienter sustinebimus; praesertim cum auctor in universo suo opere se jactet nullis praejudiciis adduci, solamque rerum veritatem percunctatum esse in Manichaeorum historia adornanda? At splendide in his omnibus nostrum scriptorem mentitum esse sequentia momenta patefacient. Primo, undenam colligit Manichaeos Romam venisse, vastata a Vandalis Africa proconsulari? Hujus enim nefariae sectae homines jam pridem alias latebras sibi in urbe Roma quaesiverant, videlicet tempore S. Syricii papae. Quos pervicaces et nimis perfracte suis erroribus adhaerentes et propugnantes in exsilium amandari jussit; correctos autem et poenitentes ad reconciliationis sacramentum admisit; dummodo reliquum vitae cursum in monasteriis detenti absolverent. Non igitur Romanorum PP. agendi modus in Manichaeos originem habuit a magno Leone; non post Vandalicam cladem Africae proconsulari illatam 143 Romae detecti sunt, ut oscitanter (credo) Beausobre affirmavit; non praecludebatur deinde ipsis ad poenitentiam aditus, ut iracundia et desperatione adducerentur; sed proposito ipsis ex una parte legum sacrarum rigore, et ex alia ecclesiastica pace et lenitate, ad quam potius eorum animus inclinaret poterant se flectere. Non ergo ita saevus judicandus est S. Leonis Magni cum Manichaeis agendi modus, ut neglectis suorum praedecessorum Syricii et Anastasii pontificum statutis, Manichaeorum primo conversionem non quaesierit, et poenitentes ad reconciliationem recipere recusaverit. Quod si deinde populare odium in hos homines ob detecta horribilia flagitia excitabatur, ut etiam magistratus moverentur ad eos poenarum rigore torquendos, id minime Leoni vitio dari debet. Quinimmo summa laude illud studium cumulandum est, quo Romanam Ecclesiam, sibi concreditam a tantarum nequitiarum inquinamentis purgare nitebatur. Quid praeterea, si Manichaei maximum horrorem erga episcopos et catholicorum societatem concipiebant? Ea enim ordinaria omnium reorum conditio esse solet, ut judices vereantur, et a poenis, quibus juste affici debent, abhorreant. Sed non ideo episcopi illorum calumniatores persecutoresque efficiebantur. Cum non nisi Manichaica crimina in judiciis, solemni inquisitione probata, eorumdemque confessionibus patefacta, sermone vel scripto promulgabant. Hanc enim oeconomiam nostrum Leonem servasse vel in publicis concionibus ad populum habitis, vel cum ad omnes Italiae episcopos suas epistolas direxit, ut praecaverent se suasque plebes a Manichaeorum dogmatibus (qui homines ex urbe Roma fuerant recenter expulsi), luculentius ipsi demonstramus agentes de Romana Leonis in Manichaeos inquisitione. Ex qua videlicet dissertatione abundantius lector habebit unde probra et maledicta Beausobriana in S. Leonem Magnum refellat. 2. Neque satius duxit Beausobre S. Leonis Magni in Manichaeos agendi rationem, ut hactenus vidimus, taxare et probris proscindere; sed ad ejusdem S. pontificis Epistolas et Sermones gradum faciens, hos haudquaquam descriptionem Manichaicae doctrinae continere affirmat; sed omnia istius scripta in invectivis contra Priscillianistas et Manichaeos versari ait, cum perpetuo duas has distinctas sectas confundere conetur, ambasque iisdem poenis subjiciat. Aliquam laudem Leonis zelum mereri subjicit; sed major in eo animi moderatio expetenda fuisset. Cum potissimum is fuerit unus ex iis praecipuis episcopis qui haereticorum supplicia tamquam rata et justa probaverit. Claudit tandem Beausobre suum sermonem dicendo tantae Leoninae commotionis causam quaesivisse, et secum reputasse hujus S. pontificis characterem. Hominis (inquit) fuit ejus character ambitione abrepti, minus cogitantis spiritum lucrari docilitate et suasionibus, sed potius violentiis opprimere. Nec tamen satis duxit Beausobre ita scripsisse; sed ut magis suum furorem in S. pontificem et apostolicam sedem exerceret, provocat in notis ad quaedam verba ejusdem S. Leonis, dicta occasione necis Priscilliani aliorumque istius sectatorum, apud Treviros a Maximo imperatore per publicos ministros patratae; quibus verbis idem pontifex probare videtur illius principis cruentum consilium, et deinde subjicit. Quesnelli nota super hunc locum, digna est ut hic exscribatur: « Sed neque hic (Severus Sulpicius), neque ille (Hieronymus), neque quisquam alius sanctorum Patrum qui illo Priscilliani aevo vixerunt, cruenta hujusmodi consilia approbarunt; » nempe ut Leo. 3. Haec omnia autem eripere et singula probra quibus S. Leonis fama et sanctitas proscinditur in iniquos calumniatores retorquere, nec grave erit, nec nobis satis difficile. Alia enim ex iis quae objecit ita 144 sunt infirma et insulsa, ut ad ea refellenda sufficiat oculos in Opera S. Leonis Magni conjicere, et oppugnatoris mendacia deprehendentur. Quare eum rogo undenam hauserit Leonem in Epistolis et Sermonibus palmares Manichaeorum errores non descripsisse, sed in solis declamationibus, rhetorum more, fuisse versatum? Id sane ex Quesnelli notis et scriptis non hausit, quem veluti magistrum sequendum, ut ex praecedenti narratione vidimus, assumpsit. Nam is varios saltem ex sancto pontifice Manichaeorum errores recensuit, ut constat ex cap. 10 hujus libri. Quamvis praeterea et alios passim commemoret, quos non nisi ob nimiam oscitantiam idem Quesnellus annotare praetermisit. Quid praeterea Leoni opus erat in concionibus ad populum habitis, totam Manichaicae philosophiae et theologiae doctrinam, omnes superstitiosos et profanos ritus, omnia diabolica mysteria, in quibus secta illa versabatur, singillatim enumerare, atque proferre? Non enim illud munus assumpserat, ut dogmatum fidei tractatus componeret ad illos haereticos oppugnandos; sed dumtaxat in votis habuit Romanum populum admonere ut se ab eorum consuetudine et institutis praecaveret. Id facere consuevit in solemnioribus praecipue anni diebus, dum sacratiora fidei nostrae mysteria in templo agebantur. Idcirco sat erat summatim indicare populo horum palmares errores, ut illos abominaretur; sed in epistolis contra eosdem Manichaeos conscribendis aliam esse secutum rationem, et ipsarum textus, et rerum scriptarum ordo manifestant. 4. Et imprimis quod ad Italiae episcopis epistolam datam spectat, Beausobre eam vix suis oculis lustrasse censendum est. Si enim hujus textum cursim dumtaxat etiam attigisset, non alium sibi scopum proposuisse Leonem intellexisset, quam episcopos praemonere super iis quae Romae in solemni judicio contra Manichaeos habito gesta fuerunt; ne ignari videlicet, in eorum dioecesibus vitiorum semina, quae Romae exstincta interierant, furtim radicitus per novas propagines seminarentur. Uno verbo, generatim ibi dumtaxat de Manichaica disseruit haeresi, et alios episcopos advocat in consortium suae sollicitudinis, certiores faciendo: plurimos Manichaicae impietatis sequaces et doctores in Urbe investigatione sua reperiisse, vigilantia divulgasse, auctoritate et censura coercuisse. Sed quoniam in iisdem coercendis solemnem judiciorum formam et regulas servavit, descriptis in publicis tabulis criminibus, eorumdem reorum confessionibus probatis, una cum hac epistola, omnium gestorum exemplaria transmisit ut plenius edocerentur. Sicut (ait) gestorum vos series poterit edocere. Ad instructionem vestram etiam ipsa (gesta videlicet) direximus, quibus lectis omnia quae a nobis deprehensa sunt nosse potestis. Dolendum quidem est ejusmodi Actorum seriem temporum injuria intercidisse. Sed magis dolendum Beausobre hanc epistolam lustrare neglexisse, ut solis calumniis et probris in S. pontificem inveheretur. 5. Quod vero ad alteram spectat epistolam, quae est 15, minime inficiari possum, eam totam versari in quaestionibus eidem S. pontifici a Turribio episcopo Asturicensi propositis, cum is videlicet illum in Priscillianistarum causa consuleret. At neque hac occasione Leonem decebat aut oportebat longum tractatum hujus vel Manichaicae haereseos describere, nam extra propositarum sibi quaestionum terminos inepte vagatus esset. Nec quidquam facit quod in laudata epistola promiscue cum de Priscillianistarum, tum de Manichaeorum institutis disseruerit; nimis enim affines erant ambae istae haereses, cum Priscilliana multa falsa dogmata ex Manichaica mutuata sit, et ambae antiquorum Gnosticorum virus imbiberunt. Nec propterea tamen Leo SS. pontifex de errore esset insimulandus, si Priscillianistas quandoque Manichaeos appellaverit. Si quidem et Idacius narrat latentes in Asturicensi urbe Manichaeos, gestis episcopalibus detectos, ad judicium 145 tractos et damnatos, per Hispaniam fuisse publicatos. Tamen ibidem sermonem habuisse de Priscillianistis, exploratum est. A qua scribendi phrasi nec Hieronymus abhorruit, ut annotavit etiam Quesnellus. 6. At vehementius adhuc insectari voluisse S. Leonem, postremum quod objecit perspicue manifestat, cum videlicet S. pontificem describit, ambitione et furore ductum, probasse cruentum Maximi tyranni consilium in Priscillianistas apud Treviros exsecutioni demandatum. Qui tamquam mendacem et impostorem vult convenire Beausobre, mittat eum ad Leoninae epistolae textum. Ex quo sat habebit, nec magis injustum probrum, nec audaciorem contumeliam potuisse excogitare. Narrat quippe S. Leo, illius epistolae cap. 1, quemadmodum episcopi sub quorum temporibus haeresis illa nefanda prorupit per totum mundum instanter egerint ut impius furor ab universa Ecclesia pelleretur. Quid mali consilii in hoc? Nihil plane in episcopalis dignitatis dedecus vel ecclesiasticae lenitatis detrimentum illi Patres egerunt, qui, anathemate in Priscillianum et socios prolato, eos, vel ex episcopalibus sedibus, vel ecclesiastica communione depulsos, tamquam ethnicos et publicanos haberi jusserunt. Nec suffragatur Beausobre illud aliud judicii genus cruentum, de quo statim S. Leo facit mentionem, scribens: Quando etiam mundi principes ita hanc sacrilegam amentiam detestati sunt, ut auctorem ejus cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent. Judicii enim hujus cruenti causam, non episcopis, sed criminum qualitati gravitatique adjudicat. Nam subjicit: Videbant (principes) enim omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum humanumque jus subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Si enim Priscillianistae solis fidei dogmatibus repugnassent, si aeque omnes honestatis leges, divina simul et humana jura non subvertissent, nullam in eos tulissent saeculi principes cruentam sententiam. Sed quia in talia facinora erumpebant, quae totam vitam civilem ad exitium perducebant, idcirco tantae amentiae auctores publicarum legum ense prosternere necessarium duxerunt. Propterea idem S. Pontifex, ne ad malignam interpretationem quisquam praecedentia ejus verba trahere auderet, statim duo illa judiciorum genera distinguit, explicans quemadmodum ecclesiastica lenitas. . . . . . sacerdotali contenta judicio, cruentas refugiat ultiones. Si refugit, non approbat. Sed subjicit: Severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spirituale nonnumquam recurrunt remedium, qui timent corporale supplicium. Unde ergo habet Beausobre Leonem cruenta consilia probasse? Forte quia dixit ecclesiasticam lenitatem, sacerdotali contentam judicio, Christianorum principum constitutionibus adjuvari? sed quo sensu id Leo affirmavit? Nimirum. quia gravioribus hujusmodi criminibus irretiti, corporalis supplicii timore correpti, nonnumquam ad spirituale remedium recurrunt, praecedentes eorum impietates et crimina exsecrando. Quam vanae ergo et futiles sint Beausobrianae in S. Leonem Magnum calumniae, praecedens haec nostra disserendi ratio et methodus ostendit. Ex quibus lector etiam habet unde subdolam quartam annotationem Quesnelli refellat, qui tamen non ita audacter sicuti Beausobre commentus est. 7. Jam vero manum de tabula tollere statueram, et, relictis parumper S. Leonis Magni vindiciis, ad Augustini causam agendam gradum facere volebam, ut hunc quoque ab injustis Beausobrianis criminationibus purgarem. Sed cum in evolvendis scriptis acatholici viri alia quoque 146 offenderim quae Leonis pietatem et sinceram fidem laedere videntur, diutius in horum examine immorari necessarium duxi, ne omnino indiligens ab invidis criticisque adversariis judicarer. Iterum ergo S. pontificem in scenam inducit, non tantum ut ludat de Manichaeorum dogmatibus disserendo, sed ut novis maledictis et probris eum exagitet. Confingit imprimis S. Leonem Cyrilli Hierosolymitani sententiam secutum, qua ait Manem blasphemasse, se sanctum Spiritum vocitando; dicit: Magis speciosa est saltem ejusmodi accusatio; et Leo melius fecisset eam potius exscribere quam extendere, et latius explicare inexcusabili cum libertate praefata verba, Manichaeos (ait Leo) sub nomine Spiritus sancti, ipsum talium impietatum magistrum adorare Manichaeum. Et rursus: In magistro suo Manichaeo apparuisse Spiritum sanctum crediderunt . . . . . ut non aliud fuerit Manichaeus ipse quam Spiritus. Profecto si id verum exstitisset (subjicit Beausobre) nostrum haereticum superbia et blasphemia ad supremum malitiae gradum traxissent. At si Leo non est magis fidelis in suis narrationibus, quam sit justus in suis sermonibus, excusabimur plane, si illius dictis fidem non adhibeamus. Potissimum cum paucis etiam refellere volens praesumptam Manichaei superbiam in sequentia verba erupit. Quoniam et hic de illa mundi exstitit parte, quae non potest Spiritum veritatis recipere. Quasi innueret Spiritum sanctum augustis finibus esse restrictum, et Orientis populum cunctis esse miserabiliorem. Numquam sane (subjicit Beausobre) credidissem quod unus episcopus, qui Magni cognomentum obtinuit, simile absurdum in quodam sermone qui ad posteros transiit dicere potuisset. Ita ut ipse oblitus quod primi inter gentiles qui Messiam adorare venere fuerunt magi, Persarum philosophi, et quasi Manetis atavi. Pariter ille oblitus est se alio in sermone dixisse quod magi non ex sidereo signo cognovere Christum in Judaea natum, sed agente sine dubio in eorum cordibus inspiratione divina. 8. En totus Beausobrianus ludus, qui actoris impudentiam et mendacia arguit, si inspiciamus Leoninum contextum ex quo tria objecta loca avulsa sunt. In quorum primo nihil plane occurrit a fide et veritate alienum, quodque a Manichaeis profiteri S. pontifex non deprehenderit. Quarto enim illo de Epiphania sermone, in populi memoriam incarnationis mysterio revocato, et latius explicatis quae ad diei celebritatem, ad magorum in Bethleem adventum, ad oblata munera, ad sidereum illud signum quod ex longinquis Orientis partibus eos adduxerat, pertinebant, Manichaeos quos mox in Urbe latentes detexerat aggreditur exagitare, summatim ad populum sacrilega commenta et fabulosa mendacia referens, quibus incarnationis veritatem subvertebant. Quid? Ne pluribus populum teneret, ad quamdam summam reduxit omnium errorum capita: videlicet quemadmodum Mosaicas Scripturas rejicerent, evangelicas corrumperent, apostolicam symboli veritatem contemnerent, et negantes a Christo vivos et mortuos judicandos, docebant in sole et luna colere Christum, et sub nomine Spiritus sancti ipsum talium impietatum magistrum adorare Manichaeum. Duo autem illa valde inter se differre, quis non videt? Manichaeum videlicet se Spiritum sanctum dixisse, et illius discipulos sub Spiritus sancti nomine Manicheum adorare. Hocce postremum dumtaxat de Manichaeis S. Leo Magnus affirmavit. Ea prorsus ratione qua sacrilegi etiam contendebant in sole et luna Christum adorari; nec tamen effutiebant solem et lunam esse Christum. Neque alio 147 modo noster Leo ratiocinatus est in altero sermone de Pentecoste, cum Manichaeos suae aetatis refellere aggressus est, contendentes magnum quemdam et sublimem auctorem sequi, in Mane magistro suo apparuisse Spiritum sanctum crediderunt, promissumque a Domino Paracletum non prius venisse quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manes ipse quam Spiritus Dei. Si igitur ad haec Leonina dicta ex Manichaeorum sententia prolata attendamus, nihil prorsus intelligimus quo potuisset Beausobre S. Leonem infidum et injustum appellare. Constabat enim S. pontifici ejusmodi prava dogmata a Manichaeis profiteri, non ex falso hominum rumore, non ex aliorum testimoniis, sed haec omnia ex eorumdem Manichaeorum confessione criminumque exsecratione probavit. Quare omnibus persuasum esse debet acatholicum virum Beausobre nodum semper quaesivisse in scirpo, fraudulentas interpretationes confingendo. 9. At saltem verum erit S. pontificem Spiritui sancto fuisse injurium, cum illum angustis finibus restrinxit, et Orientales illius ope et praesidio privari indicavit. Commentum apage. Narrat quippe S. Leo quemadmodum Manes in orbem damnandus apparuerit, Probo et Paulino consulibus. Ex qua temporis epocha evidenter demonstrat jam a Christi morte ad Probi et Paulini consulatum usque octavam in Christianos persecutionem desaeviisse, innumerabilesque martyres exstitisse, quibus juxta divinas promissiones apud Matthaeum XIX datus erat Spiritus sanctus: Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini, etc. Non potuisse ergo Deum, suorum donorum largitatem continere, ut tot Ecclesiae generationes sua inspiratione fraudaret, donec prodigiosus turpium mendaciorum signifer nasceretur, Leo quasi Archelai argumentis insistens asseverat, et statim de Manete subjicit: Cui nec hoc quidem tribui potest, quod vel exiguam divinae inspirationis acceperit portionem, quoniam hic de illa mundi exstitit parte, quae non potest Spiritum veritatis accipere. At haec verba posteriora non sunt referenda, aut ad Persidem, aut ad totum Orientem, ut vel allucinatione, sive malitia, Beausobre interpretatus est, sed ad diabolum, mendaciorum patrem, cujus partes et munera Manes agebat, ejus doctrinam docendo. Mox enim S. pontifex se explicavit, subjiciendo: Repletus enim spiritu diaboli, spiritui resistit Christi: et cum sanctis Dei hoc Paracleti doctrina contulerit, etc. Cum itaque manifesta res sit, divinis etiam in Scripturis praedicata, mundum in duas dividi partes, quarum alteri Deus et veritas, alteri vero diabolus et mendacia dominantur, non video cur laudatus Leonis sermo, divinis institutionibus refertus, non debuerit ad posteros transferri. Christum Dominum quidem dixisse Spiritum veritatis non posse mundum accipere, quia non videt eum, nec scit eum, testis est evangelista Joannes . At quis propterea Spiritum sanctum angustis finibus esse restrictum affirmabit? Sublato ergo ejusmodi Beausobrianae amphibologiae ludo, caetera quae censor objecerat prorsus cadunt; et idcirco ad evertendas alias calumnias contra Augustinum prolatas gradum faciamus. Quae si brevi a me exponi posse quis arbitraretur, vehementer erraret, cum innumerae pene sint malignae interpretationes hinc illincque in toto Beausobriano opere sparsae, quae sanctum episcopum impetunt, et maledictis proscindunt. Neque nostrum consilium est singulas hic persequi, indicare, atque refellere. Nam in immensum fere nostrum opus protraheretur, nec quidquam laboriosius molestiusque assumeremus. 148 10. Paucis itaque aliqua dumtaxat ex iis primo delibabo, quae habet in sermone praeliminari ad alteram suae Historiae partem. Itaque de Augustino verba facturus, orationem orditur a quibusdam Leontii Byzantini verbis, scribentis neminem felicius posse Manichaicam describere haeresim, si jampridem non exstiterit professione Manichaeus. Quod dictum optime in Augustinum quadraret, qui ab anno suae aetatis decimo nono, ad vigesimum octavum usque, huic sectae nomen dederat, et errores viriliter contra catholicos pluribus in concertationibus feliciter propugnavit. Sed id eloquentiae et ingenii fervore dandum esse Beausobre ibidem asseverat. Nam Secundinus eum reprehendit non intellexisse Manichaica mysteria: Visus enim mihi es, et pro certo sic est, te numquam fuisse Manichaeum, nec ejus te potuisse arcana incognita secreti cognoscere, atque sub Manichaei nomine persequi Annibalem atque Mithridatem. Hocce paradoxum multas pati contradictiones ironice asseverat Beausobre. Primo ab haeretico prolatum est. Secundo, ita obloquenti obest praejudicata mundi opinio, eorum videlicet qui majori scientia et auctoritate pollent. Quid? Augustinus prae caeteris PP. Latinis doctior animoque perspicacior, Occidentalis Ecclesiae oraculum, novem annorum spatio inter Manichaeos vitam egit, quin Manichaeorum systema penetraverit? Poteratne Secundinus quid temerarius aut absurdius proferre? Alterutrum itaque (ait) dicendum est: aut Augustinum non satis horum systema intellexisse; aut sanctum Augustinum illum mutasse, quod ab aliquibus sine haereseos nota affirmari haud posse arbitrabitur. Ego (subjicit) prae caeteris plurimum facio hujus Patris excellentes qualitates, non sine admiratione illius ingenium et sapientiam perpendo, illius honoro memoriam, et diuturnos ejus labores existimo; sed optimae logices regulae atque experientia me docuerunt ejus dictis atque testimoniis non esse insistendum. Veteres numquam infallibilitatem ambiere, quam posteri demum illis donarunt. Homines fuerunt, ut nos sumus. Et paucis interjectis habet: Ego nolo propugnare S. Augustinum Manichaeorum systema mutasse, vel corrupisse, ut victoriam reportaret, id foret laesae fidei reum eum appellare; sed certum est ipsum quibusdam sophismatibus fuisse usum, et saepius male expressisse illorum religionem. Haec, inquam, et id genus alia probra in Augustinum scripsit, quae singillatim referre nos pudet. Quare ut jam dictis fidem comparare possit apud lectores, exempla et probationes varias annectit. Quorum primum desumptum est ex his Augustini verbis: Inimicus quippe qui eumdem Salvatorem justorum patrem crucifixisse se speravit, ipse est crucifixus; quo tempore aliud actum est atque aliud ostensum. Haec ex Manichaeorum sententia dixisse Augustinum asseverat, et laudat tum epistolam Fundamenti, tum librum de Fide, cap. 28. Quibus verbis et alia addidit: Coactus est dicere Manichaeus, quia non Christus, sed princeps tenebrarum cum suis sociis omnia illa passus est. Atque tandem loquens de vegetabilium animabus, quas Manichaei divinitatis partem in se habere credebant, cujus praerogativas in plantis, in fructibus adhuc asservari dicebant, atque solum perire et annihilari cum fructus et olera ad epulas assumuntur; quae cum ad carnem comedentis venerint, omnem intelligentiam amittunt, et propterea Magister hominibus missus sit, quia stulta in iis est facta pars Dei, et propterea non sit missus melonibus, quia sapientem habent animam. Haec tria, inquam, exempla, tamquam ab Augustino ex Manichaeorum sententia dicta, Beausobre primo objecit, contendens ejusmodi delicta, falso Manichaeis ab ipsis orthodoxis, tamquam illius sectae dogmata, fuisse imputata. 11. Non ibo inficias tria haec me offendisse in libro de Fide contra 149 Manichaeos, quem perperam olim Augustino fuerat adjudicatum. At plane desiderantur in alio libro quem certo Augustinus contra epistolam Fundamenti conscripsit. Non cursim quidem, sed sedulo hoc opus lustravi; nec verbum inveni quod similia redoleat. At quis ignorare potest librum illum de Fide non esse Augustini fetum? Bellarminus enim, Vandingus et alii, animadvertentes inter illius Opera non esse relatum, nec in Retractationibus, nec in Possidii indice; conspicientes quoque stylum ab Augustiniano esse diversum, atque debiliorem in disputandi ratione, sed auctorem dumtaxat Augustinum imitari studuisse, non modo ejus sensus exprimendo, et interdum ejus verba usurpando, ex eo praesertim libro qui de Natura boni contra Manichaeos scriptus est; idcirco postremi S. Augustini Operum editores illud opus Evodio adjudicarunt, et in appendicem octavi tomi rejecerunt. Beausobrianam itaque negligentiam, ne dicam fraudem, satis mirari non possunt, qui incerta pro certis et falsa pro veris vendere nisus est. 12. At ultro demus isthaec Augustinum ex Manichaeorum sententia scripsisse, quia forte non absimilia in libro de Natura boni expressit. Quid? Similia deliria excogitavit, confinxit Augustinus, ut horrorem in Manichaeos excitaret, ut paulo post subjecit: Aliis in exemplis calumniatur. Nam Augustinus, locis a Beausobre laudatis, nec falsis insistit principiis, nec ex veris Manichaeorum principiis falsas consecutiones deducit. Iis enim in locis agit Augustinus de turpitudinibus a Manichaeis contra Deum confictis et excogitatis, quas hic recenseri, cum nimis grave sit, praetermitto, ne lectori negotium facessere videar; idque etiam supervacaneum ducam, cum ad ipsius Augustiniani textus lectionem quisque recurrere possit. Dissimulare tamen non possum Beausobrianam licentiam, qua videlicet contendit falso deduci ex Manichaicis principiis. Nam, ait, praefatas turpitudines illi infelices legunt, hoc dicunt, hoc audiunt, hoc credunt, hoc in septimo libro Thesauri eorum (sic enim appellant scripturam quamdam Manichaei, ubi istae blasphemiae conscriptae sunt) ita positum est: tunc beatus ille pater, etc. Nihil ergo ex suo ingenio addidit Augustinus, qui ad verba ipsorum Manichaeorum provocat, eademque exscribit, et in suo opere transtulit, ut videre est in toto illo cap. a Beausobre laudato. Praeterea si malo dolo id fecisset Augustinus, creditne Beausobre quod Faustus, Felix, Fortunatus, Adimantus, Secundinus, et quotquot ex Manichaica sobole suis scriptis exagitavit, siluissent, quin eum accusassent tamquam mendacem et impostorem? At non siluisse Secundinum probant illius verba paulo ante laudata, quibus S. episcopum exagitat, quod Manichaica non intellexerit mysteria, et sub Manichaei nomine persequi Annibalem et Mithridatem. Fateor quidem Secundinum in haec verba erupisse. Sed dicat Beausobre an ipsi fides debeat adhiberi, si adhibeamus fidem Secundino, qui Augustinum carpit, quod istius scripta nimia perluceant eloquentia: Hanc (subjicit) si voluisses veritati concordare, magnum utique nobis exstitisset ornamentum. Noli, rogo, contra tuam venire naturam, noli esse erroris lancea, qua latus percutitur Salvatoris. Quid igitur hic vellicat et contemnit Secundinus, nisi summam S. Patris eloquentiam, quam si concordare voluisset cum Manichaicis principiis, quae sancta et vera esse haereticus contendebat, nostrae vero fidei dogmata falsitati obnoxia esse effutiebat, magnum ornamentum illis exstitisset. Sed permittamus Secundinum dixisse Augustinum Manichaeorum mysteriorum ignarum. Rogo tamen: 150 cui fides adhibenda est? Haeretico homini, qui, cum malam causam haberet, undequaque subsidia quaerit, ut illam apparenter saltem tueatur; et ne cadat, ad mendacia, ad exaggerationes, ad dolos audacter provocat, sancti episcopi famam, et nomen probris etiam proscindendo; vel ipsi Augustino, qui, vix accepta hujus haeretici epistola, calamum arripuit, atque omnia objecta ab adversario proposita refellit? Si Manichaicorum mysteriorum fuisset ignarus, accusationem dissimulasset. At non dissimulavit, sed Manichaei sectam et dogmata ex argumentis ab ipso Secundino prolatis, abundantius rejecit; ita ut haereticus homo valde turpiterque confusus obmutuerit, et quoadusque vixit numquam S. Augustinum probris impetere vel calumniari ausus fuit. Totum ergo Beausobrianum artificium ruit, et Augustinus optime Manichaeorum systema intellexit; nec in minima re illum mutavit aut corrupit. 12. Jam vero Beausobre ad alia gradum faciens in Augustinum stolide quasi invehitur, eam instituendo quaestionem, quare videlicet S. doctor annorum novem spatio Manichaicae sectae, tantas abominationes docenti, nomen dederit? quare ipse easdem contra catholicos audacter propugnaverit? Non respondeat, quaeso (ait), se in ordine auditorum, minime electorum exstitisse, idcirco similes ignorasse blasphemias. Nam ipsemet asseverat eas contineri in septimo libro Thesauri Manichaeorum, quem librum omnes sectatores manibus terunt. Atque provocat ad illa verba ex libro de Natura boni desumpta, quae ipsi paulo ante laudavimus. Augustinus ergo eas blasphemias ignorabat quando erat Manichaeus. Vel si haud eas ignorabat, mirari subiit quod diu in ea secta permanserit. Haec et alia similia Beausobre congerit, ut ostendat Manichaeorum systema et dogmata horribiliter fuisse mutata, atque pravis interpretationibus corrupta. Quod ut magis persuadeat, ad duas illas provocat disputationes, quas cum Felice et Fortunato presbyteris habuit Augustinus. Felicem, hominem prorsus ignarum fuisse ait. Sed Fortunatus Felice doctior, lumen aliquod exhibet ad intelligendam illius sectae doctrinam. Verumtamen de duabus hisce disputationibus in praesens agere nostrum non est, cum jam satis verba de iisdem fecerimus, omnia Augustini contra Manichaeos scripta, congressiones et gesta recensendo. Propterea de praesenti tabula remoto calamo, quando Manichaei Romam venerint diligentius inquirere deliberavimus. === CAPUT VIII === A quo Christi anno repetendus sit Manichaeorum in Urbem adventus. Falsum ea de re Paschasii Quesnelli judicium. 1. Reversuri itaque unde nostra oratio digressa est, imprimis vix licet dubitare S. Leonem tertio jam sui pontificatus anno ineunte summa apostolatus munera in Manichaeos non exercuisse, cum in eosdem publice animadvertit. Id minime inficiatur Quesnellus, qui tamen pro suo ingenio Leonis agendi rationem describit, parum nihilumve sollicitus de iis quae Romae ab istius praedecessoribus contra eosdem Manichaeos diu jam gesta fuerant. Ait igitur Manichaeos Romam adventasse rebus in Africa profligatis, devastataque a Vandalo provincia. Porro clades illa a Vandalis Africae illata, si Prospero, Victori atque Procopio fidem adhibemus, contigit anno Domini 427, quando Geisericus cum octoginta milla Vandalorum, et Alanorum maria transfretavit, eamque paulatim sibi subjecit. Ex qua rerum circumstantia horum in Urbem adventus revocari deberet ad tempora dumtaxat Coelestini, aut Xisti pontificum Romanorum. Ac proinde concluderet haec alia Quesnelli conjectura: Haereticorum haec colluvies diu latuit sub larva piorum hominum, qui impietatem vultu vitaque severiore dissimulabant. At Quesnellus in male suscepta causa cedere cogitur, si animadvertat jam antea diu Manichaeos in Urbe fuisse inventos, et tum summorum pontificum, tum imperatorum decretis exsilio affectos. De Siricio namque, qui ad pontificatum fuit assumptus anno 384, legitur: Hic invenit Manichaeos, quos in exsilio deportavit, et hoc constituit, ut non participarent cum fidelibus communionem, quia ore polluto non liceret sanctum corpus Dominicum vexare. Iis tamen salutaris poenitentiae reconciliationem penitus non interdixit, dummodo sincere ad Ecclesiae sinum revertentes, reliquos eorum vitae dies in monasteriis relegati, jejuniis, orationibus, caeterisque corporis afflictationibus vacarent, ut probati sub omni examinatione usque ad ultimum diem transitus sui, et ob humanitatem, Ecclesiae viaticum eis largiretur. 2. Citra ergo omnem dubitationis aleam positum esse arbitramur S. Siricium in pestiferam horum hominum sectam anno quarto aut quinto sui pontificatus animadvertisse. Id sane non obscure intelligitur, tum ex Theodosii senioris novella anno 388 exarata, cum ex rescripto Ambrosii episcopi Mediolanensis, Sabini, Bassiani, caeterorumque illius provinciae episcoporum, dato ad eumdem pontificem anno 390, postquam in Joviniani causa convenerant. Haec autem inter caetera asserunt: Manichaeus est qui abnegat veritatem, qui carnem Christi negat; et ideo non est remissio peccatorum, sed impietas Manichaeorum, quam clementissimus exsecratus est imperator, et omnes qui illos viderunt, quasi quaedam contagia refugerunt. E Mediolano quoque pulsos fuisse Manichaeos Siricii tempore, favente etiam lege lata ab imperatore Theodosio seniore, statim subjiciunt: Sicut testes sunt fratres et compresbyteri nostri Crescens, Leopardus et Alexander, sancto ferventes Spiritu, qui eos omnium exsecratione damnatos ex Urbe quasi profugos repulerunt. Tres autem istos presbyteros, quos Mediolanenses Patres testes appellant, cum suis litteris Mediolanum miserat 152 Siricius, ubi apostolicae sedis legatione fungentes ex illa urbe populerunt Manichaeos, ut intelligimus etiam ex hujus pontificis epistola ad Mediolanensem Ecclesiam. Laudati tandem Ecclesiae Mediolanensis Patres cum idem claudunt rescriptum, declarant Romani pontificis judicium adamus sim esse prosecutos, adeo ut vel aliquid ei addere aut detrahere minime ausi fuerint. Quod sane evincit Romanorum pontificum auctoritate, et irreformabili quodam judicio haereses omnes fuisse damnatas, ut nos ipsi in praecedentibus capitibus demonstravimus. Itaque, aiunt, Jovinianum, Auxentium, Germinatorem, Felicem, Plotinum, Genialem, Martinianum, Januarium et Ingeniosum, quos sanctitas tua damnavit, scias apud nos quoque secundum judicium tuum esse damnatos. Hinc igitur manifeste liquet Manichaeos jam Romae atque in aliis Italiae urbibus latebras sibi quaesiisse, saltem quadragesimo anno ante Africae vastationem a Vandalis illatam. Jam enim undequaque pestifera illa soboles imperiali ac sacerdotali poena plectebatur anno 390, quando videlicet Mediolanenses Patres ejusmodi rescriptum dederunt. Nobis omnino suffragatur Gothofredus in annotatione ad cod. Theod. qui ex laudatis verbis colligit Siriciam papam Theodosianae in Manichaeos legis suasorem procul dubio exstitisse. 3. Neque nos tamen inficiamur eam haereticorum colluviem ex Africa aut aliis transmarinis partibus profectam Urbem aliasque Italiae civitates inhabitasse. Id facile colligi potest ex Vita Anastasii papae I, qui mortuo Siricio, ad pontificatum evectus, decreta edidit: nulla ratione transmarinum hominem in clericatus honorem suscipi, nisi quinque episcoporum designaret chirographos, quia et eodem tempore Manichaei inventi sunt in urbe Roma. At Anastasius Petri thronum conscendit anno Christi 398, hoc est 29 annis antequam Vandalus cum suis copiis maria transmitteret. Igitur Manichaeorum ad Urbem commigratio ex Africae rebus a Vandalis profligatis minime est repetenda. Quamvis re ipsa non eamus inficias post Africae vastationem crebriores factos fuisse in Urbe Manichaeos, in qua jam pridem hujus improbae sectae homines inter latebras sibi praesidium paraverant. Id sonant ea Leonis verba sermone 15, c. 5: Hos itaque homines per omnia exsecrabiles atque pestiferos, quos aliarum regionum perturbatio nobis intulit crebriores ab amicitia vestra penitus abdicate. Ad hunc locum cum animadvertere neglexerit Quesnellus, turpiter lapsus est. Verum Quesnelli lapsum missum faciamus, ne nimium in eos invehi velle videamur, qui jam vivo olim, et nunc demortuo Quesnello, ita ejus dictis et sententiis subscripserunt, ut eum, si non in dogmaticis, saltem in historicis, et antiquae disciplinae rebus non adeo illum deceptum, et pluris habendum esse crediderint. Nos interim ejusdem vestigia conculcantes, ne incognita pro cognitis, incertaque pro certis habeamus, hoc unum omnibus persuasum esse volumus, Manichaeorum sobolis in Urbem adventum quadragesimo saltem anno antequam Africa Vandalorum copiis occuparetur contigisse. 4. Ejusmodi ergo solidissimis jactis fundamentis, nos arbitramur, usque ad Leonis pontificatum Manichaeos in Italiae regionibus delituisse. Nec propterea Romanam urbem ab hac labe fuisse penitus purgatam, quamvis civili et ecclesiastica lege jam antea cautum fuisset ejusmodi homines exsilii poena extra Italiae oras esse amandandos, et poenitentes monasteriis intercludendos. Sed illi porro versuti homines post latas in eos leges, minime superstitionis sacrilegos errores palam profiteri audebant; sed tanta simulatione in omnibus utebantur, ut ad magis tegendam infidelitatem suam cum catholicis, divinis non desinerent interesse mysteriis, ne aut saeculi aut Ecclesiae ministris eorum superstitio et damnata religio redderetur 153 suspecta? Illud praeterea accedit, non nisi abdita secretioraque loca frequentare consuevisse, praesertim cum sacrilegos celebrabant conventus. Quorum aditus et accessus iis dumtaxat patebant, qui primum in obscenis sceleratisque ritibus instructi, et a carnalibus illecebris allecti, nefariam haeresim sub jurejurando tueri profitebantur. Quid ergo mirum quod tali studio usi, tantaque adhibita diligentia diu latere potuerint? Ea enim est improborum hominum consuetudo, qui, ut gravissima quaeque facinora perpetrare callidiori ratione possint, judicum potentiam reformidantes, tum dumtaxat, in vanam spem erecti, sibi blandiantur publicas posse evadere poenas, cum latebras sibi criminum socias asciscunt. Neque tandem cum Manichaea illa soboles Urbem inhabitabat Romanus populus penitus ab omni superstitione expurgatus erat et immunis. Superstites enim adhuc erant plures ethnicorum Judaeorumque reliquiae, cum videlicet publicis darent operam spectaculis, lupercalium nimirum, circensium, Bacchanaliorum, Augustalium Saturnaliorumque ludorum, ut luculentissime cum Hormisdae papae epistolae, tum nostri Leonis sermones testantur. Quare cum Manichaeorum haeresis multos errores ethnicorum ac Judaeorum figmentis, ritibus et impudicitiis affines profiteretur, ut jam vidimus, facile intra illius urbis septa diu etiam latere poterat, cum non in omnibus civibus par esset pietas, fides atque religio. Quod cum compertum Leo habuerit, palam populum alloquens, haec non dissimulavit. Sed cum in cunctis perversitatibus (diabolus) multiformem teneat principatum, arcem tamen sibi in Manichaeorum struxit insania, et latissimam in eis aulam, in qua se exsultantius jactaret, invenit; ubi non unius pravitatis speciem, sed omnium simul errorum impietatumque mixturam generaliter possideret. Deinde magis ad nostram rem haec subjicit: Quod enim in paganis profanum, quod in Judaeis carnalibus caecum, quod in secretis magicae artis illicitum, quod denique in omnibus haeresibus sacrilegum atque blasphemum est, hoc in istos quasi in sentinam quamdam cum omnium sordium concretione confluxit. 4. Ne igitur S. pontifex se falli sineret ficta virtutis imagine et fallaci pietatis umbra; ne Romanorum pontificum praedecessorum canones et imperatorum leges frustrarentur; neve tandem quidquam de sancto sibi commisso grege periret, nihil eorum praetermisit quae horum haereticorum instituta, vitam corruptam et latebrosa loca ab iisdem inhabitata detegeret. Quare ut gravissimo huic malo, veluti cancro occulte serpenti, multosque labefactanti, et medelam adhiberet, et pararet exitium, prius in templis, quando frequentior erat populus, publice contra eam diaboli sectam declamare coepit, ostendens turpissimum fore quod filii, quorum progenitores Evangelium crucis Christi ab ipso beatissimorum apostolorum Petri et Pauli ore didicerunt, a tam nefariis erroribus se sinerent corrumpi. Utrumque autem mirifice est assecutus. Nam cum perpetuo inter sacra contra ejusmodi labem declamaret, generalem in eosdem haereticos inquisitionem instituens, alii qui infirmitate aut ignorantia seducti in tam superstitiosa crimina prolapsi erant, propriis culpis mederi cupientes, maximo animi moerore et cordis ejulatu patrata crimina sincere exsecrati sunt. Alii vero, qui pertinaci voluntate carnis illecebris, caeterisque superstitionibus indulgentes haeresim defendebant, corporalibus spiritualibusque poenis mulctati, non dumtaxat vagi et profugi errantes, omni jure atque honore privati, hinc atque illinc abire cogebantur, sed etiam ab Ecclesia proscripti, tum ab omnibus reipublicae rectoribus et magistratibus abominati et exacti cum essent, tandem extra Italiae oras praesidium sibi quaesiverunt. Sic itaque catholicorum Italiae urbibus expurgatis, nos Siricio 154 atque Leoni debemus gratulari. Eo praesertim quod in hac sanctorum pontificum agendi ratione formam ecclesiasticae inquisitionis contra haereticorum pravitatem constitutam atque firmatam fuisse deprehendamus, ut mox ex sequentibus patebit. === CAPUT IX === Romana sancti Leonis Magni in Manichaeos inquisitio. De cujus judicii forma quinque potissimum tum ex ejusdem S. P. scriptis, tum ex Rom. imperatorum legibus annotantur et expenduntur. 1. Jam animo concipio nimis ingrata aut saltem parum jucunda sciolis (ne quidquam de laesae fidei viris) esse futura quae nunc dicere aggredior. Quibus, cum numquam veterum sanctorum Patrum volumina pervolverint, nec ecclesiasticarum rerum historiam, nisi ex corruptis et depravatis fontibus hauserint aut praelibaverint, nos nugari aut comminisci videbimur. Quemadmodum olim de hujusmodi Leonis inquisitione, in privatis litterariae antiquae rei colloquiis verba facere aggrediens, quidam homines, qui tum nondum perfecte S. pontificis scripta lustrarunt, de me judicarunt, contendentes numquam quam par est ex dubiis et incertis conjecturis apostolicae sedis jura et judicitorum ecclesiasticorum oeconomiam esse repetenda. Qui ergo meis dictis repugnabant, secum potius reputabant, non ex Leone, sed ex recentioribus saeculis illam judicii formam illudque inquisitionis nomen in Ecclesiae judiciis traxisse originem. Tum sane mihi proposueram ea de re longam satis contexere dissertationem, hancque non ex aliis quam ex sancti pontificis Operibus deductam. Atque item in ea probare antiquam Ecclesiae disciplinam, et S. Leonis potissimum agendi rationem, in perquirendis et damnandis haereticis Manichaeis. Re tamen maturius perpensa, causae hujus pertractationem huic loci differendam opportunius existimavi, et propterea quinque subjicere cogor. 2. Primum inquisitionis vocabulum jam Leonis aevo fuisse usurpatum ad innuendam eam judicii formam quam tum Romana Ecclesia prosequebantnr in perquirendis indiscriminatim cujuscumque ordinis et gradus Christianis haeretica labe infectis; Secundum, de haeresi suspectos atque comprehensos coram Ecclesiae judicibus se sistere debuisse, ut causam dicerent, et sententiam subirent; Tertium, ab ipsis reis coram sacerdotibus adductis consuetum fuisse, cum criminum confessionem, tum eorumdem detestationem extorqueri; Quartum, cujuscumque ordinis et conditionis Christianos tunc etiam quodam sacramento obstrictos fuisse de haeresi suspectos ad Ecclesiarum suarum seu paroeciarum presbyteros deferre, vel, ut aiunt, denuntiare; Quintum tandem, haeresibus inquinati, non ecclesiasticarum dumtaxat censurarum vinculis constringebantur, verum etiam si non satis poenarum exhaustum foret, saeculari potestati, quam sibi in subsidium Ecclesia advocabat, aliis atque aliis suppliciis affecti tradebantur. Quinque autem haec ita ex solo Leone perspicua et explorata facere conabimur, ut deinceps labia dolosa mendacium obloquentia obmutescant. Primum itaque quod hic probandum assumimus potissimum colligitur ex sermone decimo quinto, in quo cum de jejunio decimi mensis, tum 155 etiam de eleemosynis S. pontifex agit. Paulo enim ante, praesentibus sacerdotibus et clericis, una cum amplissimo Urbis senatu aliisque nobilibus viris, in quosdam Manichaea labe inquinatos animadverterat. Quare ad innuendam eam judicii formam quam pastoralis ejus vigilantia servaverat, vel in investigandis et detegendis hisce improbis hominibus, vel in ipsis evulgandis et coercendis, non alio est usus vocabulo quam inquisitionis. Capite igitur quarto, locuturus de obscenis et nefandis eorum sacrificiis et solemnitatibus, haec habet: De sacris tamen eorum, quae apud illos tam obscena sunt quam nefanda, quod inquisitioni nostrae Dominus manifestare voluit non tacemus. Exponit deinde quemadmodum qui ad judicium fuerant perducti impia dogmata et exsecrabilia crimina patefecerint. Quae quidem non sine maximo animi horrore ab iis qui ejusmodi confessioni aderant potuerunt audiri. Quia tandem S. Leo, divina virtute praeditus, et revelatione praemonitus, praenoverat unam dumtaxat partem noxiorum hominum in Urbe latentium in eo solemni sanctissimoque conventu fuisse coercitam et evulgatam; propterea antequam ejusmodi clauderet homiliam, nequaquam a conatu desistere statuit. Immo in eadam inquisitione se perseveraturum esse pollicetur, quoad tota Urbs ab hujusmodi contagione penitus expiaretur, id maxime exigente diligentiori sui supremi apostolatus cautione: Ideoque enim misericors Deus quamdam nobis partem prodidit hominum noxiorum, ut, manifestato periculo, excitaretur diligentia cautionis. Non sufficiat quod actum est, sed eadem inquisitio perseveret: quae hoc, auxiliante Deo, consequitur, ut non solum qui recti sunt incolumes perseverent, sed etiam multi, qui diabolica seductione decepti sunt, ab errore revocentur. Divino itaque spiritu illustratus, maximo animi vigore mentisque firmitate, quibus in divinis sacrisque rebus gerendis et moderandis noster Leo pollebat, optime praenovit nihil Ecclesiae Dei utilius, nihil sanctius et felicius Christianae professioni posse desiderari ea agendi oeconomia qua utebatur. Ex ea porro fidei et morum integritas defenditur atque servatur, Dei cultus et honor augentur, et Ecclesia ipsa immunis custoditur a tot tantisque vitiorum maculis, quibus diabolica contagione posset labefactari. Contra vero, si qui in Ecclesia reperiantur aut haeresibus imbuti, aut pravorum criminum sorde vitiati, hi vel facile ad rectam veritatis semitam redire possunt, si poenitentes fieri incipiant; sin autem contumaci obstinatione in erroribus perstent, ecclesiasticis censuris perstricti, a totius Ecclesiae communione abscissi removentur. Quam quidem agendi rationem, cum civilium rerum administrationi atque regimini principes saeculi et magistratus optime noscerent accommodatam, jam quidem illud nomen usurparunt ad indicandam eam judiciorum formam qua in laesae majestatis reos animadverti solet. Sed ad aliam jam gradum faciamus. 3. Perspicuum praeterea illud est, quod secundo loco proposuimus, Manichaeos videlicet e latebris prodeuntes Leonis pontificis jussu in jus accitos fuisse, hosque coram episcoporum, presbyterorum aliorumque piorum hominum coetu veluti laesae fidei reos stetisse, ut Ecclesiae judicium subirent. Ex quo aliisque similibus gestis etiam apud Carthaginem aliasque Africae Ecclesias Augustini aevo a Manichaeis vexatas, optime intelligimus criminosos Christianos cujuscumque sint ordinis et gradus, conditionis et sexus, publicis quoque sacrorum pastorum judiciis subesse debere; et in iis causis potissimum in quibus fidei integritati et veritati prospicitur. Quare facile refellitur illorum perniciosa opinio, qui in arctum ecclesiasticam jurisdictionem compellere volentes, eam vix extendi posse contendunt ad illos homines dumtaxat qui per clericales ordines altaris ministerio sunt mancipati. Hos (aiunt) possunt sacri pastores, praesertim in 156 conciliis congregati e propriis gradibus dejicere, eos ecclesiarum beneficiis, titulis atque praebendis privare, atque tandem intra monasteriorum claustra vel in arctissimos carceres relegare, conjicere atque constringere. Contra vero laici (aiunt), extra sacram hierarchiam degentes, ejusmodi inquisitionum, investigationum judiciis subesse non debent. Habent isti (subjiciunt) suos magistratus et judices, a quibus in jus vocari possunt, atque ad eos potissimum spectat de civium vita, moribus et institutis inquirere. Tandem si Ecclesiarum praesules quid in laicos possent, id dumtaxat iis in rebus contingeret quae ad sacrae communionis participationem, ad sacramentorum administrationem, vel ad divinorum mysteriorum celebrationem referuntur, quibus laici justa ac rationabili de causa possunt privari, et a sacris coetibus arceri. Ita re ipsa idiotae et depravatae conscientiae homines catholicae legis fundamenta evertere conari possent. Nec enim ipsis fidei lumen inest, quo intelligant Ecclesiam sibi jus nactam esse in quotquot, abrenuntiatis primum omnibus saeculi impietatibus, se Christo dederunt; quando videlicet, solemnioribus ritibus, in praecipuum catholicae religionis sacramentum jurarunt toto vitae cursu catholicam religionem profiteri, et Ecclesiae obedire. Quid ergo dicendum? Si re ipsa, violata postmodum fide, divinis sacrisque rebus possent abuti, et quasi sanctissimae hujus matris corpus et viscera dilaniare, ut si haec in laicos homines nulla polleret jurisdictione ad impietatem coercendam, quis umquam scissuras per haereses factas repararet? quis aream purgaret? quis tandem gravioribus morbis posset occurrere, iisdemque mederi, ne, percrebrescente malarum opinionum scabie, tota Christianorum universitas erroribus labefactata ad exitium perduceretur? Principes id forte poterunt, et saeculi magistratus, quod Ecclesiam agere posse inficiantur? Apage figmentum! Vacant isti civili temporalium rerum administrationi; vigilant ne, fractis naturae et principatuum juribus, maximo cum justitiae detrimento respublicae susquedeque ab iis vertantur, qui propter facinora et sibi, et publicis rebus, et communi tranquillitati perturbationem, vim et injuriam inferre audacius non reformidant. Non tamen propterea saeculi principes sine divinae legis contemptu, et sacrilegio, ecclesiasticis et spiritualibus rebus se possunt miscere, nisi cum, ad vindicanda religionis jura, sacerdotes ipsi praesidium et opem exposcunt. Id passim Scripturae, id Patrum monumenta, id denique antiquorum regum et imperatorum epistolae et leges testantur. Quae omnia in medium modo afferre nostri instituti ratio minime patitur. Ne ex facto ad jus transeuntes extra Leoninorum Operum scripta vagari videamur. Cui tamen rei si fidem accrescere vellemus, vel ad Siricii papae decreta in praecedenti capite laudata, vel ad similem agendi rationem ab Africae episcopis, Augustini et Possidii tempore servatam, provocaremus; quando videlicet, Urso tribuno, qui tunc domui regiae praeerat, apud Carthaginem Manichaei reperti ad Ecclesiae tribunal perducebantur, quos inter puella Margarita nomine, quae cum esset annorum nondum duodecim propter scelerum mysterium se dicebat esse vitiatam, et alia Eusebia nuncupata, veluti sanctimonialis habita, quae et simile vitium ob turpissimum scelus passa fuerat. Haec, inquam, et id genus alia nostris dictis fidem accrescerent. Sed cum de Romana in Manichaeos inquisitione agamus, nostri propositi ratio postulat ut ad S. Leonem redeamus. 4. Leo itaque, ad vindicandam sibi fidem, nec ulla fraude fuisse prorsus deceptum, aut praecipitanter processisse in detegendis evulgandisque Manichaeorum impietatibus, se nequaquam dubiae famae et incertis opinionibus credidisse palam testatus est. Propterea subjungit: Residentibus itaque mecum episcopis et presbyteris, ac in eumdem consessum Christianis 157 viris, ac nobilibus congregatis, electos et electas eorum jussimus praesentari. In vinculis ergo, aut saltem sub custodia, detinebantur, quos sanctus pontifex jussit coram tam frequenti amplissimoque conventu se persistere. Etenim si nondum comprehensi ac suae prorsus libertatis compotes fuissent, quis non videt eos, arrepta statim fuga, dedecoris confusionem infamiaeque turpitudinem evadere conaturos fuisse? Cum praesertim hoc omnibus omnino cujuscumque ordinis et conditionis hominibus a natura ipsa datum sit, ut praesentiam judicis, rigorem sententiae, atque suppliciorum gravitatem quam maxime perhorrescant. Quod si Leo ipse viros et mulieres coram se adductos electos et electas appellat, iis vocibus indicare voluit criminosos non in inferiori illius sectae gradu constitisse, sed principem sibi vindicasse locum; quos inter ille maxime caeteris eminebat, qui ut aliis praeesset, profanis ritibus et diabolicis superstitionibus, eum veluti episcopum renuntiaverant. Aderant enim (subjicit Leo) omnes personae, per quas infandum facinus fuerat perpetratum. Puella scilicet, ut multum decennis, et duae mulieres, quae ipsam nutrierant et huic sceleri praeparaverant. Praesto erat etiam adolescentulus vitiator puellae, et episcopus ipsorum detestandi criminis ordinator. Concinit Augustinus libro de Haeresibus, scribens ad Carthaginensem diaconum Quotvultdeum: Recenti tempore nonnulli eorum reperti et ad Ecclesiam aucti, sicut gesta episcopalia, quae nobis misistis, ostendunt. Sistant ergo hic paulisper mecum volo quicumque (nescio cur) ita ingenio animoque affecti sunt, ut sacrae inquisitionis nomen et munera exhorreant, quippe huic judicandi rationi audacius detrahunt. Animadvertant, quaeso, an mulieres, an viri illi, de quibus agit Leo, olim per clericales ordines altaris ministeriis potuerint mancipari? Dicant cur sacer ille coetus tum in incontinentes et in incestuosos, tum in lenones et corruptas mulieres, impudicitias religionis rebus miscentes, animadverterit? Si injuria id factum esse suspicemur, cur a Romani populi senatu, cur a Romana plebe, cur tandem per imperatorem non fuit reclamatum? Jure ergo divino Ecclesiae pastores, quarto et quinto jam saeculis currentibus, indiscriminatim super omnes baptizatos ulciscendi potestatem exercuerunt, ut eorum cohiberent audaciam, qui a pietate erga verum Deum defecerant? 5. Verum cum res tam manifestis exemplis argumentisque eluceat, non est cur in ea amplius immoremur. Duo vero illa, magna monumentorum copia et rationum pondere hactenus discussa, tertium excipit, sincerissimae veritatis luce undequaque radians, ex quo prius rerum gestarum ordinem patefacientes, tum publice factam a Manichaeis criminum confessionem cognoscentes, nullus amplius dubitandi supererit locus illius Ecclesiasticae disciplinae de qua agimus in praesentia. Quandoquidem non ex solis indiciis in medium dumtaxat adductis, vel ex gravissimis etiam testimoniis quaestio habita est; sed, rerum longa discussione praemissa, rei coram coetu sistentes se, interrogabantur et respondebant, et notarii ipsi ad hoc vocati acta excipiebant, ita ut summa diligentia omnia dogmata, omnia mendacia et turpitudines, omnia denique illius sectae infanda sacramenta, mysteria et solemnitates reipsa investigata fuerint, ut nihil minus credulis, nihil obtrectatoribus relinqueretur ambiguum. Quantum autem ejusmodi Acta contra nostrae hujus tempestatis minus credulos vel obtrectatores valere possint, neminem prorsus latere arbitror. Quandoquidem Manichaeorum crimina non in secreta quadam et arcana confessione, quam sacramentalem appellamus, reserata fuerunt; sed in externo solemnique judiciorum foro totus ille coetus excepit, et ab ecclesiasticis scribis in tabulas exarata (ut antea in Ecclesia Carthaginensi 158 factum fuerat), quae tandem ad posterorum memoriam in Romanae Ecclesiae archivis reponi et custodiri S. Leo mandavit, sicut ipse non semel, et iterum, sed tertio saltem in suis scriptis testatus est. Sermone itaque pluries laudato dicitur: Omnium par fuit horum, et una confessio, et patefactum fuit exsecratum, quod aures nostrae vix ferre potuerunt. De quo ne apertius loquentes castos offendamus auditus, gestorum documenta sufficiunt: quibus plenissime docetur nullam in hac secta pudicitiam, nullam honestatem, nullam penitus reperiri castitatem, in qua lex est mendacium, diabolus religio, sacrificium turpitudo. Summatim hic et veluti in compendio quae in Actorum monumentis continebantur S. pontifex annuntiat. Sed serm. 4 de Epiphania cap. 5, recensitis primum multis Manichaeorum dogmatibus, iterum subjicit: Prosit universae Ecclesiae quod multi ipsorum (Manichaeorum videlicet), Domino miserante, detecti sunt, et in quibus sacrilegiis viverent eorumdem confessione patefactum est. Et rursus sermone 4 de Nativitate, cap. 4, scribit: Qui praeter omnia diaboli probra commenti, in ipso praecipuo observantiae suae festo, sicut proxima eorum confessione patefactum est, ut animi ita et corporis pollutione laetantur. Et in secundo de Pentecoste, explicato SS. Trinitatis mysterio, et Spiritus sancti missione, exagitat cap. 2, ut jam diximus, Manichaeos asserentes divinum illum Spiritum in Manichaeos magistro suo apparuisse, promissumque a Domino Paracletum non prius venisse quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manichaeus ipse quam Spiritus, qui per ministerium corporeae vocis et linguae discipulos suos in omnem induceret veritatem. Hunc dumtaxat Manichaeorum errorem tunc agitavit et eripuit. De caeteris autem eloqui S. pontifex praetermisit, veritus ne in tam frequenti et solemni conventu piorum fidelium aures offenderet, neve sanctioribus purioribusque Christianis scandali lapidem praepararet, in quem impingerent. Quare illud caput hisce verbis claudit: Quae propter verecundiam non sunt nostro sermone promenda, cum jam abundantissime ipsorum sint confessione patefacta. Fuit itaque tam solemnis, tam publica ipsorum Manichaeorum confessio, et criminum detestatio, ut gestorum fama ad omnium Romanorum aures pervenire debuerit. Quamobrem cum haec omnia in totius Ecclesiae oculis contigissent, ut scribit Prosper in suo Chronico, nemo sanae mentis timere, aut dubitare poterat de illa sacrorum praesulum potestate et jurisdictione, quam consules, quam senatores, quam denique imperator ipse communi consensione probaverant. Nullum autem huic Leonis agendi rationi repugnasse, aut Manichaeis exsilii poena mulctatis praesidium adhibere tentasse, ut fieri assolet, quando de legitimo judice dubitatur, jam sufficientissime patefactum est in epistola ad episcopos Italiae. Ea enim edocemur quemadmodum, Urbe ab ea haeresi perfecte purgata, exemplaria Actorum in quibus Manichaeorum criminum confessio et eorumdem exsecratio fideliter et sincere descripta erant, ad eosdem episcopos transmisisset. Siquidem paulo post, cum in suspicionem venisset, ne Manichaei, callida arte, quam adhibere solebant, in aliis quoque atque aliis Italiae urbibus et locis novas sibi latebras quaererent; idcirco vigilantissimi pastoris muneribus fungens, aliarum Ecclesiarum incolumitati fidei ac morum integritati divinitus prospexit. Quare ne sibi suoque muneri deesse videretur, laudata epistola, omnes Italiae civitatum episcopos praemonuit super iis quae Romae jam gesta fuerant, ne ignari, aut saltem nondum perfecte de his rebus instructi, in eorum dioecesibus vitiorum semina, quae hic exstincta interierant, furtim radicitus per novas propagines seminarentur: In consortium (ita 159 epistolam orditur) vos nostrae sollicitudinis, dilectissimi fratres, advocamus . . . . . et paucis interjectis subdit: Ne is qui, Domini misericordia revelante, per nostram curam a nostris ovibus morbus abigitur, necdum vobis praemonitis, et adhuc quid agatur ignaris, per vestras se dispergat Ecclesias, et suarum furtim cuniculos inveniat latebrarum, ne quod a nobis in Urbe exstinguitur, tenebrosis apud vos radicibus seminetur. 6. At vero quam magna et quam plurima Romanus populus et tota Ecclesia ipsi deberet, facile Italiae episcopi ex subsequentibus verbis comprehendere poterant, quibus omnino perspicue exponit quid cogitaverit, quid egerit, quidve tandem assecutus fuerit, quando Manichaeae sectae sequaces et doctores in Urbe latentes reperiit. Plurimos (ait) impietatis Manichaeae sequaces et doctores in Urbe investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit. Quos potuimus emendare correximus, ut damnarent Manichaeum cum praedicationibus et discipulis suis publica in Ecclesia professione et manus suae subscriptione compulimus, et ita de voragine impietatis suae confessos poenitentiam concedendo levavimus. En ergo in hoc uno multa comprehendente Romanae sedis auctoritas, et Leonis divina agendi ratio, qua Manichaeae sectae doctores cum suis discipulis, jam Ecclesia mandante, prius detenti, deinde in coetum adducti, ut compellerentur publica confessione crimina fateri, eademque solemni professione retractare; pro quorum firmitate, et necessaria fuit reorum subscriptio, et sincerum poenitentiae agendae propositum. Ejusmodi ergo oeconomia, divina misericordia revelante, Leo noster usus est, ut de voragine impietatis Manichaeos correptos et poenitentes levaret. Quaenam autem crimina et flagitiosa mysteria in inquisitionis Actis fuerint regesta et contestata, series illa gestorum plenissime edocebat. Quare ipse S. pontifex pro instituendis aliis episcopis, et ut isti rectam regulam haberent quemadmodum in hisce causis se gerere deberent, jussit varia eorumdem Actorum exemplaria exscribi, atque haec una cum praesenti epistola ad eosdem episcopos transmisit, ut oculos in exarato volumine conjicientes, unico quasi intuitu conspicerent quid factum fuerat, quidve in posterum in consimilibus causis agere oporteret. Ad magis hanc veritatem roborandum, quid aliud facere possumus, quam S. pontificis verba exscribere? Et omnia (ait) quae tam in scripturis, quam in occultis traditionibus suis habent profana, vel turpia, ut noster populus quid refugeret, vel vitaret, oculis Christianae plebis certa manifestatione probavimus, adeo ut ipse qui eorum dicebatur episcopus a nobis tentus proderet flagitiosa in suis mysteriis quae teneret, sicut gestorum vos series potest edocere. Ad instructionem enim vestram etiam ipsa direximus: quibus lectis, omnia quae a nobis reprehensa sunt nosse poteritis. 7. Quartum quod sequitur aliquod majus in se habet, ut eo nihil clarius nihilque luculentius ad rem nostram excogitari possit, pro asserenda videlicet illa ecclesiastica lege, qua indiscriminatim omnibus fidelibus indictum fuit ut et haereticorum vel maxime noxiorum hominum societatem caverent, atque ut eosdem sacris Ecclesiae pastoribus denuntiarent. Neque vero alia de causa (ut paulo ante vidimus) Leo ipse in sacris conventibus et populi frequentia de eorum dogmatibus occultisque traditionibus, de profanis turpibusque mysteriis loquebatur, nisi ut populus nosset 160 quid fugeret, aut quid vitaret. Cujuscumque enim falsi dogmatis notas et indicia catholicis viris nitidissime etiam sacri pastores ostendere consueverunt. Ut nimirum qui pura corda in pectore gestabant, abhorrendo a turpi superstitionum aspectu, eas praecaverent, et ne infirmiores rudioresque homines, sub falso pietatis colore, ab improbis decepti, in horum clientelam atque consortium venientes, consimili vitiorum labe coinquinarentur. Ea quidem sancti pontificis fuit agendi ratio, hic ejus disserendi scopus in sacris homiliis recitandis. Proptereaque non semel exagitato publice Manichaeo, et ejus discipulis, nullo sacramento eorum crimina et errores tegere voluit: sed palam fecit, ut neminem fallerent discretionibus ciborum, sordibus vestium, vultuumque palloribus. Immo expresso mandato cautum voluit nihil cum hujusmodi hominibus commune esse cuiquam Christiano: nulla (ait) cum talibus habeatur societas, nullumque consortium. Tum, retectis caeteris eorum fallaciae artibus, ita ad rem nostram subjicit: Hactenus nocuerunt incautis, hactenus illuserunt imperitis, post haec nullius excusabilis erit lapsus; nec jam simplex habendus est, sed valde nequam, atque perversus, qui deinceps repertus fuerit nefando obstrictus errore. Similia pariter aliis in locis legenda occurrunt, velut in quarto de nativitate Domini, in quarto itidem de Quadragesima. Sed et in quinto de Jejunio decimi mensis, non semel hic a nobis laudato, in quo, generatim admonitis prius omnibus fidelibus ut Manichaeos a sua abdicent amicitia et societate speciatim deinde ad ipsas mulieres conversus toto animi vigore eas admonet se ab eorum notitia et colloquiis abstinere, ne, dum fabulosis narrationibus incautus delectatur auditus, in diaboli laqueos incidatis. Atque tandem ad magis earum fidem firmandam, pudicitiamque muniendam, in mentem revocat mulieris primae lapsum, quae, diabolicis suggestionibus decepta, perpetuo universum hominis genus a paradisi felicitate dejecit, in quo miserrimo et luctuoso statu adhuc jaceret, nisi omnipotentis Dei miseratio, fractis daemonis laqueis, et peccati vinculis eum liberasset. Qui (diabolus videlicet) sciens quod primum virum, mulieris ore seduxerit, perque femineam credulitatem omnes homines a paradisi felicitate dejecerit, vestro nunc quoque sexui securiore insidiatur astutia, ut eas quas sibi potuerit per ministros suae falsitatis illicere, et fide spoliet et pudore. 8. Hic vero, si hujus praecepti aequitas atque justitia rite reputetur, a quopiam sanae mentis homine reprehendi aut improbari posse vix adduci possum ut mihi persuadeam. Habet quippe illud ut omnium naturae et hominum legibus sit valde conforme, quibus vetitum est privata auctoritate posse quemquam a patriis ritibus et institutis abscedere, aut novos deos sibi facere et habere aut aliam religionem, et sacra furtim etiam inducere, vel statuere, nisi publicae auctoritatis suffragio haec omnia probarentur. Et quidem si unicuique ex propria libidine liceret in iis quae ad religionem et morum instituta pertinent, novitatibus adhaerere, cum novatoribus societatem inire, vel in consortium venire, quae confusio, quae perturbatio in sacris et humanis rebus non consurgeret? qualis inter cives dissensio? quanta denique varietas in ritibus, in caeremoniis, in sacrificiis? Nonne praeterea inter sacerdotes caeterosque altarium ministros gravissima exardescerent jurgia, invidiae, dissensiones, et perpetua bella? Ut igitur hisce malis occurrerent, senatus et rerumpublicarum magistratus, et sacerdotum collegia, ad publicae tranquillitatis bonum et incrementum, apud ethnicos etiam decreverunt ne privatis hominibus liceret prorsus quidpiam de patriis legibus mutare, nova instituta confingere, diis honores decernere, extraneorum ritus, et mores persequi, in horum clientelam 161 venire, vel istorum conventus frequentare, ne, oborto gravi discrimine inter cives, priora periclitarentur instituta. Ea de re luculentissime disseruerunt sacri profanique scriptores, ut apud Titum Livium et Tertullianum videre est. Itaque S. nostri pontificis mandatum, potissimum in veteris et novae legis praeceptis fundatum erat, quibus cautum est improborum scelestissimorumque hominum consuetudinem et contubernium fugere, et consortium abdicare, qui exsecrabili calliditate, non sibi magis depravatis moribus obsunt quam aliis semper studeant nocere. Atque ea potissimum de causa sibi facinorum socios illos quasi semper asciscentes, atque inquirentes, quos incautos, debiliores, simplicioresque esse norunt. Quare S. Leo, universae Ecclesiae tranquillitati et bono prospecturus, Manichaeos ipsos a catholicorum societate prius voluit rejicere, tum etiam singulis Christi fidelibus praecepit de iisdem inquirere, et sacris presbyteris denuntiare. Nihil profecto exploratius eo apostolico mandato inveniri poterit, hisce verbis expresso: Illud quoque vos, dilectissimi, obsecrans moneo, ut si cui vestrum innotuerit ubi habitent, ubi doceant, quos frequentent, et in quorum societate requiescant, nostrae sollicitudini fideliter indicetis. Nec ab ejusmodi denuntiationis debito quemquam etiam ex probioribus sanctioribusque viris eximi posse statim patefacit dicens: Quia parum prodest unicuique quod, protegente Spiritu sancto, ab istis ipse non capitur, si, cum alios capi intelligit, non movetur. Contra communes hostes pro salute communi una omnium debet esse vigilantia, ne de alicujus membri vulnere etiam alia possint membra corrumpi. Si vero eos inter aliqui exstitissent qui, de Christiana fide ecclesiasticisque rebus parum solliciti, iis vanis praetextibus adducti, quos mundi honor, fama, bonumque nomen in mentem inserere solent, blanda sibi specie persuadentes haeresi labefactatos legitimis judicibus non opus esse deferri, vel apud eos postulari; ipsi certe nec propriae saluti prospicere, aut consulere possent, immo latiorem sibi viam pararent ad extremam subeundam ultionem. Nimis enim exitiosum ipsis foret istud silentium, quo paterentur noxios viros occultari, ne debitas pro criminibus luerent poenas. Grave facinus est ejusmodi silentium (ait S. P.) in quod extrema die Dominus animadvertet, quamvis cum haereticis societatem nec habuerint, nec iisdem erroribus fuerint labefactati. Aurea certe sunt S. Leonis verba: Et qui tales non prodendos putant, in judicio Christi inveniantur rei de silentio, etiam si non contaminarentur assensu. 8. Sed ad expeditiorem adhuc viam aperiendam, facillimumque modum praescribendum, pro hujusmodi delationibus faciendis, et ut aditum iis praecluderet qui putarent grave, difficillimum periculisque plenum esse coram tanto judice se sistere ad prodendos de haeresi suspectos, negotium praepositis ecclesiarum Romanae urbis demandat, ut singuli fideles celerrime et expedite, sine rubore et verecundia, excusso omni timore atque ignominia, haereticorum nomina mores et domos deferant. Etiam ad hanc vos hortamur industriam, ut Manichaei ubicumque latentes vestris presbyteris publicetis. Magna est enim pietas prodere latebras impiorum, et ipsum in eis cui serviunt diabolum debellare. Sed et hujus pietatis magnitudinem et excellentiam paulo etiam post in fine illius capitis commendat, docens prorsus nefarium esse relinquere latentes et inultos homines, qui novae et antiquae legis mysteria refutant, corrumpunt aut negant; apud quos nihil sanctum, nihil integrum, nihil verum. Praeterea subjicit: Cavendi sunt, ne cuiquam noceant; prodendi sunt, ne in aliqua civitatis nostrae parte consistant. Vobis, dilectissimi, ante tribunal Domini proderit, quod indicimus, quod rogamus. Hic vero cum multa notatu digna 162 sese nobis objiciant, latissimus aperitur campus, in quo et ecclesiastica inquisitionis disciplina vindicatur, et praecipua ejus procedendi ratio nitidissime affulget. Primum enim quod spectari potest, nonne illud est, ad quod evertendum fere haeretici omnes nervos et operam impendunt? Cum videlicet contendunt religionis et Ecclesiae etiam causas ad saecularis potestatis tribunalia esse deferendas? Nonne illa Manichaeorum, de qua agimus, rem divinam et humanam simul respiciebat? Et tamen non ad Romanos consules, non ad plebis tribunos, non ad senatores, non ad ipsos denique imperatores delata est; sed ad presbyteros Ecclesiarum praesidentes, qui per Urbis regiones a pontificibus fuerunt constituti, quos nunc parochos appellamus. Alterum est, sanctum pontificem, ad innuendam veram, non precariam quamdam et umbratilem ecclesiasticam jurisdictionem super omnes Romanae urbis cives, incolasve, gravi hac plenaque apostolicae auctoritatis formula uti voluisse: prodendi sunt, ne in aliqua civitatis nostrae parte consistant. Nec enim quisquam in solemni conventu et populi frequentia suam eam urbem assereret, in qua, vera jurisdictione privatus, vitam dumtaxat ageret, vel a qua duxisset originem. Patriam profecto potius quam suam civitatem dixisset. Atque tandem ut caetera alia missa faciamus, tertium minime dissimulari potest, quo perspicue edocemur religionis reos effici, qui, quovis ducti colore, hujusmodi mandato non obtemperantes, ab ea lege deflectunt, qua indictum est haeretica labe inquinatos, aut de ea suspectos, ad ecclesiasticum tribunal esse deferendos. Quorum quidem transgressio, cum Dei iram sibi vindicet, minime ultionis poenas evadet, saltem extrema die cum turpe, immo turpissimum sit pro communi fidei causa, in iis, in quibus possumus, non allaborasse, et diabolum cui omnes haeretici serviunt, debellare noluisse. 9. Hisce tamen gestis S. pontifex omnino non acquievit. Sed alio adhuc excogitato consilio per novum indicium Manichaeos enuntiavit, quo facilius, et isti deprehenderentur, et catholici ad horum nomina deferenda quasi compellerentur. Noverat sane pestiferam eam sobolem, nescio an ficto pietatis colore, an iniquo dogmate quod profitebantur, omne ex uvis vinum, sive merum esset, sive aqua dilutum, exhorrere consuevisse, ne praelibarent. Ea forte nequissima persuasione rati, quod draconum feli esset aequiparandum, atque a quodam malorum auctore, quem deum in suis dogmatibus confingebant, fuisse productum. Quamobrem ad tam falsam indignamque persuasionem excutiendam, Leo ea summa prudentia, qua in sacris rebus agendis pollebat, omnibus catholicis eam legem indixit, ut in sacramentorum communione, non dumtaxat eucharistico pane reficerentur, verum etiam, admoto ad calicem ore, redemptionis sanguinem haurirent: ut videlicet, utriusque speciei communione percepta, et pietatis et fidei sincera testimonia palam exhiberent. Quo tandem facto indicio, haud difficile inter ipsa etiam sacra mysteria evulgabat si aliquis Manichaeorum impietatibus operam daret. Rem autem clarius Leo ipse pandit quam a quopiam possit explicari: Cumque ad legendam infidelitatem suam nostris audeant interesse mysteriis, ita in sacramentorum communione se temperant, ut interdum ne penitus latere non possint, ore indigno Christi corpus accipiant, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinent. Cur autem id Christi fidelibus patefecerit immediate subdit: Quod ideo vestrae notum facimus sanctitati, ut vobis hujusmodi homines, et his manifestentur indiciis, et quorum deprehensa fuerit sacrilega simulatio, notati et proditi a sanctorum societate pellantur. Quesnellus duo illa verba, notati et proditi, in aliorum editionibus et in mss. codd. retenta, a sua eliminavit. Interea vero nemo sibi blandiatur eam Leonis oeconomiam quoquomodo favere posse Lutheranis, aliisque Romanam 163 Ecclesiam divexantibus, quod, pro rerum temporumque diversitate, laicos a calicis communione interdixerit. Nec enim laici sanguinis perceptione fraudantur etsi sub unica dumtaxat specie communicent, ut luculentissime theologiae doctores etiam in scholis demonstrant. Quare minime opus est ut horum argumenta, ne putida commenta dicam, excutiamus, cum jam sola scripturarum lectione corruant. Satis ergo superque esse arbitror, quae a nobis hactenus de omnium fidelium cura, diligentia, in haereticis deferendis indiscriminatim dicta fuere. 10. Jam ergo disserere oportet de summa catholicorum principum pietate, quos in Ecclesiae gravioribus rebus sacri pastores interpellare consueverunt, ut sese vindices earum sanctionum exhiberent quae ad fidei causas, ad morum disciplinam, ad Ecclesiarum regimen, jura, tranquillitatem atque munimen referuntur. Res profecto clara et omnino expedita est, quam hic ultimo loco exponere reservavimus. Ad quam comprobandam satis quidem esset dumtaxat animum revocare ad divales (ut vocant) imperatorum constitutiones, quae non nisi efflagitantibus Romanis pontificibus, episcopis et generalibus synodis editae et per omnes catholici orbis oras evulgatae fuerant, ut haeretici animo obstinatiores etiam gravissimis temporalibus poenis afflictarentur. Vix enim verbis exprimi potest quantum priorum catholicorum principum religio excanduerit in eos qui Ecclesiae pacem et fidem conturbare, evertere et labefactare conabantur. Statim enim ac principes Christo nomen dederunt, manus etiam adjutrices Ecclesiarum rectoribus porrexerunt, horum auctoritati saeculi potentiam conjungentes, vel ut nefarius idolorum cultus undequaque aboleretur, vel ut praecedentium ethnicorum principum decreta, quibus jubebatur Christianos viros veluti mancipia haberi, et ad necem undequaque inquiri, irrita redderentur. Sed praeterea tanto odio in haereticos exarserunt, ut eos omni honore, jure et praerogativa privaverint, regiis aerariis eorum bona, sive possessa, sive ex aliorum haereditate derivata, adjudicarint, ab omni hominum consortio abdicaverint, et quandoque etiam in eosdem capitalibus poenis animadverterint. Haec, inquam, fuit religio Magni Constantini, antequam ab Eusebianis deciperetur, et eam deinde toto animi conatu prosecuti sunt omnes Valentiniani, Gratianus, et Theodosii, Arcadius, Honorius, Leo, aliique catholici imperatores, quibus cum perspectum foret omnia imperii jura a Deo optimo maximo derivari, non ex quadam dumtaxat liberali largitate, aut in gratae voluntatis testimonium erga fidei negotia, istis semper praesidio fuerunt; sed praeterea haec illorum magis quam civilem rerum administrationem interesse intelligentes, grave nefas reputabant, si debitis et propriis officiis Ecclesiam fraudassent, ejusque incolumitati aliqua ex parte deessent. Quid enim aliud in imperatorum mentem revocat sanctus Leo scribens ad Theodosium, ad Valentinianum, ad Leonem Augustos, atque ad Pulcheriam quoque Augustam, nisi id de quo agimus? Ab iisdem videlicet ea subsidia exposcebat, quae, pro muneris dignitate, et pro virium suarum potentia, turbatis et afflictis Ecclesiae rebus impartiri debent. Immo quandoque S. pontifex tanto animi vigore hujusmodi subsidia, tamquam Christi religioni debita, efflagitabat, ut, salvo purpurae et imperialis diadematis honore, eosdem nimis insectari videretur; cum videlicet in eorum mentes excitabat et ingerebat graves, horribiles et terroris plenas cogitationes, veluti omnipotentis Dei indignationem incurrendam, imperii fortunam periclitandam, resque omnes temporales, susquedeque vertendas, si ipsi imperatores potentia qua praediti erant haereticos aut de haeresi suspectos non comprimerent, et procul a catholicorum societate non amandarent. Quare isti ad divinae misericordiae opem facilius obtinendam, neve ab avita majorum pietate et institutis deflecterent, 164 omnes saeculi vires, quibus pollebant, ad haereticorum hominum perniciem et exitium impendebant. Nec vero necessum erit ut pro re tam frequenti et usitata ex Theodosiano codice imperatorum leges hic referamus, et eas praesertim quas ad Manichaeorum ultionem quinque piissimi principes condiderunt. Sufficiet dumtaxat oculos conjicere in Valentiniani Augusti novellam, quam ipse conscribere fassus est, ne dissimularet nova Manichaeorum crimina, nuper Leonis inquisitione detecta, judicioque proscripta. Manichaeos loquimur, quos exsecrabiles et toto orbe pellendos omnium retro principum statuta judicarunt. Hic Valentinianus ad ea alludit statuta quae ambo Theodosii, Valentinianus senior, Arcadius et Honorius condiderunt, quae apud Gothofredum jurisconsultum videri possunt. Sed ipse Valentianinus immediate post haec subjicit: Nec dissimulationem crimina nuper detecta patiuntur. Quae enim et quam dictu audituque obscena in judicio beatissimi Leonis papae coram senatu amplissimo manifesta ipsorum confessione patefacta sunt? Adeo ut eorum quoque qui diceretur episcopus, et voce propria proderet, et omnia scelerum suorum secreta praescriberet. 11. Haec Valentiniani verba nova testimonia suppeditant, ex quibus habeamus S. Leonem veri atque legitimi judicis partes obiisse in Manichaeorum inquisitione, tum in exposcenda ab iisdem criminum confessione, horumque exsecratione, ut ipsi tertio loco probavimus. Pergit praeterea ipse Valentinianus ostendere ipsius notitiam minime potuisse latere, quae a Leone solemni judicio gesta fuerant. Ac propterea ne ecclesiasticorum judiciorum vindicis partes negligeret, neve Divinitatis injurias, et ipse inultas relinqueret, ecclesiasticae auctoritati suae potentiae vires adjecit, legem publicam perpetuo duraturam promulgando: Ut ubicumque terrarum quisquam Manichaeorum fuerit deprehensus, poenas, quas in sacrilegos jura sanxerunt, auctoritate publicae severitatis excipiat. Respexit hic Valentinianus ad canonicas poenas, quibus in sacrilegos Ecclesia animadvertere consuevit, ad quas declinandas ne sacrilegis ullum pateret effugium, omnem auctoritatem publicae severitatis collocat. Sitque (ait) publicum crimen, et omni volenti sine accusationis periculo tales arguere sit facultas. Postmodum autem idem piissimus princeps de temporalium poenarum subsidiis, quibus in posterum Manichaei erant plectendi, disserens addit: Nemini licitum et tutum esse ejusmodi homines celare aut cum iisdem connivere; eosdem praeterea, et dignitate militiae, et urbium habitatione privat, ab omnium hominum societate abdicat: Vetat ne capiant successiones, nec relinquant; sed imperialis fisci viribus omnia eorum bona et facultates aggregari mandat; jure contractuum ineundorum, vel rerum repetendarum coram judicibus, perpetua sanctione spoliat; atque tandem omnes primates cujuscumque militiae vel officii pecuniaria mulcta 10 librarum auri percellit, si quem hac superstitione pollutum sciverint militare. Neque enim aliquid nimium in eos videtur posse decerni, quorum incesta perversitas religionis nomine lupanaribus quoque ignota vel pudenda committit. Hisce verbis suam novellam claudit strenuus ille et magnus Ecclesiasticae auctoritatis vindex et assertor, XIII kal. Junii, anno Christi 445, quando videlicet Valentinianus ipse cum Flavio Numo VI consulatum ageret, ut ex vetustis Romani imperii tabulis satis redditur exploratum. === CAPUT X === Romanum in Manichaeorum causa concilium. Antonii Pagii et Paschasii Quesnelli de ea quaestione judicium. A quorum criticis annotationibus cardinalis Baronii sententia tandem vindicatur. 1. Etsi, variis monumentis temporum injuria deperditis privati, non omne praesidium nobis suppeditetur pro aliis atque aliis novis quaestionibus instituendis quae illud vetustae ecclesiasticae disciplinae genus, quo apostolica divi Petri sedes in haeretica inquinatos labe animadvertere consueverat, magis atque magis illustrare queant, nihilominus tamen sacra ea supellectile nos abundare arbitramur quae pro jam excitatis inter recentiores criticos quaestionibus penitus dirimendis utilis, immo et necessaria, existimatur. Hujus postremi generis profecto illa controversia censenda est, quam F. Antonius Pagius et Paschasius Quesnellus jam pridem excitarunt, qui, nimia disserendi aut rixandi libidine adducti, cardinali Baronio strenue se opponere arbitrati sunt, contendentes nimirum Romae in Manichaeorum causa nullum prorsus coactum fuisse concilium. Contra vero cum laudatus Ecclesiasticorum Annalium parens Leonis potissimum epistolae ad Italiae episcopos institerit, omniaque hujus momenta maturo libraverit judicio, haudquaquam censere possumus hunc tam turpiter lapsum fuisse, cum Romae tum habitum fuisse episcoporum et presbyterorum concilium palam pronuntiavit. De hac dissensione igitur nos in praesentia agere aggredientes, adversae partis potissimas rationes in medium adducimus. Eas nimirum quibus Pagius et Quesnellus contendunt coetum quo in Manichaeos Romae fuit animadversum numquam a S. P. concilium appellari, sed dumtaxat dictum fuisse conventum, consessum atque judicium. Huic conjecturae ut deinde robur adjiciant, ad Valentiniani provocant novellam, quae, teste Quesnello, consessus vocabulum continet; atque tandem sequentibus rationibus Baronium urgent: Sed non opus concilio (quod revera S. Prosper non commemorat) quoniam non de proscribenda nova haeresi aut de fide asserenda agebatur, sed de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda; neque concilium est ubi cum sacerdotibus pars senatus ET PARS PLEBIS EST. Frigidis igitur hisce ratiunculis eam Concilii vocem penitus esse oblitterandam sibi persuadent. Sed non haec Quesnellum Pagiumque pudent? Summane cum libertate aliorum dicta carpere et notare audent, ut rebus omnino insulsis fallacibusque conjecturis Baronium urgeri posse arbitrentur? Nimis anxie revera nodum quaerunt in scirpo dum partium studiis indulgent, nova excogitantes; et cum contentionem de vocibus dumtaxat instituunt, et longe a veritate abscedunt, tum contra veritatis umbram luctari nituntur. Quamvis ergo re ipsa ad scopum nostrum ejusmodi causa non videatur pertinere, nihilo secius, ne clarissimi viri Baronii opinio inulta remaneat, antequam Exercitationes in S. Leonis Opera de Manichaeorum causa ad exitum perducamus, singulas amborum criticorum ratiunculas evertere conabimur. Jam imprimis de solis vocibus contendunt, cum negant, illud concilium posse appellari, quod S. Pontifex modo conventum, modo autem consessum atque judicium asseruit. Apud quos gravissimi duo illi critici haec disputant? An apud Latini sermonis tirones, aut eos saltem qui vetustiora Ecclesiae monumenta numquam lustrarunt? Latini equidem etiam aureae aetatis scriptores saepissime conventum pro concilio usurparunt, ut apud 166 Titum Livium, Ciceronem, Caesarem videre est. Nec propterea ab eo usu longe fuerunt vetustissimi Christiani scriptores, qui, ad indicandos sacros catholicorum coetus pro fidei aut morum regulis definiendis, conventus vocem adhibuerunt; quos inter est Tertullianus, Eusebius Caesariensis, Rufinus presbyter Aquileiensis, aliique plures, quorum catalogum in praesentia texere minime opus est. Quid tandem? Ita fuit vocabulum conventus usurpatum ad innuendum concilium, ut hodie etiam in generali synodorum collectione, has similesque epigraphes offendamus: Conventus Sirmiensis, conventus Alexandrinus, conventus Hipponensis, et id genus alias sexcentas, quae haud dubie produnt duas illas voces promiscue a veteribus ad unum atque idem significandum adhibitas fuisse. Haec tamen omnia, ne in re exploratissima multi essemus, dubio procul poterant praetermitti. Ea potissimum de causa, quia S. Leo, sibimet factus interpres, vocem conventus pro concilio usurpavit. Testis classicus sit Quesnellus apud se ipsum, qui in ornandis S. pontificis Operibus, veterum editorum et manuscriptorum fidem secutus, septimum caput tertiae decimae Leonis epistolae cum sequenti titulo typis commisit: De conciliis provincialibus celebrandis. In cujus corporis contextu cum ea habeantur quae dist. 18, de conciliis, cap. 2, et in Ivonis decreto leguntur, firmissime evincitur, duabus illis vocibus, conventus scilicet et concilium, S. pontificem unum atque idem indicare voluisse. Ne vero a quopiam in suspicionem fraudis adducar, Leonis verba quemadmodum in Quesnelli editione exstant exscribere non pigeat. De conciliis autem episcopalibus non aliud indicimus quam sancti Patres salubriter ordinaverunt: ut scilicet bini conventus per annos singulos habeantur, in quibus de omnibus querelis quae inter diversos Ecclesiae ordines nasci adsolent judicetur. Et rursus apud eamdem Quesnelli editionem, haec legenda occurrunt, epistola 16, c. 7, de Conciliis quotannis Romae celebrandis, ubi S. P. de canone 5, Nicaeno agens ita subdit: Quare illud primitus pro custodia concordissimae unitatis exigimus, ut quia saluberrime a SS. Patribus constitutum est binos in annis singulis episcoporum debere esse conventus. Duorum itaque criticorum causa jam in deterius ivit, cum Leo ipse, Nicaenorum etiam PP. vestigiis inhaerens, conventus voce uti voluit, ad innuendas tum provinciales, tum generales synodos, ut multis aliis exemplis etiam ex sancti pontificis Operibus depromptis, magis atque magis evinci posset. Nec eadem causa firmior evadere potest ob alteram vocem consessus, quam veteres ad innuendum concilium adhibuisse patefacit celebris magni imperatoris Constantini oratio, qua Nicaenos Patres in coetum congregatos allocutus est. Quoniam (inquit) mihi admodum in optatis fuit, amici charissimi, isto vestro consessu aliquando frui. Et paulo post, iisdem Patribus gratulatus quod, privatis studiis depositis, pacifice sine animorum contentionibus ad synodalia gesta procederent, subdit, Ac tametsi laetor equidem vehementer, cum jam vestrum consessum intueor, tunc tamen arbitror, etc. Me interea tamen pudet in hasce tricas conjectum negotium facere cum hominibus qui prima scientiarum elementa despiciunt. Nec enim mente pervolvunt apud veteres multoties unam tantum rem pluribus vocabulis nominari. Ea de causa potissimum, ut haec, cum ab hominum voluntate dependeant, facile mutari possunt, rerum natura atque substantia minime mutata. Praeterea, Latina oratio non ita sterilis censeri debet, ut unicuique rei singulare vocabulum oporteat assignari, extra quod nullum aliud res ipsas, aut ipsarum rerum proprietatem, munera et virtutem exprimere queat. Immo Latina lingua, auctore Cicerone, maxime vocibus abundat, ut earum copia etiam 167 Graecae linguae praestet: Sed ita sentio, ut saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo putarem, sed locupletiorem etiam quam Graecam. Quid mirum igitur si concilium (quod Graeci synodum appellant) cum significare habeat coetum, in quem plures judices pro Christianis rebus moderandis convenire solent, suapte natura plura nomina, et aptissima quidem, subeat, ut quandoque a veteribus voce conventus, quandoque vero vocabulis consessus atque judicii exprimatur. Nonne omne concilium cum proprietate, et conventus, et consessus, atque judicium reipsa est? Secum interim haec ambo critici reputent, ac denique non Baronio, sed sibi potius gravem imputent lapsum. Arbitrari praeterea opus est cum ista annotaret, dormitasse Quesnellum, aut saltem sibi fuisse blanditum, suos lectores tam oscitantes futuros, aut caecutientes, ut pro judicio consessum legere potuerint. Nec enim Valentinianus in sua novella consessus voce usus est, sed judicii, atque ita esse legendum, ipse Quesnellus probavit, quia Valentiniani novellam typis committens, haec evulgavit: Quae, et quam dictu audituque obscena in judicio papae Leonis coram senatu amplissimo manifesta ipsorum confessione patefacta sunt. Nec praeterea ab exordio usque ad finem vocabulum illud consessus umquam occurrit. 4. Jam tempus tandem est ut hisce vocibus relictis ad ipsas res gradum faciamus, singillatim caetera amborum criticorum argumenta perpendentes, quae nisi mea me fallat opinio, ita viribus carent, ut neque nervos, neque aculeos habeant, quibus perstringere aut urgere possint Baronium. Ad primum quod attinet, nihil eo imbecillius potest excogitari, utpote desumptum ex Prosperi silentio. Is revera concilium non commemorat, ait Quesnellus. Quid tum inde? Prosper expresse concilium Romanum in Manichaeorum causa a S. Leone habitum non commemorat? Recensuit tamen, quemadmodum hujus S. pontificis diligentia Manichaeos intra Urbem latentes repererit, oculis totius Ecclesiae publicaverit, omnes nefarii illius dogmatis turpitudines et damnare fecerit et prodiderit, incensis eorum codicibus. Haec omnia prorsus dissimulavit Quesnellus. Sed Prosper re ipsa in publicis Chronicorum tabulis ita scripsit: Maximo II et Paterio (seu Paterno) hoc tempore plurimos Manichaeos intra Urbem diligentia papae Leonis innotuit, qui eos de secretis suis erutos, et oculis totius Ecclesiae publicatos, omnes dogmatis turpitudines et damnare fecit, et prodere, incensis eorum codicibus. Non itaque dubitandum est de publica et solemni Manichaeorum damnatione, quam si extra concilium a sancto Leone factam ambo critici contendunt, jam scopulum incurrunt, quem semper et ubique summa diligenti arte praecavere nituntur. Manus enim dant nobis asserentibus haereses et haereticos sola Romanorum pontificum auctoritate posse damnari, et quandoque fuisse damnatos, nullo prorsus adhibito conciliorum suffragio. Tunc enim dumtaxat est opus concilio, quando Romani pontifices illud expedire judicant, et tunc ordinarie ea convocare consueverunt, quando communi consensione a toto Ecclesiae coetu erant solemniter suscipienda fidei decreta jam ab apostolica sede definita; quando ad comprimendam haereticorum audaciam frequentior episcoporum consessus perutilis censebatur, ut videlicet solemnius judicium haberetur; quando denique ecclesiasticas res in Ecclesiis turbatas, vel ob schismaticorum pravitatem, vel ob principum aliorumque saeculi ministrorum potentiam, facilius atque pacatius componere consentaneum erat. 168 Nulla itaque lex mandat, tamquam Ecclesiae necessaria, habenda esse concilia. Immo legibus ipsis cautum est ne concilia generalia fiant, nisi ea esse habenda Romanus pontifex judicaverit. Quod si praeterea novae haereses novaque schismata in Ecclesia exoriantur, haec utique juxta divina apostolicaque mandata statim necessario et comprimi et evelli debent; ne, aut propagato malitiae semine, aut radices agente cum catholicae fidei detrimento, in dies magis magisque daemoniorum zizaniae alantur et increscant. Non propterea tamen hisce malis unica conciliorum medicina ab Ecclesiae fundatore parata est, sed plures. Possunt Romani pontifices per epistolas sacris dogmatibus refertas, possunt per crebras admonitiones, aut denique possunt per suos legatos validissima commonitoria deferentes omnibus illis malis occurrere atque mederi, quin generales convocent synodos. Nec enim ejusmodi judiciorum solemnitas absolute necessaria est, sed quando dumtaxat ecclesiasticae res omnino turbatae sunt, vel quando excitatae quaestiones ita sunt dubiae et obscurae fluctuantes et in tricas conjectae, ut pro communi pace et multorum salute, apostolica sedes concilium expedire judicaverit. Quare minime ferre possumus quae in causa de qua agimus ambo critici asseruerunt, videlicet minime opus fuisse concilio, quoniam non de proscribenda nova haeresi, aut de fide asserenda agebatur; sed de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda; perinde quasi alterutro ex his casibus interveniente necessario sint concilia cogenda, aut nulla alia occurrente causa provinciales aut generales synodi possint indici et haberi. Undenam ejusmodi hauserunt doctrinam? In medium afferant canones, Patrum monumenta, Ecclesiarum consuetudines, ut nobis etiam fontes innotescant, ex quibus singularis et arcana hactenus inaudita disciplina proficiscitur. Nos quidem, si Patres, concilia, et Ecclesiae usum consulimus, omnino oppositum propugnare et credere debemus. Nam, secundo labente saeculo, quando post apostolos frequentiora coeperunt in Ecclesia haberi concilia, cum in Asia, tum in Palaestina, episcopi pluribus in locis in unum coiverunt, in quaestione de Paschate celebrando. Testis est magnus Irenaeus, Galliae Ecclesiarum apostolus, splendidissimumque lumen, cui omnes cum veteres, tum recentiores doctores fidem adhibuerunt, Quos inter Eusebius Caesariensis lib. V Hist. Eccles. cap. 24 et 25. Quis vero affirmabit in eisdem synodis actum fuisse de nova proscribenda haeresi, aut de fide asserenda? Tertio pariter Ecclesiae saeculo, cum Romae et in Africa, tum in Phrygia, et Neocesareae in Ponto, Ecclesiae Patres plures coegerunt conventus, vel pro imponenda lapsis persecutionum tempore salutari poenitentia, vel pro reparanda ecclesiastica disciplina, vel tandem pro diluendis episcoporum criminibus, iisdemque vindicandis; et tamen nullibi sermo habitus fuit, aut de nova haeresi, aut de fidei articulis, ut produnt scripta ejusdem Eusebii, Cypriani, Dionysii Alexandrini, aliorumque Patrum, qui ea aetate floruerunt, quorum scriptorum saltem aliqua ad nos pervenerunt fragmenta. Quid plura? Quarto, quinto et caeteris subsequentibus saeculis, innumera concilia habita fuerunt, vel pro anathemate dicendo jam alias damnatis haeresibus, vel pro statuendis in Ecclesia diversis poenitentium gradibus, vel pro dejiciendis e sedibus episcopis, vel in proprias restituendis jam injuria dejectis, vel denique, ut de appellationibus, de Ecclesiarum dedicationibus, de immunitatibus, de indulgentiis lapsis poenitentibus concedendis; atque id generis aliis rebus ageretur. Perperam igitur confingitur, sanctum pontificem non habuisse concilium in Manichaeorum causa, quia non agebatur de nova haeresi damnanda, vel de fide asserenda. Sufficit quod anathema esset dicendum Manichaeis in Urbe repertis; sufficit quod Romanae Ecclesiae disciplina exigeret ut Manichaei longe ab omnibus Italiae finibus amandarentur. Quare quamvis in Manichaeorum 169 judicio actum fuerit de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda, tamen quia S. Leo in oculis totius Ecclesiae publicavit omnes dogmatis turpitudines, et damnare fecit, et prodere, auctore S. Prospero Aquitano, ut vidimus, nihil impedire potest quominus in concilio haec omnia exsecutioni demandarentur. Praesertim cum novae cujusdam oeconomiae rationem S. pontifex statuere voluerit, cum pro haereticis evulgandis et deferendis, tum pro eorum delationibus faciendis et excipiendis, quarum onus sub omnipotentis Dei indignatione cunctis catholicis injunctum esse voluit. Quid ergo mirum si, priusquam ejusmodi obligationes cum populo tum presbyteris indiceret, novum canonem in similibus causis perpetuo servandum condere voluerit? Nihil enim aliud ipse petebat, nisi incolumitatem religioni et catholicis cunctis, et propterea, convocato coetu et facto judicio, partem senatus et partem plebis etiam adhibuit, generalem morum regulam condendo, cujus nexui omnium conscientia astringeretur, et a qua nemo sine criminis nota posset recedere. Nunc vero ambo critici sibi plaudere possent cum in difficiliorem nodum inciderem, quem forte Herculem arbitrantur, cum quasi ex tripode dixerint: Neque concilium est, ubi cum sacerdotibus pars senatus et pars plebis est. 5. Haec postrema porro annotatio Baronium urgeret, si vera esset, si firma, si denique, contra sacrorum synodorum sanctiones et divini juris regulas, simul cum sacerdotibus et presbyteris senatus parte coeunte et parte plebis, Manichaeorum causa fuisset judicata et definita. At imprimis dubiae omnino fidei est illud assertum, plebis partem accitam, et adductam fuisse, cum de Manichaeorum dogmatibus atque criminibus quaestio habebatur. Nec Valentinianus enim, nec sanctus Leo, nec alius quispiam id asseruit. Valentinianus utique in sua novella: Coram senatu amplissimo ipsorum confessione patefacta fuisse eorumdem crimina testatur. Leo itidem de conventu a se coacto disserens scripsit: Residentibus itaque mecum episcopis ac presbyteris, ac in eumdem consessum Christianis viris ac nobilibus congregatis, electos et electas eorum jussimus praesentari. Quod si contendant duabus illis Leonis vocibus, Christianis viris, plebis partem saltem obscure fuisse indicatam, ultro concedere non repugnabo. Sed quid inde? Insolens est in Ecclesia ut principes, regii ministri, senatus ipse et aliqui ex populo in conciliis tamquam testes adhibeantur? Non ea fuit multorum conciliorum praxis et consuetudo? Sed ut missa faciamus apostolorum concilia, in quibus cum apostolis caeterisque Domini discipulis cuncti fideles et universa credentium multitudo congregata est, nonne ad Nicaenum concilium generale primum, praeter episcopos et imperatorem Constantinum, convenerunt etiam laici homines in philosophiae studiis apprime versati, qui coram universo populo cum nostris disputationes habuerunt. Nos quidem locupletissimos tenemus testes, nec tantum omnes catholicos scriptores, sed et ipsos heterodoxos, Calvinum scilicet, Illiricum, Lutherum, Magdeburgenses, et alios, qui in hac exploratissima re nobiscum consentiunt; quamvis deinde, laudatis exemplis abutentes, novas machinas contra Ecclesiam struere conantur, perperam omnino docentes laicos sacris in synodis, non veluti testes, sed ut judices esse adhibendos, et non nisi per summam injuriam suffragio (ut aiunt) decisivo posse privari. Sed quid mihi cum istis haereticis modo, qui omnia corrumpunt, aut saltem in contrariam partem convertunt? Ad Quesnellum potius Pagiumque revertar, et an Chalcedonensium gestorum exemplaria aliquando percurrerint rogabo? Haec autem synodus septennio post Manichaeorum condemnationem ejusdem papae Leonis auctoritate fuit coacta atque 170 confirmata, ut quandoque dicemus. An in illa soli episcopi, presbyteri, caeterique dumtaxat Ecclesiarum clerici et ministri, vel etiam senatus cum nonnullis aliis de populo locum habuere? Nos equidem si authenticis Actis fidem adhibemus, Chalcedone congregatos legimus senatores et magistratus, consules, praefectos reliquosque imperatorum ministros; immo intelligimus in tam frequentem conventum venisse ipsum Marcianum imperatorem magna nobilium et ignobilium comitatum familia, qui, magni Constantini exempla secutus, fidei vindicem sese exhibuit: Nos enim ad fidem confirmandam, non ad potentiam aliquam exercendam, exemplo religiosi principis Constantini, synodo interesse voluimus. Ita Marcianus Chalcedonenses PP. allocutus est. Numquid nec istud erit concilium, in quo cum sacerdotibus imperator, senatus, provinciarum et negotiorum praefecti, et pars populi fuerunt? nugae merae; apage figmentum! Conciliorum enim veritati hominum laicorum etiam congregatio minime obesse potest, si episcopi dumtaxat, eorumque legati, vel alii religiosarum familiarum ministri et cultores, ecclesiasticas causas pertractent et fidei negotia definiant; si denique isti soli veluti judices synodalibus sanctionibus subscribant. Nec propterea principes, magistratus, plebs ipsa, omni munere in conciliis carerent, si veluti idonei testes et veritatis vindices admittantur et advocentur, ut fieri solet. Ne autem ejusmodi discrimen laicos inter et Ecclesiarum ministros in Leonino Manichaeorum conventu minime servatum fuisse quispiam suspicetur, vellem, quaeso, ad S. pontificis loquendi formulam animadverteret, qua describit prius episcopos et presbyteros secum veluti in judiciorum tribunali residentes, tum deinde ait, congregatis Christianis viris ac nobilibus, jussisse electos et electas eorum praesentari. Non itaque et nobiles viri cum Leone et caeteris episcopis vel presbyteris consederunt; sed dumtaxat fuerunt congregati quando actum fuit de Manichaeorum criminum contestatione et eorumdem exsecratione, quando denique actum est de recipiendis iis Manichaeis quos S. pontifex ad poenitentiam adduxerat. Istud sonant illa S. Prosperi verba, quae etiam in superioribus adduximus. Videlicet, Manichaeos in Urbe latentes in oculis totius Ecclesiae publicatos, omnes dogmatis turpitudines damnare fecit et prodere. Si itaque ea fuit Leonis agendi ratio, ut Manichaei tamquam poenitentes in Ecclesia non reciperentur, nisi publice detestatis prius turpissimae sectae erroribus, cur tantopere contendere S. pontificis conventum appellari posse concilium, quia in eo pars senatus et pars plebis fuit? Quorsum tandem ista? Ego sane, omnium partium studio seposito, atque solam secutus veritatem, quae unice inter scribendum et disputandum perquiri debet, nihil prorsus in illa Romana Manichaeorum inquisitione intelligo quod notis et characteribus veri concilii repugnet; praesertim cum facile omnia argumenta evertamus quae a Quesnello et Pagio afferuntur. Immo unum intelligo omnibus catholicis maxime gratum, et ad fidei puritatem in Ecclesia servandam magis accommodatum, quod multis displicere posse vereor: videlicet hodiernae generalis inquisitionis oeconomiam, aliquam agendi rationem, ab illa Leonis in Manichaeos inquisitione non prorsus absimilem originem traxisse. 6. Quod si occurratur nobis, et quidem a doctis atque eruditis, quaerentibus satisne constanter probari possit ejusmodi judiciorum formam a Leonis aevo ad nostra usque tempora numquam fuisse variatam, aut interruptam, id vellem satis cognitum esset, quale habuerimus consilium. Non enim sumus ii quorum vagetur animus extra sibi propositum scopum. Nos enim dumtaxat Leonis Opera castigare, ornare, et ex ejus 171 scriptis Exercitationes quasdam deducere, ipsiusque S. pontificis gesta a criticis aliorum notis vindicare in votis habuimus. Propterea in ea nostram curam, cogitationem et studium ita contulimus, ut ad vitandam superfluitatem et arrogantiam, ad fugiendam temeritatem prolixitatemque, sancti pontificis gestis aliorum facta miscere minime debuerimus, nisi quando ad evertendas aliorum falsas opiniones talia offendimus a quibus sine inscitiae labe recedere non potuimus. Quod si denique eadem agendi ratio et modus in haeresi inquinatos aut de haeretica labe suspectos quandoque fuit interrupta, quid isthuc est? Nondum enim extremam clauserat diem noster Leo, quando barbari, cum e Septentrione, tum ex Africa proficiscentes, Romano imperio ad exitum perducto, ita etiam catholicae Ecclesiae res turbarunt, ut, inito foedere cum daemonum potestatibus, improbitas, Tyrannis, multarumque haeresum errores longe lateque disseminati, summi pontifices aliique inferiores vix operam dare possent ut catholicos a vitiis revocarent, ut principes a civium caedibus, urbium incendio, se abstinerent, et haeretici homines (Ariani praesertim) quorum tanta copia erat, erroribus ejuratis, verae fidei dogmata profiterentur. In tanta enim rerum perturbatione, a tot tantisque efferatis hostibus circumventi, nihil erat quod timendum non esset Et propterea, lenitate legum Ecclesiasticarum rigore aliquatenus temperato, sufficientissime vera pastoris munera adimplebant in exstirpandis erroribus qui in dies gliscebant, et in vitiis propulsandis quae fidelium pietatem poterant corrumpere et labefactare. Non idcirco tamen has inter temporum, bellorum vicissitudinumque angustias, illa vetusta Romanae Ecclesiae disciplina, aut deleta, aut mutata dici potest, etiamsi, oeconomiae causa, perpetuo exsecutioni non fuerit demandata. Impossibile enim prorsus erat ut sub barbaris principibus barbarisque populis, qui huc transmissi erant, quique innumeris erroribus erant obnoxii, eam formam et inquisitionis rigorem servarent, quem sanctus Leo sub piissimis catholicisque principibus custodiendum definiverat. Quare nemo admiratione commoveatur, si hisce tantopere afflictis Christianae reipublicae temporibus Ecclesiarum pastores servire debuerunt, ne una cum sincera Christi fide catholici omnes sub barbarorum jugo et persecutionibus periclitarentur. Eam autem Romanorum pontificum oeconomiam magis atque magis apostolorum exemplis explicare possemus, qui Judaeis atque gentibus evangelium crucis annuntiantes, in iis quae Christianae fidei non repugnabant tempori servire cogebantur, ut paulatim omnes cujuscumque ordinis atque conditionis homines Christo lucrifacerent. Nemo tandem mihi succenseat quod nimius fuerim in refellendis Pagii et Paschasii Quesnelli ratiunculis; nemo praeterea conqueratur quod pro vindicando Baronio multa quae aut praetermitti poterant, aut brevius explicari, in medium adduxerim. In utrumque sola necessitas me compulit. Studium videlicet Quesnelli et aliorum similium, qui, numquam satis propriis partibus indulgentes, quae in sanctorum Patrum Operibus sunt illustranda quam saepissime dissimulant; quae propugnari debent, allaborant evertere; quae denique ad apostolicae sedis auctoritatem dignitatemque pertinent, aut omnino minuere, aut saltem occulere nituntur. Aliam tamen agendi rationem antiquos scriptores secutos esse, inter caetera monumenta, indicat Theodoriti Graeca epistola ad nostrum sanctum pontificem Leonem; in qua, sincere recensitis apostolicae sedis honoribus, praerogativis atque muneribus, ob quae ad hanc sedem cunctae accurrere consueverunt nationes, ut Ecclesiarum (ait) ulceribus remedium a vobis accipiamus, vobis enim primas in omnibus tenere convenit; in altero capite gradum facit ad aliqua S. pontificis gesta laudanda, inter quae illud recensuit 172 (tamquam argumentum sufficientissimum) studium illud adversus infames Manichaeos, quod sanctitas vestra (ait) nuper exercuit, et quo rerum divinarum studio vester in Deum sit amor patefecit. Quibus verbis praesentem claudere Exercitationem minime nobis ingratum fuit. === CAPUT XI === Post Magni Leonis obitum Manichaei iterum Urbem inhabitant. Gelasii papae studium in iis detegendis. Guillelmi Cavei circa communionem sub utraque specie erroneum judicium. Idem S. Gelasius tandem nefarios hos homines ex Urbe eliminat, et eorum codices disperdit, anathematis addita sententia. 1. Quae Manichaica alia audacior et callidior haeresis, aut quae ea confidentior? Nam cum tantopere religione esset sacrilega, nefandis corrupta moribus, et ritibus profana, saltem ea loca inhabitare sibi praecavere debuisset, in quibus potissimum civiles et ecclesiasticae leges contra eam conclamabant, et utriusque fori judices ad eam coercendam, eliminandam penitusque abolendam strenue se armaverant. Ad quam quidem audaciam conspiciendam longius ab ipsa urbe Roma abscedere opus non erit. In qua etsi multis variisque modis exagitati, et satis poenarum, Magno Leone auctore, Manichaei exhausti fuissent, et longe ab omnibus Italiae oris in exsilium amandati; adhuc tamen non diu post tam magni pontificis obitum, eos iterum Romam inhabitasse repertum est. Quod sane cum ipse mecum reputassem, in eam vehementem lapsus sum suspicionem, Manichaeos Romae existentes, Leonina jam generali in seipsos inquisitione perterritos, omnem nequissimae simulationis artem ad delitescendum adhibuisse; et propterea, ne eorum turpitudines proderentur, cum catholicis viris sacris conventibus et divinis mysteriis sacrilege semper interfuisse, ut idem S. Leo, hoc gravissimum exsecrans facinus, fuerat conquestus. Quod si ejusmodi nostra suspicio a doctis non probetur viris, dubio procul alterum eos affirmare oportebit, Manichaeos videlicet, Leone agente, extra Italiae oras jam amandatos, audita postmodum S. pontificis morte, gradus Romam versus vertisse, antiquas latebras sibi quaesituros. Alterutram vero hanc rem cum sine teste fide digno definire haud liceat, quemadmodum Manichaei post S. Leonis obitum Urbem iterum incoluerint dumtaxat describere properamus. 2. Extremam itaque diem S. Leo Magnus clauserat anno 461, cui Hilarius suffectus est, qui, sexto sui pontificatus anno e vivis sublatus, Simplicium habuit successorem. An vero sub hisce duobus pontificibus Manichaica secta Urbem inhabitaret, ex nullo sacro, aut profano testimonio innotescit. Quare ne incertis monumentis et rebus adhaereamus, ad Gelasii papae pontificatum hujusque gesta statim provocabimus. Ex libro itaque pontificali, et ex Anastasio, in Romanorum pontificum Vitas, haec occurrunt legenda: Gelasii temporibus inventi sunt Manichaei in Urbe, quos in exsilium deportari praecepit, quorum quoque codices ante fores basilicae Sanctae Mariae incendio concremavit. Ad hos autem detegendos homines, non aliam oeconomiae rationem idem Gelasius adhibuit, praeter eam quae magni pontificis Leonis decreto in Romana Ecclesia obtinuerat. Etenim praecepit ut quotquot ad sacram synaxim accederent utriusque speciei mysteria participarent, ut nimirum Manichaei qui nimia superstitione omnino a vino abhorrebant, calicis communionem sumere detrectantes, facilius a 173 veris dignoscerentur fidelibus. Ad hocce ergo Gelasianum decretum Guillelmus Cave animadvertens, S. pontificis agendi laudat rationem, qua videlicet nefariis Manichaeis catholicorum larvam, sub qua delitescere nitebantur, abstulit. Sensim deinde Romanae Ecclesiae ritum de communione sub unica tantum specie, tamquam novitatem redolentem impetere quaerit; addens praeterea vetustum morem in Ecclesia ab ipsis primordiis receptum, ne quis in collectis sacris nisi sub utraque specie communicaret, Gelasium suo decreto confirmasse. Sed Reformatae sectae hominem, qui suis partibus indulgebat, Graecisque morem gerere cupiens, haec effari oportebat. Dicat tamen, amabo, Caveus quandonam Romana Ecclesia hunc morem prosecuta sit? Proferat monumenta ex quibus hauriatur laicos eucharistiam non conficientes, quando in Ecclesiae primordiis collectae habebantur, sub utraque specie communicare debuisse. Profecto si Leo Magnus, si Gelasius Romani pontifices decretis suis hunc morem confirmassent, jam ante eorum aevum nemini catholicorum licitum fuisset a calicis usu se abstinere. Et propterea sacerdotes eucharistiam conficientes tantam in eorum collectis vini copiam consecrare debuissent quanta sibi et populo qui sacris mysteriis intererat sufficere potuisset. Sed hoc dato usu, jam soli Manichaei a calicis communione abstenti fuissent. Quid ergo necessum erat fideles ad utriusque speciei communionem cogere? Quid confirmare decreto quod jam apud omnes laicos catholicos obtinebat? Si Romana Ecclesia enim, quae doctrinae ab apostolis acceptae semper inniti voluit, hunc morem a suis primordiis necessario ex divina institutione prosequendum intellexisset, numquam laicos eucharistiam non conficientes usu calicis fraudasset, numquam hunc ritum intermisisset. Sed ritum illum porrigendi laicis calicem Leonis aevo non fuisse in usu, probat ejusdem S. pontificis decretum. Qui idcirco oeconomiae causa catholicos ad calicis usum astrinxit, ut Manichaeos detegeret. Sed Manichaeis ex Urbe expulsis, hunc morem vel oeconomiam statim fuisse intermissam quid dubitandum? Annon, Caveo auctore, Gelasius papa, qui unum supra triginta annos post Leonis Magni obitum pontifex fuit renuntiatus, cum Manichaeos reperiisset, ut catholicorum larvam ipsis auferret, suo decreto catholicos ipsos ut in utraque specie communicarent coegit? Non coegisset profecto si mos ille vel ritus saltem post Leonis mortem non fuisset intermissus. 3. Diutius tamen in his nugis immorari supervacaneum arbitror. Etenim Gelasium Leonis oeconomiam secutum esse, non tantum prodit decretum illud de quo hactenus egimus, sed studium ab eo adhibitum ut Manichaei in urbe Roma adinventi, judiciaria potestate compulsi, atque comprehensi in exsilium deportarentur. Verum Gelasius ipse non satis catholicae fidei incolumitati se prospexisse arbitrabatur, si jam longe ab Urbe iis nefariis hominibus amandatis, adhuc eorum sacrilegae doctrinae libri vel codices superstites fuissent. Quare et in hac re S. pontificem Leonem imitari cupiens, eorum volumina, quae multorum manibus terebantur, quaeque huc illucque ad multos decipiendos circumferebantur, penitus perdere et abolere tentavit. Qua de causa collectis omnibus Manichaeorum libris, quos invenire poterat, iisdemque sedulo lustratis, ne cuiquam in posterum offendiculum praeberent, ante fores basilicae S. Mariae incendio concremari jussit. Qua occasione valde probabile est Gelasium tum celebre illud septuaginta episcoporum concilium habere voluisse, in quo, revocatis primum ad memoriam suorum praedecessorum statutis, divinorum utriusque Testamenti librorum catalogum concinnavit, et horum scriptoribus designatis, authenticas Scripturas ab apocryphis discrevit. In posteriorem vero hunc ordinem eos codices potissimum rejecit quibus haeretici 174 utebantur, quosque falso sub apostolorum nominibus in orbem Manichaei, Montanistae, Marcionitae, et alii inducere ausi fuerant. Hos ergo libros cum caeteris voluminibus quae multi haereticorum vel ad perdendam aut ad catholicam religionem labefactandam conscripserant, non solum papa Gelasius repudiavit, verum etiam ab omni Romana catholica et apostolica Ecclesia eliminavit, atque cum suis auctoribus auctorumque sequacibus, sub anathematis indissolubili vinculo in aeternum damnata esse cum toto illo concilio definivit. Quinam autem qualesque fuerint Manichaeorum libri quos papa Gelasius tamquam falsos et supposititios suo decreto proscripsit, in praesens haud opus esse arbitror referre. Nam imprimis ille apocryphorum librorum catalogus pluries clarissimorum virorum studio illustratur in lucem prodiit; et ipsi deinde praecedentibus capp. de ejusmodi libris jam verba fecimus. === CAPUT XII === S. Gelasio vita functo, Manichaei tertio Urbem inhabitant, quos tandem Symmachus papa, praedecessorum suorum exemplis insistens, in exsilium pellit, horum simulacris et codicibus ante Constantinianae basilicae fores incensis. De quorum simulacrorum usu dum agimus, explicamus quemadmodum Symmachus, varie ab imperatore Anastasio exagitatus, perperam de Manichaica labe fuerit postulatus. 1. Manichaei, postquam, amissis Romanae urbis domibus, in quas se receperant, nullum alium amplius feliciorem incolatum sibi nancisci posse putarunt, magno animi fervore ab exsilio, quod patiebantur, se reducere posse cupiebant. Sed cum sancti Gelasii summi pontificis studium, quo in eos suosque codices animadverterat, ipsi plurimum vererentur, idcirco non sat consonum veritati videtur eos poenarum exhaustos hic suos gradus reduxisse, cum adhuc ille summi pontificatus habenas teneret. Diem ergo clausit Gelasius anno 496, et Anastasium II habuit successorem. Qui, duobus in pontificatu consumptis annis, ex hac luce migravit, quin Romae de Manichaeorum secta quidquam tunc innotesceret. At non ita profecto Symmachi papae temporibus evenit. Qui, cum Christi anno 498 S. Petri thronum conscendisset, gravissima Laurentii antipapae factione cum urgente, Anastasii imperatoris auctoritate et potentia freta, jam Manichaei, superioribus temporibus bis in exsilium amandati, ex eo magno schismate occasionem arripuerunt iterum Romam proficiscendi. Forte enim ipsi arbitrabantur nullum aliud tempus magis opportunum sibi offerri posse quam istud. Quo videlicet aeque Ecclesia et imperio in duas scissis factiones, nec sacrae ecclesiasticae disciplinae rigor, nec imperialium legum severitas ab utriusque sacrae et civilis monarchiae ministris facile poterant promoveri et exerceri. Hoc itaque schisma sane gravissimum fuit, quo clerus atque senatus in duas divisi partes, quarum altera Laurentio Romanae Ecclesiae diacono, qui S. Mariae basilicam occupaverat, adhaerebat; altera vero Symmachum ipsum in Constantiniana basilica legitimis suffragiis et sacramentis electum et ordinatum sequebatur. Hisce ergo gravissimis motibus urbe Roma jactata, quid mirum si versuta Manichaica soboles aditum adinvenit tertio vel quarto Urbem hanc inhabitandi? Quippe quibus aditus latior effectus est, cum Symmachus papa et ejus adversarius Laurentius Ravennam a Theodorico rege Ariano acciti, coram eo 175 se sistere debuerunt, ut hujus schismatis et turbarum veluti arbiter constitutus in eos ferret sententiam. Turpe itaque hoc istius schismatis facinus quoddam tyrannidis exemplum in Ecclesiam induxit. Nam Symmachus, qui laicorum principum legibus, vel decretis, in iis quae ad legitimam ejus electionem spectabant, subesse non poterat, ad majora praecavenda scandala, afflictis iis temporibus servire coactus, regio judicio atque decreto se submisit. 2. Jam vero aequitati Ecclesiaeque suae incolumitati, ne adversus hanc inferorum portae praevalerent, Deus ipse miris modis tunc opitulatus est, et omnes ambitionis turbae omnesque diri schismatis motus ad faustum felicemque exitum perducta sunt. Etenim Theodoricus rex in ea fuit sententia, sacris canonibus satis consona, ut ex duobus iis episcopis qui primus ordinatus fuisset, vel ubi pars maxima cognosceretur, ipse sederet in sede apostolica. Quod tandem (libri Pontificalis verbis utor) aequitas in Symmacho invenit, et cognitio veritatis. Et factus est praesul Symmachus. Sic itaque rebus dispositis, Symmachus Romam proficiscitur, ubi synodo congregata contra Laurentium diaconum, qui per subreptitiam ordinationem Romanum episcopatum invadere tentaverat, actus misericordia, apostolica auctoritate qua fungebatur, eum a canonicis vinculis, quibus cum ob tentatum schisma, tum ob illicitam ordinationem se obstrinxerat, exemit et exsolvit, eumque in Nucerina civitate episcopum constituit. Interim autem etsi diri illius schismatis factiones pene sopitae et abolitae viderentur; tamen quia odii et livoris virus multorum clericorum, atque patriciorum hominum, clarissimorum etiam propter consulatus dignitatem, qua functi fuerant, corda laeserat, eademque latenter gravius corruperat, idcirco Symmachi adversarii, jam audaciores effecti, decursu temporis in saeviores seditiones eruperunt. Quare, quatuor elapsis annis, Festi et Probini factione in Symmachum recrudescente, hunc veluti criminosum apud eumdem Theodoricum regem postularunt, falsos subornarunt testes, Laurentium pseudopapam occulte a Nucerina urbe, ut Romam proficisceretur, revocarunt, et, priori renovato et aucto schismate, eumdem interpellarunt regem, ut daret visitationem sedi apostolicae; in dies itaque seditionibus gliscentibus, tum propter Petri Altinatis episcopi audaciam, qui sola regia auctoritate et potentia fretus contra sacros canones, visitatione intentata, Romanae sedis negotiis se immiscebat, tum propter Festi et Probini exconsulum furorem, qui civile bellum contra alios senatores, et praesertim contra Faustum exconsulem, ipsis invisum, intra ipsam Urbem instruxerant, cujus belli caedes et homicidia nec ipsi clerici evadere poterant, cum horum nonnulli, mulieres etiam et virgines monasteria inhabitantes plagarum ictibus afflictae ac vulneratae, ac sacerdotes tandem ex invidia immani, vel fustibus, vel gladio percussi occubuerunt. 3. Haec autem Romae in sexti saeculi exordiis, id est Christi anno 502, contigisse Ecclesiasticorum Annalium tabulae patefaciunt. Quo tempore videlicet conjici potest Manichaicam sobolem hic detitescentem numquam laetiores suos transegisse dies quam tunc, cum ecclesiasticae et civiles res susquedeque turbatae in eam animadvertere non sinebant. Brevi tamen horumce hominum gaudium in luctum atque moerorem versum fuisse, ex ejusdem Symmachi studio innotescit. Qui, primo Theodorici regis ejusque legati Petri Altinensis conatibus frustratis, deinde sedis suae invasore dejecto, centum et quindecim episcoporum concilium Romae coegit, cui intrepidus se sistens ab objectis sibi criminibus sese purgavit. Et sancti pontificis vitae probitas, morumque integritas caeteraeque virtutes, quas homines invidiae odiique impotentes audacter calumniis impetebant, tamquam aurum probatae in cunctas ubique terrarum nationes, probis 176 omnibus viris plaudentibus, evulgatae fuerunt. Sed et hanc felicem justamque S. pontificis purgationem illud aliud bonum paulo post excepit; quo nimirum, senatoribus et Romano populo sensim a caedibus, seditionibus grassationibusque abstinere incipientibus, pax et tranquillitas Urbi et Ecclesiae illuxere. Symmachi autem gesta, varios multosque modos quibus tum a Theodorico rege et Anastasio imperatore Arianis, tum ab aliis ecclesiasticae et civilis militiae viris fuerat exagitatus, non commemorabo, ne extra scenam nobisque propositum scopum vagari videar. Nimis profecto haec praesens protraheretur oratio, si vel calumnias quibus criminabatur Symmachus enumerarem, vel ad synodos sex ab eo coactas pro suae sedis juribus, suaque innocentia purganda, Romanae Ecclesiae collabente disciplina instauranda atque firmanda, ad eos omnes haereticos et schismaticos procul a catholicorum societate propulsandos, qui, vel Ariana, vel Eutychiana, aut tandem Acephalorum polluti labe, verae religionis dogmata inficiabantur, sermonem converterem. Ejusmodi enim res non ad Manichaicam quam conscribere instituimus historiam pertinent. Quamvis in iis multa occurrant quae suprema apostolicae sedis jura produnt et vindicant. Ea ergo in praesentiarum referre tantummodo interest quae in causa de qua agimus Symmachi magnum animi robur patefaciunt. Qui cum maximis undique calamitatibus urgeretur, nullo tamen saeculi potestatum timore adduci potuit quominus Manichaeos in Urbe latentes, quibus imperialis auctoritas patrocinabatur, ex Urbe amandaret, eorum simulacra codicesque deleret, atque incenderet. Post haec omnia (ait auctor libri Pontificalis in Symmachi Vitam) beatus Symmachus invenit Manichaeos in urbe Roma, quorum omnia simulacra, vel codices, ante fores basilicae Constantinianae, incendio concremavit, et eos ipsos exsilio relegavit. 4. In iis interim vocibus, omnia simulacra, nostra hac oratione insistere oportet, utpote novum aliquem Manichaeorum ritum et morem indicantibus, quem nullibi observavimus, quemque nullus hactenus eorum qui Romanorum pontificum Vitas notis adornarunt explicavit, quod negare Beausobre ausus est, ut vidimus cap. 4 hujus libri. Sed si unum potissimum Augustinum, qui omnes Manichaicos mores descripsit, consulamus, obscure saltem conjicere possemus Manichaeos ad putida fabulosaque eorum commenta, sacrilegamque theologiam indicandam, profanis signis et simulacris usos fuisse. Id imprimis indicare possent ea Augustini verba, quibus turpem Manichaeorum religionem, non sectam, sed schisma gentium nuncupaverat. Ea videlicet ratione quod in principaliori gentilium dogmate plures deos asserentium convenirent, sed in eo deinde a gentilibus dissidebant, quod bona et mala, tetra et splendida, perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et divina unum non habere principium dogmatizabant. Hoc enim tamquam gordianum nodum, vel Achilleum argumentum Faustus Augustino objiciebat, ut eam gentilium schismaticorum nuncupationem non tantum abjiceret, sed eos gentilibus multo esse pejores praedicaret. Contra vero Augustinus hoc assumptum probabat, Faustum atque Manichaeos exagitando, quod Divinitatis cultum sacrilege et superstitiose Soli, et caeteris coelorum signis vel Hile Telluri atque conficto Atlhanti mundum sustentanti exhibebant, ea etiam adorabant, quae non erant et exstare sibi confingebant. Quare S. doctor ex ejusmodi ritibus et moribus ita ratiocinatur. Hinc vos paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos deos colitis; eo vero in pejorem partem dissimiles, quod ii pro diis ea colunt quae sunt, sed dii non sunt; vos autem colitis ea quae nec dii nec aliquid sunt, quoniam prorsus nulla sunt. Tum S. doctor, aliquas gentilium fabulas a poetis delectandi causa 177 confictas in medium adducens, paucis percurrit quae de Vulcano claudo, de Fortuna caeca, de Venere adultera, de Marte belligero, de Cupidine pueri sagittantis eximiam formam gestante, ad naturam rerum vel mores hominum ipsi pagani interpretari conabantur, atque concludit: Hoc in eis irridemus, quod male interpretata sic adorant, quae non intellecta, quamvis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent. Horum omnium autem aliquid in rebus inveniri Augustinus asseverabat, quamvis ad hominum salutem et utilitatem nihil sint, et quae ex his interpretantur, in rebus inveniuntur. 5. Haec ergo, et id genus multa alia, ex gentilium poetarum fabulis desumpta exaggerat ibidem Augustinus; quibus figmentis Manichaica opponit dogmata, ut inde concludat pestiferam hanc sobolem cunctarum gentium sectis esse deteriorem. Inter caetera autem, quae subjicit ejusmodi sunt: commentum illud videlicet, quo primum hominum cum quinque elementis belligerantem describunt; vel illud quo confingebant: spiritum potentem de captivis corporibus gentis tenebrarum, an potius de membris Dei vestri victis atque subjectis mundum fabricantem, et splendide tenentem, reliquias eorumdem membrorum Dei vestri habentem in manu, et caetera omnia capta, oppressa, inquinata plangentem; vel denique Atlantem maximum subter humeris suis cum eo ferentem, quem fabulose comminiscebantur, et quasi in tapete theatrico delineatum intueri nugabantur. Haec, inquam, et alia innumerabilia, pariter inepta et insana, nec pingendo, aut sculpendo, nec interpretando Manichaeos demonstrasse idem Augustinus testatus est. Sed cum istius verba valde obscura videantur, nimis difficile erit conjicere an sancti doctoris aevo Manichaei statuarum, picturarum, aut simulacrorum subsidiis uterentur, ut facilius suorum electorum atque auditorum mentes perniciosas has fabulas imbiberent. Vel saltem prorsus difficile erit hunc Manichaeorum ritum et morem in simulacris gentium admittendis ex praecedentibus testimoniis intelligere. 6. Haec tamen atque alia hujuscemodi saepe nobiscum reputando, minime a libri Pontificalis verbis, aut ab Anastasii bibliothecarii testimonio, quibus Symmachum omnia Manichaeorum simulacra omnesque codices ante Constantianae basilicae fores disperdisse et incendio concremasse affirmatur, longius abscedendum esse indicavimus. Quinimmo his momentis non insistere, aut fidem denegare, gravissimum nefas reputavimus. Etenim illum imprimis simulacrorum usum nobis haud dubie persuadent patriae Persarum leges, ex quibus sacrilega Manichaeorum religio duxit originem; cumque nos docent sacra illa Bemmatis festa quae ad Manetis mortis cultum et in Dominicae resurrectionis contemptum singulis recurrentibus annis in Martio mense celebrabant. Qua de causa sublime construebant throni simulacrum, magno divitiarum apparatu ornatum, quo gloriosum sui magistri Manetis natalem significatum esse sibi confingebant. Dum haec autem libamus, minime nos fugit, vel Manichaeos ipsos ad sui magistri honorem super arundinibus lectos suos insternere voluisse, ut sibi memoriam excitarent Manem in Perside, quasi in veritatis odium, arundinibus fuisse excoriatum, ut Nicetas asseverat; vel quae in impiae eorum religionis testimonium, catholicaeque nostrae fidei ludibrum Manichaei ipsi excogitaverant, cum mutuatis 178 ex nobis crucis signaculo, Deiparae imaginibus, et id genus aliis, haec sacrilege et superstitiose obtruncabant difformabantque, et ea sic obtruncata et difformata modo veneranda proponebant, modo vero exsecrabantur, volentes iis signis artificiosis dogmata illa indicare, quae nefarius eorum antesignanus in orbem induxerat. Nihil ergo obstat quin magnus ille pontifex Symmachus, optime perspectis nequissimae hujus gentis sacrilegiis et superstitionibus, praeter omnes codices, omnia etiam illorum signa et simulacra, quae nefarium aliquod mysterium portendebant deleverit, et igne concremaverit. Neque enim S. pontifex Manichaeis et rebus quibus ipsi in nostrae religionis contemptum utebantur poterat indulgere. Summi enim pontificatus ratio et munus, quo tantis exagitatus adversitatibus fungebatur, istud etiam suae sincerae fidei publicum testimonium exposcebat ut cunctis innotesceret quantum ejus animus a Manichaico dogmate abesset, quantumque sectam illam exhorresceret. 7. Neminem tandem latere arbitramur, inter caeteras calumnias ab adversae factionis livore et invidia sancto pontifici Symmacho constructas, eam non infimum habuisse locum, qua veluti Manichaici dogmatis reus per impiorum hominum ora traducebatur. Quam quidem turpitudinis laesaeque fidei notam ita longe lateque ejus inimici enuntiaverant, ut Constantinopolim Anastasii imperatoris Acacianae et Severianae factionis patroni aures penetraverit. Qua de causa, ut idem Anastasius excommunicationis sententiam in eum a Symmacho latam eluderet, atque facilius contemneret, sancto pontifici gravissimum hocce facinus multa increpatione objiciebat. Symmachum igitur oportuit publica suae fidei testimonia exhibere. Exhibuit autem, cum, Manichaeis in exsilium amandatis, horum codices et simulacra delevit. Hocce vero suae fidei publicum testimonium omnem posse diluere calumniam Symmachus papa minime est arbitratus. Nam cum ab Anastasio imperatore famosum libellum conscriptum intellexisset, quo maledictis proscindebatur, et veluti Manichaeus apud ipsos Orientales et alios populos traducebatur, huic libello apologetica pro se ipso oratione occurrit, penitusque omnem Manichaicae labis suspicionem purgavit atque delevit. Jam vero quae de hac Symmachi apologetica epistola et de Anastasio imperatore Manichaeorum patrono dicenda supersunt, mox in sequenti explicabimus capite. 179 === CAPUT XIII === De Symmachi papae apologetica epistola adversus famosos imperatoris Anastasii libellos. Idem imperator multorum haereticorum vindex et fautor, etiam Xenaiam Manichaeorum principem in suam clientelam recepit. Ex quibus tandem occasionem arripimus ut ejusdem Xenaiae mores, institutum et scripta paucis expendamus. 1. Symmachi papae famam numquam gravius ejus hostes laeserant, quam eum eum veluti Manichaici dogmatis assertorem per multorum ora traducere ausi sunt. Id potissimum evenit cum famosus libellus ab Anastasio imperatore in sanctum pontificem conscriptus, multis quidem probris maledictisque refertus, quibus S. pontifex tamquam multorum criminum et laesae fidei reus palam traducebatur. In tali ergo gravi discrimine positus, famosis lustratis libellis, neque odio aut iracundia commotus est. Sed, sui muneris partibus potius apostolicaeque sedis honori consulens, numquam de ulciscenda injuria recogitans, stricto calamo illam celebrem scripsit epistolam, qua occurrens famoso Anastasii imperatoris libello, singulas in hoc contentas calumnias purgavit atque prorsus delevit. Et primo quidem suae catholicae fidei apologiam ab exemplo octo librorum quos Ambrosius ad Gratianum imperatorem scripserat orsus est, quia illum non piguit gloriosius praedicare, et imperator non fastidivit gratanter accipere. Animi deinde sui robur constantiamque S. pontifex palam facit, qua coram tyranno ethnico imperatore illi mortem intentante se sistere non formidaret, illud apostolicum Pauli monitum mente revolvens, et ad illud provocans: Vae mihi (ait) si non evangelizavero; meliusque est in jucturam vitae praesentis incidere, quam sempiterna damnatione puniri. 2. Ut plano deinde gradu et sensim sua oratione incederet, in eadem animi firmitate perstans, Anastasium veluti Romanorum imperatorem, et tamquam catholicum principem aggreditur et alloquitur, ut videlicet partes illas assumat, quemadmodum etiam barbararum nationum legationes clementer admittere consuevit, et qualiscumque praesulis apostolici vocem patienter audire. Et perinde quasi nullo gravissimarum calumniarum ictu posset commoveri, eam Domini promissionem recolit, qua dicitur apud Matth.: Cum vos persecuti fuerint, et dixerint omne malum adversum vos propter justitiam gaudete. Quod quidem interius gaudium, exterius dissimulare haud potens, benedictionem pro maledictione, honorificentiam pro contumeliis, charitatem pro odio imperatori sibi infenso studet rependere; ipsum tamen admonens ut divini judicis praecaveret indignationem, ne quanto ipse gravius offensus libenter remittebat, tanto cumulatius ab ipso offendente poena exigeretur. Non nihil hisce addit de maximo scandalo in Ecclesia tunc exorto, cum propter famosum libellum, quem ipse imperator in Ecclesiae caput conscripserat, tum propter anathemate damnatas Acacii, Severi et Acephalorum opiniones, quibus patrocinabatur; et statim ad varia S. P. provocat Scripturarum testimonia, ut inde imperator harum haereticarum opinionum depromat falsitatem. Interim vero cum pontificis animus, non suo, sed suae sedis honori majestatique prospicere 180 quaerit, ex eo vellicat et urget imperatorem, quod, humanis divinisque legibus spretis, cum magno imperialis coronae dedecore accusatoris et judicis partes adversus summum Ecclesiae pontificem subiret. Propterea eum increpat scribens: Dicis esse me Manichaeum. Numquid Eutychianus sum, vel Eutychianos defendo, quorum furor maxime Manichaeorum suffragatur errori. 3. Qua quidem loquendi formula, et ironiae figura, non tantum se injuste de Manichaica labe indicat insimulatum; sed ipsum Anastasium carpere intendit, qui dum Eutychianis praesidia praestabat, etiam Manichaeis ipsis patrocinabatur, in suam videlicet clientelam Xenaia suscepto, qui, cum Manichaeorum esset princeps, imperatoris erga se amorem magis et magis fovere studebat, Eutychianorum partibus adhaerendo. Symmachus itaque ad delendas ejusmodi turpitudinum notas, atque ut Manichaico flagitio se numquam obnoxium fuisse ostenderet, urbem Romam tamquam testem appellat, provocatque ad apostolicae sedis scrinia, in quibus authentica sincerae fidei Acta asservabantur. Quoscumque vero minus sancte de ejus religione judicantes, aut saltem suspicari volentes, suis hisce scriptis lacessit, ut non reformident cum eo concertationes instituere, et objectorum sibi criminum veras probationes palam proferre, alioqui veluti infames et conviciorum reos habendos esse declarat. Ejus autem verba hic subjicere non incongruum arbitror, ut S. pontificis sensa apprime omnibus innotescant: Roma mihi testis est, et scrinia testimonium perhibent utrum a fide catholica, quam in sede beati apostoli Petri veniens ex paganitate suscepi, aliqua ex parte deviaverim. Procedat aliquis, et aliqua ratione convincat. Alioqui convicia sunt ista, non criminum probamenta. 4. Causam suam deinde post haec divino committit judicio, cujus quidem summam sapientiae providentiam se quondam expertum esse commemorat. Cum videlicet in pontificem legitimis renuntiatus suffragiis, ad Constantinianam proficiscens basilicam, pontificii ordinem suscepturus, ne lapidum imbre obrueretur liber evasit. Propterea Deum sibi opitulatorem semper habere sperans, nihil eorum quae sibi suaeque sedi noxia esse poterant permittere velle confidit. Nec enim imperatori argumenta esse poterant Deum Symmacho aut Romanae sedi fuisse iratum. Idcirco maximo animi vigore ita eum compellat: Ostende ergo quid existimes arguendum, ut iratum maxime Deum quae non convenerant permisisse demonstres. Et ut ulcera quae imperatoris animum laeserant et corruperant purgaret, aut sanaret: An quia Eutychianis nullatenus acquiesco? Me quidem ista non sauciant; sed te palam aperteque demonstrant meum cogitasse honorem repellere, quem interventu suo beatus Petrus imposuit. Non ergo Deum sibi hac de causa iratum esse potuisse variis adductis rationibus patefacit. Nam cum Eutychianis adversaretur, quos nec in communionem suscipiebat, quorumque dogmata repudiabat, eas partes obibat quae summum pontificem maxime decebant, cujus sacra potestas tantum ab imperiali distabat, quantum divina longe ab humanis rebus absunt. Quare inter utramque dignitatem comparatione instituta, imperatorem ita alloquitur. Tu imperator a pontifice baptismum accipis, sacramenta sumis, orationem poscis, benedictionem speras, poenitentiam rogas. Postremo tu humana administras, ille tibi divina dispensat. Atque ne superiorem sibi honorem vindicare velle videretur, aequalem saltem utrique convenire oportere asseverat. Haec igitur, et id genus alia, ad suae pontificiae dignitatis gloriam, suae innocentiae praesidium, suaeque apostolicae sedis munimen et decus Papa Symmachus in medium adducit, eam potissimum turpitudinis notam purgaturus, quam Anastasius ei injuste inusserat, eum veluti Manichaicae sectae propugnatorem famosis libellis traducendo. 5. Quia vero laudatis famosis libellis eumdem Symmachum conspirationis reum in suam personam Anastasius declaraverat, quod videlicet, 181 Romano conjurante senatu, eum excommunicaverat, miris et veris rationibus huic objecto pontifex occurrens, facile et hanc evertit calumniam. Ait primo pontifex nihil innovasse, sed eamdem suorum praedecessorum agendi rationem se esse prosecutum: Dicis quod mecum conspirante senatu excommunicaverim te. Ista quidem ego, sed rationabiliter factum a praedecessoribus meis sine dubio subsequor. Non igitur Symmachus omnium primus in imperatorem Anastasium excommunicationis tulerat sententiam. Sed eum, veluti Eutychianae aliarumque haeresum vindicem et patronum, duo alii Romani pontifices, Gelasius nimirum et Anastasius II damnaverant. Quam quidem sententiam utique revocasset Symmachus, si imperator, relictis haereticis, et Acacio praesertim, atque composito Constantinopolitano schismate quod fovebat, catholicis dumtaxat et apostolicis episcopis se consociare voluisset. Nam ab horum societate imperator recedens, nec amplius eorum conventibus se immiscens, jam quasi praecedentis contumaciae poenitens factus excommunicationis vincula dissolvere potuisset. Quare mitissimus pontifex gravissimis malis, quibus tantopere afflictabatur, hanc exhibet medelam: Tu te noli miscere excommunicationi ejus (videlicet Acacii) et non es excommunicatus a nobis. Si te misces, non a nobis, sed a te ipso excommunicatus es. Ita fit ut in utroque, sive discedes, non sis excommunicatus a nobis, sive non discedas, non sis excommunicatus a nobis. 6. Longa post haec exaggeratione Symmachus Anastasium insectatur, tum quod, ipso ad apostolicam Petri sedem evecto, imperiales ( ut mos erat) litteras non scripsisset, de sua fide et filiali amore pontificem faciens certiorem, utpote cui Domini Salvatoris ore cura totius Ecclesiae fuerat delegata. Quam gravem omissionem ea dumtaxat de causa pontifex reprehendit, ne Dominici gregis curam negligere videretur; non vero ut suo magis honori consulere voluisse quis arbitraretur. Tum vero in eumdem imperatorem invehitur, quod militari manu catholicos compulerit ut schismatica et haeretica labe pollutis communicarent. Quam agendi rationem, veluti horrendum detestandumque facinus, exsecratur. Cum haudquaquam saeculi principibus, quantalibet mundi potestate subnixis, licere aut convenire possit ea ecclesiastica infringere jura, quae fere a catholicae Ecclesiae incunabulis non divinis tantum, sed etiam imperialibus legibus firmata et declarata fuere. Quare ei objicit, et in ejus revocat mentem, quemadmodum Christiana religio ab apostolis usque ad sua tempora, tot tantisque modis ab adversariis multarum persecutionum generibus afflicta et jactata, nec opprimi nec dejici potuerit; sed ipsi persecutores malo exitu perierint, et ipsa orthodoxa veritas semper et undequaque praevaluerit. Eo uno interim pontificis animus magis urgebatur, ut pagani, vel alii homines paganis deteriores, cum, omnium aliarum haereseon malis opinionibus in Orientem, et apud Constantinopolim potissimum, fractis apostolicae traditionis regulis, habuerint publice licentiam profitendi nefaria sua dogmata, et sola catholicae communionis libertas putatur ab iis qui se religiosos existimabant subruenda. Cum ab hisce ergo gravissimis malis pontificis animus se sentiret cruciari, nec iisdem (ut exoptabat) posset mederi, ad divinum provocat judicium, cujus praesidium sibi minime praestolari poterant qui temerariis ausibus catholicam veritatem oppugnare tentaverant. Denique vero antiquorum imperatorum laudat consuetudinem, qui, vel imperii gubernacula suscipientes, vel apostolicae sedis novos praesules institutos esse noscentes, ad eam protinus sua scripta miserunt, ut docerent ejus esse consortem. Quod facere cum Anastasius praetermisisset, se ab ea alienum esse profitebatur; et propterea tamquam aemulum, reum, et inimicum vitandum esse S. pontifex judicavit. Quemadmodum autem imperator Manichaeis etiam patrocinaretur paucis S. pontifex indicavit, ut nos mox dicturi sumus Xenaiae causam explicantes. 182 7. Quis igitur, qualisve fuerit Xenaias, Philoxenus etiam appellatus, quem Manichaici dogmatis sectatorem plerique affirmarunt, cum ex veteribus, tum ex recentioribus scriptoribus facile intelligemus. Cui imprimis ex Perside in Romani imperii ditionem advenienti, Petrus Chnapeus et imperator Anastasius cum maxime patrocinarentur, tot tantasque turbas et clades in catholicos excitavit, ut, prorsus dissolutis omnibus Christianae societatis vinculis, aut schismata, aut errores ubique grassarentur. Symmachus papa in fine suae apologiae contra Anastasium imperatorem id testatus est, suppresso tamen nomine, Xenaiam hisce verbis, tamquam falsitatis propugnatorem, insectando: Non mirum si catholicos persequuntur Manichaeorum patroni, cum falsitas non possit non persequi veritatem. Non mirum si in orthodoxos saeviant, quibus potest cum cunctis haeresibus convenire, et universis erroribus amici non possint nisi solis esse non errantibus inimici. Antequam autem de nefarii hujus hominis in catholicos saevitia peculiariter quidquam disseramus, de ejus patria, origine moribus atque institutis verba facere nobis opus est. In quibus omnibus persequendis ne longe a veritate aberraremus, clarissimi viri Joseph Assemani Bibliothecae Orientalis volumina lustranda suscepimus, ut ea quae ad rem nostram facere videbantur seligeremus. 8. Xenaiam ergo genere Persam in oppido Tahal provinciae Garmaeorum duxisse originem edocemur, conditione praeterea fuisse servum, et divini baptismatis exsortem, plerique veteres scriptores affirmarunt; quibus tamen refragari posse contendit idem Assemanus, qui propterea ab ejusmodi turpitudinis nota Xenaiam, variis adductis argumentis, conatus est vindicare. Affirmans videlicet hunc, alioqui scelestissimum hominem, baptismo non caruisse, et se ordinatum clericum non confixisse cum ex Perside in Syriam adveniret. Duas ea de re gravissimas profert conjecturas, alteram desumptam ex Xenaiae agendi ratione, qua videlicet antequam extra Persidem proficisceretur, strenue, et Nestoriano dogmata, et Ibae Aedesseni, Marisque Persae in Garmaeorum urbe, cum nonnullis aliis sese opposuit, quae omnia vernulae homini, et nondum baptizato convenire non poterant. Alteram vero ex ejusdem Xenaiae scriptis deducere nititur. In quibus non tantum genuinam exprimit baptismatis formam; sed in ea se esse baptizatum et Christum induisse non semel professus est. Possent haec quidem a contraria opinione nostrum animum avertere, si maximam apud nos scriptoris auctoritatem potius quam rationum momenta persequi vellemus. Tanta enim ille scientia et eruditione pollet in describendis Syrorum rebus, ut caeteros cum superiores, tum sibi coaevos, suae nationis scriptores antecesserit. Sed a docto, alioqui mihi amicissimo viro, veniam praestolabor, si utramque conjecturam cui pro vindicando Xenaiae baptismate credidit insistendum nutare affirmabo. Quoad primam ergo conjecturam attinet, videlicet in Garmaeorum urbe Xenaiam una cum quibusdam aliis viris Nestoriano [dogmati, Ibae Aedesseni, Marisque Persae conatibus sese opposuisse, quid tum? etiamsi isthaec, quae ex prorsus incertis monumentis deprompta sunt, vera forent; an versipellis homo, qui Manichaicam profitebatur sectam, arte carere poterat ad suam impietatem occultandam? Nestorii enim et Eutychis dogmata directe unum potissimum palmarem Manichaeorum errorem evertebant. Manichaei quippe negabant Christum verum hominem fuisse, vere natum, vere passum et mortuum, atque in eo nonnisi umbratilem et phantasticam carnem praedicabant. A quo errore quidem longissime distabant Nestoriana et Eutychiana dogmata. Nestoriani quippe duas veras in Christo distinctas docebant esse naturas, totidemque personas. Eutychiani praeterea humanitatis in Christo 183 veritatem non inficiabantur; sed eam in unitione a divini Verbi natura, vel fuisse absorptam, vel in Divinitatem conversam contendebant. Quando igitur certo adhuc constaret Xenaiam strenue utrique haeresi sese opposuisse, non inde inferri posset baptismate fuisse purgatum, cum jam Manichaeis nomen dedisset. Nescio praeterea an Ibae Aedesseni et Maris Persae conatibus Xenaias in Garmaeorum Persarum urbe facile se opponere potuisset. Omnibus enim perspectum esse arbitramur ejusmodi duorum illorum episcoporum conatus non nisi post Ephesinam generalem synodum, in Cyrilli Alexandrini odium, fuisse adhibitos; atque eos inter et Alexandrinum antistitem inimicitias et odia recruduisse ob Nestorii condemnationem, atque perdurasse ad Berytensem usque conventum, ut ex decima Chalcedonensis concilii actione intelligimus. At Xenaiam tum in lucem editum fuisse quis probat, aut unde colligitur? In Actis profecto Berytensis concilii, Ibae causa coacti, aut in libellis sive scriptis eorum qui Ibam Aedessenum cum de mala fide tum de variis criminibus postulabant, Xenaiae, aut Philoxeni nomen non offendimus. Cum tamen omnia nomina accusatorum qui sese Ibae ejusque conatibus opposuerant descripta inveniamus. Quid demum, si ultro daremus, absoluto Ephesino concilio, quod Nestorium damnaverat, Xenaiam in lucem editum? forte eum tantae maturae aetatis, auctoritatis doctrinaeque virum tum fuisse arbitrabimur, ut duorum episcoporum de fidei rebus disputantium conatus oppugnare potuisset? Certe in hoc fungendo munere prima fidei rudimenta, quibus pueri edoceri solent, haudquaquam poterant sufficere. Cum illud Nestorianorum dogma episcopis plusquam bis centum numero, maximum negotium exhibuerit. Verum eo tempore Xenaiam aut nondum lucem aspexisse, aut saltem pubertatis annos vix attingere potuisse, ex reliquo ejus vitae cursu edocemur. Si quidem ab Ephesina oecumenica synodo ad Xenaiae obitum usque plusquam nonaginta anni intercesserunt. Vita enim functus est Xenaias, etiam Assemano auctore, post annum 522, et Ephesina synodus rejicienda est in annum 431, quo tempore haud arbitror hunc Manichaeorum signiferum ortum fuisse. 9. Si vero mihi objiciatur Nestorianorum Ibae Aedesseni Marisque Persae in Garmaeorum urbem conatus ad aliud posterius tempus esse referendos, non repugnabo. Verum tanta temporis mora inter utrumque confingenda non est, ut merito conjecturas ducere possimus tum Xenaiam fuisse ortum, et tot tantaque sibi subsidia comparasse ut Nestoriano dogmati hujusque propugnatoribus strenue se opponeret. Nam Ibas suis iis conatibus ad finem vitae usque non institit; sed, cum Cyrillo Alexandrino pace inita, ab omnibus haereseon motibus ante Christi annum 445 sese temperavit, ut ex Tyri et Berytiorum synodis intelligitur. Igitur quamvis ab hoc anno, vel a subsequenti, Xenaiae natalis dies esset repetendus, jam prior illa Assemani conjectura concideret; istudque haereseos et nequitiae monstrum post 77 aetatis suae annum occubuisset, quod plane iis repugnat quae de hoc homine, antequam vitam finiret, Assemanus descripsit. Fatetur enim Xenaiam, ante vitae exitum, Anastasio imperatore favente, sive jubente, pluribus pseudosynodis praefuisse; varia et longissima confecisse itinera; quatuor annorum spatio, Justini imperatoris decreto, a sua sede exsulasse; huc illucque, modo in Thraciam, apud Philippopolim; modo in Paphlagoniam, apud Gangrensem urbem, in qua fumo enecatus interiit, se recepisse. Quae quidem omnia cum talem, tantamque laborum, et aerumnarum copiam portendant et indicent, vix adduci possumus ut existimemus ejusmodi mala et incommoda ab homine summam senectutem agenti sustineri potuisse. 184 10. Gravioris quidem ponderis est alia conjectura ab Assemano adducta, qui ut probet Xenaiam baptismatis non fuisse exsortem, primo provocat ad ejusdem Xenaiae scripta, quibus de sua fide atque baptismate fert testimonium; tum eum baptizatum fuisse conatur ostendere ex Syriae PP. silentio, qui haudquaquam sibi manus imponere a Xenaia permisissent, si illum nec baptizatum, nec rite fuisse ordinatum scivissent. Minus roboris tamen huic vindiciarum generi subest, si testimonium ex aliorum scriptis petamus. Theodorus ergo Constantinopolitanae Ecclesiae lector, qui Xenaiam viderat, cum fuerit ei coaevus, non tantum ex fama (ut ait Assemanus), sed ex Syriae episcoporum narratione, scribit: Persa quidam, Xenaias vocatus, quem tempore sacerdotii sui Calendio, inveniens ecclesiastica adulterare dogmata et castella excitare, pellit a regione. De hoc multa quae a diversis audiens scrutatus sum ex parte dicam. A Persarum enim regione proprium dominum fugiens ad Romanorum pervenit. Et paulo post. Hunc Petrus pro Cyro Hierapoliensium Ecclesiae episcopum transmittit. Quem non post multum episcopi e Perside venientes quasi vernulam arguebant, et ut divini exsortem baptismatis. Quo comperto, Petrus, quod oporteret fieri non curans, dixit sufficere illi episcopi consecrationem, ad supplementum divini sacramenti. Cujus quippe testimonii vim si sedulo perpendamus, difficile ei poterimus refragari. Nam Theodorus lector non disseruit de homine sibi plane incognito et absente, cujus facinora saltem principaliora cum sibi tum Constantinopolitanis omnibus non essent notissima, ob favorem potissimum quem et Zenonis et Anastasii imperatorum Orientalium sibi Xenaias comparaverat. Floruit enim Theodorus circa Christi annum 515, et propterea non ex fama solum, sed ex iis quae viderat et quae ab aliis sibi coaevis audierat historiam descripsit. Praeterea an non reclamarunt Persarum episcopi, Xenaiam ad Hierapontanum episcopatum assumptum conspicientes? Non ex aliis quam ex Persarum episcopis clamores prodierunt: Xenaiam Hierapoli consecratum episcopum vernulam et baptismatis exsortem fuisse. Quod si iis fidem non esse adhibendam Assemanus arbitrabitur, quam fidem, quaeso, sibi mereri poterit Xenaias, qui a suis concivibus episcopis reprehensus, et tamquam paganus accusatus, ut hanc infamiae notam dilueret, et ne ab episcopali sede exturbaretur, epistolam de Verbi Incarnatione scripsit ad Zenonem, qua vaferrime et nimis studiose se fuisse baptizatum confingit? An non ejusdem Xenaiae studium produnt illa eadem verba, quibus Assemanus insistit? Is enim in una atque eadem fere periodo, bis, ter quaterque, quaesita occasione de suo loquitur baptismate. Artem quidem in hac parte omnium nebulonum secutus, qui suo dumtaxat ipsorum testimonio justas sibi objectas accusationes diluere conantur. En Xenaiae verba, quae recitat Assemanus: Unigenitus Filius unus est de Trinitate, sicut ipse significat cum ad discipulos suos ait: Ite docete omnes populos, et baptizate eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Igitur (scriptoris agendi rationem annotemus), igitur in ejus nomine baptizatus sum qui mortuus est; et illum, cujus in nomine baptizatus sum, confiteor pro me mortuum fuisse; eum denique, cujus in nomine et morte baptizatus sum, credo me ex baptismo induisse. Tantum igitur abest ut hac scribendi ratione Xenaiam baptizatum arbitremur, quin immo majori ducamur suspicione eum baptismatis fuisse exsortem. Non enim ad sui baptismatis testes pro vocat, sacramenti ministrum non nominat, neque locum, neque tempus designat, quo Christum baptismate induisset, sed sui baptismatis se solum testem et vindicem facit. 11. Nullum vero alium vindicem, praeter se ipsum, Xenaiam habuisse, produnt etiam Nicaeni secundi generalis concilii Acta. Nam quinta 185 actione, cum Demetrius diaconus, vasorum custos, Theodori lectoris verba superius laudata legisset, nullus ex tercentis quinquaginta illis Patribus, saltem pro episcopatus honore, illud testimonium tamquam commentitium aut dubiae fidei rejecit, sed Theodoro isthaec describenti omnes fidem adjunxere. Et tantam quidem, ut Tarasio doctissimo sanctissimoque viro Constantinopolitano antistite interloquente, caeteri omnes episcopi Xenaiae non baptizato et Manichaeo, et iis qui phantasiam praedicabant et Christi humanitatem negabant, anathema dixerint. Nescio igitur cur quave ratione quis possit nunc illum Xenaiam ab utraque illa labe purgare? credendo videlicet nec baptismate caruisse nec Manichaeis nomen dedisse; cum nec unus ex illis 350 Patribus in probando mox laudato Theodori testimonio vel haeserit levius? 12. Ne tamen eo unico Theodori lectoris testimonio et Nicaeni secundi concilii approbatione, quae multo studio et eruditione qua pollet Assemanus mitius explicare conatur, nos dumtaxat insistere videamur, Antiochenam pseudosynodum a Petro Fullone coactam, prout ab auctore synodici libelli exprimitur, subjicere non pigebit. Hanc ergo synodum Petrus Fullo ab exsilio ad Antiochenam reversus Ecclesiam, Zenone imperatore, catholicis episcopis infenso, illi favente, coegit circa Christi annum 485, ut Labbeus, Pagius, Stephanus Baluzius aliique annotarunt. Tum enim Fullo diro actus furore, Chalcedonensem oecumenicam synodum anathemate notavit, et multis cum sceleribus Xenaiam Hierapolis episcopum designavit, genere Persam, baptismi expertem, conditionis servilis fugitivum, et haereseos Christianos accusantis ducem acerrimum. De his vero profanis illegitimisque ordinationibus quas Petrus Fullo peregerat Theophanes verba fecit, ita scribens: Petrus autem Fullo, Antiochiam ingressus, multa nefanda perpetravit, ut puta synodi exsecrationes, episcoporum abrogationes, noxiorum intrusiones, ordinationes illegitimas, et his similia. Theophanes ergo, emunctae naris scriptor, etsi in variis antiquorum gestis recensendis Theodorum lectorem fuerit secutus, quia tamen nec ab Xenaiae aetate procul, illegitimarum ordinationum descriptione, hunc hominem vernulam, baptismatis exsortem, in Hierapolitanam episcopatus sedem intrusum obscure saltem designare voluit. Is enim cum gestarum rerum historiam Romanos inter et Persas scripsisset ad annum usque 573, nec Petri Fullonis episcopi Antiocheni gesta, nec illegitime ab eodem Petro Fullone ordinati episcopi eum latere poterant. Nemo igitur ista scribenti mihi succenseat, aut contrahat frontem, quod viro doctissimo, et de litterariis rebus jam optime merito, hac in re non subscripserim. Studium enim veritatis inquirendae investigandaeque, non rixandi libido, ne a Theodori lectoris testimonio et a Nicaeni secundi concilii auctoritate levius resilirem, prorsus meum animum affecit, ut quod candide intelligo religione etiam palam profiterer. A qua quidem agendi ratione haudquaquam recedam, Xenaiae Manichaeismum explicaturus. 13, Hanc quoque labem idem cl. Assemanus Xenaiae Magbugensi non asseruit; etsi scelestissimum hominem eum appellet. A Manichaica haeresi (ait) quantum Xenaias abhorruerit, constat ex multis voluminibus mox recensendis, in quibus Eutychianos ille et Manichaeos diserte refellit. Et primo quidem si Xenaias suis in Operibus etiam Manichaeos diserte refellit, qua de causa Theophanes Byzantius scribit: Xenaiam, quoque Philoxenum nomine, Hierapoleos episcopum cum Manichaeis sentientem, a Justino seniore in exsilium pulsum fuisse? Id autem contigit Christi anno 518, ut probat eminentissimus Norisius de Epochis Syro-Macedonum. Cur praeterea idem scriptor, Xenaiae secundam ad 186 urbem regiam Constantinopolim narrans profectionem, scripsit: Xenaiam Manichaeorum sectatorem, Philoxenum alias dictum, utpote qui una secum sentiret, Anastasius Byzantium accersivit? At Anastasius imperator non modo studiose Manichaeis favebat, ut ex Symmachi papae apologia diximus in superioribus; sed et Manichaica dogmata tuebatur, quia ex Manichaea matre procreatus. Manichaei et Ariani (ait Theodorus lector testis ocularis) ob Anastasii promotionem sibi gratulabantur. Manichaei quidem, eo quod mater illius sectae ipsorum cultrix esset studiosissima. Si ergo ambo, Xenaias videlicet et imperator Anastasius, eamdem prorsus doctrinam profitebantur, et hujus doctrinae causa imperator Constantinopolim illum Xenaiam Manichaeum accivit; si praeterea Anastasii mater Manichaeorum sectae cultrix studiosissima erat; qui fieri poterit ut veterum scriptorum fidem sibi apprime suffragantium despiciamus, levioribus quibusdam conjecturis innixi? Non ita profecto nostri majores fecere, qui, in Christi nomine, ad Nicaenam secundam illam synodum convenientes, nequissimum illum Xenaiam Manichaeorum sectatorom et principem judicarunt, testimonium etiam alterius antiquioris scriptoris secuti, Joannis videlicet Diacrinomeni qui affirmavit illum consuevisse eas imagines quae Christum figurabant in abditis locis occultare, ut nimirum innueret Christum non veram humanam naturam, sed phantasticam dumtaxat et umbratilem assumpsisse; quod palmare Manichaeorum dogma fuisse, jam nos abunde satis in praecedentibus capitibus probavimus. 13. Jam vero mihi deesse videbor, si praeteream silentio quae Assemanus adduxit pro hac Xenaiae Manichaica labe diluenda. Scripsit enim Xenaias ad quosdam Syriae monachos de Verbi Incarnatione epistolam, qua utriusque naturae, divinae videlicet et humanae, veritatem Christo Domino asseruit. Hujus autem epistolae Syro sermone conscriptae summam in quinque capita divisam exhibet, et sub numero tertio isthaec verba Latine reddita subjicit: III. Si is qui incarnatus est (Deus est), Deus quoque erit, qui natus est; et sicut qui in Virginem ingressus est, unus erat spiritualis, cujus spiritualis natura ex Patre est; ita idem ipse unus ex eadem Virgine prodiit, cujus ex natura veritatem corporis sui habet. Quamobrem recte appellatur Virgo Dei Genitrix, eo quod unam Dei incarnatam personam ineffabiliter genuit. Haec, inquam, et id genus alia, ex variis Xenaiae epistolis aut scriptis Assemanus pronuntiat, quae Manichaeorum haeresim prorsus oppugnant. De hujus vero scriptoris et interpretis fide, maxime in vertendis e Syriaco in Latinum sermonem monumentis, dubitari non potest. Secutus vero ne fuerit Xenaias suae fidei dictamen in iis scribendis, an secus, dubitari potest. Quemadmodum etiam dubitare licet an scripta videlicet quae sub Xanaiae nomine modo circumferuntur ex ejus prodierint officina, an in Syrorum libros et codices alicujus impostoris studio et confictione irrepserint. Ea quidem prorsus latuerunt Theodorum Lectorem, Theophanem, Evagrium, Persarum episcopos, Nicaeni secundi concilii Patres, sequentium saeculorum scriptores; qui, non ex inani timore, sed maximis rationibus adducti, hunc nebulonem veluti Manichaeorum ducem et principem traduxerunt. Valde difficile ergo videtur isthaec scripta, si revera 187 exstiterunt, non innotuisse iis viris qui hujus flagitiosissimi hominis patriam, conditionem, mores, instituta et dignitates descripsere. Vel tandem si exstabant, num ita forte in Syrorum scriniis delitescebant, et in fidas includebantur custodias, ut non nisi novissimis hisce temporibus Assemani studio et laboribus in hominum notitiam pervenire potuerint? Certe Assemanus, qui ejusmodi Opera suis animadversionibus illustranda suscepit, nec unum dumtaxat scriptorem fide dignum laudat, qui talia Opera Xenaiae adjudicet. Et quamvis quandoque ad unum aut alterum testem provocet, hos tamen tamquam Eutychianos et Monophysitas carpit, vellicat atque condemnat. Praeterea, deficientibus jam supparum scriptorum testimoniis atque consensu, an non exquirenda forent ad Xenaiae epistolas consonantia responsa? Scripsit ille ad imperatorem Zenonem et ad monachos diversorum monasteriorum incolas. Ubi, quaeso, horum omnium responsa, ut rimemur an sibi concinnant, vel iis aliqua nota insit quae eruditis oleat suppositionem? Ego enim cum in tanto versarer discrimine, suspicione maxima adducebar falso Opera illa Xenaiae ab aliquo sycophanta fuisse afficta. Suspicionem actitavit cl. Assemani agendi ratio: qui in gravissimis offendens scopulis, quos praecavere haud poterat, tum Xenaiam aut ementitum, aut aliquem Xenaiae nomine confictionem voluisse astruere asseverat. Cujusmodi porro est illud commentum: Nestorium haeresiarcham a S. Leone papa ad Chalcedonensem synodum evocatum fuisse. Haec tradit Xenaias in epistola ad Senonenses monachos, cujus argumenta persequens Assemanus, hocce, tamquam putidum figmentum, esse rejiciendum annotavit. Nam antequam S. Leo Magnus catholicae Ecclesiae obtineret pontificatum, jam Nestorius, in quartum exsilii locum ablegatus, lingua vermibus corrosa, anno 436 interiit, ut quidam dixerunt; vel saltem usque ad annum 439 in oasim vixit, ut Socrates affirmavit; S. Leo Magnus vero nonnisi sequenti anno 440, die 28 Julii, ad pontificatus solium elevatus fuit. Qui de Chalcedonensi congreganda synodo consilium habuit anno 450, hancque demum sequenti anno fuisse celebratam, cum sacrae tum profanae tabulae patefaciunt. Palmarem, inquam, hunc errorem annotat Assemanus, et, suspensus haerens, nescit cui illum adjudicet, Xenaiae videlicet, aut alicui Monophysitae Xenaiam sibi patronum quaerenti. 14. Non igitur laudatis scriptis doctus vir Assemanus tantam fidem censuit adhibendam, ut plene hunc a Manichaeorum erroribus abhorruisse arbitretur. Nam et quaedam Xenaiae dictiones ei occurrerunt, quae haereticum Manichaeorum sensum praeseferunt. Has inter celebris est illa quam Orientalis scriptor subjicit ex libro theologico Radiorum nuncupato; videlicet: Philoxenus, inquiunt, passiones Domini voluntarias, non naturales, agnoscit. Moyses quoque Barcepha corpus Adae, antequam is peccasset, Dominum induisse testatur. Denique in historia mar Barsumae corpus Domini nostri haud instar corporis humani esse dicitur. Has autem omnes dictiones Manichaismum spirare, et Manichaeorum fabulosa figmenta continere, quis ignorat? Quas tametsi libri auctor non omnes Xenaiae seu Philoxeno adjudicet, singulas quidem ex nefaria Manetis officina prodiisse, praecedentes nostrae elucubrationes abunde patefaciunt. Sed Manichaismum, istud Philoxeni dictum indicare, videlicet, passiones Domini voluntarias, et ipse Assemanus asseverat, illudque scriptoribus a nobis recensitis occasionem praebuisse ut Xenaiam hujus haereseos reum traducerent affirmat. Sed doctus vir arbitratur aut Philoxenum in Incorrupticularum impegisse errorem, ex Manichaicis quidem principiis derivatum; aut ob inconstantiae vitium, quo frequentius haeretici jactari solent, quibusdam Manichaeorum placitis adhaesisse, quamvis ipse in libris suis ea passim exsecretur. 188 Utcumque ergo res se habeant, jam nec Xenaias ipse, Assemano auctore, ab omni Manichaismi labe purgari potest, nec Opera quae sub ejus circumferuntur nomine, illique adjudicantur, suppositionibus, laciniis atque interpolationibus carent. Quo itaque innixi fundamento, relictis veterum et supparum scriptorum testimoniis, de ejus fide judicabimus? Laudatis innixi scriptis in erroris discrimen adducemur, cum certo non innotescat an volumina illa ex vera Xenaiae officina prodierint, an in illis conscribendis suae fidei dictamen fuerit secutus, an denique aliorum studio falsata fuerint, ad occulendam seu delendam eam Manichaismi notam quam veteres scriptores et septimae synodi Patres eidem inusserant. Verum in his omnibus conscribendis diutius quam par erat immoratum me fuisse intelligo, potissimum quia monumenta Syriaco sermone conscripta nec lustrare queam, nec eadem interpretari; quae sane cuique opus esse debent eorum qui causam ejusmodi ad exitum perducere cupiant. Quare, praetermisso hoc disserendi genere, illud unum dumtaxat subjicimus, totum pene Orientem Anastasii imperatoris et Acephalorum studio Manichaica labe fuisse pollutum. Quod ut clarius innotescat meliusque intelligatur, ultimum de Manichaeorum historia conscribimus caput, cum reliqua quae dicere possemus de nefaria hac haeresi apud Armenos postmodum Paulicianorum studio propagata sufficienter a Petro Siculo et a Photio fuerint descripta. === CAPUT XIV === Manichaeos urbem Romam adhuc inhabitantes Hormisdas papa plagarum examinatione discussos exsulatum abire cogit. Beausobre nugae cavillationesque refelluntur. Constantinopolitana Mennae patriarchae synodus Severum, Anthimum aliosque Acephalorum principes, veluti Manichaici dogmatis propugnatores, damnat. Tandem nonnulla annotantur de Manichaeis ex Petri Siculi et Photii historiarum libris. 1. Antequam aliquid de Orientalium episcoporum in Manichaeorum causa gestis dicere aggrediamur, Hormisdae papae agendi rationem et in eosdem haereticos judicium paucis describere necessarium ducimus. Quippe qui cum vipeream hanc sobolem Romae delitescentem reperisset, omnes sui animi nervos ad eam penitus abolendam adhibuit. Christi ergo anno quingentesimo decimo quarto, cum Anastasius imperii habenas teneret, Symmachus papa ex hac luce migravit. Huic vero eodem anno Romae Hormisdam suffectum fuisse, ecclesiasticae tabulae patefaciunt. An vero in hujus pontificatus exordiis aliquas Manichaicae sectae reliquias, ex praecedenti Symmachi papae inquisitione superstites ibique latitantes, repererit; an vero, Symmacho dumtaxat vita functo, tertio aut quarto anno ex aliis Africae, Orientis aut Italiae regionibus ad Urbem inhabitandam convolaverint, ex nullo Christianae rei monumento innotescit. Verum si Pontificalis libri, in quo Romanorum antistitum gesta describuntur, ordinem persequi velimus, Hormisdam post plures in pontificatu annos transactos, Manichaeos Romae reperisse credendum est. Nam idem summus pontifex primos quatuor sui regiminis integros annos insumpsit, ut Anastasium imperatorem, multarum haeresum, ut vidimus, propugnatorem et vindicem, ad bonam frugem reduceret. Quod cum semel iterumque, per suos legatos ea de causa Constantinopolim missos, tum per 189 epistolas, obtinere incassum tentasset, et pia Rom. pont. voluntas semper frustrata mansisset, tandem imperator, nutu Divinitatis fulmine percussus, miserrime obiit. Cui cum religiosissimus princeps Justinus in imperio suffectus fuisset, quod tantopere studebat Hormisda, mirifice consecutus est, anno 519, legatis Constantinopolim missis, quos inter fuit sanctissimus ille vir Germanus Capuanus episcopus. 2. Orientalium itaque cum Romana sede pace redintegrata, simulque cum haereticis damnata Acacii, Euphemii, Macedoniique memoria, nec non Zenonis et Anastasii imperatorum, demum Manichaeorum sobolem exsulatam ex Urbe abire compulit. Quare si nos libri Pontificalis auctorem, in Hormisdae papae gestis describendis, rerum temporumque ordinem fuisse secutum arbitrabimur, hocce pontificis in Manichaeos judicium post annum 519 contigisse affirmabimus; verum parum utili et in incerto versanti quaestione praetermissa, Hormisdae in Manichaeos agendi rationem attendamus. Hic (ait laudatus scriptor) invenit Manichaeos, quos etiam discussos cum examinatione plagarum exsilio deportavit. Nova haec plane est ecclesiastici judicii forma, quam ab Hormisda in Manichaeos adhibitam auctor describit. Non enim ante hujus pontificis tempora, ecclesiastica auctoritate haereticos cum plagarum examinatione discustos legimus. Et quamvis imperatores saeculique judices, ut penitus eam sobolem delerent, varia poenarum genera jam pridem decrevissent, vel eorum bona proscribendo, vel eos omni humano jure privatos in exsilium abire cogentes, plagis autem verberibusque affligendos a quopiam hactenus definitum fuisse haud intelligimus. Verum publica saeculi auctoritate exsecutioni demandatum existimamus, ne videlicet lenitatis leges, quibus Ecclesiae pastores sanctissime haerebant, violarentur. Conquisitis praeterea omnibus Manichaeorum libris sive codicibus, summus pontifex, eadem suorum praedecessorum exempla secutus, ante fores Constantinianae basilicae concremavit, tantoque metu et terrore in horum scelestissimorum hominum animum excitato, ab exsilio Urbem amplius remeare non cogitaverunt. Haec tamen Hormisdae, Symmachi, Gelasii, Leonis, aliorumque Romanorum pontificum in Manichaeorum libris comburendis agendi ratio ab acatholicis viris non omnino probata est. Eam enim potissimum parum utilem et tutam ostendere conatur Isaac Beausobre, qui in suis de Manichaica Historia libris, varias cum imperatorum tum magistratuum leges de haereticorum vel Christianorum codicibus perdendis pentiusque delendis recensuit. Has autem veluti rationabiles vindicat, ea videlicet de causa quod ejusmodi codices quaedam continerent quae religionis pietatem humanamque corrumpebant societatem, de qua re ipsi cap. 4 hujus libri sermonem luculentissime habuimus. 3. Age vero, Beausobre nugis et commentis rejectis, alios Manichaicos mores, cultum ecclesiasticumque regimen, ex Constantinopolitanis synodis expendere aggredimur, quorum aliam ad Hormisdae tempora referendam esse, aliam vero ad Agapeti aevum pertinere, ex certissimis monumentis patefaciemus. Eas autem synodos, Severum, Anthimum, Zoarum, Philoxenum, aliosque, qui Acephalorum nomen perferebant, tamquam Manichaicorum dogmatum propugnatores, communi Patrum consensione damnasse, iis exploratum est qui eorumdem Acta lustrarunt. Quare nos in iisdem Actis percurrendis, sine ulla animi ambiguitate, Manichaicorum rituum professores sub Acephalorum nomine delitescere studuisse judicavimus. Ne vero falsa videar fabulari, ad memoriam prius revocabo quae impius imperator Anastasius ad suam haeresim amplificandam adhibuit, cum videlicet et Xenaiam Constantinopolim adduxit, et Severum 190 nefandum hominem cum monachis bis centum eodem venientibus honorifice suscepit. Quod (ait Petavius) initium fuit impuri illius Severi, qui anno 513 Antiochenam sedem, a qua Flavianus ob constantiam catholicae professionis superiore anno exturbatus fuerat, per vim occupavit, et Orientales omnes ad synodi Chalcedonensis damnationem tentavit adducere, resistentes vero catholicos episcopos e sedibus ejecit. Quis fuerit Severus, ex qua gente duxerit originem, in qua religione primum fuerit institutus, paucis explicare ducimus necessarium. Quae quidem omnia a nostro scribendi scopo aliena iis haudquaquam videri debent qui praesentes has nostras Exercitationes lectitabunt. Sozopoli igitur, una ex Pissidiae provinciae urbibus, Severus natus est. Qui cum adolevisset, ut tradunt Evagrius, Nicephorus et Liberatus diaconus, apud Berytum, Ciliciae urbem, in foro versabatur, ethnicorum tamen moribus et ritibus assidue vacans. Postea vero, relicto jurisprudentiae studio, cum sacrum baptismum suscepisset in ecclesia admirabilis martyris Leontii, qui in urbe Phoenices Tripoli summo honore colitur, illico monasticam vitam amplexus est, quod inter civitatem Gazam et oppidum Majumam in medio itineris positum est. Hunc autem in veneficiis, ab ineunte aetate, fuisse deprehensum, atque in Berytiorum urbe, antequam baptizaretur, daemonibus religiosum cultum adhibuisse, ex libello monachorum in Constantinopolitana Mennae synodo recitato proditum est. Quare nobis saltem suspicari licet nonnisi simulate ad suscipiendum baptisma adductum fuisse, ut videlicet eas poenas evaderet quibus imperat rum leges in sacrilegos veneficosque homines animadverti praecipiebant. Suspicionem auget Severi fuga, quam ex Beryto arripuit, ut apud Tripolim se reciperet. Atque tandem eadem nostra conjectura eo magis roboratur, quod Severus, nondum expleto tempore quo recenter baptismate illuminati in monasteriis diversabantur, animi nequitiem sub catholicae religionis colore amplius cohibere non valens, nec rursus perspicue ad antiquum gentilis opinionis suae vomitum reverti valens, per aliam viam ad id quod studebat pervenit. 4. Poenarum ergo metu adductus, ad antiquos gentilium ritus palam reverti exhorruit. Propterea, novis fraudibus excogitatis, sub Acephalorum dogmatibus Manichaicam professionem delitescere nisus est, ut Manetis ritibus atque mysteriis studiosius vacaret. Non ergo mirum si, abnegata a Severo Ecclesia, et eo a quo fuerat baptizatus, statim Constantinopolim ad imperatorem Anastasium, omnium nequissimorum hominum patronum et vindicem properaverit, a quo cum bis centum monachis multo gaudio et honorifice exceptus est. Tantae itaque potestatis praesidio suffultus, et ad Antiochenam seu Theopolitanam sedem evectus, non solum multas cruentasque caedes militari manu in catholicos sacerdotes et archimandritas, qui suae illicitae et per injuriam canonum factae ordinationi strenue sese opponebant, fieri mandavit, verum etiam Dei domos et ecclesias, maximis solemnibusque ritibus et mysteriis consecratas, occisorum sanguine sordidavit, eas diversoria haeresis et impietatis vocitando, et baptisma quod acceperat reprobando. Jam vero quod Severus sincere Acephalis non adhaeserit, sed et ipsam Acephalorum religionem simulaverit, ex sequentibus omnibus (aiunt religiosi monachi in laudato libello) manifestum fuit. Narrant quippe imprimis nullam in Christo duarum naturarum unionem, seu unitivum (ut aiunt), admisisse, sed novativum dumtaxat, ipsum divisivum appellans, et in suis propriis conscriptionibus anathematizans. Quae loquendi formula 191 etsi sensum obscurum redoleat, tamen veram humanitatem Verbum divinum non assumpsisse, nec eam sibi copulasse, significat. Petro Moggo deinde, qui in Alexandrinam sedem ob Acephalorum principatum fuerat intrusus, nec communicare voluit, neque iis qui ab eodem Petro Moggo fuerant seducti et edocti, eo quod deberet Petrus abripi de Ecclesia Alexandrina. Hac enim de causa Petri Moggi caeterorumque cum eo communicantium nomina ex Theopolitanae Ecclesiae diptychis abradi voluit. Propterea novis in dies contra quoscumque tumultibus excitatis, non catholicam tantum, sed et ipsorum Acephalorum religionem hujusque sectatores evertere atque delere conabatur. Tum assumpto sibi quodam Petro (quem Iberum appellant) criminum socio, quippe qui Apameae episcopalem thronum sibi usurpaverat, finalem urbis Alexandrinae eversionem constituerunt, apponentes Alexandrinis divisiones, et ad invicem ibi populum concitantes, ut et bella civilia fierent, multae domus incenderentur, multorumque hominum sanguis effunderetur, et ipsi quidem vix aliquando fuga poenas pro istis debitas aufugerunt. 5. Ex hac porro rerum gestarum serie monachi in suo libello scite ratiocinabantur, Severum, Petrumque Iberum, seu Apamensem, nusquam Christianae religionis fuisse cultores, utpote quibus aequanimiter catholicis et haereticis infensi videbantur. Cum enim omnem Ecclesiam inique anathematizare ausi essent, merito ab omni Ecclesia anathematizati fuere. Et quidem ut universali quodam anathemate ab omnibus proscriberentur, et ut eorum vitae genus omnes exhorrescerent, immanis saevaque agendi ratio qua ad necem et exitium Jesu Christi cultores perquirebant suadebat. Quia videlicet, omnibus sacris divinisque legibus fractis et abolitis, sacerdotes aliosque Ecclesiae ministros templa inhabitantes et altaribus inservientes et insistentes violenti morti tradebant, eosque suis manibus suffocabant, vel quando ad monasteriorum omnia bona diripienda, devotos monachos, vinculis, carceribus exagitabant, gladiis telisque jugulabant; vel quando itinera agentes, venerabilia claustra S. Simeonis penetrantes, congregata multitudine latronum Judaeorum in istos honorabiles monachos irruerunt, nec horum canitiem veriti, opus gladii in ipsos fecerunt circa 350 numero existentes, eorumque membra in via disperserunt, non tradentes sepulturae eorum venerabiles reliquias, neque ipsorum tuguriis parcentes. Haec, inquam, omnia, etsi immanis, saevi, truculentique, et longe ab omni pietate et religione animi argumento sint, eorum vero Manichaica instituta non praemonstrarent, nisi rerum agendarum scopus attenderetur. Quid aliud enim Severus et Petrus Iberus secum reputabant in hisce immanibus caedibus patrandis? nisi cruenta daemonibus, quibus serviebant, sacrificia reddere, quem ritum Manichaeos adhibuisse exploratissimum est. Aliis praeterea superstitiosis magicisque ritibus Severus et Petrus utebantur, vel cum suffocatricis manus impositiones ipsorum profani et falsi sacerdotes (tamquam ethnicorum arioli) et pro mortuo vivente super ordinandis verba invocationis proferebant, non ex divina gratia, sed de ventre varia dicentes, ac de terra loquentes; vel cum Dei Ecclesias, mystica nostrae fidei sacramenta et mysteria evertere et devastare studebant, nova conventicula et contraria baptismata instituentes, audacter et impudice Christianorum animas ad pecunias, ad gloriam, ad carnales delicias subripientes. Nam domos intrantes, captivas ducebant animas hominum et mulierum non firmatas, et non solum pravis dogmatibus secundum animas, verum etiam et corporaliter ipsas corrumpebant. Rerum autem harum atque similium relationem jam pridem ad Hormisdam Romanae et apostolicae sedis praesulem transmissam fuisse, atque ipsum summum maximumque pontificem depositionis anathematisque sententiam 192 in eosdem haereticos tulisse, ex pluribus monumentis evinci, laudatus archimandritarum coetus et monachorum ex monasteriis S. Dalmatii, Hierosolymorum, secundae Syriae, montis Sinai et trium Palaestinarum, profitetur; nihil aliud constantissime exposcente venerabili illo ascetarum coetu, nisi nefarios hosce homines tamquam Manichaeos habendos esse atque puniendos. 6. Et quidem sanctum pontificem Hormisdam in eos, veluti Manichaici dogmatis sectatores, animadvertisse, ejusdem epistola ad presbyteros, diaconos, archimandritas secundae Syriae, et ad reliquos orthodoxos quocumque Orientali climate degentes, et in apostolicae sedis communione persistentes, satis perspicue patefacit. Nam Hormisdas ex apostolico Petri throno pronuntiat gliscentes tum per universum Orientem haereses, aut ex Photini, aut ex Manetis impuris fontibus prodiisse horumque insana dogmata latius propagata fuisse, studio Severi Antiocheni, Xenaiae Hierapolitae, Cyri Edesseni, Petri Apameae, qui, indesinenter nefariis superstitiosisque sordibus involuti, episcopales thronos innumeris criminibus polluerunt. Ne ergo presbyteri, diaconi, archimandritae secundae Syriae, et reliqui Orientales orthodoxi a profanis ritibus deciperentur, summus pontifex ibidem generatim mandat, quidquid adversus regulas Patrum, ex quibusdam falsis commentariis prolatum, abjicere: Nullus (ait) vos incongruentibus praeceptis aut novis moveat institutis. Si enim mundani sunt, et Ecclesias tenere non possunt, quia eis magis convenit discere quam docere. Et tandem ad Manichaicas forte oblationes alludens, subjicit: Nefas est enim altaribus piis peregrina inferre libamina: quia certos religiosis disciplinis terminos Deus inter ipsa quoque cultus sui praescripsit initia. 7. Praeter hujusmodi autem non incertae fidei monumenta, quae Severum, Petrum Apameae, Zoaram, aliosque socios Manichaicorum rituum et dogmatum professores fuisse patefaciunt, alia illius aevi superest clericorum et monachorum Antiochensium ad Joannem Constantinopolitanum episcopum supplicatio, in qua non tantum praecedentia superius descripta facinora recensentur, verum etiam et alia multa, quae nonnisi Manetis cultoribus convenire possunt. Cujusmodi enim illa sunt quae ex Judaeorum societate Severus sibi mutuaverat. Cum videlicet, Christianorum jugulationibus ubique patratis, sanctorum Syrorum martyrum monachorum carnes canibus et avibus facerandas projecit; cum circa fontes in Daphne facere praesumpsit, et veneficiis ibidem utens, scelestis sacrificiis daemones colebat; cum neque sacris altaribus parcens, neque sacris vasis, alia confregit, alia conflavit, ad nefarios omnino profanosque usus pecunia, aere argentoque erogatis. Siquidem calices argenteos et aureas columbas in formam Spiritus sancti super divina lavacra et altaria appensas una cum aliis sibi appropriavit, dicens non oportere in specie columbae Spiritum sanctum nominare. In hoc enim maledicti genere unum ex praecipuis Manetis dogmatibus situm fuisse quis inficiabitur? Deum enim posse corpoream assumere formam mordicus inficiabantur. Et propterea nec Verbum veram hominis carnem, nec Spiritum sanctum sub aspectabili corporeaque apparuisse figura docebat. Quare ad evertenda duo haec Christianae religionis capita, Christi, Spiritus sancti angelorumque figuras dejiciebant, et undequaque delere conabantur. Haec quidem Manichaicae philosophiae et theologiae fuisse principia, nec acatholicus vir Beausobre potuit inficiari. Qui quamvis in Manichaeorum describenda historia, nimium suis partibus indulgens, totum studium adhibeat ut catholicis negotium facessat, sanctorum vetustissimorum Ecclesiae Patrum et scriptorum sententias contemnat, jocum risumque faciat, 193 catholicos jurgiis et maledictis lacessat; et denique, ut principaliora fidei nostrae dogmata refellat, aut perniciosius pravis Lutheranorum, Calvinistarum Socinianorumque commentis pervertere nitatur; octavo tamen libro quae nos de Severo, Zoara aliisque descripsimus, ille Maneti suisque asseclis adjudicavit. De Severo tamen, Zoara aliisque, qui sexto Ecclesiae saeculo Manichaicam impietatem sub Acephalorum larva delitescere nitebantur, Beausobre nec unum verbum fecit, cum ejus scribendi ratio et scopus ad solum Manetem primosque ejus socios, horumque profana aeque et nefaria instituta, se extendant, posthabitis deinde ab eo iis locis iisque auctoribus quibus haeresis illa grassabatur, et quorum subsidio et industria, temporis decursu, longe lateque propagata fuit. Quare si quis attentius ad illius auctoris scopum animadvertere secum recogitabit, haudquaquam sincerum de Manichaeis historicum criticumque opus conscribere sibi proposuisse, sed catholicos dumtaxat insectari, eosque sanctissimos vetustissimosque Patres qui nefandae huic sectae sese strenue opposuerunt carpere, de inscitiae et errorum nota postulare statuisse, dubio procul intelliget, ut jam in praecedentibus indicavimus. 8. Ne vero in recensendis Beausobre malis artibus nostrae historiae filum ordinemque pervertamus, Orientalium orthodoxorum episcoporum novas contra Severum, Anthimum aliosque Acephalos postulationes subjiciamus. Ex quibus apprime omnibus innotescet nihil nos in causa de qua modo agimus nostro studio confinxisse, aut solis conjecturis adhaesisse; sed rerum veritatem ex certissimis monumentis et percunctari et haurire voluisse. Orthodoxi itaque quadraginta septem Orientis episcopi, vel per se, vel per suos legatos, Agapeto Romano pontifici Constantinopolim accito, libellum obtulerunt, quo non tantum facinorosa Severi gesta hactenus descripta contestati sunt, sed hunc tamquam Manichaici dogmatis assertorem nefariumque propugnatorem damnandum postularunt. Supplicamus (aiunt), sanctissime . . . , clamamus: Adjuva nos et sanctas animas (a Severo) occisas, quas astare cogitate prudenter, et ostendere vobis quod propter Christum traditae sunt morti a bestia multi capitis, ne rursus ex suo omnibus manifesto mangonio et Manichaeo errore, quo confidens iste iniquus ausus est intrare mundas regias aulas. In quam quidem opinionem, sive judicium, laudati episcopi, non alia ducti ratione descenderunt, nisi quia, spectatis Severi moribus istiusque doctrina, sedulo percunctati sunt cujus sectae assertorem propugnatoremque eum oporteret nuncupare. Etenim quandoquidem illum eadem cum gentibus sentire, ejusdem cum Eutyche simulate opinionis esse, Nestoriique quandoque mores sectari, cum iisdem innotuisset, merito et cum veritate, et diaboli organum, et Manichaeum vocitarunt. Praepostere ergo laudatos Orientis episcopos de Severi dogmatibus seu erroribus judicasse nemo confingat. Potissimum, cum non ex incerto vulgi rumore, sed ex factis rebusque apprime perspectis et cognitis ejusmodi judicium ediderunt. 9. Praeterea autem, ex Manichaicae philosophiae et theologiae principiis, veram Christi Domini ex Virgine nativitatem, veram ipsius carnem mortemque inficiabantur, magicis studiis et exercitationibus Severus ipse, Petrus Apameae, Zoaras et Isaacius Persa sedulo vacabant. In quibus superstitiose Manichaeos versari consuevisse, etiam Beausobre variis in locis explicavit. De Zoara enim in laudato legimus libello, hunc divinam Scripturam omnesque sacros ordines et missam ignorasse. Quinimmo summa animi audacia omnes veros sacrosque ecclesiasticos ritus pessumdedisse per conventicula et parabaptismata, quae quotidie ab eo agebantur. Cujus synagogam (aiunt laudati Orientis episcopi ad Agapetum) mulierculae comessationibus et ebrietatibus, luxibusque et adulterationibus 194 deditae implent. Quae quidem mala ut procul ab Ecclesiae sinu caeteri sanctissimi Orientis episcopi repellerent, omnes nisus adhibuerunt, intrepide etiam coram imperatore se sistentes, huncque enixe rogantes ne permitteret aggregari bestias sanguinis edaces cum agnis; alias paulatim, tota in Oriente polluta et labefactata Christi religione, jam pudor, justitia, sanctitas verusque Dei cultus ad exitium perducerentur. 10. Isaacium autem Persam, qui in Orientem venerat, caeterisque nefariis illis viris comitem se adjunxerat, adhuc graviora perpetrasse facinora exploratum est. Nam orthodoxi illi episcopi de hoc homine verba ad Agapetum facturi, nec lacrymas vel ejulatum cohibere poterant, nec sermone explicare valuerunt quae suis iniquis manibus facere non exhorruit. Unum dumtaxat de eo facinus narrant, quod maxime exsecrari testantur. Illud videlicet, quod in quoddam se recipiens diversorium, in quo piissimi Justiniani orthodoxi imperatoris imagine reposita, praedictus scelestus et arrogans vir, tamquam certans ut secundum noviorem modum dicendi blasphemaverit Deum. Peculiare igitur aliquod blasphemiae genus hunc Persam in Deum excogitasse et dixisse praecedentia verba jam perspicue indicant. Quale autem ejusmodi fuerit, neque ex hoc, neque ex quocumque alio monumento nobis innotescere potuit; potissimum cum Patres illi incoeptam narrationem prosecuti, statim subdant: Extendens baculum, in quo inhonoratam senectutem suam firmare fingit, implensque simulatum stellionatum in conspectum eorum qui ab ipso seducti sunt, percutiebat sine venia similitudinem Christo amantissimi imperatoris, haereticum denominando sic Deo unitum, et ab ipso custoditum, et veritatem praedicationis custodientem. In quo furore Isaacium perstitisse asseverant, donec divisit tunicam habentem nobilem effigiem, et partem pro se tenuit, quam et igni tradidit; sed totum exterminare non potuit. Simul autem cum imperatoris imagine figuram Christum Dominum repraesentantem expressam fuisse arbitramur. Etenim in subsequenti sermonis parte subjiciunt: Nam conservatum fuit a Numinis meliori providentia, in redargationem manifestam et notam homicidialis temeritatis. 11. Haec autem quae nos de Isaacio Persa et caeteris hactenus vel exscripsimus, vel explicavimus, manichaicos prodere mores, instituta et nefariam religionem, extra omnem dubitationis aleam positum esse arbitramur. Atque potissimum in eam rapimur persuasionem, quod Manichaeorum secta, templum, altaria, sacrificium, imagines, aliaque mysteria ad Christi veram humanam naturam pertinentia, illamque repraesentantia, dejiciebant, evertebant et ab iis abhorrebant; ut in quibusdam deinde synagogis, seu diversoriis, cum pravis eorum mulieribus dumtaxat nocturnis horis congregarentur, ad profanas quasdam oblationes Deo offerendas. Luculentius tamen de horum institutis Beausobre disseruit; sed eo animo ut contendere auderet quaedam ex iis institutis primigeniae Christianorum religioni, ritibus, disciplinae et dogmatibus consentanea omnino fuisse, quasi vero Manichaei in omnibus apostolicis viris se conformari studuerint. Quid? Trium priorum saeculorum Patres eadem cum Manichaeis sensisse contendit. Videlicet dumtaxat puram precum oblationem a Christianis Deo fieri oportere docuisse, et ad Tertullianum nimirum, Clementem Alexandrinum provocare non veretur, subjiciens non templa, non altaria, non imagines primos Christi cultores admisisse a quibus abhorrebant, ne gentilium religionem sectari viderentur. At nugari, planeque in his Beausobre comminisci, jam ex iisdem Patribus ad quos provocare intendit, exploratum est. Nam Tertullianus 195 imprimis, quamvis libro ad Scapulam, quem Beausobre laudat, de oblationibus Deo factis disserens, puras cordis preces in lata significatione sacrificia appellet, plerisque tamen in locis missae sacrificium, Ecclesiae sacerdotium, altaria templaque Christianorum recensuit, ut in libro potissimum de Castitatis Exhortatione, vel in libris de Monogamia, Carnis Resurrectione, et alibi passim; quibus in locis, non tantum sacerdotum dignitatem, sed ritus quibus altaris ministri consecrantur, laudat atque describit. Parem quoque Beausobre fingit fallaciam, callidumque gerit ingenium ad Clementem Alexandrinum, libro I Strom. cap. 7, provocando. Is enim etsi purarum precum oblationem laudet, nusquam tamen, aut incruentum corporis et sanguinis Christi sacrificium, aut Christianorum templa, vel altaria negavit; ut pluribus momentis ex hujus operibus excerptis explicare possemus, si noster scribendi scopus id non praepediret. His igitur aliisque similibus Beausobre fallaciis annotatis, quae demum de Anthimo speciatim dicenda occurrunt paucis enarrabimus. 12. Is ergo primum una cum reliquis sociis in Constantinopolitanam irruens urbem, altaria profana, baptisteria aliena in oppositum veri altaris et sancti fontis, in multis claris locis ipsius civitatis, et in suburbiis, et in propria domo, fixit, iniqua in ipsis facere non cessans. Communi itaque Severi, Petri Iberi, Zoarae, Isaaci Persae studio isthaec Anthimum Constantinopolim fecisse, Marianus monachus, cum archimandritis monasterii Sancti Dalmatii et caeteris monachis et archimandritis monasteriorum regiae urbis Constantinopolim, Hierosolymorum, montis Sinai ac secundae Syriae, in suo libello supplici ad Justinianum Augustum dato, contestatus est, istud speciatim de Anthimo subjiciens, eum videlicet propriam Trapezuntinam Ecclesiam in qua episcopus fuerat ordinatus, contra divinas ecclesiasticasque leges ex multo tempore deseruisse, et sub ficta continentiae larva cum haereticis conventicula fecisse, ut nimirum horum praesidio sedem Constantinopolitanam contra omnes ecclesiasticos canones et leges subriperet. Hanc violentam et iniquam Anthimi ad Constantinopolitanum thronum promotionem cuncti orthodoxi viri exhorruerunt, cum quia legitima catholicae Ecclesiae sacramenta pessumdabantur, tum quia summas pati molestias cogebantur. Quid vero imperator in tanto ecclesiasticarum rerum discrimine decreverit attendamus. Non enim, auditis omnibus Anthimi criminibus, in hunc animadvertere voluit. Sed princeps sapientissimus, ecclesiasticis juribus et sacerdotum immunitati optime consulens, canonicum judicium a Romano pontifice cum in Anthimum tum in socios fieri exoravit; iis ductus persuasionibus, quod ecclesiasticis rebus se immisceri non oporteret. Ab universali igitur Ecclesiae pastore sententiam fore exspectandam utriusque Testamenti praeceptis persuasus et edoctus, eo videlicet, Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; seniores tuos, et dicent tibi; vel alio, Obedite ducibus vestris, et subditi estote; ipsi enim vigilant pro animabus vestris tamquam rationem reddituris. Perpetrata ab Anthimo et sociis facinora (sicut jam pridem laudati libelli auctores cum Palaestinis episcopis et aliorum Orientalium praesulum oratoribus postulaverant) ut ab Agapeto papa recognoscerentur judicarenturque, sacra etiam imperiali lege sancitum voluit. 13. Nec ab alio quidem quam ab ipso Romano pontifice Agapeto Anthimus condemnatus et omni sacerdotali honore fuit privatus. Cum videlicet sanctus pontifex, Constantinopolim profectus, facinorum impietate perspecta et omni ex parte probata, Anthimum ex ea sede dejecit, et tamquam haereticum habendum esse declaravit, omni dignitate 196, sacro officio nudavit, orthodoxi et episcopi nomine, quo Anthimus maxime gloriabatur, e sacrorum ministrorum Albo prorsus deleto. Quam quidem apostolicae sedis sententiam, ut, omni contradictore et offendiculo sublato, ad felicem exitum perduceretur, Agapetus ipse ad Justinianum Augustum, tamquam sacrorum canonum vindicem, exsequendam commisit, ut laudati hujus libelli auctores enixius deprecati sunt, dicentes: Obtestamur itaque vestrum imperium, non contemnere justum judicium praedicti sancti viri, sed ipsum exsequi, et Ecclesiam Dei, et totum mundum liberare a peste Anthimi et praedictorum haereticorum. Nam sancto viro Agapeto ex praesenti vita evocato, post Deum ad vestram pietatem respicientes, haec finem a vobis accipere exspectavimus. Quas vero partes in haereti corum perniciem laudatus et piissimus saeculi princeps assumere debuisset, statim explicant iis verbis: Implentes itaque quae ab illo juste et canonice judicata fuere, et per vestram generalem sanctionem ipsa confirmando, taliaque de caetero praesumi interdicendo, illius beatam animam coletis. 14. Hoc in genere Manichaicorum morum et rituum versatos fuisse Acephalorum principes, jam laudata ex sinceris fontibus monumenta dilucide patefaciunt. Verum cum in pervolvendis Constantinopolitani Mennae concilii Actis alia occurrant nobis, quae non tantum praesentem dirimunt quaestionem, sed etiam Beausobre nugas in praecedentibus annotatas plenius rejiciunt; idcirco ea subjicere noster scribendi scopus suadet, ne nobis defuisse videremur. Haec autem ad Petrum Iberum Apameae episcopum potissimum pertinent, de quo in superioribus varia annotavimus, quemque omnium Manichaicorum dogmatum, rituum, cultorem assertoremque fuisse, totamque Ecclesiarum Syriae sacram divinamque disciplinam et oeconomiam susquedeque vertisse, ex communi testimonio cleri sanctae Ecclesiae Apamiarum metropoli innotescit. Neque vero nostra agendi ratio sinit ut singula recenseamus quae laudasis Apameae clerus in epistola ad sanctissimos Patres et episcopos secundae Syriae de tam nefario homine descripsit; vel modo indicare quemadmodum, qua arte, studio, quibusve praesidiis Apameae thronum Petrus obtinuerit; non verba facere de callidis machinationibus quas adhibuit ad orthodoxorum Orientis episcoporum memorias e sacris diptychis penitus auferendas, vel de direptionibus quibus sacra vasa, Ecclesiarum pecunias, et supellectiles in profanum transtulit usum; vel de violentis ordinationibus quas frequentius adhibebat ut humiles et sibi infensos clericos, praedictarum rerum custodes, licet omnino repugnantes, a suis legitimis gradibus amoveret, eos ad altiora ministeria promovendo, sacrilego ore audacius contendens nec Jesum Christum crucifixum descendere posse ad eos e suis manibus eripiendos. Haec, inquam, et id genus alia, silentio premere duximus, cum facile a quopiam in conciliorum Actis lustrari possint. Sed ea dumtaxat subjiciemus quae apertos Manichaicos indicant mores. Cujusmodi profecto illa videntur quibus sacrum baptisma labefactabat, cum videlicet impudicitiam muliebrem non dignam sancti fontis introduxit, et stare fecit juxta sacrum fontem. Et cum divina mysteria (ait laudatus clerus) in oratorio domus Dei Genitricis finiuntur, qualem sermonem indigne faciat quae auris Christianorum tantam impietatem dictam et factam sustinuerit. Haec omnia autem ex Manichaeorum schola prodiisse, auctor est Photius. Qui de horum coetibus et conventibus verba faciens, ait eos appellare consuevisse loca in quibus conveniebant proseuchas, seu oratoria; addens: Immo etiam si salutare baptismum respuunt, se tamen ipsum admittere simulant, Evangelii verba baptismatis voce subindicantes. Etenim, inquiunt, 197 Dominus dixit: Ego sum aqua vivens. Et paulo infra explicare volens quemadmodum quandoque nonnulli eorum infirmitatibus corporalibus laborantes baptismate lavari peterent atque rogarent, futiliter (ait) putantes crucem et baptisma corpori prodesse, homines sane omni commodo et opitulatione indigni; sed eorum vim et operationem, nec ad animae mundationem, nec ad aliam quamque utilitatem pertinere arbitrantur. Cum itaque ex illius synodi Actis certo habeamus, Severum, Anthimum, Zoaram, caeterosque sub Acephalorum nomine delitescentes, hujusmodi pravis moribus et institutis dedisse operam; eosque omnia sacra mysteria profanis ritibus et sacrilegiis labefactasse; sacris imaginibus crucisque signaculo bellum indixisse, confregisse pedibusque calcasse; quis negare poterit eos fuisse Manichaeos? Et quidem tamquam Manichaeos, tum ab Hormisda pontifice, tum ab alia Constantinopolitana synodo sub Menna fuisse damnatos, istius epistolis et Actis exploratum est, quae facile a studiosis viris poterunt lustrari. 15. Absoluta itaque priori hac nostrarum Exercitationum parte ad Manichaeorum historiam pertinente, aliqua referre nobis opus esset de Paulicianorum, Bogomilitarum, Waldensium et aliorum haereticorum sectis, quae Manetis doctrinam imbiberunt, istiusque instituta et mores prosecutae sunt. Verumtamen, cum de hisce sectis, quae ex tantae improbitatis schola prodierunt, et Petrus Siculus, et Photius, et Christophorus Wolfius, ordinata quadam methodo jam verba fecissent, potius Priscillianistarum, Pelagianorum, Eutychianorumque haereses a M. pontifice Leone oppugnatas atque rejectas describere deliberavimus, praesertim cum nos jam taedeat fusiori calamo duos praecedentes libros conscripsisse, perspicue intelligentes praecedenti nostra disserendi ratione in quasdam excurrisse et quasi vagatos esse quaestiones quae ad operis intentum atque titulum pertinere minime iis videbuntur qui de nobis minus clementer favorabiliterque judicare consueverunt. Sed quis ignorat summos in litteraria quandoque re exercitatos viros, vix calamum continere potuisse, cum illis negotium agendum inopinato contigit cum quibusdam hominibus nova semper systemata excogitantibus, qui vel religionem sacram, vel regiminis ecclesiastici formam apostolicamque disciplinam susquedeque vertere conati sunt, ut ista dejicerent vel abolerent? Paucis enim ab horum objectis, cavillis atque argumentorum fallaciis se expedire difficile fuit. Praesertim cum aliquando inciderunt in quasdam quaestiones ab acatholicis et schismaticis excitatas, ad quas dissolvendas sufficere non poterant unius vel alterius S. Patris testimonia. Non mirum ergo si quandoque, S. pontificis agendi rationem explicare volentes, necessarium duximus ad rerum originem et institutionem provocare, vel in medium proferre praecedentem Ecclesiae praxim et consuetudinem, ut perspicue ostenderemus S. Leonem Magnum, nec debitos a juribus constitutos terminos, in ecclesiasticis rebus administrandis, fuisse praetergressum; non laborasse studio dignitatis suae amplificandae, episcoporum aliarum Ecclesiarum praerogativas parvi pendendo aut abolendo; non denique, aut ambitu, aut nimia severitate adductum fuisse ad apostolicae sedis et Christianae religionis hostes coercendos. Ab hujusmodi autem notis eum purgare hactenus contra Beausobre, Quesnellum aliosque nisi sumus. Hoc ipsum praeterea praestare in sequentibus Exercitationibus in votis habemus. Quia tandem ad Manichaicam historiam judicantur tria illa pertinere theologica puncta quae, praeteritis annis, in publica conciliorum pontificia 198 Academia sanctissimi domini nostri Benedicti XIV discutienda data sunt, idcirco hujusmodi a nobis habitam Exercitationem, tamquam praecedentium appendicem, clarissimis consulentibus viris et praesertim illustrissimo ac reverendissimo domino Nicolao Antonelli, sacri Consistorii et praefatae Academiae a secretis, huic operi inserere deliberavimus. Inde sperantes hunc nostrum etiam qualemcumque laborem, lectoribus minime ingratum futurum, cum ecclesiasticas Gangrensis concilii regulas contra Manichaica dogmata editas exhibeat, quarum regularum seu canonum summam, scopum atque rationem, jam praestantissimi doctissimique viri anno Domini 1743 in pontificia aula explicarunt, eruditissimisque (ut diximus) observationibus adornarunt. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 4vx2y7i2v7w7px6dqrvv6uh5ux5kfow 0 50639 264846 227171 2026-05-06T20:04:20Z Demetrius Talpa 13304 264846 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Leo I Papa |OperaeTitulus= De haeresi et historia Priscillianistarum |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1846 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Leo_I_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/55|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 55]]''' ''LeoI.DeHaEtH2 55 Leo I440-461 Parisiis J. P. Migne 1846 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' De haeresi et historia Priscillianistarum ==210 CAPUT PRIMUM.== Quisnam fuerit Priscillianus. 1. Cum mecum ipse deliberaverim omnes haereses Leonis aevo vigentes, sive exortas, scripto referre, jam ipsius consilii et temporis ratio postulat ut ad exitum perductis quae de Manichaeorum haeresi fuerant dicenda, nunc ad Priscilliani recensendos errores, quos idem S. pontifex rejecit, exagitavit atque proscripsit, animum stylumque ipsum convertam. Quae autem de hujus novae haereseos auctore, quae de hujus patria et moribus, quae de synodis in eum ejusque sobolem coactis, quae denique de variis multiplicibusque nefariae hujus sectae dogmatibus dicenda occurrunt, nemo hactenus aut accurate descripsit, aut saltem in lucem edidit. Propterea ego cum hisce conscribendis dissertationibus manum admovissem, et multis periculis rem plenam esse intellexissem, necessarium fore mecum reputavi veteres recentioresque in hac causa scriptores percurrere; ita tamen, ut, omnibus sepositis praejudiciis, nullo partium studio adductus, ea dumtaxat quae aut veritatem patefaciunt, aut saltem veritati propius accedere videntur, ipsis lectoribus exhiberem. Igitur cum mihi primo de Priscilliani vita corruptisque moribus agere praescripsissem, neminem eruditorum hoc meum consilium improbaturum existimavi, quamvis revera a Leonis gestis, quae referre et vindicare animus fuit, in ipso dissertationis vestibulo atque decursu paululum digredi videri possem. Siquidem, cum in hanc ecclesiasticae historiae partem nonnulla dubia et obscura, alia vero supposititia et falsa, quamplurima denique prorsus ignota offenderimus, ideo illud ipsum veritatis studium quod unice nostro insidet animo rem totam a suis exordiis repetere atque praescribere coegit. 2. Priscillianus itaque, nobili genere natus, et maximis abundans divitiis, vir fuit acer ingenio, inquies, facundus, multa lectione eruditus, in disserendo et disputando promptissimus. Felix profecto (ait Severus Sulpicius) si non pravo studio corrupisset optimum ingenium; prorsus in eo multa animi et corporis bona cerneres, sed idem vanissimus, et plus justo inflatior rerum profanarum scientia. Cum 211 ergo is in societatem sibi quemdam Marcum Aegyptium ascivisset, ab eo omnia facinora atque portenta ex Gnosticorum Manichaeorumque sectis prodeuntia hausit atque animo imbibit. Tum, utrorumque dogmatibus propriis additis flagitiis, novam in orbem sectam invexit, in qua promiscuae libidines, stupra, adulteria, connubiorum solutiones, mendacia, perjuria, et alia hujuscemodi, tamquam religiosa et licita, exercebantur. Quae omnia cum ipse mecum reputassem, facile in eam adducebar persuasionem, nihil umquam in naturae honestatem nocentius ac turpius, nihil humanae societati perniciosius, nihil denique in religionis exitium superstitiosius aut magis sacrilegum a quopiam haereticorum fuisse excogitatum. Nam praeter turpitudines in se ipsos et in proximos admissas, praeter etiam injurias Deo irrogatas, ita apud Priscillianum astrologiae studium fatalisque necessitatis opinio valebat, ut perpetuo magicis artibus vacaret. Immo quamvis sacro baptismo initiatus et Christianae fidei nomen dedisset, tantopere tamen ethnicorum implicatus vivebat erroribus, ut faventia sibi sidera, quemadmodum putabat, colere et adversantia mitigare studeret, adhibitis ea de causa profanis sacrilegisque ritibus, quos a Moyse usque ad nostra tempora semper Ecclesia caverat et exhorruerat. Interim vero, ne omnem prorsus pietatis et religionis rationem contemnere videretur, nimia fallendi arte, quam optime callebat, humilitatis speciem habitu praetendebat, nudipedalem incessum ducebat, jejunia etiam Dominicis diebus et Natali Domini servanda praedicabat; et dum fictam morum gravitatem affectaret, mulierum maxime animos demulcebat, quarum societatem semper appetebat. Hae namque nimia blandiendi arte facile alliciebantur, et catervatim ad eum confluentes, rerum novarum cupiditate ac libidinum licentia haud difficulter capiebantur. Haec quae de Priscilliani moribus, institutis, agendi ratione hactenus exposuimus, a nemine in dubium revocata sunt; idcirco nobis opus non fuit, aut aliquam instituere concertationem, aut in iis expediendis diutius immorari. ==CAPUT II.== Quo tempore et unde potissimum Priscilliana haeresis coeperit grassari, variae scriptorum opiniones annotantur. 1. Priscillianam gravissimam pestem anno Christi 379, in Hispania potissimum, grassari coepisse auctor est Prosper in Chronico, Ausonio et Olybrio consulibus, ita scribens: Gratianus, post mortem Patrui, Theodosium Theodosii filium in consortium assumpsit, imperiumque ei tradidit Orientis. Ea tempestate Priscillianus episcopus de Gallis ex Manichaeorum et Gnosticorum dogmate haeresim nominis sui condidit. Ausonii porro, Hermogenis et Olybrii consulatum in laudatum 379 annum esse rejiciendum, jam Romanorum consulum tabulae palam ostendunt. Scio tamen criticae artis peritissimos viros potius existimasse eam haeresim serius per Hispaniam propagatam fuisse. Quam persuasionem Guillelmus Cave, Severinus Binius, aliique secuti sunt, contendentes biennio post eam haeresim ortam, et Priscillianum ex Hispania duxisse originem. Utrumque autem a Severo Sulpicio affirmatum asseverant. Sed ex hujus scriptis neutrum quidem compertum fiet. Nam laudatus Severus, suae aetatis mala, quibus non usitato modo pollutae Ecclesiae et omnia perturbata fuerant, describere aggressus, eorum principes auctores denuntiat, 212 sed nec tempus presse definit, nec Priscillianum in Hispaniis ortum asseruit. Immo si Sulpicii verborum vim sedulo attendamus, diu eam sectam, antequam Priscillianus accederet, latuisse credendum est, cum videlicet Marcus Aegyptius, Memphis ortus, subsidio cujusdam nobilis ac praedivitis feminae Agapes appellatae, et Elpidii rhetoris, Gnosticorum sectam primum in Hispanias induxit, quibus deinde post et Priscillianus ipse accessit, ex quo haeresis illa nomen sortita est. Tum primum (ait) infamis illa Gnosticorum haeresis intra Hispanias deprehensa superstitio exitiabilis, arcanis occultata secretis. Origo hujus mali oriens ab Aegyptiis, sed quibus ibi initiis coaluerit, haud facile est disserere. Primus eam intra Hispanias Marcus intulit Aegypto profectus, Memphis ortus. Hujus auditores fuere Agape quaedam non ignobilis mulier, et rhetor Elpidius. Ab his Priscillianus est institutus, familia nobilis, praedives opibus, etc.. Duo ergo tempora ibidem distinguit Severus Sulpicius: unum videlicet quo Gnosticorum secta grassabatur; alterum, quo Priscillianus, Gnosticis accedens, et horum impietate superata et aucta, Marci, Agapes et Elpidii errores in novae nefandissimaeque sectae portentum improbitate, audacia et furenti libidine vertit. Hoc Ausonii et Olybrii consulatu, nec serius evenire potuisse, ex aliis rebus etiam et ex ipsa Caesaraugustana synodo definiri potest. 2. Nam cum, auctore Sulpicio, idem Priscillianus suorum sectariorum numerum in dies augeri cognosceret, in unum omnes convocare coepit, quos in montium latebras et deverticula abducere solitus, nefarias ibi agebat collectas, quas, ut aliorum oculis et notitiae subtraheret, sectariis suis communionem cum Ecclesia catholica, sacris elementis in manu acceptis et secum asportatis, simulandam indulsit. Ubi itaque Hispaniarum episcopi religionem, justitiam, honestatem pessum ire, nec luxuriae, sacrilegiis, nec magicis incantationibus modum fieri noverunt, eas leges et canones quos gravissimis hisce malis cohibendis maxime necessarios putarunt, sollicite condidere. Non igitur verisimile est quod Caveus et caeteri asseruerunt, anno Domini videlicet 381 eam haeresim in lucem ortam. Qui vero id fieri potuit, cum eo anno, jam longe lateque per eas provincias propagata, altas radices in improborum animis defixerat; quando maxima virorum atque mulierum frequentia, quibusdam anni diebus, cum in montibus, tum in villis Priscillianistae, suas collectas agebant; quando denique omnia obscena et profana quae in latibulis exercebantur sacris catholicae Ecclesiae pastoribus innotuerant? Innotuisse autem haec omnia, octo illi Caesaraugustani concilii canones produnt, de quibus paulo post dicemus. 3. Neque vero arbitremur ea haeresi statim innotescente sacros Ecclesiae praesules in concilium coivisse. Nam comperta primum ab Hyginio, Cordubensi episcopo, magni Osii successore, virulenta Priscilliani tabe, quae nonnullos etiam episcopos, quos inter Instantium et Salvianum, depravaverat atque corruperat, negotium ad Idatium, Emeritae civitatis sacerdotem, relatum voluit. Is vero, Hyginius videlicet, in sectarios excandens, sine modo (ait Severus Sulpicius) et ultra quam oportuit, Instantium sociosque ejus lacessens, facem quamdam nascenti incendio subdidit, ut exasperaverit malos potius quam compresserit. Re igitur ad Idatium delata, atque gravius exagitatis Instantio et sociis, necdum statim ad concilium deventum est. Sed post multa inter utramque partem inita certamina, cum catholicorum spes, qua sibi persuadebant posse haereticos ad poenitentiam adducere, penitus frustraretur, tandem catholici episcopi duodecim apud Caesaraugustam convenerunt. 4. Priori itaque hoc Cavei, Severini Binii atque aliorum lapsu 213 notato, postremum praecavere et eripere oporteret, illum videlicet de Priscilliani patria et origine. Ne vero hujus vel illius gentis nationem modo in invidiam adducere velle videar, eam quaestionem Vix delibabo. Subjiciam, dumtaxat, perperam omnino Severo Sulpicio istud assertum ascribi: nimirum Priscillianum in Hispania ortum, nec enim quidquam tale offendet, qui ejusdem Severi secundum Historiae librum totum integrumque percurrerit. Immo si aliorum veterum testimonia lustrare voluerimus, adhuc difficile rem hanc definire poterimus. Nam et ipse Hieronymus, qui aliorum consuevit origines referre, non semel et iterum, sed pluries Priscilliani mores, gesta et exitium recensens, altum ubique tamen de ejus patria et origine servavit silentium. Priscillianum autem per omnes virorum et mulierum coetus in Hispania errores sparsisse fatetur, Gallam mulierem, non natione, sed nomine, sibi pravorum criminum sociam ascivisse docet; ex qua autem gente aut loco ipse suam duxerit originem, prorsus reticuit aut dissimulavit. Sed nec Cavei aliorumque recentiorum opinioni unum ex tot veteribus Patribus qui de ea haeresi scripserunt suffragari exploratissimum est. Augustinus quidem variis pluribusque in locis Priscillianistarum describit errores, quos, ait. Priscillianus in Hispania instituit. Orosius, fere Priscilliano coaevus, in commonitorio, seu consultatione, ad Augustinum eam haeresim dumtaxat per Hispaniam diffusam conquestus est. Idatius in Chronico, cum Priscilliani, tum Priscillianistarum habet mentionem; nullibi vero hunc Hispania ortum indicavit. Epiphanius similiter, haeresi 49, de Priscillano agens, paucis flagitia atque facinora ejus definit, sed de ortu atque patria nihil asseruit. Auctor tandem libri de Haeresibus, qui Rufino Palaestino tom. XXVII Bibliothecae Patrum inscribitur, haec tantummodo habet: Septuagesimam haeresim Priscillianorum apud Hispanos Priscillianus legitur inchoasse. 5. Quae quidem omnia cum ipse mecum reputarem, non ut Hispanorum gentis jura defenderem, vel ut eos ab hac nota purgarem, sed magis ut veritati insisterem, et eam suspicionem praecavere curassem, qua nonnulli Priscillianum in Galliis ortum possent arbitrari. Hujusmodi autem suspicionis gravissima solidissimaque fundamenta, non tantum ex laudato Prosperi Aquitani Chronico, sed ex multis aliis conjecturis augebantur. Nam et Chronicum illud quod dumtaxat Prosperi Aquitanici nomen praefert, vel illud quod Tironis nomine auctum, et a Canisio in lucem editum, expresse habent: Priscillianus episcopus de Galatia; Priscillianus episcopus de Galliis. Sed praeterea expresse indicant Aquitaniae provinciam ea haeresi fuisse labefactatam; inter caeteras mulieres, etiam Euchrotiam Delphidii, seu Helpidii rhetoris uxorem, criminum et mortis sociam Priscillianum habuisse. Sed is Delphidius, seu Helpidius vir erat Gallus, et in eadem Aquitaniae provincia rhetoricam docens, ut ex Galliae Christianae vetustissimis monumentis patefactum est, quorum profecto collectores, cum de Burdigalensi agerent archiepiscopatu, ita de S. Delphino, ad Christi annum 380, scripsere: S. Delphinus Ecclesiae Gallicanae singulare ornamentum . . . . , concilio Caesaraugustae in Hispania Tarraconensi celebrato, anno 380 aut anno sequenti, cum aliis Aquitaniae praesulibus interfuit, ubi damnati sunt Priscillianus et Delphidius, rhetor Aquitanus, aliive nefariorum dogmatum sectatores. Praeterea tandem, qui fieri potest ut Prosperi tam apertum tamque perspicuum testimonium rejiciamus? Illud profecto nec rejecerunt, nec de errore notarunt Tillemontius atque Dionysius Petavius; qui quamvis de Priscilliani patria et origine disserere dissimulent, tamen nobiscum illius haereseos 214 exordium ad 379 Christi annum revocarunt, solo Prosperi testimonio adducti. Non igitur Prosper ipse, ne in suum et totius Aquitaniae gentis dedecus et probrum verteretur, Priscillianum Gallum appellasset, si id certo cum sibi tum caeteris satis superque non fuisset perspectum. Si ita profecto, contra vulgatissimam traditionem omniumque persuasionem ratiocinaremur, nodum in scirpo quaerere videremur. Etenim ibi Priscillianum duxisse originem, ubi primum ejus errores propagati sunt, sine ulla prorsus animi haesitatione est affirmandum. Quod si deinde laudati Chronici verba repugnare videantur, quae Galatiae vocem exhibent, non inde tamen Priscillianum Gallum fuisse arbitrari oportet, cum potissimum Chronicon illud, multis erroribus scatere eruditi quam saepissime judicaverint, et aliunde quandoque illud vocabulum a veteribus fuerit usurpatum ad designandum Galatiae populos intra Hispaniarum confinia positos, ut sexcentis exemplis demonstrare possemus. Id potissimum ipsi praestabimus in adornanda sancti Leonis Magni epistola ad Turribium Asturicensem, de qua lucelentius in hujus historiae narratione suo loco agere reservamus. ==CAPUT III.== Instantius atque Salvianus Hispaniarum episcopi Priscilliano morem gerentes, eum Abulae episcopum consecrarunt. Eodem fere tempore in Caesaraugustana synodo primum damnatus, tum Gratiani edicto ab Hispania expulsus, Romam ad Damasum proficiscitur. 1. Sed jam rejectis quae a criticis viris parum accurate dicta fuere, quaeque lectoris animum in pravam suspicionem possent adducere, ad Idatium caeterosque undecim Galliarum et Hispaniarum episcopos revertendum est, qui, ut vidimus, cum per multa certamina, nec audaciam, nec effrenatos mores, nec sacrilegam Priscilliani superstitionem umquam cohibere et corripere potuissent, sacra Ecclesiae auctoritate et unanimi consensu Patres eas sententias tulerunt, quae religioni, divino cultui, fidei mysteriis, pietati, morum integritati atque humanae societati magis prospicerent, ac nefariam illam pestem destruerent atque delerent. Qui vero apud Caesaraugustam in unum convenere sacri ordinis episcopi, fuerunt: Fitadius, Delphinus, Eutychianus, seu Bastitanus, Ampelius, Augentius, Lucius, Ithacius, Splendonius, Valerius, Caesaraugustanus, Symposius, Catherius, Idatius; qui omnes veluti ex sacro senatusconsulto octo canones, seu leges, condiderunt, easque Lucius episcopus in conventu recitavit, ut ab universis episcopis contra transgressores anathema conclamaretur. Harum autem sententiarum seu legum exempla tomo secundo Conciliorum scripta sunt, easdemque Severinus Binius variis notis adornavit. 2. Interim vero dum haec in Caesaraugustana synodo agebantur, nec Instantius et Salvianus, nec Priscillianus, aut quispiam ex ejus sectariis coetui interfuit; sed omnes coram illis Patribus se sistere detrectarunt, ne se judicio committerent. Rem narrat Severus Sulpicius, addens in absentes sententiam latam fuisse, et in eos qui damnatos in communionem ausi essent recipere. Igitur post multa, ait, inter eos et digna memoratu certamina, apud Caesaraugustam synodus congregatur, cui etiam Aquitani episcopi interfuere. Verum haeretici committere se judicio 215 non ausi, in absentes tum lata sententia, damnatique Instantius et Salvianus episcopi, Helpidius et Priscillianus laici. Additum etiam, ut si quis damnatos in communionem recepisset, sciret in se eamdem sententiam promendam. Haec autem, ubi a sectariis comperta sunt, majoris odii in Ecclesiam et in omnes catholicos causa fuere. Nam ad augendas magis seditiones, magisque nefarios errores propagandos, duo illi episcopi, Caesaraugustani concilii judicio condemnati, Instantius, videlicet, et Salvianus, Priscillianum laicum, sed principem malorum omnium ab eadem synodo notatum, ad confirmandas vires suas (ait idem Severus) episcopum in Labiensi oppido constituunt, rati nimirum, si hominem acrem et callidum sacerdotali auctoritate armassent, tutiores fore sese. Tanti porro facinoris impietatem, qua sacerdotii honos et auctoritas summo dedecore polluebatur, notavit immo et exhorruit, inter caeteros unus Hieronymus ad Ctesiphontem, illius haereseos originem magnaque incrementa describens: In Hispania Agape Elpidium, mulier virum, caecum caeca duxit in foveam, successoremque sui habuit Priscillianum Zoroastris magi studiosissimum, et ex mago episcopum, cui juncta Galla non gente, sed nomine, germanam huc illucque currentem alterius et vicinae haereseos fecit haeredem. 3. Illud autem Caesaraugustanum concilium anno Domini 381 sub Damasi papae pontificatu coactum fuisse, illius canones a Garsia Loaysa editi quam perspicue produnt. Sed integra ejusdem concilii Acta aut intercidisse, aut nondum lucem aspexisse, ex iis quae habet Severus Sulpicius nobis compertum est. Narrat siquidem, ut vidimus, in eodem sacro coetu anathema iis dictum fuisse qui jam damnatos temere in communionem suscipere ausi essent. Qua sententia potissimum in Idiginum episcopum Cordubensem animadvertere voluerunt. Nam quamvis is, primo cupidus illius sectae abolendae, Priscilliano et asseclis bellum indixisset atque ad id Idatium ipsum per epistolas sollicitasset, tamen, mutata dein mente, catholicorum consilia non probavit, sed, turpiter depravatus, a concilio se abstinuit, haereticosque nefarios in communionem recepit. Atque id Ithacio Sossubiensi episcopo negotium datum, ut decretum episcoporum in omnium notitiam deferret, maximeque Iginum extra communionem faceret, qui cum primus omnium insectari palam haereticos coepisset, postea turpiter depravatus in communionem eos recepisset. Ex cujus facti serie et narratione probe intelligimus laudatos octo canones qui supersunt utique sinceros et genuinos esse, cum eos inter episcopos, qui iisdem subscripsere, Igini, seu Idigini Cordubensis nomen nequaquam offendamus. Impetunt illi praeterea atque taxant palmares quosdam illius sectae errores, horum ritus, magisterium, conventus, jejunia palam prohibent et insectantur, quamvis multa alia facinora et turpitudines nedum forte tum satis explorata silentio praetermittant . 4. Verum enim vero illarum Ecclesiarum status in dies miserabilior efficiebatur. Nam duo illi catholici episcopi, praesertim Idatius et Ithacius, post synodalia decreta, atque post turpem illam Priscilliani ordinationem, acrius instantes, saeculi judices adeunt, ut horum decretis atque exsecutionibus haeretici urbibus pellerentur. Igitur, auctore eodem Sulpicio, post multa et foeda, Idatio supplicante, elicitur a Gratiano tum imperatore 216 rescriptum, quo universi haeretici excedere non ecclesiis tantum, aut urbibus, sed extra omnes terras propelli jubebantur. Asperam nimis foedamque eam fuisse Idatii et Ithacii agendi rationem, cum Severus Sulpicius, tum caeteri animo mitiores catholici episcopi judicarunt. Nam, nullo alio Hispaniarum et Galliarum episcopo consulto, neque Damaso ipso Romano pontifice certiore facto, sectariorum causa ad saeculi tribunal delata est. Nec enim de laicis personis, sed de episcopis Instantio, Salviano, Priscillianoque agebatur, haeretica quidem labe inquinatis. Nec quaestio habebatur de iis criminibus quorum cognitio ad imperatorem spectaret, sed de iis dumtaxat quae ecclesiasticum debebant subire judicium. Accedit denique Idatium Ithaciumque privata solum auctoritate, non concilii sanctione, Gratianum interpellasse, ejusque judicium expetivisse, et idcirco in Ecclesiae dedecus et in sacri ordinis maximam ignominiam verti merito existimatum est. 5. Interim autem Priscillianus et caeteri, qui episcopi videbantur, cum se exsilio affectos intelligunt, rebus suis diffisi, nec ausi judicio certare, sponte cessere; laicorum vero multitudinem metus dispersit. Sed dum afflictis hisce rebus premerentur, nequaquam opem et praesidia posse invenire desperarunt. Propterea tres illi episcopi, caeterorum sectariorum antesignani, Romam proficisci decreverunt, ut qui publicae auctoritatis decreto criminum poenas luebant, dolis deinde Damaso Romano pontifice circumvento, tamquam innocentes et innoxii, quadam ecclesiastica reconciliatione doloso obtenta, a catholicis haberentur. Dum itaque Romam proficiscuntur, ex Hispania per Aquitaniae provinciam iter suscipiunt, ubi ab imperitis magnifice suscepti, sparsere perfidiae semina, maximeque Elusanam plebem, sane tum bonam et religioni studentem, pravis praedicationibus pervertere. Elusa porro civitas ad Gelisam fluviolum vetustissima, olim archepiscoporum seu metropolitanorum Novempopuloniae, sub qua cum plurimis aliis ipsa civitas Ausciorum continebatur. Ab Elusa vero pagus Elusanus nus dictus est, qui Armaniacensis comitatus nunc est pars. In oppidulum autem versa dicitur, ob frequentes clades quibus attrita est a Gothis, Saracenis, Normannis. Haec ex Dionysio Sammarthano, tom. I Galliae Christianae annotavimus, qui praeterea novum catalogum episcoporum Elusatum nuper contextum se vidisse testatus est. In Burdigalensem deinde dioecesim Priscillianus et caeteri se contulere. Sed a Delphino episcopo repulsi, cum in Euchrotiae, nefariae et impudicae feminae, agro aliquantisper commorati, nonnullos suis erroribus infecere. Inde vero iter coeptum ingressi, turpi sane pudibundoque comitatu cum uxoribus atque alienis etiam feminis, in quis erat Euchrotia ac filia ejus Procla, de qua fuit in sermone hominum, Priscilliani stupro gravidam, partum sibi graminibus abegisse. Sive ergo Procla ex Priscilliano fetum conceperit, interitumque, seu abortum curaverit, vel non, sive Priscillianus ipse matrem filiamque nefando compresserit incestu, ex sola quorumdam hominum opinione, auctor noster Severus definire minime ausus est. 6. Romam vero post nova, innumera tamque horrenda facinora, Priscillianum cum suis sociis venisse, non tantum ex vulgi fama, sed ex certissimis monumentis fit manifestum. Quae quidem consilii ratio nova etiam ecclesiasticae disciplinae exempla suppeditat, ut inde intelligamus in conciliis damnatos, ad Romanorum pontificum judicia provocare et recurrere consuevisse, ut hi videlicet, apostolica divi Petri auctoritate, aliorum episcoporum acta, etiam in synodis definita, aut rescinderent aut confirmarent. Quod sane exemplum, utpote ex fidei inimicis desumptum, etsi flocci pendendum arbitremur, nec ei adhaereamus, 217 ut supremum apostolicae sedi in fidei rebus stabiliendis jus asseramus, illud tamen minime rejiciendum esse contendimus. Nec enim Hispaniarum episcopi ad Romanum pertinebant concilium, quos solos a pontificibus judicari potuisse confingit Quesnellus. Neque Priscillianus et socii Romanorum clericorum albo fuerant ascripti, nec Romanae sedi assentari volebant, ut de similibus causis vaferrimo Launoius contendit; sed eo uti intendebant jure, quod sacrae litterae indicant, quod universalis PP. traditio praedicat, quod denique generalis ubique Ecclesiarum praxis usu obtinuerat. Ea itaque Priscilliano et sociis, cum post synodalia decreta, tum post Gratiani imperatoris sententiam fuit agendi ratio, ut nequaquam ad generale concilium provocarent, ut in praesentia ejusmodi dictis et votis haereticorum recentiores, ad Romanae sedis auctoritatem angustioribus finibus restringendam, conficiuntur. Sed Priscillianum apud Damasum Romanum pontificem sibi et sociorum causae munimen et praesidia comparare nisum fuisse exploratissimum est. Nam, auctore Sulpicio, hi, ubi Romam pervenere, Damaso se purgare cupientes, ne in conspectum quidem ejus admissi sunt. Neque obstat S. pontificem, illo spiritu ductum qui in Petri successoribus semper perseveraturus est, laudatorum hominum injustos conatus irritos reddidisse, nullo aditu prorsus purgationi eorumdem permisso. Nam ille ipsorum in Urbem adventus, ut causam dicerent, maximum solidissimumque est argumentum episcoporum caeterorumque causas, synodalibus decretis jam ad exitum perductas, Romanorum pontificum auctoritate iterum recognosci et judicari potuisse. Haec autem leviter delibare placuit, ne recentiorum dogmatistarum disserendi ratio nos latere videretur. Jam vero prioribus conatibus frustratis, ad novos Priscillianus et Instantius animum vertere, ut mox ex sequentibus innotescet. ==CAPUT IV.== Gratianus imperator, a Macedonio circumventus, Instantium et Priscillianum suis sedibus restitui jubet. De Brittone Trevirorum episcopo, illiusque sedis honore et praerogativis. Blondelli et Tillemontii falsae conjecturae rejiciuntur. 1. Necdum tamen, post gravem repulsam quam a Damaso papa Instantius et Priscillianus episcopi passi fuerant, ad plenum exitium res suas perductas esse credidere. Sed, consueta haereticorum obstinata vafritie dominati, adhuc suis malis et exsilio quibus gravabantur mederi cupientes, novum excogitarunt consilium: illud videlicet, ut Mediolanum regrederentur, vana forte quadam spe adducti a magno illius Ecclesiae antistite Ambrosio se in catholicorum communionem recipiendos. Qua tamen persuasione duo soli episcopi, Instantius videlicet et Priscillianus, ducebantur; nec enim tum erat amplius superstes alius episcopus eorumdem criminum et haereseos socius Salvianus, qui in Urbe jam obierat. Sed res longe aliter ac opinabantur evenerunt. Nam comperta ab Ambrosio Romani pontificis agendi ratione, aeque eis adversari coepit, facinus gravissimum reputans eos audire vel in communionem suscipere, quos apostolica S. Petri sedes exhorruerat. Tum (ait 218 idem Sulpicius) Priscillianus et Instantius vertere consilia, ut quia duobus episcopis, quorum ea tempestate summa auctoritas erat non illuserant, largiendo et ambiendo ab imperatore cupita extorquerent. 2. Eo tempore autem adhuc imperialium rerum summa ipse Gratianus potiebatur, apud quem malis artibus magis quam auctoritate Macedonius officiorum magister cum praevaleret, eum facile in eam persuasionem adduxit, ut, revocato atque abolito priore in Priscillianum et socios exsilii decreto, ediceret ut sedibus a quibus prius jusserat exturbari restituerentur. Grave profecto et immane facinus istuc ab omnibus reputatum est. Siquidem Gratianus, alioqui vir religiosus et princeps maxime pius, ab improbo officiorum magistro circumventus, in illum temerarium ausum prolapsus est, ut non tantum praecedentia decreta sanctissime a se edita in irritum mitteret ac deleret, verum etiam Caesaraugustanae synodo, Magno Ambrosio et Romano ipsi pontifici, et sibi (quod gravius est) adversari voluerit. Laetabundi ergo Instantius et Priscillianus ob imperatoris Gratiani in eos lenitatem, Hispanias repetere diu non distulere. Quo tandem, ineunte anno 383, profecti, suas occupant episcopales sedes, quibus Idatius resistendi animum habens, nihil in religionis munimen tentare potuit. Deerat illi quippe facultas, quia haeretici, corrupto Volventio proconsule, vires suas confirmaverant. Immo, cum tali tantaque saeculi potentia se fultos viderent, audacter nimis in episcopum catholicum Ithacium insurgunt, huncque quasi Ecclesiarum perturbatorem, reum apud proconsulem postulant, qui, scelestissimorum annuens votis, omni divino et humano jure sacrilege violato, jubet per atrocem exsecutionem Ithacium deduci. Sed is intrepidus profugit ad Gallias, ibi praefectum Gregorium adiit. Ubi autem Gregorius praetorii Galliarum praefectus rerum gestarum seriem apprime novit, actutum rapi ad se turbatum auctores jubet, et de omnibus interim certiore facto imperatore, hunc adhortatur ut haereticis viam ambiendi praecluderet. Sed id frustra fuit (subjicit idem Severus), quia per libidinem et potentiam paucorum cuncta ibi venalia erant. Igitur haeretici suis artibus, grandi pecunia Macedonio data, obtinent ut, imperiali auctoritate praefecto erepta, cognitio Hispaniarum vicario (Marianeno) traderetur, nam jam proconsulem habere desierant. Atque, missis praeterea a Macedonio ad Treviros militiae officialibus, qui per vim ex ea urbe Ithacium extraherent, eumque ad dirum subeundum haereticorum furorem in Hispanias reducerent, restitit tamen Trevirorum episcopus, qui, fraude comperta, mira animi prudentia atque sacerdotali constantia cum Macedonii imperialium officiorum magistri, tum hujus militiae officialium improbos elusit conatus atque evertit. 3. Inter caeteros igitur catholicae fidei vindices Brittonem Trevirorum episcopum non infimum tenere locum satis arbitror ex mox dictis esse perspectum. De eo enim verba faciens Severus Sulpicius Pritanum appellat. Sed verendum est ne binominis fuerit, aut ne in ejusdem Severi exemplaria, ob quamdam nominum affinitatem, error irrepserit. Nam in illius Ecclesiae tabulis hocce nomen prorsus desideratur; sed aliud parum absimile legimus, Britto nimirum, seu Brittonius, qui anno Domini 374 Valentino concilio subscripsit: Ego Britto episcopus opto vos, fratres, in Domino bene valere. Praeter autem illius urbis Annales, id Bollandus, ad diem 5 Maii indicat, Brittonem inter illius Ecclesiae confessores recensens. Suffragatur Sirmondus in notis ad Valentinum concilium; atque id denique omnes fere scriptores docent, quos inter Blondellus et Tillemontius. 4. Sed jam minime dissimulanda sunt quae hi duo postremi auctores 219 de episcopo Brittone scripsere, ut forte eidem inter Occidentales episcopos post Damasum papam honoris et jurisdictionis praerogativam vindicarent. Aiunt itaque Trevirorum urbem ob nonnullorum imperatorum sedem ibidem collocatam in tantam honoris et potentiae amplitudinem pervenisse, ut etiam illius episcopi, aliis, sive in synodis, sive in publicis actis, praecellerent. Ea autem de causa subjiciunt Trevirorum urbem primas non tantum in Gallias obtinuisse, sed in Hispanias et Angliam; ibidem aut imperatorum praefectus, aut etiam ipsi imperatores, cum in Galliis versabantur, commorari consuevere; quibus rationibus Orientales Patres adducti, in epistola ad Romanum concilium anno Domini 382 scripta, auctore Theodoreto, Brittonem Trevirensem immediate post Damasum et Ambrosium collocant, illumque ante Aquileiensem, Thessalonicensem et Syrmiensem episcopos statuunt, ut nimirum ea agendi ratione, cum illius virtutem, tum auctoritatis amplitudinem indicarent. Lepidum profecto et fabulosum commentum! Sed mirum quod propter hanc imperatorum sedem Brittoni supra Damasum atque Ambrosium primatus praerogativam non asseruerint. At quam frigida sit ejusmodi ratiocinatio, nemo non videt. Si quidem episcopalium sedium honor et praerogativae non ex civili quadam temporalium rerum administratione, non ex saeculi potentia, imperatorum praefectis, vel sedibus, aut denique ex ipsis provinciarum consulibus, quae omnia pro temporum varietate innumeris subjacuere mutationibus, ut sacra et profana indicant monumenta, gradus habebant; sed omnino ex earum origine, antiquitate et fundatoribus repetendae sunt. 5. Quod vero ex conciliorum privilegiis Romanorumque pontificum largitionibus et dispensationibus metropolitae jus aliquibus Ecclesiis attributum reperiatur, illud tamen Trevirorum sedi supra caeteras Galliarum, Hispaniarum et Angliae Brittonis aevo datum fuisse, minime demonstrari potest. Immo, si ecclesiasticis monumentis fidem velimus adhibere, dubio procul credendum erit Trevirorum episcopum tum primatus honorem haud obtinuisse supra archiepiscopum Viennensem, utrumque Narbonensem, Lugdunensem et quosdam caeteros alios Galliarum episcopos, qui ad Valentinam synodum convenere. Britto ille namque, de quo cum Blondello et Tillemontio modo negotium est, decimum quintum habet locum in illius synodi Actis subscribendis. Dicant igitur, amabo, duo illi scriptores, qui novum quasi in Occidente patriarcham supra trium regnorum provincias, quarto labente saeculo, delineare et confingere allaborant, cui potius fidem adhibere debeamus, Brittoni ipsi videlicet, qui ob suam sedem tantis ornatus praerogativis describitur, an vero conjecturis quibus forte ad Romanae sedis jura elevanda aliqui insistere possent? Nemo sanae mentis umquam sibi confinget tanti honoris et auctoritatis episcopum, decimo quinto sedisse loco, dum concilium illud in Gallia Transalpina, Allobrogum urbe, Viennensi archiepiscopatui subjecta, celebrabatur. Jam vero et Britto ipse post Justum Viennensem episcopum iis actis subscripsit. 6. Sed ad Orientalium epistolam a Theodoreto laudatam quod attinet, quid aiunt post Damasi et Ambrosii nomina illud statim Brittonis offendi? Sed rogo: Estne is Trevirorum episcopus? Nullibi id Theodoretus affirmat. Immo Henricus Valesius eum Capuanum episcopum fuisse suspicatus est. Sed rem definire impossibile reputamus, cum Romanae illius synodi Acta a Damaso coactae jam integra in Conciliorum collectione non asserventur, et episcoporum subscriptiones jamdiu interciderint. At dabo hunc Brittonem eumdem Trevirorum episcopum fuisse. Ergo tam solidum ex ea Orientalium episcoporum epistola deducitur ne argumentum, 220 ut hujus sola male confecta aut descripta epigraphe tanti momenti quaestionem definiat? Retulitne eam Theodoretus quemadmodum in suo autographo descriptam reperiit? Aut Orientales illi Patres de Occidentalium sedium ordine vel optime edocti, vel eum, nihil immutantes, fideliter persecuti sunt? Quis alterutrum affirmabit? Nam imprimis Orientales illi, qui Constantinopolim in concilio convenerant, Romanae Damasi synodo, quae tum agebatur, detrectarunt interesse, se excusantes, post tot innumeras gravissimasque aerumnas Arianorum furore exhaustas, tam longum et laboriosum iter arripere non posse, ut Romam venirent. Ea de causa tres episcopos legatos ad Damasum et Romanam synodum mittunt, Cyriacum, videlicet, Eusebium et Priscillianum, qui secum laudatam a Theodoreto epistolam detulere. Illis ergo Orientis Patribus, cum ordo, quem Occidentales episcopi in Romano concilio tenuere, tum horum numerus prorsus erant ignoti. Et idcirco nonnullorum nomina dumtaxat descripsere, caetera autem generali hac formula concludentes: Et caeteris sanctis episcopis in celebri urbe Roma convocatis. Nihil denique dicam de suspecta Theodoreti fide in veterum monumentis recensendis, cum jam Baronius atque alii merito eum de consimilibus fraudibus insimulent. Sed eam fraudem longe abesse a Valentini concilii Actis jam Sirmondi studium indicat. Eadem quippe vir doctus, ex codd. mss. Remen., Lugdun., Anicien., Fossat. et tribus aliis collegii Paris., societ. Jesu, collect. Isidorianae, ut castigatius lucem aspicerent curavit. Eos autem codd. ante 900 annos conscriptos arbitratus est. Quare eorumdem archetyporum exemplarium summa consensio omnem prorsus fraudis suspicionem eripit, ut nobiscum eruditi judicabunt. Age vero nunc ad Priscillianum et Ithacium revertamur. Macedonii itaque hujusque officialium conatibus per Prittanium, seu Brittonem episcopum elusis, simulque occluso aditu, ne ex urbe Trevirorum Ithacium in Hispanias reducerent, gravis rumor oboriri coepit Clementem Maximum intra Britannias sumpsisse imperium, ac brevi in Gallias erupturum. Ita tum Ithacius statuit, licet rebus dubiis, novi imperatoris adventum exspectare, interim sibi nihil agitandum. Nec aliter quidem, quam fama pertulit, res contigere. Nam anno Domini tercentesimo octogesimo tertio jam inchoato, idem Maximus imperialium copiarum in Britannia dux, tyrannidem arripiens, a suis militibus imperator acclamatus est, et transmittens exercitum in Gallia ab infensis Gratiani legionibus imperium sibi corroborat. Haec ex Victore et Zosimo scribit Baronius, tom. IV, ad Christi annum 383. ==CAPUT V.== De Maximo Tyranno, et ejusdem in Priscillianistas judicio agendive ratione. 1. Gratiano imperatore superstite, et Macedonio imperii negotia agente, episcopis catholicis et Ithacio potissimum nulla spes superesse potuit, ut Priscillianistarum everteretur impietas et audacia. At statim quam Galliarum legiones Gratiano infensae, cum in Britannia, tum in aliis regionibus Maximum imperialium copiarum ducem, imperatorem renuntiarunt, jam eorumdem Priscillianistarum causa deterior facta usque ad exitium perducta est. Quale vero fuerit Maximi ingenium, summatim veluti Gilda, cognomento sapiens, descripsit, dicens: Maximus, callida primum arte potius quam virtute finitimos quosque 221 pagos vel provincias contra Romanum statum retia perjurii mendaciique sui facinoroso regno advectans, et unam alarum ad Hispaniam, alteram ad Italiam extendens, et thronum iniquissimi imperii apud Treviros statuens, tanta insania in dominos debacchatus est, ut duos imperatores legitimos, unum Roma, alterum religiosissima vita pelleret. Profecto igitur Treviros Maximo, ibique imperiali sua sede stabilita, Ithacius de omnibus, quae a Priscillianistis, a catholicis Patribus, a Gratiano hactenus gesta fuerant, novum imperatorem edocere non distulit. Tum enim Gratianus non amplius erat superstes; nam is, a suis desertus, forte ob nimiam lenitatem in Priscillianistas adhibitam, per Andragatii ducis dolum, apud Lugdunum, octavo kal. Septembris, anno 383, occisus est. Interim Maximus, ne Ecclesiae rebus videretur infensus, easque in dies magis turbari sineret, haereticorum judicium ecclesiasticis pastoribus in unum Burdigalae coituris commisit. Ea de causa, ait noster Severus Sulpicius: Datis ad praefectum Galliarum atque ad vicarium Hispaniarum litteris, omnes omnino, quos labes illa involverat, deduci ad synodum Burdigalensem jubet. At ubi ad synodum convenere, primus coram judicibus Instantius se sistens, causam dicere jussus, cum nec ab objectis criminibus se posset purgare, PP. in eum animadvertunt, et episcopatu indignum esse pronuntiant. Quae Priscillianus advertens, et deteriorem causam habere sibi conscius, statim ad Maximum imperatorem appellationem interposuit, ut sacri conventus judicium eluderet. Hisce fere verbis idem Severus historiam describit, qui praeterea molli brachio concilii Patres objurgat, subjiciens: Priscillianus vero ne ab episcopis audiretur, ad principem provocavit. Permissumque id nostrorum inconstantia, quia aut sententiam in refragantem ferre debuerant, aut si hi ipsi suspecti habebantur, aliis episcopis audientiam reservari, non causam imperatori de tam manifestis criminibus permittere. Ita omnes quos causa involverat ad regem deducti. Ne modo vero extra scenam agere videamur, de violatis Ecclesiae juribus hic disserere prorsus dissimulamus. Severi Sulpicii testimonium nos annotasse dumtaxat sufficiat, ex quo nonnisi stolidi aut caecutientes inficiari poterunt Ecclesiam a suis incunabulis usque veluti sacrilegas eas appellationes exhorruisse, quas tamquam ab abusu licitas esse, nimis audacter et temere, elapso saeculo, unus Maiemburgus propugnavit. 2. Maximus igitur, qui omnia imperii jura per fas et nefas tyrannice verterat, posthabita atque despecta tum Aureliani, tum Magni Constantini agendi ratione, etiam ab hoc judicandi munere non abhorruit, sed illud actutum sibi vindicavit. Hoc vero tamquam gravissimum facinus sanctissimi episcopi, quos inter Martinus Turonensis, reputantes, enixe imperatorem exorabant ne capite in haereticos animadverteret; sed, de sacerdotum sententia contentus, eos e suis episcopalibus sedibus juberet extrudi. Primo quidem in hanc sententiam Maximus propendere videbatur, immo et in eam, Martini Turonensis praesertim hortatu, jam descendisse, Severus Sulpicius asseverat. Sed cum Ithacius tunc strenue nimis accusatoris partes obiret, et gravi odio in reos furens apud imperatorem pro horum morte instaret, cum negotium in ancipiti adhuc versaretur, episcoporum catholicorum coetus in duas factiones scissus est, altera alteri communicare detrectabat. Prior enim prudenter et sancte infelicium sanguine abstinendum contendebat. Sed altera saevior et immitior, 222 ut crimina morte diluerent expetebat. Rebus igitur ita pendentibus, saeculi tribunal eam cognoscere causam distulit, quoad usque Treviris S. Martinus commoratus est; hunc enim benigne et perhumaniter Maximus excipiebat, tantaque reverentia et honore prosequebatur ut e Trevirorum urbe discessurus ab ipso sponsionem elicuerit nihil cruentum in reos constituendum. Rerum tamen exitus sponsionem protinus elusit. Nam imperator per Magnum et Rufum Hispaniarum episcopos depravatus, et a mitioribus consiliis deflexus, causam praefecto Evodio permisit, viro acri et severo, qui Priscillianum gemino judicio auditum convictumque maleficiis, nec diffitentem obscenis se studuisse doctrinis, nocturnos etiam turpium feminarum egisse conventus, nudumque orare solitum, nocentem pronuntiavit, redegitque in custodiam donec ad principem referret. Episcoporum autem, qui Maximum depravaverant, cum nulla apud veteres mentio occurrat, haud eorum sedium nomina referre possumus. De quodam Rufo episcopo dumtaxat in S. Martini Vita legimus, hunc juvenis cujusdam astu Eliam et Christum se appellantis et confingentis ita fuisse elusum, ut tamquam Dominum adoraret. Propter quod eum postea ab episcopatu dejectum vidimus. 3. Quod vero ad male inchoatum ab Evodio in Priscillianistas judicium attinet, minime verendum est cruentum exitum contra imperatoris fidem Martino datam non obtinuisse. Siquidem prioris capitis inquisitione jam facta, reorum confessione pariter audita, atque in carceribus ipsis facinorosis detentis, nihil aliud supererat quam ad jurium apices accusatores coram reis accire, ut, roborata absolutaque quaestione, imperator tandem sententiam ferret. Tum Ithacius (ait Severus Sulpicius) videns quam invidiosum sibi apud episcopos foret, si accusator etiam postremis rerum capitalium judiciis exstitisset ( etenim iterari judicium necesse erat) subtrahit se cognitioni frustra, callido jam scelere perfecto. Nonnisi ergo ob excitatam in se episcoporum catholicorum invidiam Ithacius a perpetrato facinore abhorrere coepit; sed frustra se a criminum contestatione subductum voluit. Nam Maximus cuidam Patritio fisci patrono Ithacii, vices et accusatoris partes, ut obiret, jussit, quo insistente, Priscillianus una cum Felicissimo et Armenio, qui nuper ad haereticorum partes defecerant, capite damnaretur. Latronianus quoque et Euchrotia, Asarinus et Aurelius diaconus gladio perempti sunt. Mitius tamen cum Instantio actum est. Hunc enim in Sylinam insulam ultra Britanniam exsilio deportarunt, ubi comitem habuit Tiberianum, omnibus bonis antea possessis judicis decreto privatum. Caeteri denique, videlicet Tertullus, Potamius, et Joannes tamquam viliores personae, et digni misericordia, quia ante quaestionem se ac socios prodidissent, temporario exsilio intra Gallias relegati. 4. Eamdem autem caedem anno Domini 385 contigisse narrat Prosper in Chronico ad consulatum Arcadii atque Bautonis, quo tempore Siricius, Damaso jam vita functo, praecedenti anno Ecclesiae catholicae clavum obtinuerat. Sed idem Prosper praeterea addit, sequenti anno, consulibus Honorio et Evodio, Burdigalae quamdam Priscilliani discipulam nomine Urbicam ob impietatis pertinaciam per seditionem vulgi lapidibus exstinctam fuisse. Sed in alio Chronico, quod sub Tironis nomine circumfertur, eam vulgi in Urbicam seditionem Arcadio et Bautonio coss. excitatam fuisse narratur. Jam vero iis omnibus necatis, aut exsilio affectis, religionis et Ecclesiae negotia in praeceps ferri visa sunt. Nam imprimis non solum repressa non est haeresis, quae Priscilliano auctore proruperat, sed confirmata, latius propagata est. Siquidem illius sectatores, qui eum prius ut sanctum honoraverant, postea ut martyrem colere coeperunt. Peremptorum corpora ad Hispanias relata, magnisque obsequiis celebrata eorum funera; quin jurare per Priscillianum summa religio putabatur. 223 Nec vero religio solum in Hispania tam sacrilego sceleratoque cultu labefactabatur, sed in Galliis, magno schismate exorto, etiam ipsi catholici episcopi in duas factiones discesserunt. Alii enim in Ithacio non tantum reprehenderunt, quod is, praeter Ecclesiae morem et lenitatem, laesae fidei reos Ecclesiam exagitantes in capitis causa insectatus fuerat, sed etiam quia a Theognosto episcopo palam damnatus, ab ejus communione se abstinebant. Alii vero, regis metu, Ithacio faventes, ab illius communione minime abhorrebant. ==CAPUT VI.== Maximus tyrannus ad Romanum pontificem catholicae fidei confessionem scripto exaratam dedit. Novas clades imperator contra Priscillianistas per Hispanias excitavit. 1. Imperatores saeculique principes, tamquam sacrarum legum et religionis catholicae vindices, Ecclesiae rebus afflictis opem et praesidia praestare oportere, ne tyrannus et insaniens haereticorum furor divina mysteria ad exitium perducat, jam ab eruditis omnibus sincere praedicatur. Quapropter non mirum, si Romani pontifices cum primum aliquem imperatorem esse renuntiatum intellexerunt, omni studio ab iis catholicae fidei confessionem expostularunt, sine qua cum iisdem communionem habere detrectassent. Inter vetustissima porro hujus agendi oeconomiae exempla, hoc nobis S. Siricius papa suppeditavit, qui anno 185, post Damasi mortem, ad pontificatum assumptus, a Maximo hanc catholicae fidei confessionem expostulans, is lubenti animo sua epistola facere non detrectavit, quod aequis et christianis principibus semper in more fuit. Quare primo de susceptis pontificiis epistolis habet mentionem, tum sacerdotalis muneris amplitudinem, tum splendidissimae Romanae urbis dignitatem exornans subjicit: Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor habere curam majorem, qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui semper in omnibus conatibus atque successibus Deus fautor affuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, Pater charissime. Spondet praeterea se operam daturum ut ecclesiasticas causas ejusdem Ecclesiae sacerdotes pertractent, cum potissimum tunc ageretur de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse S. pontifex commemoraverat, et propterea idem Maximus legitimorum imperatorum exemplum affectans, ait: Quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Cui quippe quaestioni ut Galliarum et caeteri episcoporum qui intra quinque provincias commorabantur opportune interesse possent, conventum in qua elegerint urbe constituendum decernit, ut, iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit judicetur. Praeclarum postremo sincerae suae fidei testimonium daturus, narrat Pontifici quemadmodum ipse, ex Britannia Treviros adveniens, multorum sceleratorum ita inquinatam et labe pollutam religionem repererit atque deprehenderit, ut, nisi (ait) nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, 224 et vix sananda postea vitia concrevissent. Quid autem superstitionis et impietatis Priscillianistae, quos ibidem Maximus Manichaeos appellat, admiserint, non argumentis (subjicit) neque suspicionibus incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas quam ex nostro ore cognoscat; quia hujusmodi non modo factu turpia, sed etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus. Cum hac epistola ergo totius quaestionis inquisitionisque Acta Maximum Tyrannum ad Siricium misisse, omnino constat. 2. Quid autem ad haec rescripserit, aut ex iis Actis S. pontifex judicaverit, hactenus ex nullo Christianae rei monumento erui potest. Illud unum dumtaxat tamquam certissimum contra recentiores quosdam dogmatistas intelligimus: videlicet, Romanos pontifices indirectam saltem in catholicos reges potestatem exercuisse. Non enim Siricius papa de Maximi imperatoris fide percunctatus fuisset, non scripto ejus professionem expetivisset, nisi a supremo sacerdotii munere judicandi auctoritatem obtinuisset, an Maximus jure, vel injuria, aut tyrannice imperium regeret. Sed ea de re alii disserant. Nos interim animadvertimus hoc eodem anno Ithacianae factionis episcopos Treviris in concilium coivisse, ubi, aliis sanioris consilii episcopis etiam advenientibus, illi apud Maximum agebant, ut, lata prius in Ithacium a Theognosto episcopo, anathematis et depositionis sententia in irritum missa, hunc tamquam insontem absolverent, nec cuiquam liceret communionem eidem denegare. Synodum adire auctoritas Martinum compulit, qui, a magisterii officialibus circumventus, primo spopondit se cum Christi pace Treviros venisse. Tum imperiale palatium ingressus, et ipsius Maximi minis territus, tum denique Felicis episcopi Trevirensis ordinationi se sistere cum deberet atque voluisset, per horam dumtaxat cum haereticis Ithacio faventibus communicare compulsus est. Sed ut eam communionem scripto firmaret, nullo terrore, aut minis potuit induci. Postero die se inde proripiens (ait Severus in Dialogis) cum revertens in via moestus ingemisceret se vel ad horam noxiae communioni fuisse permixtum . . . . . ille subsedit causam doloris et facti accusante ac defendente invicem cogitatione pervolvens, astitit ei repente angelus: Merito, inquit, Martine, compungeris, sed aliter exire nequisti, Repara virtutem, resume constantiam, ne jam non periculum gloriae, sed salutis incurreris. Itaque ab illo tempore satis cavit cum illa Ithacianae partis communione misceri. Caeterum noxiae illius communionis causa, tardius quam solebat divinam opem et praesidia pro patrandis miraculis obtinuisse, ipse jam expertus est, cum quibusdam daemone correptis cuperet mederi. Sexdecim postea vixit annos, nullam synodum adiit, ab omnibus episcoporum conventibus se removit. Ita illud caput claudit Severus Sulpicius laudato dialogo. 3. Nos vero antequam de hujus emortuali anno verba faciamus, minime silentio eam cladem premere possumus, quam Maximus imperator ex concilii Trevirensis sententia in haereticos per Hispanias grassantes excitavit, cum tribunos summa potestate armatos illuc mittere decrevit, qui et haeretica labe inquinatos inquirerent, et deprehensis vitam et bona adimerent. Sed illud decretum ecclesiasticae lenitati prorsus repugnans, atque ira odioque maximo cum abundaret. Martini animum internis cruciatibus torquebat. Etenim absque ulla haesitatione, per maximam tribunorum avaritiam atque libidinem, non scelestos dumtaxat sacrilegosque exagitandos, puniendos atque necandos esse intelligebat, sed ipsos catholicos et sanctorum etiam turbam depopulandam, cum parvum omnino discrimen sit inter hominum genera. Etenim (ait Severus Sulpicius) tum solis oculis judicabatur, cum quis pallore potius aut veste haereticus aestimaretur. 225 Haec ergo Martino concilium advenienti maxime displicebant. Idcirco nil mirum, si post Trevirensem synodum se ab ejusmodi coetibus in posterum abfuturum religiose statuerit, iisdemque quoad usque vixerit interesse recusaverit . 4. De hujus vero sancti viri emortuali anno summa (ait Dionysius Petavius) veterum scriptorum dissensio est. Gregorius Turonensis, cap. 46, Caesario et Attico coss. obiisse narrat media nocte quae Dominica habebatur. Hic annus porro (subjicit idem Petavius) est 397. Verum eo anno littera Dominicalis fuit D, proinde Novembris 11 erat 4 feria, non Dominica. Sigibertus, quem Annales Ecclesiastici sequuntur, annum 402 addicit. At eo anno littera fuit E, Novembris 11 feria 3; aut ergo anno 400 obiit, quo littera Dominicalis erat A C, Novembris 11 feria prima, aut anno 401, quo fuit secunda feria. Si prius amplectimur, mortuus erit illa nocte quae Dominicam antecessit; si posterius placet, ea nocte quae Dominicam excepit. Annum 401 suadet Severus Sulpicius, qui dialogo laudato scribit, ut vidimus, Martinum sexdecim annis vixisse post consulatum Evodii, qui incidit in annum 386, a quo sextus decimus annus est Christi 401. Gregorius vero Turonensis, lib. II cap. 43, annum 400 designat dum Clodovaeum ab obitu Martini anno 112 mortuum esse scribit, qui excessit anno Christi 511. Rem ita describit eruditissimus Dionysius Petavius, Rationarii Temporum parte II cap. 13, cujus conjecturis nihil nostro studio accessit. Sed tum jam Maximum Tyrannum malo fine apud Aquileiam periisse certissimum est. Is enim, a Theodosio et Valentiniano superatus, spoliatus (ut ait Prosper in Chronico) indumentis regiis sistitur, et capite damnatur. Cujus filius Victor eodem anno post paucos dies ab Arbogaste in Galliis interfectus est. Andragatius autem (subjicit Petavius) se in mare praecipitavit. Horum necem Idatius et laudatus Prosper ad Theodosi II et Gynegii referunt consulatum, qui juxta Ecclesiae tabulas est Christi annus tercentesimus octogesimus octavus. ==CAPUT VII.== De Toletanis synodis Priscillianistarum causa coactis. 1. Jam vero rerum ordinem prosecuti, silentio haudquaquam premere possumus, quarto labente Ecclesiae saeculo, ita Priscillianam percrebuisse pestem, ut non tantum vulgi homines, sed viri olim pietate et dignitate clarissimi ab eadem labefactarentur. Ad cujus haereseos mala cum catholici episcopi animadvertere cogerentur, ita eorum animus conficiebatur, ut non semel in unum convenire debuerint. Primo enim, cum eam in haeresim hujusque sectatores libellarem, ut aiunt, direxerunt sententiam. Sed ubi, aut quando convenerint, difficile est judicare. Verum ante Toletanam synodum, quae nunc exstat, Hispanos episcopos aliud concilium habuisse, ipsi Toletani novemdecim PP. in suae synodi praefatione hisce verbis perspicue indicant: Omnes decem et novem isti sunt, qui et in aliis gestis adversus Priscilliani sectatores et haeresim quam astruxerat libellarem direxere sententiam. Veteri hac Latinorum loquendi formula Toletani PP. ad innuendam damnationis sententiam non verbis tantum prolatam, sed scripto et palam editam, forte usi sunt. Ad hanc porro in judiciis ferendis Hispaniarum episcoporum agendi rationem minime adverterunt Tillemontius, Sirmondus, Pagius, Severinus 226 Binius, Aguirre, et caeteri omnes qui de quarti saeculi Hispanicis ecclesiasticisque judiciis agentes, nec unum prorsus verbum habent de concilio illo quod ipsi Toletani PP. paulo prius habuisse affirmant. Immo id potissimum ex omnium sententia praestare quidem debuisset novissimus scriptor Cajetanus Cenni, qui sibi agere proposuit: De Judiciis Ecclesiae Hispaniarum per saeculum quartum. Vel Franciscus Gervesius Urgellensis presbyter, qui anno elapso hic Romae de Priscillianistarum historia bipartitam dissertationem prelo commisit. Sed ambo clarissimi doctissimique viri alium et alium scribendi scopum cum sibi assumpsissent, tantum otii illis haud esse potuit, ut singula annotarent. Nam D. Cajetanus Cenni, Romanorum pontificum supremae in totius orbis Ecclesias auctoritatis et asserendae et propugnandae studio cum ageretur, contra Dupinium aliosque huic similes theologos calamum stringens, ita potissimum huic scopo erat intentus, ut ad concilii Toletani primi Acta aut non attenderit, aut omnino lustrare praetermiserit. Scriptor vero posterior summatim dumtaxat Priscillianistarum originem, incrementum et exitium, ordinata quadam methodo indicare in votis habuit, caeteris omissis quae ad rem suam non pertinere arbitrabatur. 2. Patruinus igitur cum caeteris decem et octo Hispanis episcopis, habita ratione ad impia Priscilliani et hujus sectatorum dogmata, haec eadem, ut aequum erat, scripta in tabulis sententia proscripsere; tum deinde, paucis elapsis, ut credibile est, annis, iterum in Toletanam urbem convenire voluerunt, ut ea quae ad ecclesiasticam disciplinam, quae ad scandala, quae ad schisma tollendum, quae denique ad summam concordiam firmandam necessaria videbantur, definirent. Quare considentibus presbyteris, astantibus diaconibus, et caeteris qui intererant concilio congregatis, Patruinus episcopus dixit: Quoniam singuli coepimus in Ecclesiis nostris facere diversa, et inde tanta scandala sunt, quae usque ad schisma perveniunt, si placet, communi concilio decernamus quid ab omnibus episcopis in ordinandis clericis sit sequendum. Sed mihi hujus Toletanae synodi Acta et canones legenti, eosque ad Siricii papae epistolam Himmerio Tarraconensi caeterisque Hispaniarum episcopis datam exigenti, compertum est haec omnia ita inter se concinere, ut illi PP. nihil aliud sequendum decreverint, nisi ea quae summus pontifex jam 385 apostolica auctoritate ipsis observandum mandaverat, vel ea quae in Nicaena synodo de ordinationibus jam pridem fuerant constituta. Quae res cum innuat Hispaniarum episcopos in Ecclesiae judiciis ferendis Romanam semper consuluisse sedem, nec ab ejus umquam regulis resilire ausos fuisse, merito nos in admirationem trahit, quod praecedentes laudati scriptores talem tantumque horum monumentorum consensum similitudinemque non animadverterint, aut annotare neglexerint. Nec enim ut hos, alioqui eximios et de litteraria optime meritos, scriptores contumeliose laedamus, sed ut argumentorum quae ipsi contra novatores adducunt vim et pondus augeremus, haec referre debuimus. 3. Interim vero ad hujus Toletani primi concilii tempus, variasque in eo excitatas quaestiones, et genuina Acta, quod attinet, inter Ecclesiae scriptores minime convenit. Baronius imprimis istud concilium non nisi quarto sancti Innocentii pontificatus anno, qui quadringentesimus et quintus Christi est, coactum fuisse asseverat, ea nimirum persuasione ductus, quod ad hujus synodi PP. ipse Innocentius eam epistolam scripserit, quae sequentem epigraphem praesefert: Innocentius ad episcopos synodi Toletanae. Et quamvis Baronii conjecturis ipsa Toletani concilii Acta repugnent, 227 quorum inscriptio haec habet: Concilium Toletanum novemdecim episcoporum tempore Anastasii, Honorii et Arcadii, Stilicone consule habitum aera 438, anno Domini 400, Patrono episcopo praesidente sub die septimo idus Septembris; tamen errorem in hanc irrepsisse, nec ad primum, sed ad secundum Stiliconis consulatum, qui in laudatum annum 405 incidit, Acta illa esse referenda contendit. Ita ergo Innocentianae illi epistolae Baronius insistit, ut, laudato hoc Toletanae synodi titulo et inscriptione neglecta, non Patruini praesidis nomen, non Hispanicam aeram, non Anastasii pontificatum, non quadringentesimi anni Christianam epocham esse probandam duxerit. Sed jam doctum virum allucinari non tantum omnia edita et manuscripta exemplaria patefaciunt, sed et ipsa sancti Innocentii papae epistola. Quid? In ea quippe S. pontifex de illa synodo loquitur in qua Gregorius Emeritensis in Patruini locum fuerat suffectus, cujus Gregorii querimonias audiri jubet. At Toletanae synodo, de qua nos agimus, Patruinus adhuc vivens interfuit, immo et praefuit, ut ex tota illa Actorum serie ipse lector intelliget. Contra vero illius epistolae capite de Patruino ita scripsit Innocentius: Gregorii etiam Emeritensis episcopi, qui in locum Patruini venerabilis recordationis est ordinatus, querela, si qua est, audiatur, et si contra meritum suum passus est injuriam, in invidos honoris alterius vindicetur, ne posthac in quemquam bonorum spiritus factionis insurgat. Quae sane verba clare multos Hispaniae scriptores de errore convincunt, quorum alii Patronum, seu Patruinum Toletanae synodi praesidem, Toletanum antistitem, alii Bracarensem fuisse existimarunt; ex iis enim verbis apparet quod illis in mentem non venerat, videlicet Emeritensem episcopum fuisse, cui jam defuncto Gregorius quinquennio post successerat. 4. Longe ergo nobis aliam disserendi rationem esse oportuit, qui Innocentianam illam epistolam non ad primam Toletanam synodum, sed ad alteram esse referendam judicamus. Id jam pridem Sirmondus, Pagius, Petavius, Severinus Binius, Tillemontius aliique scriptores, quamvis non iisdem rationibus et conjecturis adducti, monuerunt; quorum alii Toletanam primam synodum vel in Christi annum 399, vel in sequentem rejiciendam esse rationabilius docuerunt, de qua nos luculentius disserere praetermittimus, cum jam difficilius aliud quidpiam et obscurius nobis expediendum supersit: earum rerum videlicet inquisitio quae hujus primae Toletanae cogendae synodi Patrono, seu Patruino occasionem dedere. Multas porro gravissimasque causas fuisse illius aevi monumenta quae supersunt nobis persuadent; quas recensere cum Ecclesiae scriptores hactenus neglexerint, nos percurrere cogimur, ne in oscitantiae aut nimiae conniventiae notam incidamus. Illius itaque in Toletana urbe concilii habendi causam principem schisma quoddam gravissimum ex Priscilliana ortum haeresi fuisse, notum et perspectum omnibus esse volumus. Fuerit vero illud idem quod Ithaciana factio excitaverat, an potius aliud, non satis perspicue evinci potest: unum dumtaxat notissimum aeque ac certissimum, ita ecclesiasticas Hispaniarum provinciarum res quoad dogma, quoad mores, quoad disciplinam ex illa Priscilliana lue turbatas et labefactas fuisse, ut episcopi etiam ac caeteri clericalis ordinis ministri, a SS. Patrum regulis abscedentes, quod magis eorum studiis favebat sequerentur. Tanta quippe eos inter erat animorum discordia et dissimilis agendi ratio, ut sine ullo prorsus delectu poenitentes susciperent, conjugali vinculo alligatos, vel concubinas habentes filiosque procreantes, ad majores sacros ordines promoverent; Bigamos et saeculari militiae addictos, servosque dominis obligatos, ad ecclesiastica ministeria assumerent. Alii cum sacrilegis et anathemate percussis libere communicabant; alii a propriis 228 recedentes Ecclesiis, unde egressi fuerant, sub depositionis poena redire non cogebantur. Alii denique, vel religiosarum puellarum familiaritate, vel sacra synaxi abutebantur, episcoporum presbyterorumque defunctorum superstites uxores sibi conjugio adjungebant, atque in tot tantaque alia non minoris momenti facinora prolabebantur, ut non tantum canonum sanctiones ex malorum abusu, sed et ipsa divina apostolicaque praecepta pessum abirent. Sed et de iisdem rebus paulo ante aliud a Lusitanis habitum fuisse concilium sequentia prioris illius capituli seu canonis evidentissime nobis indicant. Placuit (aiunt Toletani PP.) ut diacones, si vel integri, vel casti non sint, et continentis vitae, etiamsi uxores habeant, in ministerio constituantur; ita tamen, ut si qui etiam ante interdictum quod per Lusitanos episcopos constitutum est incontinenter cum uxoribus suis vixerint, presbyterii honore non cumulentur. At hujus Lusitani concilii decreta seu interdicta praetereamus. Illius quippe Acta ab eruditis desiderantur, nec cardinalis Aguirre Hispanicarum rerum diligentissimus collector disertius quidquam de iisdem describere potuit. 5. Alteram igitur Toletani illius concilii causam expediamus. De ea quidem celebriores scriptores verba fecerunt, quos inter Tillemontius et Paschasius Quesnellus locum habent; qui potissimum in praesens nobis agere instituentibus de Symphosio episcopo, de Dictinio, aliisque clericalis ordinis hominibus, qui ex Priscilliana redeuntes haeresi, Ambrosio et Romano pontifice agentibus, a Toletanae primae synodi patribus in communionem suscepti sunt, negotium facessunt. Et primo quidem totius controversiae nodum cum in multis situm esse deprehendamus, ut facilius dubia a certis et falsa ab authenticis secernamus, varia opus est praemittamus. Primum videlicet Symphosium cum aliis undecim episcopis anno Domini 381 Caesaraugustano subscripsisse concilio, Priscillianoque et hujus dogmatibus anathema dixisse, ut ex hujus concilii Actis intelligitur. Quamvis revera, si unicum dumtaxat Caesaraugustae fuisse coactum concilium dicamus, a caeterorum PP. illorum communione se subduxisse credendum erit, ut suo loco dicturi erimus. Non igitur tum ea lue nefanda certo poterat labefactari Symphosius. Neque de hac haeresi, palam saltem, is fuerat postulatus Christi anno 385, cum videlicet Priscillianus hujusque socii, Maximi tyranni decreto, vel capitis, vel exsilii poena mulctati fuere. Severus quippe Sulpicius, qui lib. II Hist. rem totam describit, haereseos utique auctoris et sociorum nomina in catalogum redegit, nulla prorsus Symphosii facta mentione. Quod argumenti genus, tamquam ex scriptoris silentio depromptum, quamvis aliis in rebus imbecillum, parvique pendendum ducamus, illud tamen in praesentia maximum robur obtinet, ne Severum Sulpicium de socordiae vel oscitantiae vitio postulandum esse arbitremur. An is celeberrimi hujus episcopi nomen reticuisset, qui aliorum hujus sacri ordinis nomina recensuit, qui Igini, seu Idigini, Cordubensis lapsum post Toletanam synodum annotavit, quique ad plenam earum rerum notitiam alios etiam infimae plebis viros et mulieres expresse nominavit? Ex quo tertium illud sequitur, videlicet nonnisi post Priscilliani caedem, et Ithaciano jam schismate ingravescente, et Hispaniarum rebus mutatis, ob Maximi tyranni necem, Symphosium in apertam haeresim erupisse. Non igitur ante Christi annum 389 ipse Symphosius tamquam Priscillianista haberi potuit; nec enim debitas corporis poenas evasisset, quas huc illucque per Hispaniae provincias imperialium tribunorum tyrannis, libido et avaritia contra Priscillianam sobolem, capitali etiam adhibita poena, districte exercebat. Ne itaque Symphosium imperialium tribunorum inquisitionem per miraculum evasisse arbitremur, dubio procul 229 fateri oportet hunc ejusque filium Dictinium, Maximo tyranno adhuc in vivis superstite, catholicam fidem exterius saltem simulasse. Sed Maximum vita functum apud Aquileiam cum intellexissent, jam praeconceptum necis subeundae timorem Symphosius et Dictinius excusserunt, et Priscilliana illa dogmata, quae occulto forte hactenus prosequebantur, palam verbis et scriptis, ut latius propagarent, docere coeperunt. 6. De Dictinii porro Operibus inter caeteros agit etiam Augustinus libro contra Mendacium ad Consentium, in quo ubique Priscillianistis excitatis illum Dictinii librum describit, cujus nomen est Libra; eo quod pertractatis duodecim quaestionibus, velut unciis explicatur, tantis (intelligitur Dictinius) extulerit laudibus, ut talem Libram, qua horrendae blasphemiae continentur, multis librarum auri millibus pretiosiorem esse testetur. Eo ergo in libro Dictinius dogmatizabat: ad occultandam religionem religiosos debere mentiri. Quod argumenti genus, cum ex sacris Scripturis et harum exemplis deduci auctor contenderet, ipse Augustinus, ut divinarum Scripturarum sanctitati auctoritatique consuleret, omnes excelsae suae sapientiae nervos ad librum illum catholicae pietati maxime injuriosum refellendum atque destruendum adhibuit. Sed et alios Dictinium in Priscillianae haereseos tutelam et praesidium edidisse tractatus, inter caeteros Leo noster asseverat, ut nos ipsi suo loco dicemus. 7. Interim vero, ne a proposito instituto longius abscedamus, Symphosii ac Dictinii apertum lapsum non ante quintum vel sextum Siricii pontificatus annum revocandum esse certissime arbitramur; quorum quidem impietate a caeteris Hispaniae et Lusitaniae episcopis cognita, et ex Dictinii Operibus, quae omnium manibus terebantur, magis comprobata, catholici ab eorum communione se abstinere coeperunt, et in aliquo, ut arbitror, episcoporum conventu anathemate proscripti fuere. Sed de re tam obscura, cujus veteres scriptores altum servavere silentium, ne in divinationem labamur, verba facere omnino praetermittimus. Sed ad Idatii Chronicon sermonem convertentes, quandonam Symphosius et Dictinius ad catholicorum communionem redierint, paucis explicabimus . 8. Idatius itaque, Hispaniarum rerum scriptor accuratissimus, sub Anastasii pontificatu quoddam Toletanum concilium habitum fuisse, atque in eo tum Symphosium, tum Dictinium, aliosque Gallaeciae provinciae episcopos Priscillianam haeresim ejurasse, propriaque manu fidei professione subscripta condemnasse asseverat. Romanae Ecclesiae 37 habetur episcopus Anastasius. In provincia Carthaginensi, in civitate Toleto, synodus episcoporum contrahitur, in cujus gestis continetur Symphosius, et Dictinius, et alii cum his Gallaeciae provinciae episcopis Priscilliani sectatores haeresim ejus blasphemissimam cum assertore eodem professionis suae subscriptione condemnant. Addit praeterea: Statuuntur quaedam etiam observanda de Ecclesiae disciplina, communicante in eodem concilio Ortigio episcopo, qui Gelenis fuerat ordinatus. Sed agentibus Priscillianistis, pro fide catholica pulsus factionibus exsulabat. Mirari profecto oportet nec veteres nec recentiores scriptores ad tam celebre testimonium animadvertisse, sed horum alios, quoad concilii causas, quoad tempus, quoad gesta, in unam, alios in alteram abiisse opinionem. Immo admirationem auget quod hujus vel alterius opinionis assertores non iisdem insistant 230 principiis, cum eorum quilibet, vel propriis studiis indulgeat, vel, quasi divinationibus usus, longius quam par est in re non mediocris momenti abscedat a veritate. Nec enim cum Baronio aut Conciliorum collectoribus hic contendere audeo, qui, in tanta sacrorum monumentorum copia et Christianae rei suppellectile tempus et operam insumentes, omnia collegerunt, disposuerunt, ornarunt, non ita tamen, ut eadem semper oculis suis lustrare potuerint, eademque ad optimae critices regulas redigere. Sed nostra oratio potius eos tangit et urget qui commentaria vel in Baronium, vel in concilia ipsa ediderunt. Pagius enim, Severinus Binius, cardinalis Aguirre, Sirmondus, Baluzius, atque alii eruditi et antiquae rei studiosi scriptores legitimum concilii Toletani tempus definierunt, caetera vero ibidem acta silentio praeterierunt. Tillemontius deinde ad concilii cogendi causas examinandas descendit, multa de Symphosio et Dictinio comminiscitur, cum ad divi Ambrosii epistolas 52, 56, provocat, in quibus nec de Priscillianistis, nec de duobus illis episcopis unicum profert verbum. Cajetanus Cenni octo priorum saeculorum ecclesiasticam historiam illustrandam suscepit, ac praesertim de formis ecclesiastici judicii servatis in Ecclesia Hispana verba facere sibi proposuit. Sed vir doctus vix delibatis iis quae ad Toletani concilii tempus pertinent, caetera silentio prorsus praeterit, amplissimo relicto nobis aliisque campo, quem eidem Dictinii et Symphosii causa aperuerat pontificiae apostolicae sedis auctoritatis tum asserendae, tum propugnandae. Qua in re a proposito sibi scopo minime cessisse certe ii judicabunt qui ejusdem Cenni praefationem percurrerunt. ==CAPUT VIII.== Ad refellendas quorumdam et Paschasii Quesnelli potissimum falsas opiniones, Symphosii et Dictinii episcoporum causa exactius ex ecclesiasticis monumentis ad examen revocatur. 1. Quamvis hactenus multus fuerim in expendendis Caesaraugustanorum Toletanorumque conciliorum Actis, ad Priscillianistarum causam et condemnationem pertinentibus, tamen nihil me praestitisse arbitror, nisi exactius stylum admoveam in iis describendis quae ad Symphosium et Dictinium episcopos, quondam Priscilliana labe pollutos, spectare videntur. De iisdem enim duobus episcopis aliqui etiam ex recentioribus scriptoribus verba fecere, quos inter principem obtinet locum Paschasius Quesnellus, qui in adornandis sancti Leonis Magni Operibus, nimis suis partibus indulgens, nullo veritatis studio adductus, solam ratiocinandi libidinem secutus, rerum ecclesiasticarum seriem, susquedeque, vertere nisus, veterum monumenta aut oscitanter lustravit, aut in pravum sensum detorsit; et denique veteri Ecclesiae disciplina abolita, novam regiminis et oeconomiae rationem moliri allaboravit. Is namque in notis et observationibus ad S. Leonis Magni epistolam 15 disertius Priscillianistarum causam et concilia in eosdem Priscillianistas congregata, tempus quo Symphosius et Dictinius vel in haeresim lapsi sunt, vel in Ecclesiae communionem suscepti fuere, diligentius inquirit. In praeceps sane multa ruerent, quae nos tamquam certa probavimus, si Quesnellianae conjecturae robur haberent. Sed tentabundus imprimis is scriptor incedens, utriusque lapsum, Symphosii nimirum et Dictinii, ante Caesaraugustanum 231 statuit concilium. De qua haeresi infamatus uterque fuit in Caesaraugustana synodo anni 381 adversus Priscillianum, cujus judicium declinasse dicitur Symphosius, in sententia Toletanae I synodo se subducens. Nutare arbitror hocce primum Quesnelli assertum. Nam definitiva illa sententia, quae post concilii Toletani primi acta legitur, ex qua is certe suam hausit opinionem, minime hisce dictis cohaeret. Siquidem animum suspensum in veritatis inquisitione habuisse Symphosium ibidem asseritur, sola tamen una die concilio Caesaraugustano stitisse se, qui postmodum declinando sententiam praesens audire contempserat. Qua ratione autem haec cum Priscillianistarum historia cohaerere possint, me omnino latet. Symphosium episcopum Caesaraugustano concilio anni 381 subscripsisse certissimum est. Ad aliud igitur Caesaraugustae habitum concilium laudata verba referri debent, de quo plerique suspicati sunt, sed hujus Acta non exstant. Praeterea quae ibidem subduntur praecedentibus repugnare videntur, nam aiunt: Arduum nobis esset audire jam dictos, litteris tamen sanctae memoriae Ambrosii, quas post illud concilium ad nos miserat, ut, si condemnassent quae perperam egerant, et implessent conditiones quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae sanctae memoriae Siricius papa suasisset) . . . . , magnam nos constat praestitisse patientiam. Totam in suam sententiam hanc transtulit Quesnellus narrationem, minime tamen perpendens an cum caeteris aliis Priscillianistarum historiae certissimis monumentis cohaereret, necne. Si ad memoriam revocemus ea quae in superioribus ex Severo Sulpicio exscripsimus, dissimilem quamdam in Ambrosio agendi rationem in eadem causa deprehendimus. Is quidem Priscillianum, Instantium aliosque hujus sectae viros, qui Caesaraugustanae illi synodo anno 381 se sistere detractarunt; quamvis Mediolanum profectos; non audivit; non recepit; nec pro iisdem recipiendis ullas ad catholicos Hispaniarum episcopos litteras dedit. Qui ergo fieri potuit ut idem Ambrosius post illud idem Caesaraugustanum concilium audierit, receperit, poenitentiaeque agendae conditiones Symphosio episcopo et hujus filio Dictinio atque aliis praescripserit, qui iisdem moribus et vitiis labefactabantur? 2. Sed aliud quidpiam praeterea laudata in narratione est; quod cum Caesaraugustani concilii tempore minime conciliari potest. Ibidem enim sancti Siricii papae pro haereticis poenitentibus recipiendis statuta laudantur, Nec Ambrosius ipse alias conditiones jure praescribere poterat, nisi eas quas apostolica summi pontificis auctoritas decreverat. Recognovit enim ille sanctissimus Mediolanensis antistes, et caeteri illius provinciae episcopi jam in concilio congregati, neminem ab Ecclesia exclusum legitime eam iterum ingredi posse, cui supremus Janitor, S. Petri successor, januam non aperuerit. Propterea Ambrosius ad Siricium cum caeteris in concilio congregatis rescribens, epistolam sic orditur: Recognovimus litteris sanctitatis tuae boni pastoris excubias, qui diligenter commissam tibi januam serves, et pia sollicitudine Christi ovile custodias, etc. Hisce ergo principiis Ambrosius insistens, Hispaniarum episcopis suggerere debuit, ut Symphosium et Dictinium poenitentes ad reconciliationem reciperent, sub illis conditionibus, dumtaxat, quas jam apostolica sedes decreverat. Verum cum Siriciana ejusmodi statuta lucem non aspexerint nisi quadriennio saltem post Caesaraugustanum illud concilium, anno videlicet 385, III idus Februarias, Arcadio et Bautone consulatum agentibus, idcirco mihi numquam persuadere possum Symphonii et Dictinii causam anno 381 in Caesaraugustana synodo fuisse recognitam, ambosque ab illo episcoporum judicio se subduxisse. Nam admissa illa diffamatione quam confingit Quesnellus, 232 tum probata illa subductione a Caesaraugustanorum Patrum judicio anni 381, jam Symphosium et Dictinium, utpote contumaces, necessario ad Burdigalensem synodum accire debebant, cui interesse si detrectasset, parem cum Instantio et Priscilliano poenam solvissent. Quid plura? Maximi tyranni gladium minime evasissent, nec denique ab imperialium tribunorum furore se incolumes praestitissent, ut paulo prius observavimus. Burdigalensis porro synodus illa eodem anno 385 iisdemque consulibus coacta fuit, in qua nihil de Symphosii et Dictinii diffamatione et contumacia dictum fuisse, Severi Sulpicii silentio probatum est. 3. Nos ergo, ut hujusmodi figmentum praecaveamus; affirmare oportebit, vel scribarum imperitia in eam sententiam ista verba irrepsisse: Post Caesaraugustanum concilium, in quo sententia in certos quosque dicta fuerat, sola tamen una die praesente Symphosio, qui postmodum declinando sententiam praesens audire contempserat; vel ad aliud quam ad illud, quod anno 381 coactum fuerat debere referri; hocque nonnisi post Priscilliani, Instantii, aliorumque necem haberi potuisse, nostra quidem sententia est. Cardinalis Aguirre, variis adductus conjecturis, tom. II Concil. Hispaniae, praeter illud primum Caesaraugustanum concilium, aliud anno 383 ibidem celebratum asseverat, cui nos subscribere haud possumus, qui serius illud coactum fuisse contendimus. Verum quam vis multis obvolutum tenebris istuc negotium sit et videatur, tamen caetera, quae in laudato illius definitivae sententiae exemplari subduntur, magnum lumen ad veritatem propius attingendam suppeditant. Legitur namque Symphosium, sancto Ambrosio praesente et audiente, eas conditiones acceptasse et posuisse, videlicet a recitatione eorum qui dicebantur martyres jam recessisse et perpetuo recessurum; Dictinium vero ecclesiastica obtenta pace, presbyterii locum tenere, nec accipere honoris augmentum, ut jam papa Siricius priori sua epistola de lapsis poenitentibus decreverat. Plane ergo omnes illorum conjecturae ruunt qui Symphosium et filium ejus Dictinium ante Priscillianistarum caedem lapsos esse contendunt. Cujus caedis gesta referens Severus Sulpicius causam fuisse ait, ut non solum non repressa fuerit haeresis quae illo auctore, proruperat, sed confirmata, latius propagata est. Namque sectatores ejus, qui eum prius ut sanctum honoraverant, postea ut martyrem colere coeperunt. Peremptorum corpora ad Hispanias relata, magnisque obsequiis celebrata eorum funera. Caeso itaque Priscilliano et sociis, catholica religio impie magis et superstitiose foedari coepit, cum videlicet tamquam veri martyres haberentur et colerentur ii quos ob graviora scelera saeculi gladius interfecerat. 4. Ex cujus facti novitate ita ecclesiasticae res perturbatae fuere, ut plurimi sanctioris vitae episcopi ab illo judicii et vindictae genere maxime abhorrentes, quasi Priscilliani causam tueri videbantur, cum caedium auctoribus, Ithacio videlicet et caeteris, communione denegata, anathemate dicto episcopalibusque sedibus spoliatis, tam grave cruentumque facinus exhorrebant. Ab illo enim catholicorum schismate Priscillianistae occasionem arripuere magis atque magis suam sectam propagandi, cum caesorum cadaveribus sacros martyrum honores vindicarent, impiamque eam consuetudinem inter se ipsos et in Ecclesias inducentes, ut horum nomina inter aliorum martyrum memorias divinis in persolvendis officiis recitarent. In ejusmodi quippe amentiam cecidit Symphosius, a multis deceptus et circumventus, quemadmodum illius definitivae sententiae exemplaria patefaciunt. Ex Priscilliani autem dogmatibus duo dumtaxat profitebatur Symphosius: alterum innascibilem esse Deum, alterum vero duo rerum aspectabilium principia reperiri. Nullis tamen libris apocryphis, aut novis scientiis, quas Priscillianus composuerat Symphosius umquam usus est, quamvis Dictinius epistolis aliquantis pene lapsus, quas omnes suas professione 233 condemnans, correctionem petens, in Toletano illo concilio veniam postulavit. Haec itaque omnia tantam apud nos vim habent, ut nulla prorsus ratione in Quesnelli sententiam adducamur, ut videlicet arbitremur Symphosium anno 381 in Caesaraugustana illa synodo diffamatum, et veluti Priscillianistam se ab illorum Patrum judicio subduxisse. Vix enim ecclesiasticae reconciliationis donum sibi promereri potuisset, si novemdecim annorum spatio (quale inter illud et istud Toletanum concilium intercessit) pertinax in sua contumacia perstitisset. 5. Jam vero ad alia gradum faciamus, quae ob veterum monumentorum jacturam aeque obscura et multis difficultatibus implexa sunt: Ambrosium itaque, veluti pacis et reconciliationis sequestrem, a Symphosio et caeteris qui lapsi erant interpellatum fuisse, jam inter omnes cum veteres tum recentiores scriptores convenit. Non ita tamen exploratum est quo anno istos Mediolanum profectos Ambrosius receperit, traditis illis communicatoriis litteris, ut sub quibusdam praescriptis et acceptatis conditionibus catholici ipsi Hispaniarum episcopi, qui se a lapsorum communione separaverant, ad pacem et ecclesiasticam reconciliationem eos admitterent. Quid autem in se continerent divi illae Ambrosii epistolae ad Hispaniarum episcopos datae, cum jam temporis injuria interciderint, non undequaque perspectum esse potest. Ex Actis dumtaxat hujus Toletani concilii anno 400 coacti evincitur, illas in praecedenti alia Toletana synodo, ad quam Sympliosius, Dictinius et caeteri lapsorum acciti venire detrectarunt, fuisse recitatas; tum etiam Ambrosium sequestris officio sub iis conditionibus functum esse, ut Symphosius ab ordinationis munere se abstineret, et Dictinius hujus filius perpetuo in presbyterii gradu ita permaneret, ut ipse et alii clerici aequalis vel inferioris ordinis numquam ad superiores gradus Ecclesiae possent ascendere. Sed duo sane tum contigerunt, quae paci et ecclesiasticae reconciliationi prorsus repugnabant. Detrectarunt imprimis quotquot Ambrosium adierant coram Hispanorum episcoporum synodo condemnare quae perperam egerant, ut idem Mediolanensis antistes, apostolicae sedis statutis innixus, faciendum praescripserat, tum a poenitentium statu atque proposito contra fidem datam recesserunt. Nam vita functo Asturicensi episcopo, Symphosius ad eam sedem Dictinium filium evexit, et episcopum consecravit, et Dictinius ipse, cum eodem Symphosio multos alios in Galliciae provincia, quorum fides non satis probata erat, in episcopos ordinarunt. Horum autem omnium gestorum seriem continet illud definitivae sententiae exemplar quod in Toletana anni 400 synodo editum fuit. 6. Superest nunc ergo ut illius habitae Toletanae synodi tempus inquiramus in qua, lectis Ambrosii litteris, poenitentes illi ad reconciliationis pacem admitti debebant, a qua tamen Symphosius et caeteri se subtraxerunt. Eam autem habitam fuisse ante Ambrosii mortem probabilius est. Paulinus enim in hujus Vita ait: Theodosio imperatori Christianissimo triennium fere supervixit Ambrosius, qui et ipso die sabbati sancti illum desiisse vivere scribit: prorsus (Petavius subdit) Aprilis 4, Christi anno 397, Caesario et Attico coss. Marcellinus autem hujus obitum anno sequenti 398 ascribit, Honorio et Eutychiano coss. Non diu igitur ante divi Ambrosii mortem potuit illa synodus congregari, nam omnes illi novemdecim episcopi, qui in contumaces absentes libellarem direxere sententiam, adhuc 400 anno erant superstites, quod difficile fuisset, si inter illam et hanc Toletanam synodum multorum annorum spatium interfluxisset. Nullum prorsus ad haec horumque similia respectum habuit Paschasius Quesnellus, sed, pro more et ingenio suo, divinationibus usus, plures Toletanas synodos distinxit, quarum primam inter Caesaraugustanam anni 381 et Toletanam anni quadringentesimi statuit, nulla interim prorsus habita ratione, vel ad Burdigalensem, vel ad Trevirensem, vel ad aliam forte 234 Caesaraugustanam, quae certissime omnes Toletanos conventus praecesserunt. Verum isthaec praetereamus, ne in minimis cum Quesnello contendentes, nodum in scirpo quaerere voluisse videamur. 7. Hinc igitur nostra potius se vertat oratio, ubi graviores Quesnelli lapsus offendimus. Cujus quidem generis esse arbitramur palmares illos errores quibus notae et observationes in epistolam 15 S. Leonis refertae sunt. In priori quippe horum Operum editione, quasi ex suggestu, Paschasius Quesnellus docuerat Dictinium ex episcopali sua sede ob Priscillianam haeresim ejectum fuisse, cui postmodum Turribius successerat. Huic autem errori causam dedere verba sequentia, quae ex Idatii Chronico recitare dixit: Dictinius Asturicensis episcopus, cui ob Priscilliani haeresim, quam profitebatur, ejecto, cum aliis ejusdem sectae episcopis, successit Turribius. Incaute etiam monachos congregationis sancti Mauri lapsos esse deprehendimus, qui in sancti Augustini Operum editione, nimia forte Quesnello vel alteri mendaci scriptori, fide adhibita, illud idem testimonium Idatiano asseruerunt Chronico, repugnantibus aliunde Augustini verbis, quibus Dictinium inter catholicos Ecclesiae episcopos diem clausisse affirmat; et Ferrario, qui scripsit Dictinium catalogo sanctorum episcoporum Asturicensis Ecclesiae ascriptum reperiri, ejusque memoriam quotannis die 2 Junii ea in Ecclesia recoli consuetum fuisse. 8. Interim autem Paschasium Quesnellum suis laudibus fraudari iniquum foret, qui, laudatum Idatii Chronicum percurrens, memoriae defectionem seu allucinationem in prima editione se passum esse fatetur, ex cujus Chronici lectione sapientior factus, quae jam dixerat in altera retractavit editione, sed nimis subdole. Hominis ingenium, qui quoad usque vixit a jam dictis contra catholicae fidei articulos prolatis et scriptis numquam recedere voluit, quis profecto mirari desinet? Sed haereticorum schismaticorumque ejusmodi fuisse agendi rationem nemo ignorat. Hi namque quam saepissime, si in historicis similibusque rebus, parum nihilumve ad eorum systema conducentibus quandoque per inscitiam, oscitantiam et arrogantiam defecerunt, haud difficile postmodum errata revocarunt, correxerunt, et quibusdam veritatis umbraculis contexerunt, ut videlicet veracium ingenuorumque animorum opinionem apud suos asseclas, quos in fidei morumque regulis decipere voluerunt, sibi vindicent. Sed eum errorem in postrema sua editione nec integre omnino emendavit Quesnellus. Verba illa quidem in Idatiano Chronico desiderari, nec suo fuisse studio conficta sincere et quasi jurejurando fassus est. Caeterum fragmentum illud, cum omnibus substructis, non abradendum a postrema editione censuit, in spem nimirum adductus posse aliquando eruditis oculis inter legendum occurrere, et ad typographum deferri, huic historiae inserendum. Cui quidem opinioni cum insisteret, non spurium esse illud fragmentum sibi persuadet, sed ignoto potius parenti adjudicandum, et tamquam somniator multa falsa commentitiaque imaginatur, quae catholicae Ecclesiae et Priscillianistarum historias dejiciunt, Toletanorum conciliorum fidem auctoritatemque nimis reddunt suspectam; et, quod gravius est, Idatii Chronicum, quod et ipse summis laudibus ornat, pravis suis interpretationibus mutilat, corrumpit et in contrariam detorquet significationem. Sed ne de mea sententia comminisci videar, singula quae Quesnellus adducit, jam statim refellam. 9. Et primo rogo unde is scriptor hauriat Dictinium jam ante 400 annum e sua Asturicens sede dejectum, huicque statim S. Turribium suffectum? Unde, quaeso, deducit iterum Dictinium ipsum, Toletanis PP. annuentibus, suam primam occupasse sedem, quae disserendi ratio, contra 235 Ecclesiae canones, duos confingit episcopos eamdem sedem administrantes? Horum porro nihil habet Idatius in Chronico, nihil Toletani Patres, qui de hac Dictinii restitutione, aut de Turribii ordinatione nec unum verbum protulerunt. Immo Chronicum illud et hujus concilii Acta mire inter se concinunt; in ea videlicet indicanda indulgentia, qua Dictinio et caeteris poenitentibus episcopis benigne fuit concessum in suis sedibus perseverare, et dumtaxat cautum fuit ut ab initiandis episcopis, presbyteris atque diaconibus se abstinerent, quoadusque Romani pontificis Anastasii et Simpliciani Mediolanensis episcopi, Ambrosii successoris, communionis litteras reciperent: Symphosius autem (aiunt Toletani praesules) senex religiosus, qui quod egerat, supra scripsimus, in Ecclesia sua consistat, circumspectior circa eos quos ei reddemus futurus; inde exspectabit communionem unde prius spem futurae pacis acceperat. Quod observandum etiam Dictinio et Antherio esse decrevimus. Cum itaque Toletani Patres decrevissent Symphosium, Dictinium et Antherium in suis Ecclesiis debuisse consistere, an non confinxit Quesnellus Dictinium ante illud concilium e sua sede ejectum, eique Turribium suffectum? Consistant aiunt PP., non suas sedes recipiant, ut noster annotator somniatur, quae voces non idem importare vel leviter attendenti fit manifestum. Non ergo est credendum, Dictinio adhuc superstite in hujus locum Turribium fuisse ordinatum, sed Dictinium ipsum a die suae consecrationis ad emortualem diem usque in Asturicensi Ecclesia semper constitisse. Qua in re, tamquam omnino imbecillae, illico cadunt duae illae Quesnelli conjecturae et suspiciones, vel de duobus episcopis eodem tempore eamdem Ecclesiam administrantibus, quod sacris canonibus vetitum est, vel de summa Turribii senectute, ad quam certe pervenisset, si ejus ordinatio ante 400 annum esset repetenda, cum jam adhuc esset in vivis, et ad laboriosissima habenda itinera aptus, et habilis anno Christi 447 sub Leonis Magni pontificatu reperiretur, ut ex ejus colligitur epistola de qua in seqq. capitibus verba faciemus. Sed de Turribii ordinatione ex monumentis quae supersunt, nihil certi definire possumus. Illud unum dumtaxat nobis ex Augustino exploratum est, Dictinium ejus praedecessorem extremam clausisse diem ante annum 420. Siquidem cum S. Pater hoc anno librum contra Mendacium ad Consentium scripsisset, Dictinium ex hac vita decessisse hisce verbis indicavit: Dictinii episcopi vel cogniti vitam, vel incogniti famam laudare mendaciter, est hoc tolerabilius adhuc, quia ille putatur fuisse catholicus, atque ex illo errore correctus. 10. Nec aliqua ratione urgeri possumus genuino illo Idatii testimonio, quo olympiad. 306 scripsit: In Asturicensi urbe Galliciae quidam ante aliquot annos latentes Manichaei gestis episcopalibus deteguntur, quae ab Idatio et Turribio, qui eos audierunt, ad Antonium Emeritensem episcopum directa sunt. Manichaeorum nomine Priscillianistas ibidem designari, nescio quo pacto affirmet Quesnellus, cum jam Idatius eo in Chronico numquam Priscillianistas cum Manichaeis confundere consueverit, quamvis ambae haereses Gnosticorum propagines fuerint. Olympiade enim 24, descripta Priscilliani et sociorum nece, subjicit: Exin in Gallaeciam Priscillianistarum haeresis invasit. Rursus, olympiade 294, agens de Ortigio, qui Celenis fuerat ordinatus, addit: Sed agentibus Priscillianistis, pro fide catholica pulsus factionibus exsulabat. Hac eadem loquendi formula idem Idatius usus est de sancti Leonis Magni ad Turribium Asturicensem epistola disserens: Romanae Ecclesiae 43 praesidet episcopus Leo. Hujus scripta per episcopi Turribii diaconum Pervincum contra Priscillianistas ad Hispalenses episcopos deferuntur. Quae quidem omnia 236 cum ipse mecum reputarem, non facile Quesnelli opinioni subscribere potui, quod videlicet priori laudato ejusdem olympiadis loco sub Manichaeorum nomine Idatius Priscillianistas designare voluerit, cum nobis caeterisque illud Chronicum percurrentibus utriusque sectae haereticos suis propriis nominibus appellasse constet. Et quidem paulo post, de quodam Manichaeo Pascentio urbis Romae, qui de Asturica diffugerat, sermonem instituens, eum Manichaeum expresse nominat, quem Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania facit expelli. Hunc autem Priscillianistam quis affirmabit? Cum Romae numquam, et Leonis tempore potissimum, Priscilliana lues fuerit grassata. Verum quamvis ultro daretur quod Idatius ibidem ejusmodi haereticos Manichaeos vocarit, quid inde? Nullum dubium est Turribium, defuncto Dictinio, in episcopatu successisse. Hujus igitur studium cum Idatio Lemicae urbis episcopo in detegendis Manichaeis adhibitum nihil obstat quin Dictinius usque ad diem emortualem in Asturicensi throno consederit; non evincit eum e sua sede exturbatum fuisse; non denique eam Ecclesiam a duobus episcopis administratam. Quando enim Dictinius obierat, aut Zosimus, aut Bonifacius Romanam sedem tenebant. Quando vero Turribius et Idatius in occultos animadverterunt Manichaeos, jam sanctus Leo pontificatum gerebat, ut in laudato Chronico idem Idatius affirmat. ==CAPUT IX.== De Toletana synodo, in qua Symphosius et Dictinius tamquam poenitentes suscepti sunt, et de Gallaeciae schismate horum causa exorto. Quesnellianae conjecturae et ratiocinationes annotantur atque rejiciuntur. 1. Relicto in hisce exordiis parumper Quesnello ad nonnulla alia gradum facere statuimus. Ad Toletani videlicet concilii Acta, ad aliarum rerum seriem in hac eadem causa gestarum, ad gravissimum denique illud schisma in Galliciae potissimum provincia excitatum, postquam Symphosium, Dictinium aliosque episcopos et presbyteros, quondam Priscilliana lue infectos, a Toletanis Patribus receptos et absolutos fuisse, quidam invidi, aut ecclesiasticae disciplinae conservandae importuno studio addicti, resciverunt. Et imprimis quod ad laudata Acta attinet, qui oculos, prout a conciliorum collectoribus edita sunt, in ea conjiciunt, valde mutila et imperfecta modo asservari judicabunt, quod nemo hactenus animadvertit. Id sequens specimen, quod subjicimus, patefaciat. In epigraphe quidem nullum vitium irrepsisse arbitramur, nisi forte illud a collectoribus derivatum, qui istud Toletanum primum appellant, cum jam aliud ibidem ab iisdem novemdecim episcopis habitum Patruinus in sua asserat praefatione, ut etiam in superioribus annotavimus. Caeterum istud sub Anastasii pontificatu, Honorio, Arcadio imperantibus, cum videlicet Stilico primum consul renuntiabatur, congregatum fuisse, perspicue Idatius in Chronico indicavit olymp. 294. Eam epigraphem deinde titul capitulorum excipiunt, qui brevem dumtaxat summam continent eorum quae ad ecclesiasticam disciplinam ibidem instaurandam sancita fuerunt. Sed ibi jam vitium irrepsit, nam laudati tituli Romanis etiam numeris notati, unum supra viginti capitula firmata fuisse indicant; sed postremum, quod erat: De regulis fidei catholicae contra Priscillianos prorsus desideratur. Hisce vero capitulorum titulis concilii praefatio subjicitur, in qua primum illorum novemdecim episcoporum in Toletana 237 convenientium Ecclesia nomina describuntur, nulla tamen facta mentione Ecclesiarum quibus praeerant. Sed iis fideliter descriptis, Patruinus Emeritensis episcopus illius coetus praeses, gravem et brevem orationem habuit, qua in Hispaniarum provinciis ecclesiasticam disciplinam pessum ivisse conquestus est, atque ita clericorum scandala percrebuisse, ut gravissimum schisma excitassent. Quibus quidem malis remedium adhibere Patruinus cupiens, a communi concilio definiendum expetiit quid ab omnibus episcopis in ordinandis clericis esset sequendum. Tum primus omnium ipse praeses in hanc erupit sententiam: Mihi autem placet constituta primitus concilii Nicaeni perpetuo esse servanda, nec ab iis esse recedendum. Cui quippe Patruini sententiae caeteri episcopi assensi sunt ad unum, anathematis poena praeterea eos postulandos esse judicantes, qui aliud quam statutum est facere ausi essent. 2. Nihil autem praeter haec habet praefatio illa, quam deinde viginti dumtaxat capitula, ut diximus, seu canones excipiunt, afflictis illorum temporum rebus maxime convenientia, cum ad malorum luem id dies magis percrebrescentem purgandam, tum ad aditum intercludendum, ne latius serperet, et incolumes adhuc Ecclesias et catholicos labefactaret. Sed cum vigesimum capitulum, quod est de chrismate a solo episcopo conficiendo, subscriptiones episcoporum immediate sequantur, ideo graviter dolendum est quod altera Toletanorum gestorum pars exciderit, aut saltem e primigenia sua sede fuerit avulsa, ut quae ad Priscillianam pertinent historiam, modo integra, perfecta, et prout a Patribus fuerunt disposita, minime habeamus Ejusmodi porro gravis jactura partim dumtaxat reparari potuit ex alterius concilii Actis, cujus Patres, vita functis Symphosio, Dictinio ac caeteris qui de Priscilliana haeresi postulabantur, apud Toletanam urbem forte convenientes, ne praepostere quidquam praecipitique animo de transacta haeresi et schismate judicarent, sancte secum reputarunt, Priscillianistarum res gestas altius repetere, cunctaque cognoscere quae jam in ea causa contigerant. Hac occasione ergo praecedentes Toletanae synodi definitiones de plenariis gestis excerpi jusserunt, easdemque, ut universo illi novo caetui innotescerent, publice recitari demandarunt. Quo autem anno quave occasione ejusmodi gestorum exemplaria e suis sedibus avulsa in alio concilio posteriori recitata fuerint, cum Ecclesiae monumenta quae exstant non prodant, certo definiri non potest. Illud certe extra omnem dubitationis aleam est, excerpta ex genuinis Actis fuisse avulsa, quando jam Symphosius, Dictinius episcopi, et Comasius presbyter, ex hac luce migraverant. Sufficienter hoc indicant sequentia verba posterioris concilii: Post habitum jam concilium kal. Septembris, tertio nonas Septembris, post diversas cognitiones tunc habitas, sub die octava iduum Septembrium excerptae sunt de plenariis gestis professiones domini Symphosii, et domini Dictinii sanctae memoriae episcoporum, et domini sanctae memoriae Comasii tunc presbyteri, quas inter caeteros habuerunt in concilio Toletano de damnatione Priscilliani vel sectae ejus. Quis ergo sibi persuadet sanctae memoriae eos episcopos, illumque presbyterum, in concilio dictos fuisse, si jam adhuc superstites exstitissent? Nec enim vita aut episcoporum mors ab aliis episcopis comprovincialibus, metropolis aut nationalibus, potuit ignorari, et idcirco illos diem extremam clausisse quando ejusmodi professionum exemplaria in concilio longe posteriori fuere avulsa et publice recitata, credendum est. 3. Sed harum possessionum exemplaria confictionem subolere Quesnellus suspicatus est, nec ab hac suspicione Stephanum Baluzium vacuum arbitramur. Unde vero confictionis conjecturae hauriri possint aut debeant, nullus 238 sufficienter indicavit. Nam Quesnellus, qui in notis ad epistolam 15 S. Leonis aliquos illarum professionum suppositionis characteres in medium produxit, a recto disserendiscopo aberravit, et multa falsa et infirma commentus est. Cujusmodi quidem est illud primum quo SANCTAE MEMORIAE episcopos appellat Symphosium et Dictinium; quod si alias tolerabile esset, in ea tamen professione qua haeresim abdicant absurdum videtur. Adeone scrupolose agis, Quesnelli, ut quondam haeretica labe aspersi, si postmodum evadant poenitentes, singulos ejurent errores, et cum Ecclesia reconciliati tandem in pace obdormiant, nefas reputes eos sanctae memoriae viros appellari? Profecto tota Christianae rei historia, sacra diptycha et vetustae Ecclesiarum tabulae ruerent, pessum irent, et commentis scatere censenda essent. Antiquitus enim, sicut et modo, illa loquendi formula usurpata erat ad innuendam ecclesiasticam pacem et communionem in qua obierant qui jam ex hac luce demigrarunt; neque iis vocabulis sanctae memoriae fraudabantur ob haeresim, vel schisma, in quod lapsi essent, dummodo poenitentes decederent, et, absoluti ante vitae exitum, pristinae communioni restituerentur. Immo ejusmodi homines post adeptum reconciliationis sacramentum, ita in honore habebantur, ut eorum nomina Deo ad altare offerrentur, ut constat ex can. 29 concilii Illiberitani, quo cautum est ne energumenorum nomina sacris in mysteriis recitarentur; vel ex 19 concilii Emeritensis, quo sacerdotibus jubetur: Pro singulis diebus dominicis sacrificium Deo offerre, et eorum nomina a quibus eas Ecclesias constat esse constructas, vel qui aliquid his sanctis Ecclesiis videntur aut visi sunt contulisse, si viventes in corpore sunt, ante altare recitentur tempore missae; quod si ab hac decesserunt, aut decesserint luce, nomina eorum cum defunctis fidelibus recitentur suo ordine. Horum porro nominum recitatio catholicae communionis argumentum fuisse erudite probant Albaspinaeus et Ferdinandus Mendoza in notis et observationibus ad Illiberitanum concilium . 4. Sed addit Quesnellus, sanctae memoriae verba illa, etsi tolerabilia censeantur, in ea professione qua haeresint abdicant absurda videri. Sed hic gravissimum nostri annotatoris Quesnelli oscitantiae lapsum lector, quaeso, animadvertat, et nobiscum serio illarum professionum exemplar percurrat, quae in concilio Toletano contra Priscilliani sectam editae fuere, simulque perpendat quae ad postremum concilium pertinent. Illius quippe exemplaris exordium totum spectat ad postremi concilii PP., qui, adducti studio inquirendae veritatis, dicunt consuluisse Toletanae synodi Acta, et excerpi jussisse de plenariis gestis professiones domini Symphosii, et domini Dictinii sanctae memoriae episcoporum. Et duo ergo illa verba prorsus extra professiones posita sunt, et a posterioris concilii notariis et PP. adhibita dumtaxat fuere ad innuendam eam ecclesiasticam pacem et communionem in qua Symphosius et Dictinius obierant. Praeterea non sibi suadeat Quesnellus hujus concilii notarios integre eas professiones, prout erant, in autographo huc transtulisse. Multa quidem ab iisdem praetermissa sufficienter ea indicant verba: Post aliquanta . . . . . eodem tempore acta . . . . Dictinius episcopus dixit: Audite me. Unde eruitur, ex plenariis Toletanae synodi gestis ea dumtaxat selegisse quae in criminum contestationem, horumque exsecrationem, tum a Dictinio et Symphosio, tum a Comasio, dicta fuere. Cum igitur professio ab iis vocibus ordiatur: Audite me, optimi sacerdotes, non est cur Quesnellus eam confictionis insimulet, cum 239 omnia praecedentia verba (inter quae haec duo, sanctae memoriae ) notario tribui debeant, ut legentibus patebit. 5. Jam vero aliud confictionis argumentum, quod secundo loco Quesnellus subjicit adhuc perpendamus. Deinde (ait) errores Priscilliani et asseclarum ejus vix attigit, de sola Filii innascibilitate loquens, et de duobus principiis, et animae cum Patre consubstantialitate, quas sententias ita condemnant, ut fucum facere videantur, sibique suas professiones explicandi reservare facultatem. Cui quippe conjecturae ut robur adderet auctoritatemque, ad S. Leonem provocat, ex cujus verbis professionis confictionem comprobare intendit. Et tertio enim (ita immediate subjicit) S. Leonis capitulo patet illos aliquo sensu nascibilem Filium dixisse. Ex quinto, non illos contendisse disertis verbis unam Dei et hominis esse naturam, quod in se solummodo reprehendit Dictinius in illa professione. His ergo similibusque aliis eruditus criticus insistit, ut lectorem in malam fidem adducat, ad credendum videlicet totas illas professiones ad fraudem esse confictas. Ita quidem ratiocinatur Quesnellus. Sed verane isthaec omnia esse arbitrabimur? An potius nobis erit verendum argutulum hunc nimis licenter fabulosa quaedam comminisci potuisse, cum de aliorum fraudibus et confictionibus nimis anxie inquirebat? Eum autem turpiter aberrasse, priora illa indicant verba: Deinde errores Priscilliani et assectarum vix attigit. Quid enim? Attingere forte et confiteri debebant errores in quos numquam lapsi fuerant? Exemplar quippe illud de quo agimus, non fidei professionem in Toletano concilio ab episcopis et presbyteris poenitentibus factam continet, sed dumtaxat criminum confessionem ejurationemque. In ea autem ex Priscilliani erroribus eos dumtaxat exprimere debebant quibus adhaeserunt, tum deinde Priscilliano auctori caeterisque ejus blasphemiis anathema dicere. Cum igitur ex Priscilliani dogmatibus illa profiteri ausi fuissent: Innascibilem esse Deum, unam Dei et hominis esse substantiam, aut duo esse principia, ideo expresse haec tantum confiteri opus erat; eadem exsecrari, quin se illorum criminum reos facerent quae numquam admiserunt. 6. Confessionem autem criminumque ejurationem exemplar illud continere, minime fidei professionem, produnt illa verba, in quae primus omnium Dictinius poenitentiam agens erupit: Audite me, optimi sacerdotes, corrigite omnia, quia vobis correctio data est. Scriptum est enim: Vobis datae sunt claves regni coelorum, sed peto a vobis ut claves nobis regni, non portae aperiantur inferni. Haec hominis humiliter poenitentiam agentis, veniam absolutionemque enixe deprecantis, verba esse quis inficiabitur? Post haec autem singillatim sua aperit crimina. Haec, si dignamini, omnia ante oculos pono. Hoc in me reprehendo, quod dixerim, etc. pari ratione quoque omnia retractavit quae scripserat, subdens: Sed et omnem praesumptionem meam de scriptis meis arguo et condemno. Et interposito juramento, omnia toto corde respuere Dictinius profitetur, et quae contra fidem scripserat condemnavit. Haec igitur in se spectata nullam olent suppositionem, fraudem, aut confictionem; praesertim cum illi poenitentes coram synodo se sistentes fidei professionem ab iis Patribus acceptam ex chartula scripta recitarunt, et anathemate dicto omnibus haereticorum libris et dogmatibus, et Priscilliani potissimum, absoluti et ad communionem recepti fuere, ut ab exemplari definitivae sententiae colligimus. 7. Falsissimum praeterea est fucum facere voluisse, aut sibi suasque professiones explicandi reservasse facultatem. Undenam id conjicit annotator? Contrarium quidem innuunt haec et consimilia verba concilii Patribus dicta: Omnem praesumptionem meam de scriptis meis arguo, atque 240 condemno. Vel illa alia: Testis est mihi Deus; aut isthaec: Quaecumque conscripsi, omnia me toto corde respuere; excepto nomine Dei, omnia anathematizo; omnia quae inveniuntur contra fidem cum ipso auctore condemno. Non ergo tam subdoli et versipelles fuerunt poenitentes illi, de quibus ibi sermo est, ut fucum facere nisi sint, aut contra fidem prolata explicandi facultatem sibi reservaverint, ut hac nostra aetate Quesnellus ipse ejusque asseclae ad apostolicae sedis judicium acciti, et condemnati, contra omne jus quam saepissime nimis audacter tentarunt. Splendide tandem noster annotator Quesnellus nugatus est, cum ad S. Leonis Magni dicta provocans, ea quasi in testimonium confictae illius professionis adduxit. Absolute quidem innascibilem esse Deum, Leone auctore, Priscillianistae asseruerunt. Quia verbum caro factum (ait S. doctor) non vere isti honorent, sed honorare se simulent, jejunantes eodem die, sicut et die Dominico, qui est dies Resurrectionis Christi; quod utique ideo faciunt, quia Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credunt, sed per quamdam illusionem ostentata videri volunt quae vera non fuerint. Disertis quoque verbis Priscillianistas contendisse unam Dei et hominis esse substantiam et naturam ipse S. Leo, cap. 5 docuit, dicens: Quinto capitulo refertur animam hominis divinae esse substantiae, nec a natura creatoris sui conditionis nostrae distare naturam. Quae duo cum ego sedulo animadvertissem, facile in eam persuasionem adductus sum, aut Quesnellum nimis fidenter suis studiis indulsisse, aut in S. Leonis Operibus adornandis oscitanter semper ea percurrisse ut quam saepissime nostris hisce dissertationibus palam fecimus. ==CAPUT X.== De caeteris episcopis et clericis Priscilliana labe pollutis in Toletana prima synodo condemnatis vel absolutis. 1. Quae de Symphosio et Dictinio dicenda occurrebant quanta potuimus brevitate praecedenti capite explicavimus. Nonnulla alia in praesentiarum dicturi sumus de quibusdam aliis episcopis et clericis eadem Priscilliana labe pollutis, qui cum eisdem Symphosio et Dictinio, nondum poenitentibus et ab Ecclesia absolutis, communicarunt, vel ad sacrorum ordinum ministeria ab iis se promoveri passi sunt. Et primo quidem ad eos se nostra vertit oratio qui, ad synodum canonice acciti, eoram Episcopis se sistere non detrectarunt, quos inter locum habuisse Paternum, definitivae illius concilii sententiae exemplaria ex gestis translata produnt. Is enim ante ordinationem, Priscilliani errores sciebat et profitebatur. Sed post adeptam Bracarensem sedem, omne illius haereseos virus ejuravit lectione librorum sancti Ambrosii. 2. Hunc ergo cum Symphosius ordinasset contra ecclesiasticas leges, quadam adhibita indulgentia, suam retinere sedem permisere, despondentes praeterea illius Toletanae primae synodi PP. eum in communiorem suscepturos, cam sedes apostolica rescriberet. Eamdem indulgentiam erga Isonium adhibuere, qui, nuper baptizatus a Symphosio, contra ecclesiasticas regulas ad episcopatum statim fuit promotus, quem ab hoc gradu minime esse dejiciendum concilium judicavit, quia hoc se tenere quod in praesenti concilio professus est respondit. Haec synodi Patres cum decrevissent, ad Vegentini causam examinandam processerunt, 241 qui olim ante Caesaraugastanum concilium episcopus factus, similiter libros Priscilliani cum auctore damnaverat, ut de caeteris Acta testantur. Sed cum postmodum fidem mutasset, ac Priscillianistis adhaerere voluisset, sacra communione erat privatus. Et huic indulgendum, quamvis forte graviorem culpam admisisset, communi suffragio definitum est, eumque in pristinam communionem receperunt, ea conditione proposita et servata, ut sinceram fidei professionem scripto consignaret. 3. Aliter vero cum Herena episcopo hujusque clericis factum fuisse intelligimus. Nam Herenas ille, qui suos clericos sequi maluerat, quique sponte, nec interrogatus, Priscillianum catholicum sanctumque martyrem clamasset, et ipse usque ad finem catholicum esse dixisset persecutionem ab episcopis passum; hunc (inquam) cum his omnibus tam suis clericis quam diversis episcopis, hoc est Donato, Acurio, Aemilio, qui consortium perditorum sequi maluerunt, sacerdotio submovendos esse decreverunt. Nec vero tanti momenti quaestionem hisce decretis definitionibusque dumtaxat absolutam fuisse arbitrabimur. Alia quippe adhuc supererant, quibus consulere et medicinam adhibere oportebat. Iis videlicet qui ad concilium ex Gallaecia venerunt, et in Symphosii communione semper durarunt, cum episcopus ille Priscilliana luc inficiebatur. Pro his ergo istud decretum factum legimus, ut, accepta forma a concilio missa, si subscripserint, etiam ipsi in coelestis pacis contemplatione consistant, exspectantes pari exemplo quid papa, qui nunc est, quid sanctus Simplicianus Mediolanensis episcopus reliquique Ecclesiarum rescribant sacerdotes. Si qui autem, audacius agentes, concilii hujus spreta indulgentia, subscriptionem formae quam misimus non dederint, Ecclesias quas detinent non retineant, neque his communicent qui, reversi de synodo, datis professionibus, ad suas Ecclesias reverterunt. Non licere praeterea cuiquam communione privato collectiones facere per mulierum domos, et apocrypha quae damnata sunt legere, ne communicantes his pari impietate tenerentur, jure et merito sancitum est. Qua in re catholicis episcopis maxime praeceptum voluerunt, ne suum onus et officium obliviscerentur: Quoniam quicumque eos susceperint (aiunt), certum est eos etiam graviori sententia retinendos esse. Postremo tandem Ortygium Celenis catholicum episcopum, nefarie Priscillianistarum factionibus et impetu ante hoc concilium a sua sede expulsum, ad suam reverti debere Ecclesiam pronuntiarunt, ut tradit etiam Idatius in Chronico, de hac Toletana synodo habens sermonem. 4. Haec itaque sunt omnia quae causa religionis tuendae, Ecclesiasticae disciplinae reparandae, atque pacis firmandae, perpetuoque duraturae concordiae, a Toletanis illis PP. anno 399 aut 400 firmata sunt. Verum cum in iis condendis decretis laudati PP. semper eam conditionem apposuerint, se pleniorem remissionem poenitentibus concessuros, cum sedes apostolica rescripserit, ut cum Vegentino et Paterno factum legimus, videlicet, Recepturi etiam in nostram communionem, cum sedes apostolica rescripserit; vel cum agebatur de recipiendis iis Gallaeciae episcopis qui cum Symphosio semper communicaverant, quibus dictum est, ut exspectarent pari exemplo quid papa, qui nunc est, quid S. Simplicianus Mediolanensis episcopus reliquique Ecclesiarum rescribant sacerdotes; vel illud denique, quod de Dictinio et Anterio pariter episcopis servandum constituerunt, quos ab ordinationis sacrae ministerio abstentos esse voluere, quoadusque per papam vel sanctum Simplicianum communio ipsis redderetur; cum, inquam, nos ejusmodi loquendi formulas ab Hispanis conciliis adhibitas offendamus, inde est ut nos in iis, tamquam in speculo, conspiciamus Hispaniarum praesules talem tantamque venerationem atque obedientiam apostolicae sedi, et ipsis Romanis summis 242 pontificibus exhibuisse, ut adhuc ab ipsis synodice prolata judicia, in poenitentium episcoporum et clericorum causis, firma et rata esse minime arbitrarentur, nisi ejusdem apostolicae sedis auctoritate probarentur. 5. Quam quidem veritatem cum omnibus fere haereticis aliisque invidis hominibus exosam esse noverim, jam illud statim mihi eripere opus est quod opponere possent. Aequalem reverentiam, videlicet, Hispaniae PP. tunc exhibuisse Simpliciano, Mediolanensium episcopo, caeterisque sacerdotibus, ut decreverunt, cum in causa episcoporum Gallaeciae, qui semper cum Symphosio communicaverant, tum in causa Dictinii et Anterii episcoporum, in quarum postrema judicium aeque reservatum fuit sancto Simpliciano episcopo Mediolanensi ac Romano pontifici tum existenti. Sed haec agendi oeconomia Romanorum pontificum auctoritatem (aiunt) elevat, aliorum episcoporum auctoritati aequiparando, vel ut saltem in Romanum concilium eaedem causae finiendae referantur. Ita profecto blaterant, et nunc blaterare possent, qui, ecclesiasticam unitatem scindere cupientes, nimis anxie Romanos pontifices caeteris aliis episcopis exaequare student. Sed incassum eos laborare in hac aliisque similibus causis perspectum est. Nam ut alia praeteream, de quibus vel jam disserui, vel alibi verba faciam, plenissime constat Toletanos PP. non una et eadem ratione adductos Simpliciani Mediolanensis episcopi et papae, qui tunc erat, litteras exspectandas esse decrevisse. Ambrosius in primis, Simpliciani praedecessor, sequestris officio apud Hispaniarum PP. functus fuerat, ut Symphosius, et Dictinius sub conditionibus a Siricio papa praescriptis reciperentur. Ambrosii votis annuerunt Toletani illi Patres. Sed quia jam is ex hac luce migraverat, et Simplicianus hujus thronum conscenderat, nec Symphosius atque Dictinius praescriptas impleverant conditiones, sed, necessitate aut contemptu, contra canonum sanctiones irritas reddiderunt. Hoc quippe gravissimum violatae fidei, tum sacris canonibus irrogatae injuriae, facinus, ob quod irregularitatis vitium contraxerant, et arctioribus excommunicationis vinculis se obstrinxerant, illi Ecclesiae innotescere oportebat, cujus pastor mediatoris officium interposuerat, ut poenitentes illi absolverentur. Quare cum Ambrosius eorumdem intercessor jam apud Hispaniarum catholicos episcopos egisset, non ut a quocumque vitio absolverentur, sed sub illis dumtaxat conditionibus quas supremus et universalis pastor Siricius ex haeresi revertentibus praescripserat, idcirco illi de Symphosio rescripserunt: Inde exspectabit communionem, unde prius spem futurae pacis acceperat. Quod observandum etiam in Dictinio et Anterio esse decrevimus. Quae verba, etsi ad mediatorem et supremum etiam judicem debeant referri, non tamen parem utrique auctoritatem fuisse indicant. Ambrosius enim, in hac causa, vicaria, dumtaxat, seu delegata summi pontificis potestate fungebatur, cum ipse conditiones sub quibus poenitentes illi reciperentur non praescripserit, sed eos sub praescriptis a Siricio papa recipiendos insinuaverit suaseritque. Nihil nostro confingimus marte. Sed ejusdem definitivae sententiae illa verba id sonant: Litteris sanctae memoriae Ambrosii, quas post illud concilium ad nos miserat, ut, si condemnassent, quae perperam egerant, et implessent conditiones quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae sanctae memoriae Siricius papa suasisset ) . . . Quid enim ea ibi verba apponere, quae sanctae memoriae Siricius 243 papa suasisset, si Ambrosius propria et non apostolicae sedis auctoritate ad Hispaniarum episcopos scripsisset? Siricii quippe, non Ambrosii est magnum illud decretum ad Tarraconenses, Carthaginienses, Baeticos, Lusitanos atque Gallaecios, eosque qui in vicinis habitabant provinciis, quo statuit ea conditione poenitentibus, bigamis, vel viduae maritis, qui indebite in sacram militiam irrepserunt, veniam esse relaxandam, ut in magno debeant computare beneficio, si, adempta sibi omni spe promotionis, in hoc quo inveniuntur ordine perpetua stabilitate permaneant. Cum itaque in recipiendis lapsis poenitentibus, a concilio Toletano potissimum, de illius Siriciani decreti dispensatione ageretur, non ad aliam quam ad apostolicam sedem recurrere oportebat, atque ab hac definitiva sententia omnino erat exspectanda. Siquidem istuc dispensandi jus cum iis qui ejusmodi irregularitatis vitio erant impediti, non cujuscumque ordinis episcopis, non conciliis indulsit, sed sibi suisque successoribus papa Siricius reservavit, ut illius decreti verba immediate subsequentia patefaciunt: Scituri post haec omnium provinciarum summi antistites, quod si ultra ad sacros ordines quemquam de talibus crediderimus assumendum, et de suo, et de eorum statu quos contra canones et interdicta nostra provexerint, congruam ab apostolica sede promendam esse sententiam. 6. Nunc dicant, amabo, novae ecclesiasticae disciplinae assertores, qui audacter apostolicae sedis jura oppugnare conantur, eamdem arctissimis finibus circumscribere cupientes, an tam grave, tam sanctum, tam peremptorium (ut vocant) decretum fuisset ab illo nationali concilio dissimulandum? Vel an novemdecim illi Patres, qui in concilio convenerunt, pietate utique, doctrina atque morum integritate clarissimi, decretum illud potuerint ignorare aut contemnere? Utrumque vero absimillimum. Nam isthoc decretum, seu interdictum, ut ait Siricius, de non promovendis ad episcopatum aut sacros ordines quondam haeretica labe pollutis, jam ante quatuordecim annos omnibus Hispaniarum Ecclesiis innotuerat, eoque non tantum clerici qui promoveri cupiebant, sed et episcopi ordinatores constringebantur. Cum igitur Symphosius, Dictinius, Anterius, Vigentinus, et caeteri omnes, qui, veluti homines ad clericalem militiam ascripti, poenitentiam agentes coram synodo se stiterunt, talia facinora admisissent quae apostolicae sedis dumtaxat indulgentia plenissime poterant relaxari; idcirco PP. ad eam provocare oportebat, speciali simul facta mentione Siriciani interdicti. Laudatum vero Siricii papae interdictum die III iduum Februariarum prodiisse, eo anno quo Arcadius et Bautonius, seu Baudonius, consulatum agebant, qui est 385, jam ipsi ex Romanorum consulum tabulis in superioribus annotavimus. 7. Miramur tamen tanti momenti res, ad ecclesiasticam illustrandam historiam aptissimas, hactenus a nemine fuisse ad trutinam revocatas, hujus concilii gesta cum praecedentibus Siricii decretis atque canonibus conferendo. Nec enim suppositionis nota isthaec epistola argui potest, vel inter Isidorianas merces rejici. Eam quippe in sua collectione Dionysius Exiguus admisit, atque eamdem laudarunt, cum Carolus Magnus in Capitulari Aquisgranensi anni 789, tum Hincmarus Rhemensis opusc. 10, ne quidquam dicam de libro Pontificali, in quo legitur: Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, cujus auctoritas plerisque criticis suspecta est. Immo nostram admirationem maxime auget Tillemontii licentia, qui cum 244 sibi alium scopum proposuisset, praeter illum Romanae sedis jura asserendi et propugnandi, in laudata Toletani concilii verba parenthesi interclusa offendens, videlicet (adde, quae sanctae memoriae papa Siricius suasisset ), ea extra textum amandanda censuit, nec aliud nisi purum putumque redolere additamentum existimavit. Sed ibi vir doctus nugas agit, cum futilibus insistens conjecturis, haudquaquam rationi consentaneum sibi videri arbitratur S. Ambrosium ea occasione, aut ex Siricii consilio, aut ex hujus legatione, ut Symphosius et Dictinius a Toletanis Patribus absolverentur, egisse. Papae! Ita non oportebat Tillemontium ratiocinari, ne Quesnello aut aliis videretur velle episcoporum jura minuere, et apostolicae sedi legitima jura asserere. Age igitur, aliorum praejudiciis vir doctus non adhaereat, eademque non propugnet . Sed dicat, amabo, an Siriciana illa decreta cum Ambrosium, tum Hispaniarum episcopos latere potuerint, an ab iisdem omnino contemni? Alterutrum asserere, aut suspicari, nimis inverisimile est. Nam Ambrosii ad Siricium papam epistolae qualem quantamque ipse erga apostolicam sedem animi reverentiam et submissionem exercuerit, quantumque Romanum pontificem ob jam damnatos haereticos laudaverit, nimis evidenter manifestant. Ambrosius igitur agens cum Hispanis episcopis de recipiendis Symphosio et Dictinio poenitentibus, non poterat praeterire conditiones jam ab eodem papa Siricio praescriptas; nec ipsi Hispani episcopi poenitentium causam cognoscere poterant, de ea inquirere et judicare, nisi sub iisdem conditionibus quas Siriciana statuta continebant. Igitur in definitivae sententiae decreto, quod Toletani PP. ediderunt, necessario ea verba exprimere oportebat: Litteris tamen sanctae memoriae Ambrosii . . . . ut, si condemnassent quae perperam egerant, et implessent conditiones, quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae S. memoriae papa Siricius suasisset) . . . . magnam, etc. Quod si facere praetermisissent, non irreverentiae dumtaxat, sed et schismatis et contumaciae redargui et puniri potuissent. At ne operam tandem vel cum uno Tillemontio, vel cum apostolicae sedis inimicis ludere videar, relictis modo Siricianis decretis atque Toletani concilii gestorum exemplaribus, ad ea gradum facere libet quae post hujusmodi gesta in iisdem Hispaniarum provinciis contigerunt. ==CAPUT XI.== De gravi schismate inter Hispanos orto post Toletanam synodum. 1. Grave quidem tunc schisma ob veniam relaxatam episcopis et clericis poenitentibus, Priscillianistarum haeresim et scripta exsecrantibus, vel ob indulgentiam contumacibus denegatam, paulo post excitatum fuisse, jam sancti Innocentii papae epistolae ad synodum Toletanam evidentissime patefaciunt. Cujus quidem schismatis auctores Boetici, et Carthaginenses episcopi fuere, qui aegerrime ferentes quod Toletani Patres Symphosium, Dictinium aliosque Gallaeciae episcopos in communionem, retentis honoribus et gradibus, recepissent, ab iis qui eos receperant desciverunt. An livor, invidia et rixandi desiderium Boeticorum et Carthaginensium animum urgeret: an vero Toletanis sanctionibus repugnaverint, ne ecclesiasticae disciplinae rigor nimis relaxaretur, non audeo definire. Id unum dumtaxat certum et exploratum est, brevi ita duarum factionum partes in illis provinciis percrebuisse, ut, auctore Hilario episcopo, et Elpidio presbytero, qui ad apostolicam sedem convolarunt, pax 245 fuerit violata, disciplinae ratio confusa, et contra canones, Patrum contempto ordine, neglectisque regulis, in Ecclesiarum usurpatione multa commiserint, quae sacerdotalem concordiam, in qua catholicae nostrae fidei stabilitas tota consistit, quasi pervicaci et rabido animo dissolverunt. Interim dum ejusmodi mala latius in dies magis propagabantur, Anastasius summus pontifex ex hac luce demigrat. Quibus ut Hilarius et Elpidius necessariam adhiberent medelam, Romam proficiscuntur, quando jam Innocentius papa apostolicae sedis clavum tenebat. Sed in quem Christi annum horum in Urbem adventus rejici debeat, ex nullo Christianae aut civilis rei monumento conjicere potuimus. Potissimum, quia in illa epistola quam S. Innocentius pro componendo Ecclesiarum Hispaniae turbatissimo statu ad Toletanam synodum scripsit, temporaria seu consulum nota desideretur. Probabilius tamen est Toletanam inter laudatam synodum et Innocentianae hujus epistolae tempus varios effluxisse annos, quorum cursu commode et opportune schisma, in Boetica et Carthaginensi provincia primo excitatum, longe lateque per omnes Hispaniarum partes potuit propagari. Id nobis suadet Patruini Emeritensis episcopi, qui Toletanae synodo praefuit, obitus, hujusque successoris Gregorii institutio et ordinatio; tum graves injuriae quas post adeptam Emeritensem sedem idem Gregorius passus fuerat, cujus honorem sanctus Innocentius ut vindicaret jussit, ne post haec in quemquam bonorum spiritus factionis insurgat. Sed nec in sui pontificatus exordiis huic gravissimo schismati Innocentium papam occurrisse, perspicue produnt verba illa, a quibus ipse suam epistolam orditur, videlicet: Saepe me et nimia cum teneret cura sollicitum super dissensione et schismate Ecclesiarum, quod per Hispanias latius in dies serpere et citatiore gradu incedere fama proloquitur. Nam saepe auditis ex fama tantorum malorum rumoribus, iis medicinam afferre secum distulit, quoadusque ex remotioribus Hispaniae finibus Hilarius et Elpidius, qui jam Romam venerant, fideli narratione, cum dolore et gemitu prosecuti sunt quae in consensum presbyterii actorum confectione, qua laborabat pernicie Ecclesia, exposuerunt. Tunc quidem emersisse tempus, quo non posset emendatio differri; sed oportere congrua medicina provideri, ipse Innocentius fassus est. Quare scribere statuit ad Toletanae synodi episcopos, molli castigare brachio, et vellicare, et eos carpere, qui propter Galliciorum cum Symphosio et Dictinio communionem ab omnium pace desciverunt. Ad quam autem Toletanam synodum S. Innocentius suas epistolas direxerit, non satis inter scriptores convenit. Baronius et alii S. pontificem ad praecedentem laudatam synodum scripsisse sibi persuadent, aut saltem ad episcopos superstites, qui ad eam convenerant. Contra vero Severinus Binius cum quibusdam aliis scriptoribus ad novum concilium apud Toletum quoque coactum has epistolas referri debere, variis conjecturis innixi, arbitrantur, suffragante etiam Vivario, qui quinque Toletanos conventus brevi habitos fuisse autumat. Sed cum hujus rei decisio gravissimis nodis obnoxia sit, ad quos dissolvendos aut praecavendos saltem, necessaria non supersunt monumenta, nihil prorsus definiemus. 2. Illuc igitur potius nostra se convertet oratio, unde S. Innocentius Toletanos episcopos allocutus est. Apostolici vigoris in primis plena esse verba, quibus ad penitus exstinguendum contentionis ignem usus est, nemo inficiabitur. Nam schismatis auctores impetit, quod, obtinendi proposito unusquisque quod voluit, aeternum orbem mali et circulum quemdam de tali animositate fecerunt, cum utique bono cuique in rebus talibus vinci melius sit, quam malo more pravum propositum quod semel placuit obtinere. Ut fortius deinde S. Innocentius in dissensionum auctores inveheret, irregulares rabidosque eos motus luciferiano schismati aequiparat, quando videlicet pertinacia eum episcopum retraxit a concordia illorum 246 qui Arianorum haeresim prudenti conversione damnaverant. Eodem autem prorsus studio tum permotos fuisse asseverat qui Priscillianistis conversis communicare detrectabant, cum Ecclesia jam auctoritate, qua pollet, horum primum confessione acceptata poenitentia et conversione probata, in suum sinum eos receperat. Quod factum utile (subjicit) et ipsam Ecclesiarum pacem aliquibus (Boeticis videlicet et Carthaginensibus episcopis) displicuisse detegitur. Sed quia novit laudatos episcopos invidia disrumpi, quod cum honoribus et muneribus Ecclesia Symphosium, Dictinium aliosque receperat, primo horum unitatis et concordiae propositum laudat, quo adducti pravam haeresim damnarunt, tum deinde quasi miratur quod inventi fuerint quibus recte facta correctio displiceret. Quaero (paulo post ipse subjicit) quare doluerint Symphosium atque Dictinium aliosque qui detestabilem haeresim damnaverunt, receptos in fidem catholicam tunc fuisse? Numquid nam aliquid de honoribus amiserunt, quos habebant? Quod si quos hoc pungit et stimulat, legant Petrum apostolicum post lacrymas hoc fuisse quod fuerat, considerent Thomam post dubitationem illam nihil de prioribus meritis amisisse. 3. Haec igitur et id genus alia exempla ex sacris litteris deprompta schismatis auctoribus objiciebat sive ut praecedentia Toletanorum Patrum statuta vindicaret, sive ut a Symphosio et Dictinio omnem haereseos labis suspicionem amoveret, sive denique ut, omnibus dissidiis compositis, cunctos in unitatis atque concordiae vinculum adduceret, et in Hispaniarum Ecclesiis unum inexpugnabile corpus esse inciperet. Ita quidem generaliter omnes tamquam singulos scripto allocutus est. Dehinc vero ad particularia scandala sermonem convertens, Rufinum episcopum corripi mandat, qui, in Toletana synodo inter poenitentes susceptus, postmodum sui metropolitani jura sibi usurpaverit, et, contra populi voluntatem et disciplinae rationem, episcopum in locis abditis ordinare et Ecclesias scandalis miscere ausus fuerat. Tarraconensium deinde episcoporum causam tractare jubet, qui pari modo Minicium in Gerundensi Ecclesia episcopum ordinasse conquesti sunt. Sed quia denique cum Rufinus, tum Minucius Gerundensis, passim in alienis Ecclesiis maxima cum metrepolitanorum injuria ordinationum jus sibi vindicaverant, juxta Nicaenos canones (videlicet) ferenda est (ait) de tali usurpatione sententia, et plena discussione habita circa ordinatos, sacerdotio privandos decernit, ut quia perperam facti sunt, intelligant id quod vitioso initio adepti sunt se diutius obtinere non posse. 4. Capite tertio cujusdam Joannis episcopi animi exagitat levitatem, qui, a concilio absens, cum per suum vicarium Toletana probasset gesta, cumque ei Symphosii et Dictinii a synodo reversorum correctio ita probabilis visa fuisset, ut jam cum eisdem communicaret, attamen, temporis decursu, ab illis se subducens, in apertum schisma consenserat. In hunc ergo et in alios qui a communionis consortio cessasse videbantur, plenius inquiri, deprehensosque, si ad concordiam redire abnuant, excommunicari jubet. 5. Majoris praeterea aut saltem aequalis momenti ea sunt quae de illicitis clericorum ordinationibus exaggerat, circa quas ecclesiastica disciplina, aut collapsa, aut penitus abolita videbatur. Quare etsi ad majores perturbationes praecavendas, ejusmodi ordinationes, utpote jam factas, et propter corrigendorum numerum, in dubium non revocat, sed Dei judicio dimittat, tamen hisce verbis quatuor ordinatorum defectus iis objicit dicens: Quantos enim ex his qui, post acceptam baptismi gratiam, in forensi exercitatione versati sunt, et obtinendi pertinaciam susceperunt, ascitos ad sacerdotium esse comperimus, e quorum numero Rufinus et Gregorius perhibentur? Quantos ex aliqua militia, qui, cum potestatibus 247 obedirent, severa necessario praecepta sunt exsecuti? Quantos ex curialibus, qui, dum parent potestatibus, quae sunt sibi imperata fecerunt? Quantos, qui voluptates et editiones populo celebrarunt, ad honorem summi sacerdotii pervenisse, quorum omnium neminem ne ad societatem quidem ordinis clericorum oportuerat pervenire? In hos itaque omnes irregularitatis vitiis impeditos potuisset papa Innocentius animadvertere, vel jubere saltem ut in novo concilio plena inquisitio, apostolicae referenda sedi, haberetur. Sed lenitatem S. pontifex adhibuit, delinquentibus venia et remissione impartita. Unde maluit potius ut in posterum dumtaxat sacrae disciplinae rigor servaretur: Ut si post haec adversus formas canonum vel ad ecclesiasticum ordinem, vel ad ipsum sacerdotium venire tentaverint, una cum creatoribus suis ipsis in quo inventi fuerint ordine et honore priventur. 6. Ne vero in posterum Nicaenorum canonum observatio temere negligeretur, neve cuiquam eos aliter interpretandi liberum arbitrium relinqueret, ab omni altaris ministerio docet eos arcendos esse, qui, baptismate accepto, militarunt, qui causas egerunt, neque de curialibus aliquem venire ad ecclesiasticum ordinem posse, qui post baptismum vel coronati fuerint, vel sacerdotium, quod dicitur, sustinuerint, vel editiones publicas celebraverint. Sed sacris ministeriis eos praeficiendos mandat qui vel ab ineunte aetate baptizati fuerint, et electorum officio sociati; et ex majoribus baptizatis subjicit, vel si majores sint, cum fuerunt Dei gratiam consecuti, statim se ecclesiasticis ordinibus mancipaverint. Denique quod ad bigamos attinet, eos perpetuo a sacris ordinibus excludit, atque Apostoli verbis, I ad Timot. cap. III, unius uxoris virum, innixus, illorum errores refellit qui opponebant quod ante baptismum uxor accepta non debeat imputari, quia in baptismo omnia dimittuntur. Sed haec de solis peccatis intelligi oportere declarat: Sola utique peccata (ait) in baptismo dimittuntur, nec uxorum numerus aboletur. Cujus quidem pravae opinionis auctores multis rationibus perstringit, quarum postrema ejusmodi est: Si enim uxor ante baptismum accepta non ducitur in numerum, nec filii ex ea suscepti inter filios poterunt numerari. Quod quam absurdum sit atque alienum, prudentia vestra melius aestimabit. 7. Haec ergo Innocentii papae agendi ratio, Siricii aliorumque ejus praedecessorum statutis et oeconomiae apprime consona, perspicue prodit quaenam qualiave jura apostolica sancti Petri sedes perpetuo exercuerit in aliarum catholici orbis Ecclesiarum haereticos damnandos proscribendosve; aut cum agebatur de poenitentibus recipiendis, et canonicis poenis per indulgentiam relaxandis; aut denique, dum necessitas postulabat ut nova statuta a synodis edita robur obtinerent. Veteres vero et probatos canones recte et fideliter interpretarentur, et prava quorumdam asserta, errores in fidei, morum et disciplinae rebus continentia proscriberentur. An non ista omnia ipse Innocentius papa unica hac epistola assecutus est, quin quisquam ausus fuerit ad aliud judicium provocare? An super recensitas gravissimas causas Hilarius episcopus et Elpidius presbyter Romam profecti sunt, ut Innocentium dumtaxat consulerent; non vero, ut idem pontifex definitivam, et scripto quidem, expromeret sententiam? Inepte nimis, ne dicam stolide, ratiocinantur, qui sibi confingunt Romanos pontifices in his similibusque causis consultorum atque doctorum, non judicum, officio functos fuisse. Catholici omnes qui primis etiam Ecclesiae saeculis floruerunt, Romanorum pontificum oraculis numquam repugnarunt, sed eorum statuta, tamquam fidei et morum regulas, summa animi veneratione et exquisierunt et susceperunt. 248 Interim autem gravius dolendum est quod Innocentiana illa statuta facile atque perfecte exsecutioni demandari non potuerint. Nam quamvis tempus praecise quo apostolica sedes illa ediderit non innotescat, ut diximus; tamen extra omne dubium est illa ad Hispaniae episcopos transmissa fuisse, cum jam Barbarorum clades imminebat. ==CAPUT XII.== Alanis, Vandalis, Suevisque Galliam et Hispanias latius depopulantibus, catholicae religionis res plene ad exitium reducuntur. 1. Toletani concilii sanctiones, S. Innocentii Romani pontificis decreta, caeteraeque catholicorum episcoporum sanctiones in Priscillianae haereseos odium et exitium robur et vim haudquaquam obtinere potuere, quia, mutato de repente rerum civilium statu, Barbarorum gentes suis incursionibus Galliarum et Hispaniarum provincias diripuerunt. Anno quippe 409 innumeris calamitatibus Galliam et Hispaniam oppressas fuisse, cum Alani, Vandali, et Suevi, populatis Galliis, Pyrenaeum transgressi, Hispanias occuparunt. Auctor est Idatius in Chronico. Immo Petavius quemadmodum regnum illud in diversas provincias divisum, diversorum quoque Barbarorum tyrannidem sustinuerit, ad eumdem Christi annum iis verbis descripsit: Gallaeciam Vandali et Suevi, Alani Lusitaniam et Carthaginensem provinciam, Silingi, quod Vandalorum genus alterum fuit, Baelicam invadunt. In tantis itaque illius regni calamitatibus et perturbationibus impossibile prorsus erat ut catholici episcopi in unum coetum coirent, metropolitanorum jura vindicarent, in sacrilegos animadverterent, male et illicite ordinatos e sacris ministeriis removerent, et caetera fideliter adimplerent quae Innocentius papa I, tum pro schismate abolendo, tum pro haereticis Priscillianistis evertendis, exsequendum praeceperat. 2. Sed quod Barbari illi, praeter urbium direptiones et excidia, omnia tentaverint ad plenam catholicae religionis deletionem, ecclesias, sacerdotes, sanctorum martyrum exuvias perdere nisi fuerint, et omnem clericalem militiam ad necem usque vexaverint, certissima monumenta patefaciunt. Nam ut praetermittamus in primis concilii Bracarensis I Acta, in quibus suppositionis notae eruditis suboluerunt, tamen certissimum est tunc a Barbaris templa eversa, servos Christi in ore gladii occisos fuisse, et memorias sanctorum, ossa, sepulcra, coemeteria profanata, vires imperii confractas, atque omnia commotionem pertulisse, sicut stipulam ante faciem venti. Ita revera suam praefationem orsum fuisse Pancratianum, sive Pancratium, illius forte pseudosynodi praesidem, Ecclesiaeque Bracarensis episcopum, illorum Actorum architectus narrat, cujus fictio, si qua est, minime referri debet ad res a Barbaris tum in Hispaniis gestas, sed potius ad assertum ibi Bracarensis sedis supra Gallaecios et Lusitanos episcopos primatum; quod jus anno 411 aut 415, Bracarensis metropolita sibi haud poterat vindicare, ut disertius ad Christi annum 411 Antonius Pagius annotavit. Caeterum hisce gravissimis malis tum Hispanias afflictas fuisse, docent Orosius homo Hispanus, res patrias non ignorans, Cassiodorus et Prosper in Chronicis, ad consulatum Honorii octavum, et Theodosii tertium, quod in Christi annum 409 incidisse ipsae Rom. consulum tabulae demonstrant. Sed Augustinus infelicissimum illarum Ecclesiarum statum 249 in epist. olim 180, nunc vero in novissima editione PP. S. Mauri 228, ad Honoratum, cap. 5, descripsit, dicens: Non enim quisquam est qui dicat ministros manere oportere, ubi jam non fuerint quibus necesse sit ministrare. Ita quidem sancti episcopi de Hispania profugerunt, prius plebibus partim fuga lapsis, partim peremptis, partim obsidione consumptis, partim captivitate dispersis. Cui quidem maximo excidio foedissimas Hispanorum carnis libidines occasionem dedisse Salvianus Massiliensis asseverat. Sed turpes eas, effrenatasque omnium libidinum turpitudines in omni cum virorum tum mulierum coetu, Priscillianistarum studio et dogmatibus, apud Aquitanos potissimum et Hispanos, propagatas, non tantum idem Salvianus tunc Massiliensis episcopus octo libris descripsit, sed tristi admodum et lugubri carmine Prosper Aquitanus deflevit. Quare is et cladis diuturnitatem et Barbarorum recensens furorem, decennalem fuisse affirmat, et tanto impetu Vandalos florentissimas illas olim regiones diripuisse, ut aspera etiam et difficilia loca ad exitium perduxerint. . . . . . . . . . . . . . Heu caede decenni Vandalicis gladiis sternitur et Gothicis. Non castella petris, non oppida montibus altis Imposita, aut urbes amnibus aequoreis, Barbarici superare dolos, atque arma furoris Evaluere: omnes ultima pertulimus. 3. Quemadmodum vero barbarica illa incursio et invasio contigisset, eruditis omnibus satis perspectum arbitror. Nec enim est qui ignoret eos foedere cum Attalo junctos, veluti amicos et auxiliares, in Aquitanorum sinu primum exceptos fuisse; sed de repente, spreto Attalo, divinae ultionis effectos ministros, in rapinas et incendia se totos convertisse, ut etiam Paulinus consularis in Eucharistico carmine narravit. Verum Paulinus iste ex nobili consulari Ausonia gente progenitus, duo de se ipso exponit, quorum postremum mire ad rem nostram pertinere judico. Attalo in primis dissensisse fatetur, qui eum comitem curatorem largitionum creaverat, cum jam sciret istud munus nullo prorsus sensu subsistere posse. Tunc quippe Paulinus, Attali tyranni partibus spretis, Gothicam partem secutus est. Alterum vero deterius, quod perperam factum, amara deflevit poenitentia; illudque fuit, ait Baronius, quod ad improbata fidei dogmata Christianus homo diverterat: sed improbis adhaesisse dogmatibus integro quindecim annorum spatio, non obscure sequentia produnt carmina, quibus se catholicae restitutum communioni commemorat: Post autem, exacta jam trieteride quinta, Rite recurrente statuto tempore Pascha, Ad tua, Christe Deus, altaria sacra reversus, Te miserante, tua gaudens sacramenta recepi. Sed quibusnam haereseos vinculis tamdiu Paulinus obstrietus permanserit, Baronius inquirit et probabile existimat Priscillianistarum turpibus erroribus pollutum et implicitum fuisse. Etenim Severi Sulpicii et aliorum testimonio jam vidimus in ea provincia clarissimos viros ac feminas a Priscilliano et ejus sectatoribus Romam proficiscentibus fuisse seductos; quos merito divina ultio secuta est, cum ad illius haereseos impudicitias abolendas, nec sacrae, nec ecclesiasticae, nec civiles leges ullum robur obtinuissent 4. Et quidem ipsi etiam Christiani orbis imperatores, ut catholicae fidei rebus optime prospicerent, paulo antequam Vandali, Gothi, Alani, aliique Barbarorum Gallias et Hispanias diriperent, varias leges in hujus Priscillianae haereseos odium condiderunt. Honorius enim Augustus legem contra eosdem in Occidente tulit, qua Senatori praefecto praetorio jubet in Manichaeos, et Phrigias, seu Priscillianistas diligenter inquirere, eosdem variis poenarum generibus coercere. Sed ut ii quoque 250 in Orientis partibus delerentur, Theodosius imperator Augustus studium adhibuit; quando videlicet duobus datis ad Antherium praefectum praetorio rescriptis, Montanistis, Priscillianistis, Eunominianis praeter necem omnia supplicia decrevit. Sed quid? Imperialium forte ministrorum socordia, improbitas, avaritia, aut falsa religio, cum iis legibus obtemperare neglexisset, divina agente ultione, in iis regionibus Romanum imperium prorsus deletum fuit, et populi ipsi, bonis, libertate aut etiam vita privati, debitas haereseos et suarum impudicitiarum poenas persolverunt. 5. Cum itaque Hispaniarum et Gallaeciae regnorum civiles atque ecclesiasticas res tot tantaeque perturbationes vexarent, Innocentiana illa statuta exsecutioni demandari nullo modo poterant, praesertim quia Hispaniae et Gallaeciae populi non uno tantum Principi, sed duobus Arianorum labe pollutis tum obtemperare cogebantur. In Hispaniis enim Athaulphus, Christi anno 414, primus ex Gothorum gente regnavit. Sed vix imperii anno absoluto a quodam Gotho necatus est, cui Segericus succedens post sex menses ipse etiam interficitur. Quibus et alii quatuordecim ex eadem stirpe Ariani reges ad annum 568 usque successere. In Gallicia autem et Lusitania principes ex Suecorum stirpe regnarunt, quorum primus fuit Hermericus, qui, post imperii annos 32 decedens, anno 440 Rechilam successorem habuit. Is autem, septem dumtaxat annis in imperio consumptis, Recciario regni habenas reliquit, qui in catholica edoctus religione, ecclesiasticas res sanctis episcopis haud difficile componendas permisit. ==CAPUT XIII.== De Turribio Asturicensi episcopo, ipsius ad apostolicam sedem consultationibus, rebusque ab eo gestis ad Priscillianam haeresim penitus exstinguendam, et ecclesiasticam disciplinam reparandam. 1. Quadringentesimus quadragesimus sextus, aut septimus Christi annus tum agebatur, cum Turribius Asturicensis Ecclesiae in Gallicia episcopus, modica tranquillitate illucescere incipiente, Priscillianam luem prorsus purgare et Dictinii libros aliasque apocryphas scripturas, quae aut in privatis domibus asservabantur, aut palam in Ecclesiis legebantur, proscribere, disperdere, aut omnino incendio consumere nisus est. Quae omnia cum maxime in votis haberet, caeterorum catholicorum Patrum exempla secutus, actutum non alium judicem et magistrum censuit esse interpellandum quam sanctum Leonem Romanum pontificem, ad quem sua scripta direxit. Pervincio itaque suae Asturicensis Ecclesiae diacono Romam proficisci et ad S. Leonem ejusmodi scripta deferenda ipse Turribius commisit. Quorum porro generum scripta ad apostolicam sedem transmiserit, Leo ipse in exordiis suae epistolae 15 indicavit, dicens ex epistolae sermone, et commonitorii serie, et ex libelli textu didicisse Priscillianistarum fetidissimam apud eas regiones recaluisse sentinam. Sed ejusmodi Turribii scripta, ex quibus facilius Galliciae et Hispaniarum Ecclesiarum aerumnosum statum potuissemus comprehendere, jam diu interciderunt. Cujus quidem jacturae gravissimum damnum aliqua ratione dumtaxat litteris ad Idatium et Ceponium episcopos, quae sub Turribii Asturicensis nomine circumferuntur, tum sincera celebrique ea epistola quam in hac causa ad Turribium Leo rescripsit, possumus reparare. Utrisque ergo nos insistere in praesens oportet, ut Priscillianistarum hanc historiam, quam illustrare aggressi sumus, absolvamus. 2. Et certe quidem illarum Ecclesiarum statum deplorandum Turribius ipse, vel qui Turribii agit personam, ea in epistola descripsit, cum 251 videlicet de molesta et injucunda peregrinatione disserens, quam semper inter duos labores et lacrymabiles necessitates subierat. Inter has aliquid adjumenti habuisse asseverat, cum adeundo incognita, et ignorata discendo, quodam profectu mentis augemur, plerumque ea quae apud nos optima videbantur prava esse atque deterrima reddita nobis meliori ratione, noscentes. Super autem quibus rebus Turribius peregrinando instructior evaserit, ut facile noscere potuerit, prava atque deterrima reddita esse, quae ei quandoque optima videbantur, statim patefacit, eam unitatem maxime commendando, quam in omnibus Ecclesiis earum provinciarum quas peragraverat, reperiit. In iis namque summa animorum consensione et sine ullo schismate omnes invicem communicabant, et, condemnatis omnibus errorum sectis, reperi (ait) unum atque eumdem catholicae fidei sensum teneri, ex purissimo veritatis fonte venientem, qui in nulla divortia multifidis rivulis scissus, camporum plana in coenosas voragines solvat, quae rectum fidei iter impediant. Qua narratione non aliud in mentem eorum episcoporum revocare voluit quam studium catholicae hujus unitatis et communionis procurandae. Hanc enim ab Hispaniarum et Galliciae Ecclesiis dudum pestiferum Priscillianae haereseos virus ejecerat atque exsulaverat Propterea, ut Idatii et Ceponii animos ad religionis studium incenderet, Ecclesiarum quas lustraverat exempla subjicit, quorum pastores eos quos pravorum dogmatum virus infecerat, aut correctos piae parentis gremio reformari contumaces, veluti abortivos partus ac non legitimam sobolem ex consortio sanctae haereditatis expellit. 3. Post longas igitur annorum metas Turribius Asturigiam reversus, dire cruciabatur, cum animadverteret damnatas jam dudum ab Ecclesia traditiones, quas iis in regionibus plene abolitas arbitrabatur, pertinacius adhuc vigere. Immo ejusmodi cruciatus in eo augebantur cognoscente pro uniuscujusque hominum studio et voluntate prava dogmata velut quibusdam hydrinis capitibus pullulare. Quorum alii haereticorum veteri errori blasphemiarum suarum argumenta conferebant, alii Priscilliani doctrinam integre profitebantur, alii denique, ejuratis ex parte dumtaxat principalioribus dogmatibus quae perspicue veritati catholicae repugnabant, cum nonnulla adhuc retinerent, reliquis adhaerere videbantur. Haec, inquam, omnia huc illucque per Hispanias et Galliciam liberius crevisse, synodorum conventibus decretisque cessantibus, ipse Turribius asseverat. Atque tandem gravissimum impiissimumque facinus cunctis quidem deterius deplorabat, illud videlicet, quod ad unum altare diversis fidei sensibus conveniretur. Cum autem isthaec omnia Turribius recenseret, sola in patriam charitate, non temeraria praesumptione, a qua prorsus erat alienus, agebatur. Atque idcirco catholicam veritatem studiose prosequens, vernaculos haereticos furibus et adulteris aequiparavit, qui, a sacris dogmatibus veritate subtracta, divini verbi auctoritatem exsecrabantur, quam ut facilius adulterio corrumperent, repudiatis canonicis et evangelicis Scripturis, apocryphorum librorum lectioni dumtaxat incumbebant. Ne episcopis ergo, ad quos scribebat, gravis et molestus fieret, neve erga eos magisterium exercere videretur, prudentiae simul et zelo inserviens, nullam prorsus in eos auctoritatis adhortationem, sed dumtaxat suggestionis instructionem adhibere fatetur, gravioris quidem criminis reum coram Deo se reputans, si tacuisset. 4. Haec, inquam, fuit Turribii erga confratres episcopos animi moderatio, hoc studium in describenda haereticorum hominum perfidia, quorum doctrinas et magisterium si quis catholicorum paulo constantius increpabat, continuo congressionum disputationes eludebant, inficias euntes, 252 et perfidiam perfidia occulere conabantur; quod ne ultra jam facerent, subdolas versutasque eorum artes describit patefacitque, quibus aut apocryphas Scripturas canonicis praeferunt libris, aut occultas arcanasque traditiones venerabantur, nullis quidem libris, etiam apocryphis, expressas, per quas SS. apostolos locutos esse mentiebantur: aut forte denique quosdam alios libros apud se dumtaxat occultius asservabant, solis, ut ipsi aiunt, perfectis patentes. 5. Quibus vero apocryphis libris Priscillianistae praesertim uterentur, paulo post indicavit, speciatim de Actis disserens, quae S. Thomae nomine circumferebantur. Unum in illis prae caeteris notandum atque exsecrandum animadvertit, quod dicit eum non baptizare per aquam, sicut habet Dominica praedicatio, sed per oleum, quam pravam consuetudinem Manichaei cum eodem antesignano Manete prosequebantur. Haec igitur universis exsecrabilis et in omnibus terrarum partibus damnata soboles, vel libros dumtaxat apocryphos recipiebat, aut quibusdam aliis apocryphorum fabulis refertis utebatur, quemadmodum eorum confessione innotuerat. Sed Priscillianistarum manibus alii ejusdem generis libri terebantur. Actus videlicet illi qui vocantur S. Andreae, vel alii qui dicebantur S. Joannis, quos olim sacrilego ore Lucius conscripserat, vel denique volumen illud omnium blasphemiarum portentum, quod Memoria Apostolorum perperam inscribebatur. In eo quippe pseudoapostoli et pseudoprophetae ad magnam perversitatis suae auctoritatem doctrinam Domini mentiebantur, tota destruebatur lex veteris Testamenti, et omnia quae S. Moysi de diversis naturis creaturae Factorisque divinitus revelata sunt. 6. Tot ergo tantisque aerumnis atque nefariis sacrilegisque erroribus Galliciam potissimum et Hispanias labefactatas cum reperisset Turribius, aliorum SS. episcoporum animos ad eam medelam procurandam tum adhibendam excitabat, quae divinis et ecclesiasticis legibus magis esset consona. Quamobrem, ut facilius id assequeretur, quoddam opus conscripsit, in quo ea testimonia blasphemiis plena digessit quae in Priscillianistarum scripturis reperiebantur, iisdemque, ut potuit, pro sensus sui qualitate respondit. Istud vero opus a se elaboratum primum in vulgus dispergere curasse arbitramur, ut nemo (ait ipse) deinceps quasi rerum inscius diceret se simpliciter hujusmodi libros vel habere, vel legere. Tum deinde Idatii et Ceponii judicio, censurae et existimationi illud subjecit, ut nimirum isti universa perpenderent, et quae sine ambiguitate veritati ac fidei contraria videbantur, cum aliis fratribus sibi sociatis resecare atque abolere curarent. 7. Occurrit autem nobis, et quidem doctus et eruditus vir, Stephanus Baluzius, nimirum quaerens et dubitans de hujus Turribii epistolae fide et auctoritate. Huic enim plures suppositionis notas suboluisse produnt observationes quibus concilium Asturicense habitum anno Christi 446 adornavit. Totam porro confictionis suspicionem ex sancti Leonis verbis haurire fassus est. Nam summus pontifex, ad Turribium Asturicensem rescribens, jussit Ut Galliciae saltem episcopi convenirent, quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt. Ad haec autem animadvertens subjicit Baluzius: Gravis suspicio epistolam illam, Leonis videlicet, immisisse alicui impostori cogitationem confingendi eam quae a Turribio scripta esse dicitur ad Idatium et Ceponium; itaque ab illa abstineo. Sed, Baluzio se opponens, Turribio Asturicensi laudatam epistolam adjudicandam esse doctissimus cardinalis de Aguirre contendit, atque ad eripiendum quod a docto illo Conciliorum collectore objicitur, hunc primo excusat, veluti conscium innumerabilium fabularum, in pseudochronicis antiquis exstantium, iisdemque adductum rejecisse quaecumque in iis narrantur, dum aliunde non innitantur, aut confirmentur certo aliquo et firmo testimonio. Secundo, ait Turribii epistolam 253 de qua agimus non esse excogitatam et fictam a veteratoribus illis qui tot commentis et absurdis Hispanicam historiam deturparunt, sed reperiri in ms. cod. sexcentorum circiter annorum antiquitatis, etc. Sed inter duas has contrarias opiniones cui subscriberem, animus olim haerebat suspensus. Codicis quippe antiquitatem, quam cardinalis Aguirre tanti fecit, non omnem delet suspicionem, quod ab aliquo antiquo impostore laudata epistola non fuerit conficta. Nihil sane conficit quod Philippus II rex, tempore Ambrosii Morales, ex antiquissima bibliotheca insignis monasterii S. Emiliani codicem illum transtulerit in aliam recentem S. Laurentii in Scoriali, viginti annis circiter ante fictiones Dextri, Maximi, Juliani. Quid? An non antiquiores exstitere impostores, qui a pluribus saeculis eam confingere potuerunt? Apostolis enim jam vita functis, sub nomine etiam sacrarum scripturarum multa volumina ab impostoribus conficta fuisse omnia Ecclesiae monumenta et epistola haec de qua agimus perspicue produnt. Illius ergo codicis vetustas nihil conficeret, nisi antiquiorem impostorem de Hispaniae et Galliciae rebus optime instructum, jam undecimo saeculo labente, vel duodecimo ineunte, hanc unam Turribii epistolam confinxisse. 8. Huic ego tamen Baluzii opinioni non tam facile subscribo, sed cardinalis Aguirre rationes prorsus infirmas esse contendo. Nam si de suppositionum argumentis ea in epistola repertis hic agere instituerem, multa quidem in ejus lectione me offendisse fateri possem, quae nec a Stephano Baluzio, nec ab ipso Hispaniae Conciliorum collectore, nec a quoquam alio annotata fuere. Cujusmodi enim illud exordium apparet, in quo Turribius de seipso, tamquam de longinqua peregrinatione veniente, in qua longum annorum spatium insumpserat, disseruit. An haec de episcopo disciplinae ecclesiasticae tuendae apprime studioso vera esse possint, quis poterit suspicari? Tot enim perurgentibus calamitatibus, sub Dei et Ecclesiae indignatione, optimum hunc pastorem gregem suum deserere voluisse aut potuisse arbitrabimur? Nemo id mihi nugari poterit, praesertim cum S. Leo, cui Turribius deterrimum illarum Ecclesiarum statum exposuit, summis laudibus hunc ornet, quod semper vigilans sollicite Dominico gregi devotionem officii pastoralis impendisset. Profecto si arbitrio ductus dumtaxat Turribius peregrinatus fuisset, eum potius sanctus pontifex carpere et corripere debuisset, quod a Dominico grege diffugerat, concreditas sibi oves luporum furori dilaniandas subjiciendo. Duplici de causa dumtaxat has similesque objurgationes indebite evadere potuisset, exsilii videlicet altera, in quod, Arianis principibus agentibus, Turribius episcopus pulsus fuisset; altera vero, quod, nondum ad episcopatum assumptus, longo annorum spatio peregre iter fuerit profectus. Sed utraque vacillat. Nam si Arianorum principum furor in eum excandens exsilium subiisset, non peregrinationis labores et incommoda exaggeraret, sed exsilii; et aliunde post latam in eum sententiam jam in Asturicensi throno alius intrusus fuisset, quemadmodum quarto Ecclesiae saeculo praecedenti Ariani ipsi facere consueverunt. Quid? Si Turribius in hac epistola ad alios duos Galliciae coepiscopos hanc exsilii poenam, utpote ipsis notissimam, commemorare praeteriit, id forte in epistola ad Leonem narrare omisisset? Vel Leo ipse in suo rescripto, in paternae commiserationis signum id non indicaret? Quid plura? An Idatius in Chronico, qui alias episcoporum clades descripsit, hanc unam de Turribii exsilio reticuisset? Denique, cur et caeteri omnes Hispaniae Galliciaeque scriptores tanto silentio laborassent in maximi momenti re? Non itaque ad hocce effugium recurrendum est. 9. Neque quidem tam longam plurium annorum peregrinationem, antequam ad episcopatum eveheretur, Turribius peragere potuit. Post Dictinii quippe mortem, quae ante Christi annum 420 contigit, ut ex Augustino 254 vidimus, jam Asturicensem Ecclesiam Turribius est assecutus. Sed tunc non Leo Magnus, sed Zosimus, aut Bonifacius, catholicae Ecclesiae praeerat. Quare cum in exordio secundi capitis illius epistolae Turribius de seipso tamquam de homine jamjam ex peregrinatione adveniente loquatur, inde fit quod quae de Asturicensi concilio ex Idatii Chronico narrant Baluzius et Aguirre minime in Leonis aevum, videlicet in annum 446, rejici possint. Quod si tandem confingamus non statim post adeptum episcopatum Turribium ad Idatium et Ceponium scripsisse, nec Leonem veluti supremum magistrum et judicem interpellasse, sed totum illud 27 aut 28 annorum spatium effluxisse, statim culpandus esset Turribius, quod tam sero gravissimis illis malis recrudescentibus, medicinam quaerere et afferre distulerit, et contra sacrorum canonum statuta, sua relicta Ecclesia, peregrinari voluerit. Fateri ergo oportet ea in epistola talia saltem obscura contineri, quae cum Turribii pietate et sanctitate, cum Ecclesiae disciplina, sacris canonibus et Christianis rebus minime cohaerere et conciliari possunt. Ita profecto mecum reputavi, postquam saepius epistolam perlegi. In qua et alia offendi quae apertam scriptoris oscitantiam saltem redolent. Ejusmodi quidem mihi visa sunt, vel quae capite 4, leguntur, quod ne ultra jam faciant usque ad finem, in quibus nulla ratione genuinus sensus juxta syntaxeos grammaticae regulas argui potest; vel quod in subsequenti capite 5 conspicitur, ubi eadem narratio de apocryphis S. Thomae Actibus iteratur, et id genus alia, quae certe aut scriptoris indiligentiam arguunt, aut illius codicis, in quo sub Turribii nomine epistola illa fuit inventa et fideliter eruta, praestantiam maxime elevant. 10. Sed quamvis ea in epistola multa eluceant quae a veritate, aut saltem a verisimilitudine, plurimum dissident, illam tamen rejiciendam, aut veluti supposititiam habendam esse, vereor judicare. Immo egomet in divi Leonis Magni Operibus colligendis et ornandis, quaemadmodum Quesnellus in suam transtulit editionem, ita et in alia nova quam post has Exercitationes facere deliberavi, servandam esse necessarium duco. Ea propter variis annotationibus ex probatissimis scriptoribus haustis, eam adornare pro viribus curavi, ut videlicet aequivocationes et obscuros sensus quibus scatet, amicus lector praecavere possit. Interim vero, antequam de tabula manum removeam, affatim probanda esse existimo quae de illarum Galliciae et Hispaniae Ecclesiarum statu ibidem descripta sunt. Cumulatissime quippe cum iis respondent quae in 15 S. Leonis Magni epistola conspiciuntur, de cujus fide et auctoritate saltem suspicari maximum crimen foret. Nam et veluti genuinum S. pontificis fetum, cum vetera, tum antiqua mss. exemplaria illam continent, concilii Bracarensis PP. et quarta generalis synodus eam S. Leoni adjudicarunt; omnes scriptores, nemine refragante, cum hanc eamdem testarentur veritatem, editoribus amplissimum aperuerunt campum ut, omni remoto scrupulo, in omnibus vulgatis exemplaribus eam excuderent. 255 ==CAPUT XIV.== De epistola 15 S. Leonis Magni ad Turribium Asturicensem scripta, Priscillianae haereseos occasione. Novum ejusdem fragmentum de canonicis Scripturis, ex Palat. Vat. bibliot. cod. erutum. 1. Nos itaque, tot tantisque praecedentibus suffulti testimoniis, cum de veritate auctoritateque epistolae 15 S. Leonis Magni minime ambigere possemus, tantummodo eam a mendis purgare, si quae in eam irrepserunt, curavimus. Pro quo quidem labore felicius absolvendo necessaria nobis non defuere subsidia; nam, praeter varios antiquissimos Vaticanos codd., quos nostris oculis lustravimus; praeter Grimaneum archetypum Parisiis asservatum, juxta cujus lectiones Paschasius Quesnellus suam adornasse editionem maxime gloriatur, quem nos ipsi amicorum ope adjuti fideliter exscribere curavimus, illam eamdem epistolam tum ad Vallicellanum, tum ad duo Florentina exemplaria exegimus, ut divino quandoque Nomine opitulante, omnia Leonis Opera puriora, nitidiora auctioraque novis typis prodire possint. Sed jam ad institutum revertamur. Laudata igitur S. pontificis ad Asturicensem episcopum epistola sexdecim subjecta habet capitula, quia totidem discutienda et definienda Turribius Leoni proposuerat. Id ea verba innuunt: Quia ergo dilectio tua fideli quantum potuit diligentia damnatas olim opiniones sexdecim capitulis comprehendit. Sed perantiquum Vaticanum exemplar cum Grimaneo codice decem et septem esse legendum probant. Id magis confirmat ipsa capitum divisio, quae postremo loco hunc Romanum numerum cum sequenti titulo exhibet: Cap. XVII. An caro Christi vere requieverit in sepulcro. Qui Quesnelli studium, laborem diligentiamve in divi Leonis Operibus ornandis castigandisve plus aequo commendare consueverunt, animadvertant, quaeso, in qualem lapsus sit oscitantiam? Videant an haec argumento sint Grimaneum codicem tamquam lapidem lydium assumpsisse in religiose probandis Leonini textus lectionibus. Dicant an sedulo S. pontificis Opera lustraverit, qui in male concinnata synopsi sexdecim dumtaxat subjicit capitum titulos, ultimo praetermisso, cum jam epistola ipsa in decem et septem dividitur, quorum postremum et suum titulum habet, in praecedenti synopsi prorsus desideratum? Sed de hac re diligentius suo loco disputabitur, quemadmodum de alio perantiquo Vat. Palatino exemplari hujus epistolae quoddam de canonicis Scripturis hactenus ineditum fragmentum nobis exhibente. Sitne istud Leoni adjudicandum, an non, alibi quoque prosequemur, cum potissimum ad ritum dumtaxat et ordinem spectare videatur quos per anni tempora in divinis canonicisque legendis Scripturis Romana divi Petri Ecclesia servare consueverat. Nostrae ergo orationi modo liceat tantum in hujus Leoninae epistolae amplissimo campo, prout in omnibus vulgatis hactenus exstat, spatiari; certissimis quippe uberrimisque testimoniis undequaque epistola illa cum referta sit, facilius ex ea cum Priscillianae haereseos fontes et errores colligemus, tum simul clarius apostolicae sedis auctoritatem irreformabileque judicium in iis refellendis intuebimur. 2. Et quidem Priscilliana dogmata praecedentium omnium haereticorum erroribus nequiora fuisse, atque ex iis omne virulentum impietatis traxisse contagium, statim S. Leo docuit in illius epistolae exordio, qui Priscillianistarum sectam omnium haeresum fetidissimam sentinam appellat. Addit Priscillianistas in paganitatis tenebras adeo se immersisse, ut, mathematicorum vanis mendaciis et magicae artis profanis secretis adhibitis, fidem religionis morumque rationem in potestate daemonum et in affectu siderum ipsi collocarent. Haec et alia similia illius nefandissimae sectae dogmata 256 Leo recensuit, et antiquorum Patrum qui praecedenti saeculo floruerunt studium in mentem revocat, qui in conciliis omnes conatus adhibuere ut ejusmodi impius furor ab universa pelleretur Ecclesia. Refert deinde quemadmodum saeculi principes tantopere hanc sacrilegam amentiam detestati sint (Maximus tyrannus videlicet) ut ejus auctorem cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent. Primum hoc cruenti judicii genus et exemplum, quo saeculi principes et magistratus in pertinaces haereticos quandoque animadverterunt, plurimum animum veterum et recentiorum scriptorum hactenus torquere potuit: Prospexi, ait Natalis Alexander, Hist. Eccl. saeculo IV, cap. 3, art. 17, haereticos hac historia abuti posse, tum contra sanctae inquisitionis officium, quod pertinaces haereticos saecularibus magistratibus tradit, seu relinquit extremo supplicio puniendos; tum contra principes ac magistratus ipsos, qui suo jure in illos etiam poena capitis animadvertunt. Ibidem P. Natalis ab omni censura eam propositionem vindicare intendit, quae in priorem ejus editionem irrepserat: Nullus catholicorum dixit imperatores et reges non posse in haereticum etiam capitis poena animadvertere. Quo sensu autem eam dixerit, in postrema deinde editione explicavit, atque in asserenda hac saeculi principibus potestate laborat. De eadem principum auctoritate agere etiam voluit ejus annotator Constantinus Roncaglia in postrema Lucensi editione. Qui primo canonistarum suffragio ostendit in haereseum causis judicandis, et ea quae sunt juris, et ea quae sunt facti, Ecclesiam potestate pollere. Tum deinde ait: Non esse alienum a potestate principum legibus poenisque indictis haereses, sacrilegia, etc., amovere, docuit Bellarminus, etc.. 3. Profecto si ambo clarissimi viri, et quotquot de hac similibusque disseruerunt causis, ad nostrum S. pontificem animadvertissent, nec tantopere laborassent, sed facilius expeditiusque quidquid ab heterodoxis objici potest eripuissent. Cur autem saeculi principes cruentum illud judicii genus in Priscillianistas exercere demandaverint, S. pontifex Leo sequentibus explicat verbis: Videbant enim (saeculi principes videlicet) omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum jus humanumque subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Priscillianistarum ergo crimina talia cum essent, ut non religioni dumtaxat summum dedecus gravissimamque injuriam afferrent, sed civilem ipsam rempublicam, in iis potissimum quae naturae jura laedunt, ad plenum exitium perducere possent, ideo saeculi principes illius sectae professionem cum suis auctoribus perdere et abolere, capitis poenis adhibitis, nisi sunt. Quibus rationibus S. pontifex innixus, simile judicium ecclesiasticae lenitati diu profuisse fassus est. Subjicit enim: Profuit diu ista districtio ecclesiasticae lenitati, quae etsi, sacerdotali contenta judicio, cruentas refugit ultiones, severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spiritale nonnumquam recurrant remedium, qui timent corporale supplicium. Capitalia ergo supplicia, cum Ecclesia in pertinaces haereticos animadvertit, non statuit, non infligit, nec infligenda quaerit. Suis ipsa semper spiritualibus contenta poenis, et, ne lenitatis incurrat defectum, quascumque refugit cruentas ultiones. Sed si tamen istae publicis saecularium principum et magistratuum decretis statuantur, plurimum ei prosunt, iisque maxime adjuvatur, praesertim quia delinquentes, 257 severitate corporalium poenarum perterriti, ad spirituale remedium, ad criminum ejurationem videlicet, et ad poenitentiam recurrere consuescunt. 4. Nec quis, simili Leonis loquendi ratione, sibi persuadeat Idatii et Ithacii contumaciam, de qua in superioribus egimus, et ob quam catholicis episcopis, et Martino potissimum, invisi fuere, et Ithacius ipse a Theognosto episcopo palam damnatus, iri excusatum. Nulla quippe excusatione episcopus purgari potest, qui, propriis studiis indulgens, confratrum in conciliis adductorum judicia spreverit, quippe suis accusationibus saeculares principes et magistratus urgere voluerit noxiorum necem procurando. Hanc quidem agendi rationem catholicae lenitati repugnare evidentissimum est. Sed ab ea maxime abhorrent, cum nostrarum Ecclesiarum praesules, tum sanctum illud inquisitionis officium, contra quod haereticos comminisci posse P. Natalis Alexander prospexit. Et quidem eas severitatis poenas Ecclesiae adjumento fuisse, Leo ipse ex eo etiam confirmavit, quod corporalia supplicia, et ecclesiasticarum legum exsecutiones, ob gravissimas bellorum vicissitudines, multorum spatio annorum cessare debuissent, nec ipsis provinciarum sacerdotibus in unum frequentius coire, cum haud amplius liceret: Invenit (ait S. pontifex) secreta perfidia libertatem, et ad multarum mentium subversionem iisdem malis est incitata quibus debuit esse correcta. Ex cujus causa statim deplorare pergit deterrimum Galliciae et Hispaniarum statum, quarum non solum plebes, ut a Turribio acceperat, mortifera contagionis peste erant labefactatae; sed, quod gravius est, eorumdem sacerdotes, hoc lethali correpti morbo, veritatem multis erroribus opprimebant, Priscilliani doctrinam evangelicis praeferebant documentis, et ista tandem profanis sensibus depravata populis proponebant, aut praedicabant, ut Spiritus sancti revelationibus rejectis, diaboli dogmata in auditorum animos inspirarent. Haec quippe ad illarum Ecclesiarum deplorandum statum Turribius S. Leoni reformanda proposuerat; quibus decem et septem capitula subjecit, strictim damnatas olim opiniones comprehendentia, quaeque S. pontifex, pro suprema sui apostolatus dignitate, denuo tractavit, ne aliquid earumdem blasphemiarum tolerabile aut dubium videretur in posterum. 5. Nos interim horum capitulorum summam stricte et veluti in compendio hic subjicere lectoribus non ingratum futurum arbitramur. Ad quod praestandum opus, etsi jam pridem plures insigniores theologi in ecclesiasticis conscribendis historiis manum admoverint, nescio tamen an felicius saltem palmares omnes hujus sectae errores, ex quibus et alii minoris momenti originem ducebant, annotaverint. Nec vero id plene P. Natalis Alexander assecutus est, qui, catalogum quemdam seu synopsim omnium Priscillianistarum errorum contexere instituens, nescio quo fato allucinatus, quatuordecim dumtaxat annotavit, tribus aliis, et ex principalioribus quidem, omnino praetermissis. Verum ex sola hac Leonis epistola luce clarius omnibus innotescit decem et septem fuisse, ut mox enuntiabimus. Sanctus pontifex ergo, ut Asturicensis episcopi Turribii animum expleret, singillatim eadem capitula retractat quae ex Gallicia Pervincus diaconus judicanda detulerat. Primo Priscillianistae impie de Trinitatis mysterio sentiebant, unam dumtaxat in Deo trinominem personam praedicantes, ut Sabellius et Patripassiani docuerunt. Hunc errorem S. pontifex non tantum Nicaenae synodi decretis refellit, sed et theologicis rationibus, quae Athanasiani symboli loquendi formulas redolere videntur. Confingebant secundo quasdam virtutes ex Deo procedere, quas non semper Deum in sua essentia habuisse affirmabant, sed aliquando eas habere coepisse, ut pessime Ariani ratiocinabantur. Tertio ideo unigenitum dici Dei Filium contendebant, quia solus sit 258 natus ex Virgine. Quare vel principium de matre Christo dabant cum Paulo episcopo Samosateno et Photino, vel non unum esse Dei Filium credebant, sed alios quoque ex summo Patre genitos, quorum hic unus sit natus ex femina qui ob hoc appellatur unigenitus, quia hanc nascendi conditionem alius filiorum Dei nemo susceperit. Quarto Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credebant, et idcirco cum Cerdone, Marcione atque Manete apparentem dumtaxat et illusoriam carnem sibi copulasse affirmabant. Quo quidem errore seducti, diem Natalis et Resurrectionis Domini in moerore et luctu ducebant, sua corpora jejuniis affligentes. Quinto deinde animam hominis divinae asserebant esse substantiae, nec a natura creatoris sui conditionis nostrae distare naturam. Sexto aiebant diabolum numquam fuisse bonum, neque naturam ejus Dei opificium fuisse, sed illum ex tenebris et chao emersisse, quia scilicet nullum sui habeat auctorem, sed omnis mali ipse principium sit atque substantia. Septimo nuptiarum et matrimonii usum cum Manichaeis quoque damnabant: ea ratione, videlicet, ut legitimae prolis procreationem perhorrescerent omniumque turpitudinum libertatem facilius admitterent. Cui errori et octavus maxime fuerat affinis, cum dicerent humana corpora diaboli esse figmenta, quatenus conceptionum semina in mulierum uteris configurarentur, et corpora ipsa animae dignitati, utpote diabolica virtute formata, minime congruere possent. Hinc semel soluto corpore, iterum per resurrectionis mysterium reviviscere posse atque debere inficiabantur. Non minus portentosa fuit nona eorumdem annotatio, qua promissionis filios, non ex carnis semine, sed ex Spiritu sancto esse conceptos praedicabant, hosque minime peccato mortalique contagio obnoxios quae in prolem Adami primi parentis vitio transcurrunt. Decimo autem docebant animas, quae humanis inseruntur corporibus, olim in coelis omni corporea mole spoliatas peccasse, ob idque a sublimioribus ad inferiora delapsas, in diversae qualitatis principes incidisse, et per aereas sidereasque potestates, alias durioribus, alias mitioribus corporibus esse inclusas, sorte diversa et conditione dissimili, ut quidquid in hac varie et inaequaliter provenit, ex praecedentibus causis videatur accidere. Undecima ipsorum blasphemia, fatalibus stellis et animas hominum et corpora opinabantur obstringi, et idcirco cum gentilibus aut faventia sibi sidera colere, aut adversa mitigare studebant. Duodecimo sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describebant, et qualitates interiorum praesulum, virtutum scilicet, quas animam regere fingebant, in patriarcharum statuebant nominibus, quibus e regione signa opponebant corporea, quorum virtuti corpora subjicerentur. Addebant corporis humani partes duodecim coeli signis respondere, et secundum ipsa compositas esse, constituentes in capite Arietem, Taurum in cervice, Geminos in humeris, Cancrum in pectore, etc. Decimotertio circa Scripturarum scientiam errarunt, cum canonicarum Scripturarum corpus sub patriarcharum nominibus accipiebant. Fabulabantur enim duodecim illas virtutes quae reformationem hominis interioris operantur, in horum vocabulis indicari. Decimoquarto, ita siderum et signorum potestati hominem subjiciebant, ut contenderent multa in sanctis libris reperiri, quae ad exteriorem hominem pertinerent, ut in ipsis Scripturis divinam inter terrenamque naturam quaedam sibi repugnet adversitas, et aliunde sit quod sibi vindicent animi praesules, aliunde quoque corporis conditores. 6. Decimoquinto, veris Scripturis adulteratis, falsas inducebant, quas canonicas appellabant; cui quippe gravissimo malo ut S. pontifex 259 occurreret, generalem illam indidit legem, qua Ecclesiarum sacerdotes jussit omnem diligentiam adhibere, ne aut falsati codices in usu lectionis haberentur, aut apocryphae scripturae servarentur a quopiam. De his autem sic scripsit: Apocryphae scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solum interdicendae, sed penitus auferendae sunt, atque ignibus concremandae. Nullo ergo praesidio haeretici aut novatores septi sunt, cum multis injuriis recentiores Romanos pontifices afficiunt, quod sua Opera proscribant, et ignibus concremari jubeant. Nimis vetusta est ejusmodi in catholica Ecclesia disciplina, nec solum a Gelasio papa, vel a concilio septuaginta episcoporum tum habito repetenda, sed a Leone Magno, qui eam omnibus catholicis episcopis observandam inculcat. Quare splendide inter caeteros acatholicos Van Espen et Beausobre allucinatos esse, Leonis haec agendi ratio suadet patefacitque. Nam Van Espen, cum in priori suorum Operum parte, quae Juris Ecclesiastici universi inscribitur, haudquaquam ad hocce Leonis decretum animadverteret, cumque agere institueret de Ecclesiae disciplina in haereticorum libris prohibendis, Gelasiano decreto dumtaxat insistit, cujus verbis vim omnem roburque prorsus adimere conatur, quasi ex suggestu affirmans Ecclesiam tantummodo publicam, non privatam, proscriptorum librorum lectionem cavere voluisse. Splendide, inquam, Van Espen allucinatur. Quod ut innotescat, minime opus erit ut, a nostro proposito recedentes, nunc de Gelasiano disserere incipiamus decreto. Istud quippe multis eruditisque notis adornatum prodiit, Chifletii Holstenii et P. Josephi Bianchini studio et labore, ut novis animadversionibus locupletare prorsus supervacaneum sit. Ad Van Espen igitur lapsum praecavendum, ea quae S. Leo subjecit advertere sufficiet. Is itaque non publicum tantum corruptorum, apocryphorum falsorumque codicum usum catholicis, sed et privatis horum lectionibus vacare, vel etiam hujusmodi exemplaria in domibus retinere, sub haereseos nota episcopis qui id permitterent interdixit. Quare subjecit: Unde si quis episcoporum vel apocrypha haberi per domos non prohibuerit, vel sub canonicorum nomine eos codices in Ecclesia permiserit legi, qui Priscilliani sunt emendatione corrupti, haereticum se noverit judicandum, quoniam qui alios ab errore non revocat, seipsum errare demonstrat. Perantiquum Palatin. Vatic. ms. exemplar, post haec verba, celebre hujus epistolae fragmentum nobis exhibet, hactenus a praecedentibus Operum S. Leonis editoribus nec annotatum, nec publici juris factum. Hoc autem quamvis Leoninam orationem omnino redolere non videatur, tamen laudati codicis vetustas et auctoritas, tum argumenti ratio, praecedentibus S. pontificis dictis apprime concinens, nos in illud consilium adducunt, ut in altero tomo lineolis interclusum typis committamus. Et quoad codicis antiquitatem spectat, nonum attingere saeculum antiquorum characterum aestimatores nobiscum judicarunt. Argumenti ratio plane respondet sancti Leonis scribendi scopo. Nam post rejectas apocryphas scripturas illi interesse videbatur designare canonicas, et quo ordine in Ecclesia legendae occurrerent, ut summa concordia in divinis laudibus concinendis et mysteriis celebrandis sacri altaris ministri convenirent. Praeterea hujus fragmenti accessione, aptissime priora posterioribus conjunguntur; et in codice eam epigraphem offendimus, videlicet: Incipit sententia papae Leonis de apocryphis scripturis. Quae exordium habet ab illis vocibus laudati capitis 15 hujus epistolae ad Turribium: Curandum ergo est et sacerdotali diligentia maxime providendum ut falsati codices, etc., usque ad illa, quae in omnibus editis hoc caput claudunt, nimirum: Quoniam qui alios ab errore non 260 revocat seipsum errare demonstrat. Post quae, haec alia immediate subduntur: Leguntur autem omnes Scripturae divinae sancti canonis ab initio anni usque ad finem in Ecclesia sancti Petri hoc ordine. Tempore veris, hoc est septem diebus ante initium Quadragesimae usque ad octavam diem ante Pascha, leguntur libri Moysis cum Jesu Nave et Judicum, etc. Duo itaque dumtaxat brevi otio hic animadvertere et annotare haud praetermittam. Alterum, ordinem in hoc fragmento descriptum pro legendis omnibus sacri canonis Scripturis in totius anni curriculo non differre ab illa distributione et ordinatione quae modo etiam in Romano Breviario conspicitur. Hoc probat enim sacri hujus ritus auctoritatem vetustatemque a nostris majoribus derivatam, qui consilium habuere singulis quatuor anni temporibus, et divinis mysteriis in Ecclesia celebrandis aptiores, et magis consonas Scripturarum lectiones distribuere et accommodare, ut magis mysteriorum dignitati et populorum institutioni consulerent atque prospicerent. Alterum est, in laudato fragmento descriptos reperiri omnes libros in canone Tridentino, sess. 4, descriptos, si unum tamen alterumque excipiamus. Quae duo sane sacrarum Liturgiarum studiosis viris, qui merito hisce temporibus in hoc labore magna cum sacrae antiquae rei utilitate operam insumunt, eruditarum dissertationum supellectilem exhibebunt. Nos integrum illud hic non subjicimus, ne longius quam par est a proposito scopo abscedamus. Illud tamen prout exstat in ms. cod. publici juris faciemus in altero tomo omnium Operum S. Leonis pontificis, brevibusque notis adornabimus. Ad nostra itaque revertentes, ita ratiocinamur. Si ergo, canonicae disciplinae rigore spectato, quinto jam Ecclesiae saeculo, nemini licebat per domos sacras Scripturas habere ab haereticis vitiatas atque corruptas, qui fieri nunc potest ut tantopere heterodoxi conquerantur, cum suos libros sub anathematis poena legendos catholicis ab apostolica sede interdictum intelligunt? Sed in hac re exploratissima diutius immorari vitio mihi daretur, et propterea ad sextum decimum caput gradum facimus, in quo de aliis libris haereticorum studio conscriptis S. pontifex verba fecit. 7. Hoc itaque sextum decimum caput, postremum sanctus Leo Magnus appellat, eo sensu videlicet, ut sexdecim capita discutienda Turribii libellus ad apostolicam sedem transmissus contineret. Sed quia et aliud in extrema familiaris suae epistolae parte idem Asturicensis episcopus subjecerat, quod est de Christi carne: An vere requieverit in sepulcro, idcirco merito judicavimus antiquam vulgatam lectionem, sexdecim nimirum, esse expungendam, et codicum suffragio, ut diximus, novam, decem et septem videlicet, esse sequendam. Sextodecimo igitur Turribiani libelli capiti S. pontifex occurrens, ejusdem imprimis Turribii approbat querimoniam, eam scilicet quae circa Dictinii quondam in Asturicensi sede sui praedecessoris scripta et tractatus versabatur. Dictinium autem eos libros scripto consignasse cum Priscilliana labe esset pollutus, jam Toletani concilii Acta, jam Augustinus aliique coaevi scriptores, ut vidimus, et nunc ipse S. Leo apprime testati sunt. Hos autem libros multi cum veneratione legebant, qui reparationem ejus magis debebant amare quam lapsum. Non ergo Dictinium (ait S. pontifex) sed Priscillianum legunt, et illud probant quod errans docuit, non quod correctus elegit. Quare extra ecclesiasticum coetum eos esse declarat qui ejus scriptis utebantur. Neminem ibi profecto summus pontifex excepit, sed ut cujusque ordinis ac status homines comprehenderet, ex sancti apostoli Petri subselliis pronuntiat: Sed nemo hoc impune praesumat, nec inter catholicos censeatur quisquis utitur scriptis non ab Ecclesia solum catholica, sed etiam a suo auctore damnatis. Post haec S. Leo Priscillianistarum et Manichaeorum artes exaggerat, quibus ad imperialium legum severitatem praecavendam solerter utebantur. Quarum vero sectarum homines, cum ad 261 invicem corda haberent, eadem sacrilegia profitebantur, quamvis diversis appellarentur nominibus. Quare, etsi vetus Testamentum, quod Priscillianistae suscipere simulabant, Manichaeorum soboles refutaret, ad unum tamen finem (ait S. pontifex) utrorumque tendit intentio, cum, quod isti adbicando impugnant, Priscillianistae recipiendo corrumpunt. Caeterum in exsecrabilibus mysteriis, in obscenitatibus omnique turpitudinum genere cum Manichaeis Priscillianistas convenisse, jam ex tota hujus historiae serie arbitror comprobatum. Quod maxime hic Leo Turribio inculcans, ad eam sollicitissimam inquisitionem Romae contra Manichaeos habitam provocat, cujus judicii et Actorum exemplaria ad eumdem Asturicensem praesulem direxit. 8. Ultimum restat caput, quod in extrema familiaris suae epistolae parte, ut jam diximus, Leoni definiendum Turribius proposuerat: An caro Christi, videlicet, vere requieverit in sepulcro. Hocce quippe nostrae religionis mysterium plerisque catholicorum etiam in dubium venerat, ex eo quod Christus ad inferna descenderat. Qua enim ratione duo illa, descensus videlicet ad inferos et Christi carnis in sepulcro requies, cum vera conjungerentur proprietate, Hispaniarum populi intelligere haud poterant. Duo haec apostolici Symboli dogmata inter se nequaquam repugnare S. pontifex variis Scripturarum testimoniis demonstrat. Sed contrarium assertum ex Priscilliani et Manichaei dogmatibus derivasse, non dubium est, qui sacrilego (ait) sensu ita se Christum simulant confiteri, ut et incarnationis, et mortis, et resurrectionis auferant veritatem. Non igitur verendum est quin in iis retractandis capitulis S. Leo supremi judicis et magistri partes obierit. Nec hic enim adversariorum nugas locum habere posse, ipse S. pontifex manifestat. Qui, ut sui ipsius doctrina et canonica judicia omni clericorum coetui singulisque fidelibus innotescerent, primo encyclicas inter episcopos epistolas habendas jubet ad concilii celebrandi locum opportunum designandum. Ad istud deinde vicinarum provinciarum sacerdotes convenire praecipit, ubi plenissima habita districtione, ad examen potissimum revocare voluit et jussit, an essent aliqui inter episcopos qui Priscillianae haereseos contagio polluerentur. Eos autem, quos tali tantaque labe inquinatos reperisset concilium, servatis omnibus pontificiarum harum sanctionum regulis, a catholica communione sine dubio separandos decernit, si tamen nefandissimam sectam per omnium sensuum pravitates damnare noluissent. Ut autem haec, quae ad apostolicae sedis jura pertinent plenius faciliusque exsecutioni mandarentur, haudquaquam S. pontifex hac epistola fuit contentus. Sed, nulla interposita prolatione, alias litteras dedit ad coepiscopos, Tarraconenses nimirum, Carthaginenses, Lusitanos atque Gallicios, quibus concilium generale indixit, in quo certe indicendo supremum sui pontificatus jus exercuisse, haud dubium esse potest. Id quippe isthaec Leonis verba perspicue patefaciunt. Ad tuae (ait) dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis auctoritas ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur. An vero unam tantum encyclicam, vel plures epistolas, Leo scripserit, ut laudatos omnes Hispaniarum et Galliciae episcopos ad concilium venire compelleret, non ausus sum definire; cum quaecumque illae fuerint, hactenus non prodierint, et temporum injuria fortasse jam interciderint. 262 9. Nunc vero si mihi ex Romanae sedis jurium cavillatoribus percunctari liceret, cur magnus ille Turribius inter maximas versans angustias, ad unam apostolicam sedem sua consulta direxerit, non vero ad alterius sedis episcopum; quid inter caeteros Launoius, Blondellus, Quesnellus aliique reponerent? Num contendere audebunt totum negotium ad futurum concilium fuisse remissum? Deciperentur quidem, et sibi fucum facerent. Nam summus pontifex, suorum praedecessorum vestigiis insistens, ex Vaticani throno, non theologicis rationibus tantum singulos Priscillianistarum errores rejecit, sed et sub anathemate damnavit; apocrypharum scripturarum exemplaria et haereticorum librorum privatam publicamque lectionem proscripsit, eosdemque comburendos praecepit; extra catholicam communionem eos episcopos declarans qui ejusmodi statutis non obtemperassent. Quid igitur? Num haec futuro definienda concilio remisit? Num ab hisce regulis atque statutis leviter etiam resilire concilii Patribus licuisset? Nugas agerent id confingentes, cum veritatis studiosi intelligant concilii Patribus examen dumtaxat fuisse remissum, an essent aliqui inter episcopos qui hujus haereseos contagio polluerentur, qui, secundum has ad Turribiana consulta responsiones, a communione sine dubio erant separandi. Frustra enim (ait S. pontifex) utuntur catholico nomine, qui istis impietatibus non resistunt. Non agendum igitur erat in illo concilio de haeresi damnanda, quam jam RR. PP. et Leo ipse damnaverant; sed de haereticis puniendis, quorum causa nondum satis apostolicae sedi erat explorata. Propterea noster Leo, jam sufficienter discussis quae ad jus pertinebant, ea quae circa personas et factum versari poterant concilii generalis, aut saltem provincialis, judicio subjecit. 10. Et quidem quia totus pontificis animus potissimum versabatur in Galliciae malis medendis, atque in praecavendo ne, latius in iis regionibus serpentibus, catholica religio ad plenum perduceretur exitium, sequentem censuit adhibere oeconomiam. Si videlicet aliquid obstitisset quominus generale concilium celebraretur, Galliciae saltem sacerdotes in unum convenire praecepit, quibus congregandis Idatio, et Ceponio, utpote metropolitico jure insignitis, cura demandata est, quibus et Turribii sollicitudinem adjunxit, ut citius vel provinciali conventu remedium tantis vulneribus afferretur. Dum haec igitur in Gallicia et Hispania agenda Leo jussit, et dum Pervincio Asturicensi diacono epistolas pontificias utriusque regni episcopis deferendas tradidit, jam Calipius et Ardubare Romanum consulatum agebant. Id vero in Christi annum 447 contigisse, jam Romanorum consulum tabulae patefaciunt. Si quid tamen abundantius theologicarum rerum studiosi veritatisque amatores ad hujus nefandissimae sectae refellendos errores sibi cupiunt nancisci, ejusdem S. pontificis consulant homilias. Vix enim ab eodem comperta nequissimorum hominum impietate et sacrilegiis, studium cohibere non potuit, quin inter sacra mysteria peragenda profanam eam religionem hujusque dogmata impeteret et exagitaret. Cujus quidem agendi rationem nobis satis est indicasse, ne prolixior justo haec nostra evadat oratio. ==263 CAPUT XV.== De conciliis in Galliciae et Hispaniae regnis sancti Leonis Magni praecepto habitis. Falsum Paschasii Quesnelli judicium de antiquo cod. Canonum Rom. Ecclesiae. 1. Obscuriores autem nunc res nos scribere oportet, et iis quae jam diximus multo difficiliores, praesertim cum ob veterum monumentorum jacturam iis subsidiis careamus quae facile ad cognoscendam rerum veritatem nos dirigere atque conducere possent. Interim tamen a suscepto proposito manum non removebimus, quoadusque exploratius fiat quemadmodum pontificiis mandatis utriusque regni sacerdotes obtemperaverint. Episcopi ergo illi cum ob diversas rerum civilium administrationes, ut jam vidimus, tum ob diversorum principum stirpem, ingenia et religionem, in unum generale concilium convenire haud potuerint, uniuscujusque regni metropolitae suas synodos coegerunt. Tarraconenses enim. Carthaginenses Lusitani et Baetici episcopi, quibus in rebus civilibus Theodoricus Arianus ex Gothorum stirpe ortus dominabatur, eodem anno 447, suum concilium celebrarunt. Cujus quippe rei celebre illud esse testimonium mihi persuadeo, quod Conciliorum generalium collectores suppeditant. Post concilii enim Toletani I canones, fidei quaedam regula legenda occurrit, quae sequentem epigraphem praesefert: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, et Baetici fecerunt, et, cum praecepto papae urbis Romae Leonis, ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt, ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula statuerunt in concilio Toletano. Apud Toletum ergo Hispaniae episcopos convenisse, postrema illa indicant verba. Sed praecedentia capitula prout in Conciliorum collectione hodie asservantur Leonis aevo edita fuisse nemo sibi persuadeat. Iisdem namque primo Patruinus cum caeteris subscripsit, qui 400 anno in Symphosii et Dictinii causam convenerant. Subscripsit praeterea Ortigius, Galliciae episcopus, de quibus jam in superioribus satis superque disseruimus. Sed eos adhuc anno 447 potuisse esse superstites, vel Ortigio liberum fuisse cum Hispaniarum episcopis ad hunc venire conventum, prorsus inverisimile est. Luce clarius itaque apparet Harduini annotationem esse probandam, qui scripsit in editione hujus concilii a Loaysia curata haec verba legi: Explicit concilii Toletani, quae argumento sunt subsequentem fidei regulam ad illud haudquaquam pertinere, sed ad concilium jussu Leonis coactum esse referendam. 2. Non aliter profecto ea de re a Pagio est judicatum, qui sedulo atque maturius secum reputans quae ad ecclesiasticas sanctiones et ad monumentorum ordinem pertinere videntur, ut gestarum rerum perturbationem praecaveret, fidei professionem de qua agimus Leonis aevo conscriptam fuisse asseveravit. Cujus quippe veritati minime officere potest tanta illa mss. et editorum exemplarium diversitas, quae nobis in iis anathematismis conspicienda occurrit, dum videlicet aliqui ex codicibus duodecim dumtaxat anathematismos contineant, edita exemplaria decem et octo, in Augustini Operibus horum numerus usque ad viginti sex augeatur. Tantam porro diversitatem cum animadverteret Quesnellus, suis studiis 264 et partibus prodesse posse censuit. Et propterea eam modo Leoni adjudicat, quam ex Romano canonum codice avulsisse suspicatur, modo eam Augustino asserendam esse conjicere conatur, quasi quod aliquando vel ad Hispaniarum episcopos miserit, vel illam ex Africa asportatam a Leone, cum ille adhuc acoluthus Zosimi decretum adversus Pelagianos detulit, etc. Rectene ac sapienter hoc loco et sequentibus Quesnellum ratiocinari arbitrabimur? Frivolum utrumque et sine fundamento esse jam olim Harduinus annotavit. Sed Parisiensem hunc Leonis Operum editorem pro more comminisci et nugari voluisse, ii perspicue intelligent, qui cum in fidei professionem, tum in illos subjectos decem et octo anathematismos oculos conjiciant. Nam quis sibi adulabitur eam fidei regulam cum subjectis anathematismis jam diu fuisse concinnatam, textamque antequam omnes Priscillianistarum errores, artes horumque fontes unde dimanabant, plenius innotescerent? si jam Romanorum Canonum codici eam fidei professionem antequam Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici episcopi convenissent insertam confingamus, vel si antequam Turribius apostolicam sedem consuleret, et S. pontifex consultationibus responderet, Augustinus, vel quisquam alius eam edidisset, dicat, amabo, Quesnellus an Turribium et Leonem latere potuisset? Id suspicari haud licet. Ambos enim de rebus in Ecclesia gestis instructos esse oportebat, et Romanus pontifex potissimum id novisset, si vel ex Africa istud monumentum Romam secum asportasset, illudque sui praedecessores, vel ipse etiam, Romanorum canonum codici inseruissent. Cur ergo S. pontifex ad hanc fidei professionem numquam provocavit? Cur singillatim Priscillianistarum articulis anathematismos professioni subjectos non opponit? Cur denique Turribius ipse apostolicam consuluit sedem, si jam diu Hispaniarum episcopi ex Augustino fidei tessaram acceperant? Isthaec ergo mea persuasio est, videlicet, Quesnellum versute omnino nugatum fuisse, eam fidei professionem Augustino adjudicando. Tarraconenses enim, et caeteri PP. qui in concilium convenerunt, si ex ejus Operibus eam mutuati essent, ejus nomen non reticuissent, immo nec omisissent indicare Romanae et apostolicae sedis canones et statuta, si fidei regulam ex illo codice desumpsissent. Atqui in illa epigraphe non aliud quam Leonis nomen legendum occurrit: habet enim: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses . . . . fecerunt, et cum praecepto papae urbis Romae Leonis ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt. 3. Nec errore aut oscitantia amanuensem liceat notare nam, Bracarensis concilii PP. anno Christi 563 sincere id fassi sunt, quando videlicet Lucretius episcopus illius sacri conventus praeses, caeteros alloquens episcopos, ad Toletanam provocat synodum Leonis aevo et praecepto habitam, in qua regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitibus conscribentes, ad Balconium tunc Bracarensis Ecclesiae praesulem direxerunt. Igitur si Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici episcopi anno Christi 447 fidei professionem illam cum subjectis anathematismis, seu capitulis, conscripserunt, jam illa Augustini studio in lucem prodire non potuit, cum jam S. episcopus apud Hipponam sedem suam extremam diem clausisset anno 430. Si denique ex Augustini Operibus, vel ex Romanorum canonum collectione PP. illi mutuati essent, nequaquam Lucretius dixisset: Regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitibus conscribentes, sed potius alia usus familiari loquendi formula dixisset: Vel recitata fuit fidei professio; aut ex codice fidei professionem, cum subjectis capitulis legerunt, vel exscribere fecerunt. Levibus autem divinationibus nos minime insistere plenissime norunt, 265 qui conciliorum Acta et historias percurrerunt. Sed id jam et Quesnellus novisset, nisi, nimium suorum studiorum partibus adductus, ejusdem Bracarensis concilii gesta, ad quae provocat, evolvere aut intelligere neglexisset. Annon idem Lucretius episcopus, post illa verba a nobis laudata, et ab ipso Quesnello exscripta, immediate haec alia subjecit? Unde quia et ipsum praescriptae fidei exemplar cum suis capitulis prae manibus hic habemus pro instructione ignorantium, si vestrae placet reverentiae recitetur. Tunc autem omnes episcopi dixerunt: Valde necessaria horum capitulorum est lectio. Nec aliam adducunt rationem, nisi hanc, ut simplicioribus, videlicet, quibusque pristina sanctorum Patrum statuta pandebantur, abominata jam olim a sede beatissimi Petri apostoli et damnata Priscillianae haeresis figmenta cognoscerent. An vero isthaec Quesnellum jugulent, quaeso, lector animadvertat? Pristina profecto illa sanctorum Patrum statuta, quibus Priscillianae haereseos portenta damnata fuere, apostolicae beatissimi Petri sedi tribuuntur. Non igitur illius professionis fidei illorumque capitulorum auctor Augustinus dicendus est; is enim, quamvis meritis, laboribus honoribusque clarus, quandonam apostolicum Petri thronum assecutus est? 4. Neque deinde tanta illa tamque a Quesnello decantata diversitas in anathematismorum numero reperta huic veritati tenebras obducit. Nam imprimis manuscripta exemplaria ex quibus potissimum illa diversitas hausta est, amanuensium quandoque indiligentia et oscitantia fuerunt corrupta, vel aucta; vel quia, aliis occurrentibus causis, Patres ipsi, ad praecedentia Ecclesiae statuta provocantes, ea dumtaxat in medium adducebant quae ad novas excitatas quaestiones videbantur pertinere; vel et alia addiderunt quae rebus quas agebant magis congruere arbitrabantur. Quid ergo mirum si quandoque in evolvendis veterum scriptis unum idemque monumentum, modo interpolatum et diminutum, modo vero prolixius et auctius nobis occurrat? In hisce quippe rebus quae ab scribentium et utentium voluntate pendent, nisi eorum animus innotescat, non sine negotio judicari potest, praesertim cum autographa exemplaria desiderantur. 5. In hoc negotio tamen non multum operis Quesnello insumendum fuisse arbitror. Iidem namque ejusdem laudati Bracarensis concilii Patres Acta eorum qui Toletanae synodo anno 447 coactae interfuerunt in genuino contenta codice prae manibus habebant. Idcirco, lecto fidei exemplari cum subjectis capitulis, necessarium duxerunt post annos 116 eadem capitula simplicius et evidentius exponere, ut minus e ruditis innotescerent quae sub anathematis sententia olim ex Priscilliani dogmatibus ab apostolica divi Petri sede fuerant damnata, licet (aiunt Bracarenses PP.) horum capitulorum lectio necessaria recensita sit, tamen evidentius et simplicius ea quae sunt exsecrabilia, ita praepositis etiam capitulis, modo declarentur, ut qui minus est eruditus intelligat, et sic sub anathematis sententia explosa jam olim Priscilliani erroris figmenta damnentur, etc. Nobis ergo gratulari oportet quod Patres isti eadem retractaverint capitula, latam enim apertamque viam nobis pararunt ut securius ad nostram pervenirent notitiam quot et quales anathematismos Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici Patres anno 447, jussu Magni Leonis, ediderint ad noxium Priscillianae haereseos virus penitus exstinguendum. Anathematismi porro isti, si oculos in eos conjiciamus, Leoninae omnino epistolae ad Turribium respondent. Non igitur fieri potest ut, rationabili adducti fundamento, vel eos uni Augustino adjudicemus, vel in Romanum Canonum codicem relatos ante S. Leonem confingamus. Qua in re ne apud Quesnelli studiosos in commenti sive mendacii suspicionem adducamur, nobis opus est causam referre cur Bracarenses illi Patres eadem omnino capitula retractaverint, luculentiusque explicare voluerint 266. Ut quisque (aiunt) clericus vel monachus, sive laicus, tale aliquid (intellige cum Priscilliano) sentire adhuc vel defendere fuerit deprehensus, tamquam vere putridum membrum, continuo de corpore abscindatur catholicae Ecclesiae, ne aut societatis aut pravitatis ejus maculata corda recte credentibus de permixtione talium aliquod orthodoxi reputetur opprobrium. Ejusmodi autem sententia a Lucretio episcopo prolata, quam totius concilii Patres probarunt, olim statuta contra Priscillianam haeresim capitula continebat, ut sequentia verba indicare videntur. Proposita contra Priscillianam haeresim capitula et relecta continentur haec. Sed cum decem et septem anathematismi illa statim excipiant, quae, ut diximus, et Turribianis consultationibus apprime respondent, et Leoninis responsionibus omnino concinunt, ut eorum lectio satis perspicue patefacit, idcirco extra omnem dubitationis aleam positum arbitror, Tarraconenses Patres cum aliis trium Hispaniae provinciarum episcopis, Leonis mendatis obtemperare volentes, tunc primum, anno videlicet 447, et fidei regulam, et anathematismos de quibus agimus edidisse et promulgasse. Si id neget Quesnellus, alterutrum ei affirmare opus erit; videlicet, aut Turribii ad apostolicam sedem consultationes jam ante Leonis pontificatum fuisse discussas et definitas, aut epistolam ad Turribium alteri Romano pontifici quam Leoni esse adjudicandam, quae duo nonnisi pura putaque redolent figmenta. 6. Jam vero effugium quod sibi paraverat Quesnellus praecavere et eripere oportet. Illud nimirum quod sibi suppeditatum arbitratus est ex illius fidei professionis epigraphe, quam cum decem et octo anathematismis Toletano I concilio assutam Conciliorum collectores exhibuerunt. Legitur enim: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses, etc.. Si ergo isthaec fidei professio omnes haereses taxat et rejicit, non tunc primum prodiit quando illi Hispaniarum episcopi in unum convenere. Licebit ergo potius inferre hos Hispaniae Patres hanc in suum transtulisse usum, quia mirifice in Priscillianistas quadrare noverunt. Ita profecto effutire posset qui isthoc monumentum, aut Augustino adjudicat, vel qui illud ex Romano Canonum codice ante Leonem edito mutuatum confinxit. Sed hunc maxima ecclesiasticae historiae et Leoninorum Operum potissimum inscitia laborare, argumento esset. Quid enim S. hic pontifex de Priscilliana hac haeresi praedicavit ac scripsit? Annon ipse eam haeresim ex praecedentium omnium haereseon fontibus et auctoribus scripsit esse derivatam, ita ut suis ad Turribium responsionibus perspicue ostendat Gnosticorum, Cerdonis, Photini, Apollinaris, Sabellii, Patripassianorum, Arii, Manichaei aliorumque improborum hominum errores Priscillianistas admisisse et propugnasse? Hispaniarum episcopi igitur, si Leoninae doctrinae et epistolae insistere cupiebant, eos iis vocibus uti oportebat: contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos. Nam S. pontifex variis in locis, sed potissimum in exordio epistolae ad Turribium, de hac disserens haeresi, scribit: Nihil est enim sordium in quorumcumque sensibus impiorum quod in hoc dogmate non confluxerit, quoniam de omni terrenarum opinionum luto multiplicem sibi faeculentiam miscuerunt, ut soli (Priscillianistae nimirum) totum biberent quidquid alii ex parte gustassent. Sed hisce verbis immediate et ista alia, quae in rem nostram mirifice faciunt, subjecit: Denique si universae haereses quae ante Priscilliam tempus exortae sunt diligentius retractentur, nullus pene invenitur error de quo non traxerit impietas ista contagium. Neque vero quisquam sibi blandiatur S. pontificem isthaec generatim dumtaxat indicare voluisse. Nam cum iisdem Turribianis occurreret consultationibus atque quaestionibus, singillatim fontes et auctores designat unde derivaverint errores quos in decem 267 et septem, vel in decem et octo, epistolae suae capitibus refellit. Quam agendi rationem apprime imitati sunt, et Hispaniarum episcopi qui ad illud convenere concilium, et Bracarenses Patre, qui, ut vidimus, laudata haereseon capita denuo tractarunt. De Bracarensibus autem Patribus Quesnellus id sincere fassus est, qui praeterea in notis ad epistolam 15 animadvertit hujus concilii anathematismos, sive capitula, editos esse ad normam responsionum quas olim noster Leo ad Turribium direxit. Tantam porro affinitatem illa inter se habere cognovit, ut scripserit: Nullum enim fere verbum est, quod a Leone non sint, Patres mutuati, nulla Leonis capitula quae suis non comprehenderint. Priores primi quinque concilii articuli quinque Leonis capitibus respondent; alii cum aliis, etsi nec ordine servato eodem, nec numero, omnino conveniunt. Sed hic Quesnellum suo se gladio jugulare quis non videt? Nobiscum enim fatetur Bracarenses Patres ex Leonis sententiis et verbis sua capitula et anathematismos concinnasse. Atque laudati Bracarae Patres aiunt se prosecutos esse capitula jam pridem in Hispaniae concilio a Tarraconensibus, Carthaginensibus Patribus edita et conscripta. Igitur utriusque concilii Patres, apostolicae sedis instructionibus ac definitionibus adhaerentes, eadem omnino capitula ediderunt et conscripserunt. Non igitur opus est ut fidei professionem illam cum subjectis capitibus, aut Augustino, aut incerto Romanorum canonum auctori adjudicemus. 7. Sed eam fidei professionem non omni naevo carere, tam Quesnellus quam Harduinus contendunt. Arbitrantur enim auctiorem modo exhiberi quam olim a suis auctoribus primum in lucem prodiit; cum videlicet mentio habeatur processionis Spiritus sancti ex Patre Filioque, quae verba recentiorem manum prodere non est qui dubitare possit. Hoc ultro sane dare possem, mecum deinde singula reputans dissidia quae, Photiani schismatis causa, catholicos Romanos inter et Graecos, octavo Ecclesiae saeculo et sequentibus contigerunt. At ne duorum criticorum censuris subscribam, non tantum Leoninorum Operum lectiones, sed et manuscriptorum vetustas ad quae exemplaria ejusdem S. pontificis Opera exegimus, impediunt et prohibent. Etenim mihi de hoc dogmate ex Leonis scriptis inquirenti varia testimonia occurrunt, quae jam postmodum excitatam quaestionem persolvunt. Haec inter autem principem locum habere mihi persuadeo quae contra Priscillianam haeresim de qua agimus scripsit. Siquidem Turribio caeterisque Galliciae et Hispaniarum episcopis quae de Trinitatis mysterio sunt credenda describens, sine ullo prorsus verborum involucro et ambiguitate, Spiritum sanctum a Patre et Filio procedere docuit et definivit. Primo itaque capitulo demonstratur quam impie sentiant de Trinitate divina, qui et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam atque eamdem asserunt esse personam, tamquam idem Deus nunc Pater, nunc Filius, nunc Spiritus sanctus nominetur, nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit. Sed locum hunc Spiritus sancti a Filio quoque processionem non tantum significare, sed et exprimere, neminem diffiteri posse arbitror. Etenim cum Spiritum sanctum de utroque procedere affirmet, hujus processionem aeque a Patre et Filio derivatam esse oportet. Ita profecto, hocce Leonis testimonio adductus, ratiocinatus est Theodulphus libro de Spiritu sancto, qui pro praeteriti temporis voce processit, hac alia praesentis, nimirum procedit, usus est. Insignioris notae theologis praeterea verba illa recentiorem manum minime suboluerunt, qui, ad probandum contra Graecos hujus dogmatis in Ecclesia perpetuitatem, non tantum ad Leonis testimonium provocant, sed ad illam fidei professionem quam Toletani I concilii PP. adjudicarunt. Verum enim vero dogma 268 istud processionis Spiritus sancti a Patre et Filio jam in Romana Ecclesia satis provulgatum fuisse, produnt duo alia S. pontificis testimonia, sermonibus de Pentecoste expressa, quae hic indicasse sufficiat. De quibus aliqua dicemus in notis ad eosdem sermones, quos novis typis sequenti tomo adornabimus. ==CAPUT XVI.== An fidei illa professio Toletanis PP. adjudicata Augustini stylum et aetatem redoleat. Adhuc canonum codicem a Quesnello editum falso Ecclesiae Romanae esse adjudicatum ostenditur. 1. Sed infirma illa tum Quesnelli tum Harduini annotatione erepta, et iis rejectis quibus fidei laudata professio cum subjectis capitulis, seu anathematismis, aliis perperam quam Leoni et Hispaniae episcopis adjudicabatur, adhuc de Augustini scriptis disserere oportet, inter quae istud monumentum de quo agimus auctius quidem locum habere unus Quesnellus contendit. Hanc ait a Magistro Sententiarum lib. III, dist. 21, sub finem, iis verbis laudari: « secundum quam rationem (inquit) dicit Augustinus, Si quis dixerit, atque crediderit Filium Dei, Deum passum, anathema sit. Locus (ait idem Parisinus editor) Augustini ad marginem notatus recentiori, ut puto, manu est: Sermo de Fide, qui est 3 in feria 5 in Coena Domini. Revera, tom. X Operum ejus exstat sermo 129 de tempore, de Fide recta inscriptus, quem in appendicem non rejecerunt doctores Lovanienses, ac proinde Augustinianum fetum esse censuerunt. » Hactenus Quesnellus, qui, ita suarum partium studio abreptus, varias, sed levissimas et inter se pugnantes, nec ad propositum facientes, conjecturas in medium affert, ut nugis dumtaxat et verbis, quemadmodum legentibus patebit, certare vel ludere videatur. Qua in re explicanda, nos certo multos esse oporteret, si singula annotare, et deinde rejicere cuperemus, quae ibidem comminisci nisus est. Sed quaestionem ad quaedam peculiaria capita reducere satius ducimus, ut inde quantum a veritate recesserit perspicue intelligamus. 2. Et primo quidem Augustinus, anno 393, cum adhuc esset presbyter, occasione Hipponensis generalis Africae concilii tum in secretario basilicae Pacis babiti, contra Manichaeos disputans, ita de divinis disseruit personis, ut nec unam loquendi formulam laudatae professionis verbis affinem adhibeat, nec unum ex illis erroribus, aut errorum fontibus quos laudata professio indicat et exprimit innuat, impetat atque refellat. Immo si sedulo ea quae de Spiritu sancto ibi dicta sunt animadvertamus, Ecclesiae Africae doctrinam longissime ab apostolicae sedis institutionibus tum abfuisse, veritatis cultores judicabunt. Tunc etenim nondum tam copiose a doctis et magnis divinarum rerum magistris hoc dogma fuerat disputatum; idcirco cum Dei donum esse praedicabant, non tamen tamquam Filium de Patre genitum, neque de Filio productum tamquam Patris nepotem, aut duo esse rerum omnium prima principia, ut Manichaei perperam opinabantur. De Spiritu sancto autem (ait) nondum tam copiose ac diligenter disputatum est a doctis et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, ut intelligi facile possit et ejus proprium quo proprio fit, ut eum neque Filium, neque Patrem dicere possimus, sed tantum 269 Spiritum sanctum, nisi quod donum Dei esse praedicant, ut Deum credamus non seipso inferius donum dare. Servant tamen, ut non genitum Spiritum sanctum tamquam Filium de Patre praedicent, unicus enim est Christus. Neque de Filio tamquam nepotem summi Patris, nec tamen id quod est nulli debere, sed Patri ex quo omnia, ne duo constituamus principia sine principio, quod falsissimum est, et absurdissimum, et non catholicae fidei, sed quorumdam haereticorum proprium. Cum itaque Augustini aetate de Spiritus sancti processione nimis obscura apud Afros quaestio esset, Patres in sacris Scripturis eruditi, eum dumtaxat Deum, donum, dilectionem, non Filium, non Patris nepotem appellabant. Numquam vero a Patre et Filio tamquam ab unico procedentem principio praedicarunt. Qua ratione igitur haec cohaerere possunt cum apostolicae sedis doctrina, satis ea in professione expressa, quae longe aliis clarioribus congruentioribusque loquendi formulis et phrasibus referta est? Profecto si apud Afros etiam apostolicae sedis loquendi phrases in usu venissent, Augustinum iis uti maxime decebat in fidei et Symboli expositione. Quas cum non adhibuerit, cum de Spiritu sancto nondum tam copiose et diligenter disputatum fuerat a doctis et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, id sane argumento est, laudatam fidei professionem non Augustini aetatem, stylum, doctrinam redolere posse. 3. Sed nec Quesnellianae opinioni firma suppeditant argumenta, vel quae Augustinus jam ad episcopatum assumptus ad Orosii consultationem respondit; vel quae in aliis Operibus, et potissimum libro de Haeresibus, anno 428 conscripto, legenda occurrunt. Nihil quippe habent ejusmodi Augustini Opera ex quibus conjici possit eam fidei professionem de qua agimus genuinum ejusdem esse fetum. In primis itaque quod ad librum contra Priscillianistas et Origenistas Orosio inscriptum attinet, minime aliquid huic fidei professioni simile vel consentaneum in eo contineri arbitrabuntur qui hocce opus propriis oculis lustrarunt. In exordiis enim fatetur non omnibus in Orosii commonitorio expressis se occurrere velle; Nam in quibusdam opusculis nostris (ait) quae vel legisti, vel legere poteris, multa dicta sunt quae valent adversus haeresim Priscillianistarum, quamvis non mihi eos proposuerim refellendos, sed cum aliud agerem, etiam hoc me egisse nunc intelligo, quando ex te audio quod illi sentiunt. Non igitur ante annum 115 Augustinus sibi proposuerat Priscillianistas refellere, cum eo anno dumtaxat ex Hispania ab Orosio quid illius sectae homines sentirent intellexisset. Fatetur tamen jam cum Manichaeos exagitaret, se multa scripsisse quae in Priscillianistas, multis in dogmatibus Manichaeis affines, optime quadrare poterant. Sed non perinde aliquod in hujus scriptis vestigium exstat quod is eam fidei professionem conscribere potuerit. Nondum ipsi enim, nec Orosio quidem, omnes Priscillianistarum blasphemiae vel errores innotuerant. Quasi nonnisi temere stylum strinxisset ad fidei professionem contra eam haeresim conscribendam, cujus errores necdum ipsi innotuerant. Et quidem ita effari haudquaquam auderem, nisi Orosii ad Augustinum scripta, et Augustini ad Orosium liber, argumenta suppeditarent. Sed cum Orosius ipse Priscillianistarum tres quaestiones dumtaxat exponendas proponat, aliae vero, quas subjicit, cum Priscilliani erroribus nihil affine habent, sed ad Origenistarum commenta pertinere ipsi ambo testati sunt; igitur non omnia Priscillianistarum commenta ipsis adhuc innotuerant. Quas vero quaestiones Orosius Augustino explicandas proposuerit, statim patefacimus. Harum ergo prior ad animae naturam atque substantiam pertinebat, quam 270 nimirum Priscillianistae non omnino creatam esse contendebant, sed divinae naturae portionem in se habere confingebant. Altera deinde circa humana corporeaque membra efformationem versabatur, quibus patriarcharum nomina respondere, et coeli signa in iis disposita esse, comminiscebantur; quod impietatis superstitionisque portentum ex quodam libro qui inscribitur Memoria Apostolorum confirmare nitebantur. Sed et hunc librum aliis fabulis et figmentis esse refertum idem Orosius testatur. Ultima tandem quaestio de Trinitatis erat mysterio, quod solo verbo consistere praedicabant: Nam unionem absque ulla existentia aut proprietate asserunt, sublatum Patrem, Filium, et Spiritum sanctum hunc esse unum Christum dicebant. Tribus ergo hisce dumtaxat erroribus Augustinus occurrens, illam fidei professionem conscribere, et ad Orosium, vel ad quemquam Hispaniarum episcopum, mittere non potuit, in qua praeter tres illos recensitos errores, et alii quatuordecim, seu quindecim, damnantur et rejiciuntur, qui nondum ad Augustini notitiam pervenerant. 4. Nec mihi Augustini epistola objiciatur quam inscripsit Ceretio. Ex ea enim quid? Totus ibidem est sancti Patris scopus in detegendis iis fraudibus quibus sacras Scripturas corrumpebant, et sibi apocryphas adoptabant, cum potissimum canonicis praeferrent libris hymnum quem a Christo Domino ante passionem in horto recitatum fuisse confingebant. Quo autem anno ejusmodi scripserit Augustinus epistolam, proferre non audeo. Sed eam mihi sedulo percurrenti nihil prorsus occurrit quod Quesnellianis conjecturis queat suffragari. Verum nec iis suffragari posse quis sibi blandiatur quae idem Augustinus anno 420 ad Conscentium contra Priscillianistarum mendacia atque perjuria, tum de Dictinii libris, conscripsit. Impetit quippe ibidem mendacii naturam, et omnia contraria argumenta ex male interpretatis Scripturis deprompta refellit; Dictinium in Ecclesiae pacem tamquam poenitentem extremam diem clausisse asseverat, ut jam vidimus, in quibus tamen omnibus nec unum leve illius fidei professionis vestigium conspicimus. 5. Jam vero antequam ad sermonem illum 129 perveniamus, quem tamquam genuinum fetum Quesnellus Augustino adjudicat, de libro contra omnes haereses ab eodem, anno 428, conscripto, nobis verba facere opus est. Fatemur quidem sanctum Hipponensem episcopum, num. 70 prolixiori stylo alios et alios Priscillianistarum recensuisse errores. Sed si excipiamus conjugiorum solutiones, carnis turpitudines, et contaminationes, quibus Priscillianistae delectabantur, quas ipse exagitat, nihil aliud ibi subjicit, praeter ea quae vel in libris ad Orosium et Consentium, vel in epistola ad Ceretium jam antea exagitavit. Necdum igitur tum omnia illius sectae arcana Augustino, aut aliis innotuerant. Si enim biennio antequam is ex hac migrasset luce innotuissent, certe describere non praetermisisset, cum in hoc opere exarando in votis habuerit singularum haereseon errores referre. Neque ei id vitio vertendum est. Nimium enim ea aetate tum Hispaniarum, tum Galliciae res erant afflictae, et propterea sacri Ecclesiarum praesules, quibus post Romanum scissum imperium Barbari Arianique principes dominabantur, non in synodis cogendis vacare poterant, non in haereticos et contumaces clericos animadvertere, non denique gravissimis occurrentibus quaestionibus ultro citroque epistolas mittere, et ea institutionum subsidia ab aliis catholicae societatis episcopis expetere, quae omnino necessaria videbantur. Ad haec quippe, quae fusius etiam antecedenter descripsimus, si noster lector sincere animadvertat, non facile sibi persuadebit, aut nos Augustinum in invidiam adducere voluisse, aut de ignorantia notare, sed tantum ea referre quae veritati magis 271 magisque consona esse censentur. Neque Quesnello ad Eutropii et Pauli episcoporum Hispanorum consultationes provocare juvat, contendendo, videlicet, Hos commonitorium quoddam ad Augustinum transmisisse adversus invalescentes in Hispaniarum regionibus errores, qua occasione potuit libellus iste postulari ab Hispaniae episcopis, et scribi ab Augustino. Sed unde hoc tenet Quesnellus? Ex Orosii consultatione, seu commonitorio, id habere affirmat. Sed Orosii verba jam Quesnello negotium facessunt, nam Eutropius et Paulus episcopi, sola salutis omnium utilitate permoti, commonitorium jam dederunt (ait Orosius) de aliquantis haeresibus, nec tamen significarunt omnes. Super quas vero haereses duo illi episcopi Augustinum consuluerint, plane reticuit. Sed si eum consuluissent super Priscillianam haeresin, et errores; vel si Augustinus, postulantibus illis duobus episcopis, libellum illum anathematismosque scripsisset, quid Orosio opus erat festinato edere et coacervare in unum omnes perditionum arbores cum radicibus et ramis suis? Annon illa fidei professione, vel libello; annon in decem et octo, vel in viginti sex, anathematismis habebatur id omne quod ad illius haeresis exitium oportebat? Augustinum praeterea, si duo illi episcopi in hac causa interpellassent, aut rescribendo iisdem fecisse satis arbitratur Quesnellus, aut non. Sed utroque hoc telo seipsum jugulat. Nam dato illo primo, fateri cogitur cur Augustinus in eadem causa ab Orosio iterum consultus, hunc non remisit ad illam fidei professionem, et ad illos anathematismos quos, rogantibus Eutropio atque Paulo episcopis, conscripserat. Remisisset quidem, quemadmodum eum remittit ad lectionem quorumdam opusculorum contra Manichaeos editorum, quae legisti (ait), aut legere poteris. Cur tandem fatetur ex Orosio tum intellexisse quid Priscillianistae sentirent, et jam illa fabulosissima deliramenta apud Hispanos esse convicta? Sed jam Augustinum ab Eutropio et Paulo de Priscillianistarum erroribus non fuisse interpellatum, nec ad eos episcopos in hac causa quidquam aliquando rescripsisse, arbitror evidentissime demonstratum. 6. Verum enim vero, etsi de hoc fidei libello multa scripserim, adhuc me nihil praestitisse videor, si ille clarissimorum virorum judicio et manuscriptorum exemplarium auctoritate uni Augustino adjudicaretur. Ecquis profecto lepidum nugatorem me esse non arbitraretur, cum lustratis jam aliis atque aliis Augustini Operibus, quibus laudata illa fidei professio nec concinit, nec cohaeret, istud unum subsisteret cui potissimum Quesnellus insistit? Annon vetusto Romanorum canonum codici, Sententiarum Magistro, antiquis recentioribusque exemplaribus, Lovaniensibus doctoribus, ex quibus omnibus suarum conjecturarum argumenta ipse Quesnellus mutuatus est, fides adhibenda foret? Sed in tanti discriminis causa nihil operae me insumere oportebit, si Parisini doctoris judicio illud opponam, quod jam Patres congregationis S. Mauri in postrema Parisina Operum S. Augustini editione pronuntiarunt. Illam ergo fidei professionem cum subjectis anathematismis sub nomine sermonis 233, de Fide catholica inscriptam, in appendicem quartae classis rejecerunt, atque eam Augustiniano nomine prorsus indignam judicarunt. Qualem vero hujus sermonis fecerint censuram, nos hic subjicimus. Omnes quippe singulasque Quesnellianas ratiunculas apprime refellit, praeter eam quae ad Romanorum Canonum pseudocodicem pertinere arbitrantur. « In appendice (aiunt) nunc primum collocatur. In Lovaniensium editione dubius est, Verlini autem et Vindingi censura supposititius. Exceptis anathematismis posterioribus quatuordecim, qui ex confessione fidei catholicae Damasi ad Paulinum Antiochenum huc accesserunt, nihil est 272 aliud quam libellus fidei qui in codice Canonum Ecclesiae Romanae, cap. 40, sic inscribitur: Libellus Augustini de Fide catholica contra omnes haereses, qui etiam Toletani I anni 400 concilii Actis insertus reperitur, cum nonnulla in anathematismis varietate. Nomine Augustini citat Magister Sententiarum in III, dist. 21, ex ipso forte Romano canonum codice. Quippe in mss. Lunc libellum inter Augustini sermones et opuscula nusquam exstare vidimus. Augustinum certe nobis minus sapiunt hi loquendi modi, num. 1, Hanc unam esse divini nominis Trinitatem; ibid., Non imaginarium corpus, aut forma sola compositum; ibid., Et omnia corporis exercitia, sive, ut Rom. cod., exitia, sensisse; et num. 2, Mundum hunc factum non fuisse, atque ejus omnia instrumenta; tandem vox Paracletus passim posita pro Spiritus sanctus. Estius in III Sentent., dist. 21 § 3, editum suspicatur a scriptore in Nestorianos propenso, quorum videlicet errori accommodari possunt sententiae quaedam, praesertim anathematismus quintus. » Hactenus congregationis S. Mauri PP. in laudati sermonis editione. 7. Ego autem in his percurrendis exscribendisque, quae mire in nostrum conferunt negotium, in magnam rapior admirationem ob maximum illud silentium, quod cum hic, tum alibi de Quesnellianis nugis Maurini Patres servarunt. Istae haudquaquam dissimulandae erant, cum ipse Quesnellus habuerit in votis eosdem PP. in nova Operum S. Augustini editione, cui tum operam dabant sibi suisque conjecturis suffragaturos. Hoc profecto hisce verbis indicasse, quemquam eruditorum minime latebit. Post longam enim tot tantorumque commentorum seriem, ita caput illud octavum suae dissertationis de Libellis absolvit: « Plura, et doctissimo viro digna exspectamus de hoc libello a R. P. domino Francisco Delfau asceta Benedictino, in ea quam cum suis San-Germanensis coenobii collegis adornat Operum S. Augustini editione. » Nec ego modo contendere audeo doctos studiososque illos viros suae eruditionis aequae animique sinceri testimonia non exhibuisse. Sed illud mihi maxime displicet, quod in laudata praemonitione ad sermonem 129, nunc vero 233, Quesnello quasi suffragari voluerint, Romanae Ecclesiae illum canonum codicem asserendo, quem plurimis monumentis hinc inde mutuatis, corruptis atque interpolatis refertum esse intellexerunt. Hac in re succinere voluisse Quesnello divinanti non arbitramur, qui, semper suorum studiorum partibus adductus, Romanae Ecclesiae auctoritatem elevavit, sensim praesertim ostendere nisus eam in suis decretis et constitutionibus aliarum particularium Ecclesiarum pedissequam factam esse, ex quibus modo unum, modo alterum monumentum atque decretum mutuata est, ista suum in usum traducendo. Hanc sane agendi rationem viros pietate et doctrina celebres consulto sequi voluisse, suspicari nefas esse arbitramur. Verum, una alteraque voce ibidem adhibita, lectorem saltem admonere potuissent codicem illum, quem sub nomine Romanae Ecclesiae Quesnellus evulgavit, incerto auctori ascribi, et dubiae omnino fidei esse, vel ab iis habendum, qui non tantum emunctiori critices judicio pollent, sed qui prima ecclesiasticae historiae et theologiae elementa et institutiones praegustarunt. ==273 CAPUT XVII.== De Asturicensi, Celenensi, et Bracarensibus synodis in Galliciae regnis apostolicae sedis decreto habitis, vel ejus suffragio probatis. 1. Age jam tandem, missis factis Paschasii Quesnelli divinationibus et nugis, ad alia concilia in Galliciae regno S. pontificis suffragio aut praecepto habita nostra se convertat oratio. Sed incertus sententiae ob veterum monumentorum inopiam, sive jacturam, aliorum dictis, et observationibus insistere, quam novum aliquid in medium afferre malo; cujusmodi sane illud est, cujus Idatius in Chronico celebrem fecit mentionem. In Asturicensi urbe Galliciae quidam ante aliquot annos latentes Manichaei gestis episcopalibus deteguntur, quae ab Idatio et Turribio episcopis, qui eos audierant, ad Antonium Emeritensem episcopum directa sunt. Fluctuat nunc animus in adjungenda fide Stephano Baluzio, conciliorum collectoribus, Quesnello aliisque doctis viris, qui arbitrati sunt Manichaei vocem Priscillianistas hic innuere et designare. Idatius quippe illius Chronici auctor, discrimen maximum Priscillianistas inter et Manichaeos dari utique novit, ut ipsi hisce dissertationibus explicavimus. Sed adhuc animi fluctuationem haec alia verba praecedentia augent: Quidam ante aliquot annos latentes Manichaei. Latibula porro et tenebras quaerere consuevisse Manichaeos, non Priscillianistas, in prioribus duobus nostris libris, quos de Manichaeis Leone M. et ex Romanae inquisitionis Actis conscripsimus probatum est. Sed Priscillianistas suapte morum conditione impudentissimos, lucem vereri, et abdita loca inhabitare consuetos fuisse, eo tempore potissimum quo in Gallaecia civiles et ecclesiasticae res susquedeque vertebantur, quis sibi persuadet? Deinde iis in regionibus, cum Priscillianistarum ita increbuissent propagines, ut multi etiam ex clericali et sacerdotali ordine labefactati reperirentur, qui umquam fieri potuit, ut isti laterent? Illud tandem hac in re animum magis magisque fluctuare urget, quod idem Idatius in Chronico subjicit, videlicet in horum haereticorum numero fuisse Pascentium quemdam urbis Romae, qui de Asturica diffugerat Manichaeum, Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania fecit expelli. Nunc porro, si quae de urbe Roma, cum in Annalibus, tum in sacris vetustis monumentis legenda occurrunt, ad memoriam revocemus, nusquam hic Priscillianistas latitasse aut immoratos fuisse reperiemus. Sed Manichaeos ex Africa advenientes sub Siricio papa in Urbem sibi confugia quaesiisse, latibula parasse, frequentes habuisse sacrilegos turpitudinum conventus, ad quos Romani viri et mulieres, tamquam electi et electae, acciti convenire consueverant, explorotissima res est. Qua vero in urbe cum usque ad quartum vel quintum sancti Leonis Magni pontificatus annum permansissent, divino tamen consilio factum est ut publicis Ecclesiae et magistratuum proscriptionibus exsules extra Italiae oras amandarentur. Id forte innuere voluisse Idatium de Pascentio Romano Manichaeo loquentem, saltem suspicari possumus, cum scripsit: Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania fecit expelli. Non semel Pascentium exsilii poenam subiisse particula etiam cum indicare habeat, commode isthaec de exsilio ab Urbe interpretari potest, maxime quia de Asturia urbe diffugit, non exsulavit. 2. Conjecturae autem hactenus adductae maximum sibi robur nanciscuntur, cum ex tempore in quod Asturicense concilium rejiciendum est, 274 tum ex praecedenti laudata sancti Leonis Magni ad Turribium epistola. Concilium illud quippe anno 446 fuit coactum, et Manichaei ex omnibus Italiae oris amandati fuere praecedenti anno 445, ut etiam ex Valentiniani novella perspicue demonstratur. Hos autem tunc in Hispanias et Gallaeciam se recepisse verisimile est; cum regnis illis acatholici principes dominarentur. Anno praeterea 447 ad Turribium suam epistolam scripsit, et singulis sibi propositis quaestionibus S. Leo occurrit. Putantne sanctum pontificem de hoc Asturicensi concilio nihil fuisse dicturum, si in Priscillianistarum causa fuisset coactum? Turribius enim Leonem consuluit, non de Manichaeorum, sed de Priscillianistarum erroribus. Igitur concilii Acta cum una synodica epistola ad apostolicam transmisisset sedem, quae Acta aut approbasset, aut reprobasset S. Leo, aut saltem illorum aliquam mentionem fecisset, praesertim cum tam in exordiis quam in epistolae fine in S. Turribii laudes excurrat, eumque admoneat de uno generali aut pluribus provincialibus synodis habendis, tum ad purgandas Priscillianistarum labes, tum ad horum improbitatem impudentiamque coercendam. Cum igitur nec unum saltem verbum de Asturicensi jam coacto concilio proferat, quis sibi rationabiliter blanditum voluerit istud in Priscillianistas animadvertisse? Hisce ergo validissimis rationibus adductus, mea sententia propensior est ut potius conjiciam concilium ab Idatio laudatum annoque 446 coactum Manichaeos exagitasse. 3. Sive tamen in Manichaeorum sobolem, sive in Priscilliani asseclas synodus illa animadverterit, in dubium minime vocandum est, sancti Leonis praeceptum ad illam haudquaquam posse referri, sed ad aliam in Gallaeciae regno coactam, post susceptam a Turribio sancti pontificis epistolam cum omnium propositarum quaestionum resolutionibus. Accepta ergo a Turribio hac epistola, secumque reputatis gravissimis impedimentis, quae generalis cogendae synodi moram afferebant, ipsi Gallaeciae provinciae episcopi de particulari quodam cogendo concilio habuerunt consilium. Qua autem in urbe isti episcopi convenerint, certo hactenus definitum non est. Severinus Binius sibi persuadet eum conventum in Celenensi municipio apud Lucensem urbem, praeside Balconio Bracarensis Ecclesiae episcopo et Gallaeciae metropolita, congregatum fuisse. Huic opinioni suffragari Lucretii praefationem in Bracarensi I concilio factam, perspicuum est. Sed ei non cohaerent S. Leonis verba, quibus Idatio et Ceponio, veluti metropolitico jure insignitis, episcoporum congregandorum curam et onus demandat. Quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt. Si, ex S. pontifice, igitur, Idatio et Ceponio metropolitanorum dignitas et honor attributa sunt, quid causae esse potuit ut quatuor Hispaniae provinciarum episcopi fidei regulam a seipsis conscriptam ad Balconium Bracarensem, non ad illos, direxerint? Certe si tertium adhuc metropolitam in Gallaeciae provincia confingere non velimus, alterutrum ex duobus illis episcopis vitam functum fuisse dicendum est, quando Bracarensis illa synodus coacta est, cui Balconius praeerat. Ceponium autem huic sedi ante Balconium praefuisse, non Idatium, non spernendis conjecturis ratiocinatur Quesnellus. Sed dum hoc damus, adhuc de Idatii sede dubitatur. Hunc quidem Lemicae urbis episcopum Sigibertus in Chronico facit, cujus causa, praeter metropolitam Lucensem, aliumque Bracarensem, tertium quoque admittere cogeremur, Lemicensem nimirum, ad quam consecutionem cum animadverteret Quesnellus, scripsit: « Igitur Lucensis metropolitanus fuisse videtur Idatius, quamvis Sigibertus eum Lemicae episcopum faciat. Sed videtur confundere duos Idatios, quorum unus tempore Leonis et Chronici auctor fuit, alter Priscilliani olim accusator, qui revera Lemicae episcopus fuit. » Cujus erroris causam 275 afferre volens, hanc fuisse affirmat, quod recentior Idatius in praefatione sui Chronici natum se in Lemica civitate asseveret. Sed si hunc episcopatum assecutus fuisset, non omisisset eo loco commemorare. Atqui, subjicit idem Quesnellus: Metropoliticam suam dignitatem videtur indicare, cum ibidem se summi praesulem officii creatum dicit. Et in laudatae praefationis fine ita gemebundus deformem luget ecclesiastici ordinis in Gallaeciae provincia statum, ac si ad eum praecipue pertinuisset, velut provinciae caput: Creationibus indiscretis, et universae propemodum in divina disciplina occasui, ex officio occurrere ac subvenire. 4. His ergo, similibusque aliis conjecturis in re maximis obvoluta tenebris, Quesnellus insistens duas in Gallaeciae provincia ad Priscillianistarum exitium factas fuisse synodos non dissimulat, quarum alteram apud Lucum, alteram vero in Bracarensi urbe congregatam affirmat; felicemne faustumque habuerint finem duo provincialia concilia Leonis praecepto indicta, vetusta monumenta non produnt, et aliunde eorum Acta temporis diuturnitate et injuria interciderunt. Verum si ex Ecclesiae memoriis quae supersunt liceat ratiocinari, eam haeresim tum in Gallaeciae regno non penitus exstinctam et abolitam remansisse, credendum est. Etenim quamvis Turribius, Idatius, Ceponius, Balconius, aliique episcopi synodalibus gestis eam cohibuerint, ut, ipsis in carne viventibus, et Leone Magno superstite, Priscillianistae audacius caput extollere ausi non fuerint, tamen aliis atque aliis annis decursis, iis in regionibus eorum errores redivivos pullulasse compertum est. Cujus rei causa nos antequam de tabula stylum removeamus, sequenti capite mox paucis absolvemus quae de Priscilliana haeresi supersunt dicenda. ==CAPUT XVIII.== Novissima Bracarensis Ecclesiae Acta ad aliquas superstites Priscilliani erroris reliquias abolendas. 1. Priscillianistarum sobolem jam tot et tam variis modis cum a Romanis pontificibus, aliisque sanctissimis episcopis, tum a synodis saeculique principibus exagitatam, quingentesimo Christi anno nondum exstinctam, nec penitus fuisse abolitam, vetusta Christianae rei monumenta sat perspicue patefaciunt. Nam hujus impietatis et impudentiae venena, quae huc illucque in Hispaniarum et Gallaeciae regnis multorum virorum et mulierum corda, fidem et religionem corruperant, brevi temporis spatio nec purgare, nec iis mederi, sacri catholicique pastores potuere. Quare etsi aliquamdiu mala illa sacrilegiorum et blasphemiarum semina, episcoporum studio annitente, latere visa sint, ea tamen, sexto Ecclesiae saeculo currente, in Gallaeciae regno potissimum, rursum in lucem eruperunt, Id maximo sane sui animi moerore (ut credibile est) novit Profuturus Bracarensis Ecclesiae metropolis episcopus, qui, primum exsecutioni demandatis apostolicae sedis et provincialium synodorum statutis, iterum anno 538 eamdem apostolicam sedem suis epistolis consuluit, novis quidem occurrentibus causis, quas mox aperiemus. 2. Qui igitur tum in Gallaeciae regno Priscilliana labe inquinati erant superstites, ficto religiosae pietatis et Christianae abstinentiae colore, a carnium escis abhorrebant. Quod cum ab ipsis non devotionis, sed exsecrationis animo fieri Profuturus episcopus optime novisset, causam ad apostolicam sedem retulit, exquirens an iisdem anathematis poenis essent plectendi, quibus ob idem scelus olim SS. Patrum statutis in Manichaeos fuit animadversum. Apostolicam tunc vero Romanam S. Petri sedem Vigilius 276 papa regebat, qui Profuturi consultationibus confestim occurrens, primo eorum damnavit superstitionem, qui aliquid ciborum contagione carnium credebant esse pollutum, quia (subjicit) de his omnibus quae ad humanum victum misericordia Dei contulit, nihil catholicis esse judicatur immundum. Quare ad pleniorem Bracarensis hujus episcopi institutionem, et ad apostolicae sedis decretorum robur augendum, eos Scripturarum fontes in medium adducit, quibus ejusmodi praecavendos errores esse docemur. Cujusmodi autem illud est, quod vel Paulus scripsit ad Titum: Omnia munda mundis, etc.; vel illud aliud epistolae I ad Timotheum, videlicet: In novissimis temporibus discedent quidam a fide, etc.; vel illud denique quod apud S. evangelistam Matthaeum legendum occurrit: Non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quae procedunt de ore, haec sunt quae coinquinant hominem. His ergo aliisque similibus Scripturarum testimoniis Patres qui Vigilium praecesserunt innixi, speciatim eos damnandos esse censuere qui se a carnium esu abstinentes, ea quoque credebant esse vitanda, quae carnibus fuisse videbantur admixta. Cum vero ista scriberet Vigilius, divino consilio factum est ut ea verborum formula uteretur, quae invidis hominibus et recentioribus sectariis omnia arma praeriperet. Quapropter abstinentiam ad nostri corporis effrenes passiones coercendas minime reprobavit, quam Deo maxime gratam esse universus sanctorum PP. coetus affirmat. Cujus causa, cum in pervigiliis, tum Quadragesimae tempore ciborum delectum et discretionem rationabilius Ecclesiam praecepisse perspicuum est: sed eos a catholicorum societate eliminandos esse docet, quia a Domini creaturis nefarie et superstitiose abhorrebant. Quapropter (ait) nec abstinentiam Deo placitam reprobamus, nec eos qui exsecrantur Domini creaturam recipimus in nostra societate. 3. At Priscillianistarum sacrilegus in Trinitatis mysterium animus novam quamdam aliam erroris speciem excogitaverat, tametsi Toletani Bracarenses et Lucenses PP. praecedentibus in conciliis fidei professionem conscripsissent et promulgassent, ad unam in tribus divinis personis substantiam, naturam, virtutem atque potestatem praedicandam et confitendam. Quare ergo ut Priscillianistae aliorumque haereticorum propagines hoc dogma convellerent, glorificationis hymnum quem catholica Ecclesia in Psalmorum fine antiquitus canendum instituerat, ipsi, una aut altera conjunctionis syllaba subducta, corrumpebant, dicendo: Gloria Patri, et Filio, Spiritui sancto. Novam hanc esse erroris speciem S. pontifex ibidem affirmat; simulque eorumdem haereticorum illum agendi scopum esse scribit, videlicet eos docere voluisse Filii et Spiritus sancti unam tantummodo esse personam. Sed ad eum convincendum errorem, sufficit (ait Vigilius) quod Dominus Jesus Christus, designans in invocatione Trinitatis credentium debere baptisma celebrari, dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quae argumento sunt aequalibus distinctionibus tres illas personas nominari jussisse. 4. Praeter has duas autem quaestiones, quae Priscillianistarum errores respiciebant, et alias quae ad Arianorum baptisma, vel ad Ecclesiarum instaurationes et consecrationes, vel ad diem eo anno definitam pro Paschali festo et Pentecoste celebrando pertinebant, Profuturus Romano pontifici discutiendas proposuit. Sed celebris profecto est consultatio vel quaestio illa, 277 cui quinto loco Romanus pontifex occurrens, vetustum ecclesiasticae disciplinae ordinem divinarum precum in missis recitandarum servandum praescribit. In quo quidem capite cum multa et varia descripta offendamus, quae circa canonicas preces et sanctorum Dei festivitates recentiorum novatorum criticorumque hominum arguant falsitates, lubens ea omnia expenderem, nisi quae mihi objiciuntur dicenda nimium hujus Priscillianae haereseos historiae filum abrumperent. Unum interim tamen minime censui praetermittendum: remotiorum videlicet orbis partium episcopos ita ab apostolicae sedis mandatis et institutionibus consuevisse pendere, ut ad hanc non tantum fidei et episcoporum negotia definienda deferrent, sed ea etiam quae ad festa, ad sanctorum Dei solemnitates natalitiosque dies celebrandos, pertinebant, pari animi submissione statui atque perscribi postularent. Quae sane cum ipse mecum reputarem, facile in eam adductus sum persuasionem, canonicarum precum regulam primitus ab apostolica sede, in Occidente saltem, derivatam esse, a qua resilire nulla Ecclesia, nullusve ecclesiastici ordinis minister confidebat. Ut maxime confirmari potest ex perantiquo illo fragmento epistolae S. Leonis ad Turribium, quod in superioribus indicavimus, quodque publici juris facere jam deliberavimus. Harum tandem canonicarum precum ordinem, ex apostolica traditione acceptum, una cum hac epistola Vigilius papa ad Profuturum episcopum direxit, ut inde intelligeret quid in festivitatibus esset sequendum: Quapropter (ait) et ipsius canonicae precis textum direximus subter adjectum, quem (Deo propitio) ex apostolica traditione suscepimus. Et ut charitas tua cognoscat quibus locis aliqua festivitatibus apta connectes, Paschalis diei preces similiter adjecimus. 5. Verum ad hanc omnium Ecclesiarum et episcoporum, in quibusvis causis, erga apostolicam sedem reverentiam et subjectionem patefaciendam, in his immorari arbitror supervacaneum. Ipse quippe Vigilius absque ulla verborum ambiguitate ac veritatis fraude, quasi suorum praedecessorum vestigia et suae sedis privilegia paucis persequens, Romanam Ecclesiam fundamentum et formam omnium Ecclesiarum esse, ex omnium credentium consensione praedicat. Quoniam (ait) licet omnium apostolorum par esset electio, beato tamen Petro concessum est ut omnibus praeemineret. Et paucis interjectis, de praecipuis Romanae Ecclesiae praerogativis disserens, eam omnium Ecclesiarum ea ratione primatum habere asseverat, ut ad eam, tam summa episcoporum negotia, judicia atque querelae, quam et majores Ecclesiarum quaestiones, quasi ad caput, semper referenda sint. Quae igitur ad primatus praerogativam, quae ad appellationes ab episcoporum judiciis ad apostolicam sedem factas, quae denique in causis majoribus eidem apostolicae sedi sunt reservata pertinere jura sanxerunt, cum laudato loco, tum in reliquo suae epistolae contextu Vigilius papa recensuit. Sed cum haec omnia catholicis eruditissimisque viris notissima sint, in praesens silentio premere statuo, causas potius dicturus ob quas confictionis aliquid ea in epistola redarguere possent. 6. Viribus imprimis destitutum censeri oportet quod ex epistolae inscriptione objicerent. Eam videlicet in veteribus etiam editis exemplaribus Eucherii, seu Eleutherii, nomen praeferre. Id sane haudquaquam inficiatus est cardinalis de Aguirre, qui Profuturo Bracarensi, Gallaeciae episcopo metropolita, inscribendam hanc epistolam docuit. Sed ex hac objectione quid? Nulla enim ratione amanuensium lapsus et oscitantia exploratissimae veritati obesse potuit. Quare minus prudens et prorsus futilis eorum eruditio censeri debet, qui ex corrupto alicujus monumenti titulo et inscriptione suppositionis et falsitatis argumenta desumere conantur. Nimis quippe frequens et solemnis fuit ejusmodi amanuensium lapsus, 278 in exscribendis praesertim personarum et locorum propriis nominibus, ut in cujusque aetatis et idiomatum manuscriptis exemplaribus videre est. Illud vero in praesens ad nostram rem spectat, nimirum pro Eucherio, seu Eleutherio, Profuturi nomen esse legendum, ut habent plerique optimae notae manuscripti codices, ut Bracarensium episcoporum catalogi, et Romanorum consulum tabulae, ut denique concilii Bracarensis Acta paulo post celebrati, sine ulla prorsus ambiguitate, patefaciunt. Et quidem plures mss. codd.: vetustissimus videlicet Lugdunensis, duo Colbertini antiquiores, optimis notis insigniti, ex quorum uno clarissimus Stephanus Baluzius hanc epistolam descripsit, Profuturi nomen habent. Sed hunc Bracarensem episcopum fuisse, ejus concilii prima Acta testantur. Quare vix dubitare licet eum apostolicam sedem, cum supra Priscillianistas, tum supra caeteras illas quaestiones Vigilii papae tempore consuluisse, atque Vigilium pontificem ad eumdem epistolas de quibus agimus direxisse. « De die autem (ait eminentissimus Aguirre) et anno quo data est, inutile reor esse si disputem, cum ex codice Colbertino constet scriptam esse eo anno quo Joannes consul fuit post Belisarium, id est anno 538. 7. Quod si vero secundo loco adhuc objiciatur, saltem postremum illius epistolae caput suppositionem et falsitatem redolere, in quo de primatu Romanae Ecclesiae disseritur, jam propositum urgerem. Nec enim moveri possem quod illud in variis Galliarum codicibus desideretur vel quod in pseudoisidoriana collectione dumtaxat reperiri adversarii asseverent. Nam imprimis isthaec epistola ad Gallaeciae metropolitam scripta est. « Et propterea longe major fides habenda reliquis omnibus codicibus manuscriptis antiquissimis Hispaniae, visis et collatis ab illustrissimo Loaysa, tum impressis, in quibus caput illud de primatu Romanae Ecclesiae habetur, quam uni Colbertino, de quo non levis suspicio esse possit in Gallia scriptum fuisse iis temporibus quibus causae episcoporum appellantium sedem apostolicam disceptabantur, praesertim inclinante saeculo nono, sub Nicolao I papa, et postea in causa Gerberti Rhemensis, desinente fere decimo. Fieri enim facile potuit, ut qui, adversus Hincmarum Laudunensem et Rhotadum Suessionensem episcopos sedem apostolicam appellantes, eripere ipsi conabantur episcoporum judicia, truncarent epistolam Vigilii abscisso eo capite quo ipsi jugulabantur. » Hactenus cardinalis Aguirre loco superius laudato. Cujusmodi subsidiis usi sunt novissimi Conciliorum editores in notis ad laudatam Vigilii epistolam, tom. V, pag. 1290. At nec nos tam multos esse oporteret in duobus illis eripiendis objectis, si ad Vaticanorum exemplarium manuscriptorum auctoritatem provocare institueremus. Exstant quidem in apostolica hac bibliotheca plura hujus epistolae exemplaria, quae genuinum Profuturi nomen et caput illud de Romanae Ecclesiae primatu exhibent, quae invicte probant laudatam epistolam nullum prorsus vulnus passam fuisse. 8. Verum si tot tantaque praesidia huic exagitatae veritati non opitularentur, adhuc forte de hujus epistolae falsitate et suppositione quis suspicari posset? Apage figmentum! Longe majora sibi veritatis certa argumenta vindicat ex suffragio Bracarensium Actorum illorumque Patrum consensione quibus potissimum cardinali Aguirre, Baluzio, Conciliorumque collectoribus adhaerere, et ea non tantum cursim evolvere, vel levius indicare, opus erat. Patres itaque illi, ut in praecedentibus vidimus, anno Christi Domini 563, cum jam Joannes papa tertius apostolicae sedis clavum teneret, et Ariamirus, seu Theodomirus, ex Suecorum stirpe rex, civiles Galliciae et Lusitaniae res administraret, in unum convenere. Diu enim antequam convenirent, in votis habuerunt sacerdotalem inter se ipsos fieri debere conventum, ut penitus Priscillianae haereseos contagium 279 purgarent. Propterea aiunt: Nunc igitur, quoniam optatum nobis hujus congregationis diem gloriosissimus atque piissimus filius noster, aspirante sibi Domino, regali praecepto concessit, et simul positi considemus (alias consideremus) prius si placet, de statutis fidei catholicae perquiramus. Prima autem die mensis Maii hunc conventum inchoatum fuisse, sequens nota patefacit. Concilium Bracarense, anno 3 Ariamiri regis celebratum, die kalendarum Maiarum. A quibus vero catholicae fidei statutis concilium illud exordia sumpsisset, jam luculentissime in praecedentibus diximus, Quesnellum exagitantes, qui confidentius fidei professionem a Tarraconensibus, Carthaginensibus, Lusitanis et Baeticis Patribus, papae Leonis praecepto descriptam, eripere conabatur, ut incerto prorsus scriptore eam assereret. Ne igitur actum iterum agamus, alteram illius concilii partem expendendam assumimus, in qua quippe cum de Profuturo Bracarensis Ecclesiae antistite, tum de Romanorum pontificum primatu et juribus, cumulate laudati Patres verba fecere. 9. Ad totius ergo clericalis ordinis institutionem Lucretius eos praecedentes Ecclesiae canones recitari jussit, quos generales et provinciales synodi in Ecclesiasticae disciplinae munimen et sacrorum rituum et ministrorum Ecclesiae decus conscripserant. Cui suggestioni caeteri omnes episcopi illico cum suffragarentur, necessarium et valde utile arbitrati sunt primo ad eas provocare institutiones quae ab apostolica S. Petri cathedra ad interrogationem quondam venerandae memoriae praedecessoris sui Profuturi directae fuere. Profuturum episcopum ergo ante Lucretium in Bracarensi consedisse throno, et ab apostolica S. Petri cathedra regulas pro Priscillianistarum superstitibus reliquiis abolendis recepisse, hujus concilii Patres confessi sunt. Sed horum votis lubens Lucretius adhaerere cupiens, confestim respondit: Recte vestra fraternitas pro auctoritate sedis reminiscita est. Atque omnibus audientibus: Relecta est auctoritas sedis apostolicae ad quondam Profuturum directa episcopum, quae propter prolixitatem his gestis minime inserta est. Haec autem ad Vigilii apostolicam constitutionem referri, nemini dubium esse potest. Nam subjecta ibi et definita viginti duo capitula huic aeque innixa sunt, quemadmodum praecedentes canones et anathematismi ex S. Leonis ad Turribium epistola, quam laudarunt, mutuati sunt. In his igitur novis capitulis conscribendis eum potissimum sibi scopum statuerunt; abolere videlicet ritus, caeremonias, omnemque profanam disciplinam, et regulas a Priscillianistarum pravitate derivatas. Non enim impii sacrilegique illi homines catholica dumtaxat dogmata corruperant labefactaverantque, sed divinorum officiorum et horarum canonicarum ordinem perverterant, solemnioribus quoque diebus, et in pervigiliis, peculiares lectiones in missis celebrandis recitabant. Ab illa enim recesserant apostolica traditione quae formulam populum inter sacra mysteria facienda salutandi praescribit. Non eumdem in sacrificio perficiendo et baptismate administrando ordinem et formam servabant. Alios psalmos et alias scripturas poetice compositas, praeter eas quae in novo et veteri Testamento habentur, publice in Ecclesia psallebant; neque tandem omnes etiam clericalis ordinis ministri carnium cibo utebantur. Quare capitulo 14 statuerunt: Pro amputanda suspicione Priscillianae haeresis, vel olera cocta cum carnibus tantum praegustare cogantur; quod si contempserint (addunt) secundum quod de his talibus sancti Patres antiquitus statuerunt, necesse est eos pro suspicione haereseos hujus officio excommunicatos omnibus modis removeri. Nimis perspicua profecto sunt haec, et id genus alia, quae subjicere possem ad apostolicae sedis primatum et praerogativas patefaciendas, vel ad eam animi subjectionem et obedientiam probandam quam remotioris orbis partis episcopi erga Romanos pontifices verbis et factis impleverunt. 280 10. De qua quidem obedientia et sacro conjunctionis foedere cum Romana Ecclesia, quovis tempore Hispani ipsi gloriati sunt, ut, post cardinales Baronium et Aguirre, clarissimus et optimarum scientiarum cultor eximius D. Idelphonsus Clemente de Arostegui, jam in alma hac urbe pro Castellae regno inter duodecim viros jurisconsultos Romani fori causarum judices novissime testatus est. Is namque ad augendam ornandamque Hispaniensis Ecclesiae historiam, exhortationem ad Hispanos Romae XII kal. Septembris 1747 eo consilio conscripsit, ut eos in patriae honorem et utilitatem ad studia litterarum excitaret. Inter caetera autem quae in mentem suae gentis hominum revocat, illud est. « Cum a prima Ecclesiae Romanae et Hispaniae aetate maxima fuerit utriusque conjunctio atque societas, hinc certissima mihi res erat in hac urbe memoriam et monumenta praecipua servari quae ad historiam nostram spectant. » Et paulo infra subjicit. « Hic igitur facile reperiri posse judicabam singularum Ecclesiarum origines et dignitatem; hic earum conjunctionem, divisiones, et translationem; hic conciliorum Acta, episcoporum appellationes, atque SS. Pontificum decreta. » Ad cujus verba cum ego attendissem, in eam spem adducebar, nec ipsi, nec aliis quibuscumque, qui in Christianae rei studiis versantur, praesentem hunc meum qualemcumque laborem ingratum futurum, cum in istis Exercitationibus conscribendis jam alia et alia tractaverim quae strictissimum illud cum Romana Ecclesia foedus, conjunctionem societatemque certissime patefaciunt, alia vero quae ad antiquum illarum Ecclesiarum statum, dignitates et praerogativas cognoscendas non infirma et dubia argumenta suppeditare possunt, prout rerum ordo et ipsa scribendi ratio postulabat, explicaverim. Cum igitur tandem quae ad Priscillianistarum causam, errores, concilia contra eosdem coacta pertinere videbantur, quaeque in hac maximi momenti re apostolicae sedis jura auctoritatemque ab invidorum calumniis vindicare poterant, ad exitum perduxerim, duas dumtaxat in sequenti et ultimo capite levissimas difficultates eripere conabor, quae ex hujus concilii textu et narrationibus depromptae sunt, quaeque maximam disceptandi libidinem in Paschasii Quesnelli aliorumque animos excitarunt, ut mox videmus. ==CAPUT XIX ET ULTIMUM.== Duos Leonis tempore exstitisse Turribios perperam Paschasius Quesnellus arbitratus est. Ad quem potissimum Christi annum Bracarense concilium de quo egimus sit revocandum. 1. Actorum Bracarensium seriem Paschasius Quesnellus percurrens, in eam lapsus est opinionem, praeter Turribium illum Asturicensem, de quo in superioribus verba fecimus, alium hujus nominis hominem exstitisse, qui apostolicae sedis notarii munere fungebatur, qui ad Galliciae synodum Leonis litteras detulerat. Huic controversiae Lucretii verba occasionem praebuere, qui in laudata Bracarensi synodo proloquens dixit: Credo autem vestrae beatitudinis fraternitatem nosse quia eo tempore quo in his regionibus nefandissimae Priscillianae sectae venena serpebant, beatissimus papa urbis Romae Leo, qui quadragesimus fere apostoli 281 Petri successor exstitit, per Turribium notarium sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haeresis sectam scripta sua direxit. Si de Turribio Asturicensi isthaec verba explicanda forent, mendacium continerent. Is quippe cum esset episcopus, nec sedis apostolicae notarius dicendus est, nec illi munus istud injungendum, ut bajuli instar ad Galliciae synodum litteras deferret. Baronius hanc quaestionem excitari posse intelligens, unicum dumtaxat fuisse Turribium asseverat, cui primum refragatus est Ambrosius Morales rerum Hispanicarum scriptor non contemnendus, duos omnino distinguendos esse Turribios contendens, quorum alter Asturicensi potiebatur episcopatu, ad quem S. Leo Magnus epistolas direxit; alter vero per quem S. pontifex ad Hispaniae scripsit episcopos, qui Roma in Hispanias missus est ut laudatas deferret epistolas. Hanc ergo opinionem adoptavit Quesnellus, qui nimis sibi indulgens, in eminentissimum Annalium scriptorem invehitur, et duo istius argumenta tamquam levia et exilia, vel falsitatis portentum continentia, subvertere conatus est. Et quidem nobis in praesens tantum otii esse non potest, ut singillatim referamus quae hujus controversiae causa Quesnellus subjiciendo comminiscitur. Cujusmodi illa sunt: « Non semper solemne fuisse in litteris eorum nomina describere per quos hae deferebantur. » Leonem ad Turribium rescripsisse per eumdem diaconum Pervincium, a quo consultationes acceperat: « Ad Galliciae vero synodum mittere debuisse non alienum clericum, sed nuntium aliquem e suo latere avulsum, quod munus optime alteri Turribio, non episcopo, sed Romanae sedis notario dumtaxat poterat convenire. » Haec, inquam, et id genus alia, nimis operose congerit, et magnifice exaggerat Quesnellus, ut duos Turribios distinguat. Qui praeterea cum se Leonino textu a Baronio urgeri intelligeret, in hunc tela retorquere nisus est, doctissimum istum Romanae Ecclesiae cardinalem, et Ecclesiasticorum Annalium parentem oblitum esse contendens. « Quidnam sit discriminis inter episcopum rebus Ecclesiae sacerdotali sollicitudine incumbentem, et diaconum, vel notarium, episcopi mandata ex praecepto exsequentem, et huc illucque litteras bajuli instar deferentem. » 2. Lepida profecto ratiocinatio isthaec iis forte videbitur, qui Quesnello adulari cupientes, nonnisi externam rerum superficiem attingere quaerunt. Sed quid ea insulsius, aut magis nugatorium? Sacerdotalem ergo sollicitudinem dedecere (ait Quesnellus) si episcopus ad suae provinciae synodum acceptas ab apostolica sede litteras deferat? Annon suae Ecclesiae rebus incumberet ejusmodi pontificia mandata ex praecepto exsequendo? Sed doctus noster criticus et annotator dicat, amabo, num Leonis litterae ad Afrorum, Indorum aliorumque Orientalium populorum negotia pertinerent, vel ad ecclesiasticas ejusdem Galliciae regni res, immo et ad ipsam Turribii dioecesim jam turpius undequaque a Priscilliana haeresi labefactatam? Nimis in propatulo res est; nam Turribius, suae dioecesis et Galliciae malis mederi cupiens, Leonem consuluit, interpellavit, ab ipso ea decreta et regulas expetens quae Priscillianam luem purgarent, et ad exitium perducerent. Quid ergo mirum si sanctus pontifex, omnibus hujus episcopi postulatis occurrens, ei demandat clericorum ea labe pollutorum causas ad provinciae synodum deferre, si eidem injungit encyclicas epistolas de Galliciae synodo cogenda? Haec profecto agendi ratio caeteris expeditior erat, cum pro Priscillianistis coercendis, tum pro iis abusibus exstirpandis, qui vel in sacrorum ministrorum irrepserant ordinationes, vel qui sacros ritus et Ecclesiasticam disciplinam adulteraverant. Nam Pervincius ille Asturicensis diaconus, qui Romam venerat cum Turribianis epistolis, patriam deinde remigraturus, non tantum ad consalta jam factas 282 responsiones, sed injunctas etiam litteras ad caeteros illius provinciae episcopos facile deferre poterat, quin opus esset ut summus pontifex, cui Turribii studium in fidem et religionem maxime innotuerat, alium quemquam ex Romanis clericis cogeret tam longum et laboribus plenum iter arripere. Hanc autem agendi rationem Leonem servasse, sequentia ejus verba palam faciunt. Dedimus itaque litteras ad fratres et coepiscopos nostros Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicios, eisque concilium synodi generalis indiximus. Ad haec quae sequuntur, quaeso, animadvertant Quesnelli assentatores: Ad tuae dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis auctoritas ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur. 3. Nunc igitur Ambrosium Morales et Quesnellum sic rogo: Qui fieri potuerit ut ad Turribii Asturicensis sollicitudinem pertineret ut Leoninae ordinationes, seu statuta, ad omnes illarum provinciarum sacerdotes tutius pervenirent, nisi eas Pervincio diacono patriam remigranti cum hac epistola Turribii fidei committendas tradidisset? Aliam enim significationem Leonis verba subire posse cum non videam, facile in eam sententiam adducor, ideo eumdem Turribium Asturicensem a Bracarensibus Patribus apostolicae sedis notarium appellatum fuisse, quia ejus fidei, pontificiae auctoritatis scriptae ordinationes erant commissae, illique maxime incumbebat ad S. Leonem rescribere an facile esset omnibus illarum quatuor provinciarum sacerdotibus in unum generale concilium coire, vel an saltem Galliciae episcopi citius, Ceponio et Idatio agentibus, in provinciali conventu congregaturi forent, ad remedium tantis vulneribus afferendum. Quod vero addit Quesnellus: « Notarii vox numquam in ecclesiasticis monumentis in eo significatu usurpatur quem ei affingit auctor ille » Baronius nimirum, « qui quod agitur in provinciis ad Romanam sedem referre ac notum facere satagit; » hic nos jam ad Latinos optimos scriptores provocare possemus, qui eam notarii vocem usurparunt ad eos significandos qui in publicis tabulis Ecclesiae res describere consueverunt; cur ergo istud munus ab apostolica sede Turribio demandari non potuit? Quae episcopalium jurium violatio in eo exercendo, cum de Christianae reipublicae bono ageretur, et illius provinciae potissimum, in qua concilium haberi Romanus pontifex praeceperat? 4. Adhuc praeterea me latet cur « Tres Leonis epistolas omnino distinctas cognoscere cogamur, partim (ait Quesnellus) ex ipso Leone, partim ex Lucretii Bracarensis interlocutione, non item cogemur eodem tempore missas existimare. » Nugae quidem. Nam si diversas illas Leonis epistolas non eodem tempore missas confingamus, nec Galliciae concilium ad annum 447 revocandum esset, ut Idatii Chronicum habet, cui omnes ecclesiastici scriptores suffragantur. Etenim prior Leonis epistola kalendis Augusti hujus anni conscripta est, quam S. pontifex, ut saepius diximus, Pervincio diacono patriam remigranti tradidit. Hunc ergo alas habuisse confingere oporteret, ut non temere arbitraremur brevi temporis intervallo Pervincium Galliciam attigisse, et rursum alios nuntios cum epistolis Romam, et alios ex urbe Roma ad Galliciam remeasse. Istud sane confictionis portentum cum aliis et aliis futilibus divinationibus nimis operose Quesnellus astruere conatus est, ad eam de duobus Turribiis opinionem suis lectoribus sensim insinuandam. 5. Jam vero tandem haec, et id genus alia, praetereamus, gradum novissime facturi ad genuinam Bracarensis synodi epocham inquirendam. Qua quidem in re satis esse videbitur, si, brevius aliorum sententias referentes, lectorum potius judicium exspectemus, quin rem ipsam definire 283 contendamus. Severinus Binius itaque ex eminentissimo cardinali Baronio istud Bracarense concilium anno Christi 563 coactum fuisse arbitratus est, ei etiam suffragante eminentissimo cardinali Aguirre, conciliorum Hispaniae collectore. Sed Garsias Loaysa refragatus est, illudque biennio ante, anno videlicet 561, convocatum affirmat, sibi persuadens Patres illos apud Bracaram non sub Ariamiro principe, sed Theodomiro convenisse. Hunc autem fuisse Suecorum regem, de cujus mirabili ab errore et impietate Ariana conversione potissimum egit S. Gregorius Turonensis, jam omnes scriptores affirmarunt. Sed ambo ea nomina eidem regi fuisse attributa, nec ullum errorem in codices irrepsisse, jam cardinalis Baronius ex certissimis monumentis probavit, eidem assentientibus Binio et doctissimo Petavio, Rationarii Temporum parte tertia. Antonius Pagius autem, cum Baronii tum Garsiae opinionibus in medium adductis, refert Bollandistas ad diem 20 Martii in Vita sancti Martini Dumiensis, affirmare concilium Bracarense I recte a Garsia anno Christi 561 consignatum. Verum, subjicit Pagius, haec opinio contrarium habet Gregorium Turonensem S. Martino Dumiensi coaevum. Varias hinc inde rationes ex Gregorii Turonensis scriptis mutuatas affert, quae potius illius concilii epocham ex anno 549, aut in sequenti, esse repetendam ostenderent. « Nihilominus (ait), quia Gregorius in referendis iis quae extra Gallias gesta sunt non raro fallitur, existimo a Garsia scriptore Hispanico non recedendum. » Tandem animadvertit Innocentii papae III epistolam fundamenta suppeditare dicendi concilium de quo agimus adhuc citius fuisse coactum, anno videlicet 560. 6. Sed in tantarum opinionum conflictu Baronio et cardinali Aguirre fidem adimere minime ausim. Conjecturae quippe omnes, quae ab adversis partibus adducuntur, nullas evidentiae, sed solius probabilitatis praeseferunt notas, in quibus expendendis longius supervacaneum ducimus laborare, ne nimis divinationibus, quas in aliis reprehendimus, aliquando indulgere videamur. Unum interim, quod referre ad nos pertinet, illud potissimum censuimus, post coactam illam Bracarensem synodum, nullam in posterum in sequentibus conciliorum Actis Romanorumque pontificum decretis Priscillianistarum haereseos occurrere mentionem. An vero tum sacrorum praesulum pietate, et catholicorum principum potentia, qui Hispanis et Galliciis coeperant dominari, nefariae illae propagines ad exitium perductae fuerint; an vero sub simulato alio nomine, Manichaeorum videlicet, Gnosticorum, Montanistarumque latebras ibi sibi quaesierint, affirmare haud ausim. Nec enim optimae critices regulas violare aequum est, a quibus sane eos recedere arbitramur, qui, nimium suis studiis indulgentes, sine ullo monumentorum subsidio, solis variis futilibusque conjecturis insistentes, aut veritatem ipsam falsis quibusdam coloribus caligine simillimis obruunt, aut falsas rerum species fictis describunt lineamentis, ut incautos lectorum animos et judicia decipiant atque pervertant. Ab hac enim agendi ratione nos semper abhorruisse, cum haec, tum aliae nostrae dissertationes cumulate patefacient. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] amt9j0ajxpgyjoa435d6ru48q9ronxw 0 50640 264845 227172 2026-05-06T20:04:10Z Demetrius Talpa 13304 264845 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Leo I Papa |OperaeTitulus= De haeresi Pelagiana |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1846 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Leo_I_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/55|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 55]]''' ''LeoI.DeHaPe 55 Leo I440-461 Parisiis J. P. Migne 1846 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' De haeresi Pelagiana 284 ==CAPUT PRIMUM.== De Juliano Eclani episcopo, ejusque agendi ratione, ut Pelagianam haeresim latius in vulgus spargeret. 1. Inter Coelestii discipulos principem locum tenuisse Julianum Eclani episcopum, jam ex ecclesiasticis monumentis et imperialium decretorum legibus omnibus exploratum est. Is ergo, quamdiu S. Innocentius papa primus vixit (a quo episcopatus ordinem obtinuerat), variis simulationum artibus nefarium illius haereseos virus obvolvere studuit; atque sub pietatis et charitatis velo erga egenos totam animi impietatem obtendere conabatur. Immo, si Mario Mercatori fidem adhibemus, idem Julianus, ut sancto pontifici Innocentio pergratam rem faceret, exterius, absque ulla prorsus simulatione et verborum involucro, Pelagium et Coelestium tamquam catholicae fidei desertores palam damnare non detrectavit. Praedicti sane Coelestius et Pelagius non tunc primo a sanctae memoriae Zosimo videntur esse damnati, sed ab ejus decessore sanctae recordationis Innocentio, a quo et Julianus fuerat ordinatus; quippe post illorum damnationem, usque ad praedicti Innocentii excessum e vita, in ejus communione permanens et perseverans in sincera sententia, et communicans damnatori praedicto, cum ipso quoque sine dubio Pelagium Coelestiumque damnavit. Utinam ergo Innocentius diu in vivis stetisset, aut Julianus ante illius decessum mortem obiisset! Non enim tantas calamitates Ecclesia perpessa fuisset, nec tot olim sanctissimi Campaniae et Italiae episcopi, Juliano duce et antesignano, catholicae fidei puritatem maculassent; non denique tot tantaque scripta blasphemiis aspersa impietatibusque referta ultro citroque transmissa fuissent, quemadmodum Eclanensis episcopi impetu et furore contigisse exploratissimum est. Quid vero fecerit, quidve Julianus, mortuo Innocentio, moliri tentaverit, certe et plenissime ecclesiasticis monumentis edocemur. Siquidem tunc non valens amplius odium in apostolicam doctrinam cohibere, quasi irarum impotens factus, palam in iis populum edocebat quae jam a Coelestio didicerat; sanctissimos et alioquin doctissimos catholicae Ecclesiae episcopos carpere et vellicare non verebatur; Augustino 285 caeterisque Africae Patribus diras imprecabatur, atque in dies deterior factus, contempta prius auctoritate, doctrina et admonitionibus sancti Zosimi papae, plurimos in malam fidem adduxit. Tum tandem rejecta ejusdem summi pontificis dogmatica epistola (quam tractatoriam appellant, quamque universi catholicae societatis episcopi summa animi veneratione, tamquam fidei regulam, susceperant), ipse impudentissime eidem una cum aliis episcopis subscribere recusavit. 2. Tantarum tamen improbitatum poenas diu luere non distulit. Etenim e sacerdotii primum gradu dejectus, tum sua episcopali sede spoliatus, ac postremo imperiali sanctione ab omnibus Italiae oris proscriptus, apud Orientales se exsulem recepit, spe omni denique frustratus posse aliquando, aut proprium, aut alium quempiam episcopalem conscendere thronum. Contra vero alii ex episcopis quos improbitatis sibi socios asciverat, maxime poenarum vim, magnitudinem et ignominiam reformidantes, secum reputarunt nimis turpe fore apostolicae sedis judiciis non obtemperare; idcirco, Juliano derelicto, damnatisque Pelagio atque Coelestio, supplices apostolicae sedi libellos exhibuerunt, a qua clementer suscepti, propriis sedibus restituti sunt. Alii vero qui pertinaci animo imperiales et ecclesiasticas poenas subire non verebantur, perpetuo depositi atque exauctorati, extra omnes Italiae fines compulsi fuerunt. Rem totam hisce fere verbis Marius Mercator laudato loco exposuit: Cui (Zosimi epistolae videlicet) Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi atque exauctorati, ex omni Italia deturbati sunt, ex quibus plurimi resipiscentes, et a praedicto errore correcti, regressi sunt supplices ad apostolicam sedem, et suscepti suas Ecclesias receperunt. 3. Haec porro sanctissimi pontificis Zosimi gesta ex Mario Mercatore recensentibus, amplissimus nobis aperiretur campus evertendi omnia mendacia atque calumnias quibus referta est dissertatio 13 de Conciliis Africanis, quam in apostolicae sedis odium Paschasius Quesnellus conscripsit. In ea quippe omnia susquedeque perturbans, et vertens licenter sanctum pontificem Zosimum carpit, atque eum de nimia cum Pelagianis conniventia culpans, vehementer exagitat: Romanae Ecclesiae clericos quoque tamquam Pelagiana tinctos fuligine describit; provincialium in Africa conciliorum auctoritatem ultra debitos et a divinis legibus praescriptos limites extendit; ipsius denique apostolicae sedis jurisdictionem dignitatemque, quam Africani Patres tunc summa cum religione prosequebantur, non tantum elevare, sed etiam dejicere conatus est. Sed hisce imposturis quid? Suis dumtaxat asseclis audacter imponere potuit, non nobis, qui ex Prospero in Augustini Vita optime novimus Africanos Patres, ab apostolicae sedis judicio tunc vel maxime pendentes, numquam in plenaria synodo convenire voluisse, nisi posteaquam Zosimi papae decretum ad eos pervenit. Cui deinde decreto bis centum atque duodecim Patres, ut in omnibus suffragarentur, octo canones ediderunt, qui perperam Milevitanae secundae synodo attribuuntur. Sed Milevitana ista, ait doctissimus Petavius, contra Pelagianos nihil statuit, et ex illis octo canonibus, tertius, quartus et quintus a Coelestino papa sub Carthaginensis concilii nomine citantur. Haec vero silentio premere maluimus quam in medium proferre, cum haud in animo in praesens habeamus singulis laudatae dissertationis mendaciis et fraudibus occurrere, eademque refellere: potissimum cum ad ea rejicienda quisque uberrimam habeat rerum copiam, jam pridem ab eminentissimo cardinali Norisio paratam 286 in libris de Pelagianorum Historia. Cujus nos etiam subsidiis insistentes, ea dumtaxat delibanda duximus quae ad hujus exortae haeresis tempus, quae ad illius auctores et antesignanos, quaeque tandem ad nonnullorum Romanorum pontificum gesta pertinere videntur; ut, videlicet, brevissima quadam praemissa rerum historia, faciliorem pararemus viam ad ea quae de sancto pontifice Leone mox exponere aggredimur. Caetera autem, quae Africanorum conciliorum causam attingunt, et apostolicam sedem ab omni labe vindicant, alibi expedienda reservavimus. ==CAPUT II. == Sancti Leonis Magni studium in Juliano et Pelagianis evertendis Campaniam populantibus. 1. Ad propositum itaque ut revertamur, nemo sibi persuadeat, aut Julianum cum suis impietatis sociis ita pacifice exsilium aliasque poenas subiisse, ut Coelestino papae atque Xysto hujus successori fucum facere non tentaverit, ut absolveretur. Nemo quoque arbitretur Urbem, Campaniam, aliasque Italiae regiones, post Juliani caeterorumque episcoporum exturbationem, penitus a Pelagianorum lue liberas mansisse. Julianus imprimis, comparato sibi Nestorii Constantinopolitani episcopi praesidio, suam et sociorum causam dolo atque fraudibus apud sanctum Coelestinum agere tentavit, apud quem, ut sibi et exturbatis sociis episcopales restituerentur sedes, quam saepissime institit. Interim quoque Pelagiani, hinc atque illinc per Italiam sparsi succrescentes, spe fovebantur, quandoque proprios sibi reddendos esse pastores, ac propterea, non a querimoniis, non a tumultu, non a maledictis desistebant. Quare, vix mortuo Coelestino, et in ejus sedem Xysto suffecto, hujus fidem et apostolicum vigorem Julianus tentare ausus est, cum, ad eum datis supplicibus libellis, catholicam fidem profiteri simulabat, ut pristinum episcopatus honorem et munera pontifex ei restitueret. Rem narrat Prosper Aquitanus in Chronico, addens praeterea Julianum non ab alio fuisse elusum quam a sancto Leone tunc Romanae Ecclesiae archidiacono, qui omnium virium suarum contentione apud sanctum pontificem egit ut a simulata haeretici hominis poenitentia sibi atque toti Ecclesiae caveret. « Hac tempestate Julianus Eclanensis jactatissimus Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda arte fallendi correctionis speciem praeferens, molitus est in communionem Ecclesiae irrepere. Sed his insidiis Xystus papa, diaconi Leonis hortatu, vigilanter occurrens, nullum aditum pestiferis conatibus patere permisit, et ita omnes catholicos de rejectione fallacis bestiae gaudere fecit, quasi tunc primum superbissimam haeresim apostolicus gladius detruncasset. » Ita scripsit laudatus Prosper ad consulatum Theodosii XVII et Festi, qui juxta Petavii tabulas rejiciendus est in annum Christi 439, ut etiam eminentissimus card. Norisius annotavit. 2. Tanta ergo fuit S. Leonis adhuc diaconi mira prudentia ingeniique sagacitas, ut statim hujus Pelagianorum signiferi dolos, malam fidem et simulationes comprehenderet, qui, dumtaxat, intemperantiori amissi episcopatus cupiditate actus, in catholicorum communionem cum omnibus honoribus et muneribus admitti efflagitabat, ut denuo Ecclesiam perturbaret et novis machinis impeteret. Posteaquam vero animo omnibus periculis superiore idem Leo hisce malis occurrisset, haereticos cum Nestorianos, tum Pelagianos scriptis etiam exagitandos esse censuit. Ac perinde, quasi praescius divinae sui ipsius ad summum Ecclesiae pontificatum electionis, Cassiam Massiliensis presbyteri verecundam taciturnitatem crebris 287 adhortationibus excitavit, atque istius propositum ac sententiam laudabili studio et imperiosissimo affectu vicit, et quasi impulit ut septem adversus Nestorium de Incarnatione libros scriberet et evulgaret. In iisdem porro libris nullum prorsus morem Pelagianis gessit, sed eos impetiit atque proscidit. Quare etsi, a Cassiano absolutis dudum Collationum spiritualium libellis, secum reputasset, constituissetque se in silentii portu collocare, excusaturus per taciturnitatis verecundiam loquacitatis audaciam, atque ut Semipelagianorum fautoris maculam, falso omnino illi affictam, deleret, tamen ex tam alto praemeditati silentii recessu, in publicum formidandumque judicium, nostro adhortante Leone atque imperante, venit, novum subiit laborem, cum adhuc de praeteritis erubesceret. Ita profecto fassus est idem Cassianus in epistola nuncupatoria ad Leonem, in qua hunc etiam ita alloquitur: Tua enim jam hic magis causa quam mea vertitur, tuum magis judicium quam meum officium periclitatur. Me enim, sive par sim tuo imperio, sive non sim, ipsa aliquatenus obedientiae ratio atque humilitatis excusat . . . Et paulo post haec subjicit: Tua ergo haec res, tuum negotium, tui pudoris opus est. 3. Non multum vero post, non solum fama (qua nihil in hujusmodi rebus est celerius) usquequaque persuasit, sed nuntii etiam praecucurrerunt, Xystum Romanum pontificem ex hac luce migrasse. Quod cum Pelagiani audissent, statim sibi novas clades imminere intellexerunt, si archidiaconus Leo ad pontificatum assumeretur. Et propterea maximo timore gravissimisque periculis cruciabantur, et quasi in se ipsos etiam veluti de superiori loco nova fulmina jaculanda prospiciebant. Et quidem faustis hisce ominibus Leo Ecclesiam regere aggressus est. Nam, ad communem fidei catholicae utilitatem, statim haereticis omnibus et Juliano potissimum, ac caeteris Pelagianis qui in Campania commorabantur, maximum bellum indixit. « In Italia nobis per Campaniam constitutis, dum venerabilis et apostolico honore nominandus Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos, et maxime Julianum. » Qua in re tamen eos scriptores minime esse audiendos arbitror, qui ex Photii scriptis perperam eruerunt sanctum Leonem in Campaniam adversus Juliani insidias Prosperum Aquitanum destinasse. Nec enim Photius sua in Bibliotheca tale aliquid asseruit. Codice 54, dumtaxat, scripsit de Pelagiana haeresi renascente: « Post non diu rursum veluti existere atque enasci e mala radice impudenter cum coepisset, Romae etiam quidam pro haeresi libere locuti sunt, quos Prosper homo sane divinus, libellis adversus eos in vulgus editis, facile dissipavit exstinxitque, Leone etiam nunc, quem diximus, Romanam sedem gubernante. » Non ergo Prosper, auctore Photio, Pelagianos in Campania commorantes evertit, nec ad eam subeundam provinciam a papa Leone missus et destinatus fuit, ut Usserio, Caveo aliisque placuit; sed tantummodo quosdam libellos contra eos evulgavit, qui libere pro haeresi Pelagiana loquebantur. Quibus porro verbis potius quosdam homines indicatos esse arbitramur, qui nec Scripturarum testimonia intelligentes, nec qua par est submissione apostolicae sedis judiciis obtemperantes, inanem ambitiosamque scientiae speciem affectabant, dum illius haereseos vindices videri cupiebant. Quorum quidem consuetudo hodierno quorumdam mori simillima est, cum saepissime garrulos, quosdam et clamosos doctores, ne ardeliones appellem, offendamus, qui publicas venalium librorum officinas, eo dumtaxat animo frequentare solent, ut summa cum libertate aliorum gesta et scripta notent et carpant, eademque maledicis carminibus describant, cum tamen, oh summa ingeniorum confidentia! ipsis nec a natura, nec ab officiis, 288 neque a scientiarum peritia et exercitationibus, ratione ulla datum sit de hujusmodi facultatibus vel leviter judicare. 4. Ejusmodi itaque hominum loquacitatem atque licentiam S. Prosper quatuor aut saltem tribus libellis cohibuit. Porro autem et illud reputans, homines videlicet, carminibus magis quam soluta oratione delectari consuevisse, idcirco metrice conscripsit. Praecipuum vero hosce inter libellos locum obtinet carmen illud de Ingratis, in quo contra Pelagianos, non tantum Ecclesiae rerum gestarum seriem describit, sed etiam omnes nefarios illius haereseos errores in medium adducit et evertit. Annon igitur ex hoc orationis genere populus et vulgus intelligere poterat quali quantave reverentia illa apostolicae sedis decreta suscipienda forent, quae jam ab omnibus Ecclesiarum episcopis tamquam fidei tesserae habebantur? Annon praeterea sola hujus libelli epigraphe, omnibus qui libere pro hac haeresi loquebantur, aut pudorem excitare potuit, aut illius legendi cupiditatem injicere, utpote gravem indicans in opere ingratorum animorum censuram contineri, quos quolibet tempore cunctae nationes exhorrere et ab eorum consuetudine segregare se consueverunt? Et sane si ingratus is censeri debet qui pro acceptis beneficiis nec gratias rependit nec habet, quanto magis qui beneficia etiam se accepisse negat, et qui ingratis morem gerens, horum vitium et causam defendere nititur? Merito igitur Pelagianos ingratorum sibi nomen acquisivisse in dubium revocari vix potest « quia nemo (ait Martinus Steyaert) pejus ingrati animi vitio laborat, quam ille qui voluntati ac misericordiae divinae impie voluntatem praefert humanam, quasi originaliter malus receptionem boni, non a summo bono, sed a se ipso inchoet. 5. Hisce tamen rationibus eminentiss. Norisius refragari videtur. Libro quippe II Pelagianae Historiae ita de testimonio Photii scripsit: « Caeterum nulli sunt libri Prosperi contra Pelagianos, cum Photius eos libellos vocet, intellexisse puto eos quos in Gallia contra Semipelagianos evulgavit, quos tamen ante Leonis pontificatum scriptos esse mihi compertum est. Contra ingratos vero lepidum illud carmen Romae eumdem scripsisse unus Usserius sine teste affirmat pag. 380. » Num ergo haec dissimulanda sunt? Ne semper cum doctissimo viro negotium me habere velle videar, ut critici, litterariae rei Veneti scriptores, olim publicarunt, cum primum nostra Rufini editio lucem aspexit. An ita Norisii conjecturis subscribere oportet, ut in nostra opinione labare videamur? Absit ut nostra cogitatio in istuc incidat consilium! Nec enim Photii testimonium ita est imbecillum, ut apud nos et apud eruditorum coetum aliquam saltem sibi non vindicet fidem. Neque praeterea ita eidem esse adhaerendum arbitramur, ut clarissimi doctissimique viri cardinalis Norisii conjecturas atque rationes impetere aut rejicere audeamus. Nimis enim turpe foret vel leviter etiam eruditissimi hominis laedere existimationem, qui pro Ecclesiae rebus, post tot exanilatos labores meliora suorum studiorum catholico orbi specimina exhibuit, cum in Pelagiana conscribenda Historia, tum in antiquorum monumentis ornandis. Cum haec itaque mecum reputarem, iterum conjectis oculis in Photii testimonium, utriusque scriptoris opiniones seu asserta facile conciliari posse mihi in animum induxi, atque ea potissimum de causa, quod Photius nullibi asserat, Leone Romanam sedem tenente, Prosperum ejusmodi contra Pelagianos exarasse libellos. Ait dumtaxat: Prosper, homo sane divinus, libellis adversus eos in vulgus editis, facile dissipavit exstinxitque. Qui certe loquendi modus potius indicat Prosperum Romae sibi nactum occasionem publicandi in plebem etiam libellos, quos forte antea contra Pelagianos conscripserat. Hanc autem significationem Photii 289 verba praeseferre, nemo inficiabitur, qui ad genuinum illorum verborum sensum animadvertat; simulque recogitet nusquam propria scripta omnibus indiscriminatim PP. communicare consuevisse. Nec enim tanta tum erat manuscriptorum codicum copia, ut etiam vulgi manibus tererentur. Idcirco sat verisimile esset arbitrari Prosperum libros quos forte ipse, auctore Norisio, in Galliis conscripserat Romae demum in vulgus etiam edidisse, ut Pelagianorum vindices dissiparet et exstingueret. 6. Postremam hanc conjecturam Hieronymi ad Florentium epistola auget, de qua nos ipsi in Eusebii editione disseruimus. Ibi namque annotavimus, maximam fuisse librorum communicationem Hieronymum inter et Rufinum. Quare ille Florentium enixe rogat ut ubi hospitio Rufinum communem amicum exceperit, petat ab eo sibique mittendos curet beati Rheticii Augustodunensis episcopi commentarios in Canticum Canticorum. Praeterea nomine cujusdam Pauli Senis de Rufini patria reddi sibi postulat Tertulliani codicem: Interpretationem insuper Psalmorum Davidicorum et prolixum valde de Synodis librum S. Hilarii, sua Hieronymi ipsius manu apud Treviros exscriptum. Ex qua epistola intelligimus codices Operum a Patribus elucubratorum ita perraros quinto Ecclesiae saeculo fuisse, ut vix eorum exemplaria parandi esset facultas hominibus vel maxime pecuniosis, aut iis qui improbum amanuensium laborem subire non reformidabant. Quamvis igitur hoc ultro demus, quod Prosperi libelli, de quibus Photius disseruit, in Galliis ab auctore fuerint conscripti, quid inde tamen impedimenti erat quominus ad communis causae utilitatem in vulgus pariter postea ederentur? Et quidem non alium Photiana verba sensum subire nobiscum judicabunt, qui eadem secundum grammaticae apices voluerint interpretari. Numquid enim aliud ibi laudatus Photius, nisi unum hoc dumtaxat innuit, nimirum sanctum Prosperum magnum veritati lumen et adjumentum attulisse in iis libellis pervulgandis, quibus facile omnes vulgi tumultus compescuit, atque catholicorum cum pietatem, tum religionem fovit, confirmavit et auxit? Et sane vulgus ipse, quamvis in ecclesiasticis rebus sit parum versatus, nec facile docentis auctoritati obtemperet, quam saepissime tamen, si necessariis negotiis curisque sit vacuus, obloquentium sermones audire nequaquam abnuit, ac ab iisdem veluti quodam captus illicio, cum de justitiae rigore agitur, judicum rectitudinem vel integritatem sibi facit suspectam, de reorum criminibus frequenter praepostere judicat, et quadam miseratione erga damnatos motus, cum ob poenas quas luunt, tum quod ab iis abhorret, sanctissimos Ecclesiae praesules atro dente petere non erubescit. Ut itaque malis hisce omnibus sanctus Prosper occurreret, simulque vulgi pietatem et religionem foveret, ut diximus, et excitaret, sat verisimile est eum idcirco tristibus versibus Pelagianorum mores et instituta exagitare voluisse, ut scilicet vulgus ipse non se falli sineret, atque ad veritatis inquisitionem investigationemque traheret et accenderet. Et sane non alia de causa ejus oculis rerum gestarum seriem et ordinem, Pelagianorum impietatem et errores cumdem subjecisse credendum est, nisi ut deinceps divinae gratiae laudes concineret, catholicae Ecclesiae fidem et pietatem celebraret, et ipsorum demum haereticorum gesta, dogmata, clades, exitium atque ignominiam in oris canticum verteret. Ejusmodi autem felicem exitum celebri carmine de Ingratis, tum tribus aliis libellis in vulgus editis, Prosperum assecutum fuisse, Photii laudata verba non obscure denuntiant, sive S. Prosper multo ante Leonis Magni pontificatum, sive hujus pontificatus tempore eos libellos conscripserit. ==290 CAPUT III. == De tempore quo S. Prosper suos libellos in Pelagianos conscripsit. 1. Jam vero nunc extra nostri instituti propositum vagari videbimur, si horum libellorum epocham diligentius inquirere statuamus. Sed ab hoc munere nulla ratione abduci potui, cum ea in epocha inquirenda omnes praecedentes scriptores lapsos esse perspexerim. Nec enim carmen de Ingratis ad annum 429, vel ad sequentem, revocandum est; neque duo illa epigrammata in Augustini obtrectatorem in annum 417 vel 418 rejicienda sunt, ut praecedentes scriptores asseruerunt. Id imprimis ex Prospero ipso colligitur, qui ita de Ingratis carmen orditur, ut plene abolitum omne Pelagianum virus describat. At quorsum haec Prosperi spectaret oratio, si Ecclesiae hoste nondum eliso, adhuc tumidus per Campaniam aliasque Italiae regiones sese extulisset? Qua porro ratione Prosper dixisset plenam ab Ecclesia contra Pelagianos reportatam fuisse victoriam, si horum signifer Julianus, vel Constantinopolim, vel per Italiam et Gallias novas turbas excitare potuisset, ut semel et iterum in catholicam societatem irrepere tentaret? Nec enim similes loquendi formulae, aut ad Africae synodos, aut ad sancti Innocentii papae decreta dumtaxat debent referri; nam, ut optime ex ecclesiasticis monumentis intelleximus, tunc Julianus in apertam haeresim nondum erat prolapsus, sed sub religionis ac pietatis larva nefarios errores potius obducere conabatur. Neque de papae Zosimi constitutione, aut de concilii Ephesini sanctionibus possunt eadem sancti Prosperi verba interpretari, cum jam sub Xysto et Leone Romanis pontificibus Julianus ipse, et reliqui Pelagiani praesules, hinc atque illinc novas turbas et molimina excitantes, episcopales sedes, honores et ministeria ut sibi restituerentur omnibus studiis contendebant. 2. Prosperi igitur carmina non alio potius quam Xysti aut sancti Leonis tempore convenire posse nobis videtur. Et quamvis absolute asserere haud audeamus, istud carmen Leonis aevo fuisse conscriptum, tamen cum ita loquatur, ut Pelagianam sobolem penitus exstinctam describat, et veluti de confecto bello, de parta victoria, de pace secuta mentionem faciat, minime ejusmodi conjectura omnino debet refelli, ut ex ejusdem Prosperi carminibus ipse lector poterit judicare. Congenitae in Christo gentis mihi castus ab alto Insinuatus amor proprias excedere vires Me jubet, atque pias accendere carmine mentes: Ne post confectum celebris victoria bellum, Securos animos incauta pace resolvat, Ceu metus eliso jam nullus ab hoste supersit, Nec caput attriti virosum palpitet anguis. Quod si tamen quisque contendat istud Photii dictum: Romae etiam quidam pro haeresi (Pelagiana nimirum) libere locuti sunt, quos Prosper, homo sane divinus, libellis in vulgus editis, facile dissipavit exstinxitque, de uno dumtaxat carmine de Ingratis minime comprobari, ego quidem non multum repugnabo. Immo, licet illud opus libellorum nomen re ipsa subeat, tum cum ab auctore in quatuor aequales partes fuerit divisum, quarum unicuique proprium atque singulare argumentum respondet, ut jam cl. D. Antonius Salinas, regularis canonicus, in sancti Prosperi ornandis Operibus probavit; tum deinde, cum hocce orationis genus satiricos versus ad aliorum malos mores et instituta carpenda et exagitanda comparatos contineat, merito etiam ex hominum loquendi usu sibi libellorum nomen vindicavit. Ne autem negotii plenus Norisio repugnare videar, leves has conjecturas praetereo, atque ad alios tres etiam Prosperi libellos 291 contra Pelagianos editos mea se convertit oratio. Conscripsit itaque, ut diximus, Prosper duo alia epigrammata in sancti Augustini obtrectatorem, quibus et celebre illud Nestorianae et Pelagianae haereseos addidit epitaphium. Sed illa orationum genera certe prorsus intempestiva fuissent, si saltem Augustinus aut nondum extremam diem clausisset, aut si alterutra ex illis haeresibus adhuc penitus exstincta et abolita non fuisset, quae revera duae illae haereses ad plenum exitium minime fuerunt perductae, nisi posteaquam Augustinus diem obierat. Cujus quidem argumenti pondus Prosperi editores praesentientes, epitaphium dumtaxat in Nestorianos et Pelagianos serius exaratum asseruerunt; illud videlicet ad annum 432 revocantes, cum nimirum, e vivis sublato Augustino, duae illae haereses in plenaria Ephesina synodo damnatae fuerunt. At id saltem de aliis libellis asseri oportere gravissimae conjecturae nos urgent. Quis namque reputabit Augustino adhuc superstite alium quempiam pro ejus nomine atque doctrina sibi vindicis partes assumere voluisse? Annon sanctus doctor ipse, quoad vixit, stylum semper contra suos adversarios paratum habuit, eos vel molli brachio perstringendo, aut gravissimis censuris eorumdem machinas destruendo? Sat igitur verisimile est Augustinum illum, qui Adrumetinos monachos perperam ejus scripta interpretantes corripuit, objurgavit; qui Pelagium et Julianum perpetuo impetiit et exagitavit; qui ab Hieronymi objectionibus propriam doctrinam modeste purgavit; sat, inquam, verisimile est hunc Augustinum novas illas Pelagianorum obtrectationes inultas minime reliquisse, aut saltem debitas gratias Prospero ejus vindici reddidisse. Reddidisset tamen, si in vivis exstitisset adhuc cum laudatos libellos Prosper conscripsit. 3. Prosperi deinde duae ad Augustinum epistolae magnum nostris conjecturis robur adjiciunt. Sed Caveum, Usserium, Joannem Olivarium caeterosque Prosperi editores in assignanda praedictorum libellorum epocha gravius lapsos esse patefaciunt, si nos tempus quo ejusmodi epistolae conscriptae fuerint diligentius inquiramus, atque ad eorumdem argumenta animi cogitationem convertamus. Quoad tempus attinet, Caveus credidit anno 426 fuisse conscriptas. Novissimus autem eorum editor sibi persuadet exeunte anno 428, vel ineunte anno 429, scriptas fuisse. Ita ad marginem annotavit pag. 89. Si deinde epistolarum argumenta perpendamus, in iis palam Prosper testatur Pelagianae haereseos reliquias in Galliis et in plerisque aliis regionibus adauctas fuisse; maximas quoque querelas excitatas adversus ejusdem Augustini opuscula, et praesertim contra doctrinam libro de Correptione et Gratia explicatam. Quis autem affirmare velit jam tum Prosperum carmen illud de Ingratis cum caeteris libellis a Photio laudatis concinnasse cum has epistolas scriberet? Nonne in iis recensuit gravissimas difficilioresque quaestiones a Pelagianis motas, quas clara luce ab illo sibi aperiri cupiebat, et, quasi in multarum rerum intelligentia nutans, lumen ex novis Augustini scriptis efflagitabat? Galliam pene totam fuisse commotam, cum Prosper haec scriberet, priori epistola declarat, et propterea fieri studebat S. Patris sapientia et eruditione doctior, et ut prodesset multis suo rogatu, eum interpellat, scribens: Tribue nobis in hac causa, papa beatissime, pater optime, quantum juvante Domino potes, diligentiam pietatis tuae, ut quae in istis quaestionibus obscuriora et ad percipiendum difficiliore sunt quam lucidissimis expositionibus digneris aperire . Harum autem gravissimarum quaestionum decem argumenta statim subjicit, et interim veritus contra tot adversarios meritis atque honoribus claros in apertum disputationis campum prosilire, et contra eosdem dimicare, animi fervorem silentio cohibet, quoadusque ab Augustino obtinebit responsum. « Quibus omnibus enodatis (ita ultimum ejus epistolae caput orditur), et multis insuper quae altiore intuitu 292 ad hanc causam pertinentia magis potes videre decussis, credimus et speramus non solum tenuitatem nostram disputationum tuarum praesidio roborandam, sed etiam ipsos quos meritis atque honoribus claros caligo istius opinionis obscurat defaecatissimum lumen gratiae recepturos. Non itaque tum Augustini obtrectatores suis carminibus Prosper impetere poterat, non plenam canere de Pelagianis reportatam victoriam, si et ipse, inter alia et alia dubia jam haerens suspensus, ab Augustino inquirebat an Christiana fides ea dissensione violaretur, quantum periculi in adversariorum opinione patefaceret. Deinde quomodo per istam praeoperantem et cooperantem gratiam liberum non impediatur arbitrium, explicaret. Tum utrum praescientia Dei ita secundum propositum maneat, ut ea ipsa quae sunt proposita, sint accipienda praescita, et id genus alia, quae octavo ejusdem epistolae capite a quopiam possunt lustrari. Sodes igitur dicant, qui duo Prosperi epigrammata contra Augustini obtrectatorem ad annum 417 aut 418, carmen vero de Ingratis ad 430 annum revocant, an is, qui in sacris litteris homo divinus appellatur, Pelagianos ad bellum scripto tum advocare potuerit, cum anno 429 nondum satis de totius controversiae cardine, fundamentis atque rationibus erat instructus? An imparatus et inermis cum haereticis certamen sanctus Prosper habere voluit, et, quasi nimium sibi fidens, tum pro Ecclesiae sanctionibus, tum pro Augustini doctrina decertavit, quando, necdum super laudatas quaestiones institutus, animo varias inter adversariorum opiniones interpretationesque fluctuabat? Ficta et commentitia fabula tanto indigna viro! Praesertim cum ab Augustino, duobus in libris, videlicet de Praedestinatione et de Dono Perseverantiae, paulo ante diem ejus emortualem conscriptis, objectas sibi a Prospero et Hilario Massiliensium et Pelagianorum quaestiones enodatas fuisse intelligamus. Quando vero Augustinus obierit, narrat Possidius in Augustini Vita scribens: Anno 430, quinto kalendas Septembris S. doctorem humanae vitae debitum persolvisse, quo tempore Vandali Hipponem tertium jam mensem obsidebant. 4. Ad quae omnia cum ipse sedulo animadverterem, contra fere omnium praecedentium scriptorum opinionem mihi persuasi sanctum Prosperum in Pelagianos vel horum reliquias decertare aggressum, eosdemque scripto dumtaxat impetere coepisse cum jam Augustinus obierat. Quis ignorat tum ita in Galliis praesertim percrebrescentibus divinae gratiae hostibus, Augustinique obtrectatoribus, Prosperum et Hilarium Romam ad Coelestinum pontificem profectos, ut firmo certoque testimonio, quanti apud apostolicam sedem semper fuerit, de ejusdem sancti Augustini doctrina declararet? Horum autem votis Coelestinum annuisse, celebris epistola anno 430 ad episcopos Galliae declarat, in qua non tantum scribit: Augustinum sanctae recordationis virum pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec umquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit, quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam ante a meis decessoribus haberetur. Huic autem epistolae praeteritorum sedis apostolicae auctoritates de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio subjectas legimus; ut inde obloquentes quae sequi et probare profiterentur, atque ea omnia quae sacratissima beati apostoli sedes Petri contra inimicos gratiae Dei per ministerium praesulum suorum sanxit et docuit, intelligerent. Quisnam vero horum capitulorum collector fuerit, in praesentia non inquirimus. Auctor tamen ita recentioribus dogmatistis refragatur, ut luce hac in re clarius ostendat Pelagianam haeresim proscriptam et judicatam fuisse ab apostolica sede, et Africanos canones tantum roboris obtinuisse, quantum iisdem Romani 293 antistites tribuerunt, cum eosdem probarunt. Quae sane verba cum Quesnellum aliosque ejus asseclas gravius urgeant et male habeant, statim subjicimus sequentia verba: Necessarium igitur fuit diligenter inquirere quid rectores Romanae Ecclesiae de haeresi quae eorum temporibus exorta fuerat judicaverint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores quid de gratia Dei sentiendum esse censuerint; ita ut etiam Africanorum conciliorum quasdam sententias jungeremus, quas ubique suas fecerunt apostolici antistites, cum probarunt. Ejusmodi porro necessitatem apostolicae sedis judicii inquirendi et exspectandi, cum de haeresibus agitur, pleno ore nono Ecclesiae saeculo Hincmarus Remensis Ecclesiae episcopus contra Gotescalcum confessus est. Qui sane ad laudata verba non provocasset, nec integra suam in epistolam transtulisset, si illam sententiam ratam non habuisset. Praefatus autem Hincmarus cum Petro diacono, Floro magistro, Cresconio, Dionysio Exiguo, Ivone, eadem capitula Coelestino tribuit, cum veluti pars et appendix illius epistolae habeantur. 5. Haec itaque aliaque multa cum animo oberrarent, contra omnium praecedentium scriptorum opinionem constanter existimavi laudatorum libellorum nullum a Prospero exaratum fuisse antequam Augustinus ex hominum vita demigraret. Certe hoc uno satis admonere visa est ejusdem Prosperi vigilantia, qui, ut Augustino jam vita functo praesidium pararet, Romam venit, ut super illius doctrina Coelestinum papam consuleret. At si Prosper jam edidisset aut evulgasset laudatos libellos, non Augustini, sed propriam apud pontificem causam egisset. Nihil enim habet Prosper, praesertim in carmine illo de Ingratis, quod ex Augustino non fuerit depromptum, quodve a Massiliensibus vel Pelagianis non fuerit in discrimen adductum, quod denique in illis decem apostolicae sedis capitulis non appareat definitum. Neque enim probabile est S. Prosperum quadripartito illo carmine de Ingratis, aut adversariorum objectiones transferre voluisse, aut ante apostolicae sedis judicium Augustini doctrinam ab omni suspicionis labe purgare ausum fuisse. Quid de decem illis apostolicae sedis capitulis erit asserendum? Potuit forte S. Prosper eadem sibi in animo praefingere, eademque scripto exponere, antequam diligenter inquireret quid rectores Romanae Ecclesiae de Pelagiano haeresi, quae eorum temporibus exorta erat, judicaverint? Figmentum apage! Quare, si in hoc scribendi genere argumentum a simili valeret, utique ad librum adversus Collatorem a Prospero editum recurrerem, quem legentes ipsi cognoscunt Augustino vita functo fuisse conscriptum. Sed hunc cum carmine de Ingratis fere in unum et idem tempus esse rejiciendum, jam adducta atque mox adducenda argumenta quam perspicue patefaciunt. Eminentissimus itaque cardinalis Peronius, qui veterum catholicorum poetarum usum habebat, multa pro eorum conscribens defensione, asseruit eadem illos saepe alibi soluta oratione tradidisse, quae alibi strictae commiserant, quod ipsum sancti Paulini Nolani episcopi, de quo ipse sermonem habebat, manifestum elficit. Eam autem rationem maxime Prosperiano poemati de Ingratis convenire, ipsi arbitramur, cum in eo nihil ille scripserit, quod vel in apostolicae sedis auctoritatibus et in aliis suis Operibus soluta oratione exaratis non tradiderit. Supremae autem apostolicae sedis auctoritati validissimum certissimumque argumentum illa carmina suppetunt, quibus canit: Pestem subeuntem prima recidit . . . . Sedes Romana Petri, quae pastoralis honoris Facta caput mundo, quidquid non possidet armis, Relligione tenet. Libro autem adversus Collatorem fusius rerum gestarum seriem describens, Romanorum pontificum in Pelagianos lata judicia, servato temporum 294 ordine, enumerat, atque ex Innocentio papa exordia repetens, eadem usque ad Coelestinum perducit, ita ad nostrum subjiciens intentum: Per hunc virum (Coelestinum videlicet) intra Gallias istis ipsis qui sanctae memoriae Augustini scripta reprehendunt maleloquentiae est adempta libertas, quando consultantium actione suscepta, et librorum qui errantibus displicebant pietate laudata, quid oporteret de eorum auctoritate sentire, sancto manifestavit eloquio, evidenter pronuntians quantum sibi praesumptionis istius novitas displiceret qua auderent quidam adversus magistros insolenter, insurgere, et indisciplinata calumnia praedicationi veritatis obstrepere. At Augustini nefarios obtrectatores tertia parte illius carminis de Ingratis suggillat, eorumdem Pelagianorum Semipelagianorumque objectiones refellens, quibus vociferantes querebantur omne opus arbitrii sublatum, nec vitiis poenam deberi, aut praemia laudi. Haec autem vociferasse Augustini obtrectatores post ejus obitum, luculentissime cum patefactum sit, ut in his diutius immoremur minime opus est, praesertim suffragante nobis Photio in Bibliotheca, cod. 53, Vincentio Lirinensi, adversus haereses cap. ultimo. ==CAPUT IV. == Praecedentium scriptorum argumenta eripiuntur. 1. Etsi vero ista omnia praecedenti capite, servato temporum ordine, annotaverim, nihil adhuc me praestitisse videbitur, nisi Josephi Anthelmii, Usserii, Cavei, Martini Steyaert, P. Salinae, aliorumque scriptorum fundamenta eripiam. Unum itaque dumtaxat sancti Prosperi testimonium ex cap. 3 carminis de Ingratis depromptum adducunt, quo hocce opus superstite Augustino conscriptum esse sibi blandiuntur. Canit itaque sanctus Prosper: An alium in finem posset procedere sanctum Concilium, cui dux Aurelius, ingeniumque Augustinus erat? quem Christi gratia cornu Uberiore rigans, nostro lumen dedit aevo Accensum vero de lumine; nam cibus illi, Et vita, et requies Deus est, omnisque voluptas; Unus amor Christi est, unus Christi est honor illi, Et dum nulla sibi tribuit bona, fit Deus illi Omnia, et in sancto regnat sapientia templo. Ita Prosper (ait Pater Salinas), in quibus magistrum optimum tamquam superstitem continenti celebrat elogio; quomodo sane de aliis episcopis aut viris in hac causa praecipuis et fato jam functis ibidem non loquitur? 2. Sed Martinus Steyaert Lovaniensis doctor in ornando castigandove hoc opere, eodem prorsus argumento ductus, sic ad illud verbum regnat annotavit. « Ex quo (verbo videlicet) aliisque toto paragrapho verbis praesentis temporis colligitur scriptitasse haec sancto doctore superstite. » Quid autem ejusmodi argumento imbecillius? Nam si imprimis illud laudis genus spectemus, quo nihil sublimius neque splendidius de beato quopiam spiritu jam cum Deo in coelis regnante dici potest, illud sane homini adhuc mortalem vitam agenti nonnisi cum aperta et inverecunda assentatione convenire potest. Quo sensu, praeterea, quave ratione de uno Augustino superstite Prosper canere potuisset: Quem Christi gratia cornu uberiore rigans nostro lumen dedit aevo accensum de vero 295 lumine; cum postmodum, eodem jam vita functo, idem Prosper apostolicam sedem diligentius consuluerit: « An hunc sinistrae suspicionis saltem rumor asperserit, vel an tantae scientiae fuerit, ut inter Ecclesiae magistros optimos esset recensendus. » Quemadmodum enim haec inter se conciliari possint plane non video; praesertim cum laicus homo, omni prorsus ecclesiastica auctoritate denudatus, qualis Augustino superstite Prosper erat, minime sibi de S. Patris scriptis judicare arrogasset ante Coelestini papae sententiam. 3. Non denique praesentis temporis verba nos urgent, cum poetarum ingenia liberiori semper utantur licentia, tales saepissime sibi confingentes imagines, ut veluti praesentes qui jam decesserunt describant, et ex eorum gestis et scriptis mortuos vivere adhuc sibi persuadeant. Et quidem Prosper ibidem ad supernam Augustini sapientiam alludit, qua Pelagianorum Semipelagianorumque artes, molimina et errores elusit, rejecit atque evertit. Idcirco eum post mortem tamquam viventem in exaratis Operibus sibi proposuit. Neque verum est toto illo paragrapho praesentis temporis verbis uti, sed, animi cogitationes poetice exprimere volens, modo ad praesentis, modo ad praeteriti temporis verba recurrit, et, gradu veluti facto, a mortali Augustini vita ad illam immortalem qua cum Deo regnat, eum sub sapientiae nomine, hisce verbis describit: Et dum nulla sibi tribuit bona, fit Deus illi omnia, et in sancto regnat sapientia templo, An censent laudati scriptores quibus refragamur de sapientissimo quopiam vivente viro haec cum proprietate dici posse? Quandonam Deus viventibus omnia fieri consuevit, ut mortali carne adhuc circumdati in sancto templo regnent? Hocce de Christo unigenito Dei Filio dumtaxat cum veritate Scripturas et Patres asseruisse, catholicis omnibus sat est exploratum; sed si alio cuipiam ejusmodi dictum aptare velimus, cum catholica ipsa religione contendamus necesse est. 4. Ad quae cum serio animum convertissem, nimis imbecillam atque infirmam eorum opinionem existimavi, qui a Prospero laudatos libellos conscriptos fuisse arbitrati sunt antequam Augustinus diem obiret, vel antequam Coelestinus papa Augustini scripta elogiis ornaret, aut denique antequam Julianus ille Pelagianorum signifer ad plenum exitium cum suis machinis perduceretur. Caetera vero quae a P. Salinas subduntur, penitus cadunt, si Prosperi scribendi scopum aut disserendi modum attendamus. Nec enim carmine illo de Ingratis tercentenos illos proceres qui in Pelagii causam convenerant elogiis ornare sibi sacer poeta proposuerat, sed divinae gratiae hostes impetere et exagitare animus illi fuit. Propterea nihil mirum, si, excepto Aurelio, totius Romanae Africae primate, et eximio doctore Augustino, caeterorum omnium nomina silentio occuluit, praesertim cum Prosperi aevo eorumdem Patrum nomina in conciliorum Actis, quae nondum interciderant, facile deprehendi possent. ==296 CAPUT V.== De sancti Leonis Magni scriptis contra Pelagianos exaratis. 1. Jam vero temporis et nostri instituti ratio postulat ut de Magni Leonis scriptis verba faciamus. Quod igitur ad hujus scripta attinet, nihil magnificentius, in illius homiliis praesertim, elucet quam divina illa doctrina sacris in litteris tradita de divinae gratiae virtute atque muneribus. Quare exstincto Juliano, atque deletis jam per Campaniam Pelagianis, Romae demum obmutescentibus horum haereticorum fautoribus, quid erat quod sacra inter mysteria tanto dignius pontifice tractare posset et frequenti populo suadere? In maximis igitur anni solemnitatibus atque Romanorum civium auribus, quoad vixit, aliquam saltem orationis partem in eum scopum dirigebat, ut Pelagianorum aliorumque haereticorum errores carperet atque subverteret. In iis quippe modo naturalium virium imbecillitatem infirmitatemque describit, modo divini auxilii supernam virtutem ad aeternae felicitatis bonum consequendum necessario requisitam quam saepissime inculcat. Hinc totam Adami sobolem inobedientiae peccato corruptam remansisse, ex Apostolo, ex Evangelio aliisque sacrarum Scripturarum testimoniis explicat. Inde maximum divinae miserationis opus describit, quo per unigeniti Dei Filii crucem, mortem, soluto jam nostrae redemptionis pretio, peccati vincula confracta sunt, et, tartareae captivitatis jugo excusso, iisdem et omnibus Adae filiis paradisi ostium fuit reseratum. Quid plura? 2. Perpetuo igitur et ubique S. pontifex occasionem captat Pelagiani insectandi dogmatis, ut si forte aliqui inter suos auditores exstitissent, qui de catholica veritate, de apostolicae sedis sanctionibus dubitarent, rationum tandem pondere confecti, et apostolici sermonis auctoritate persuasi, non amplius different Pelagium, Coelestium atque Julianum cum eorumdem erroribus damnare. Hac potissimum de causa populum hortatur, ut non praesumeret de sua justitia, nec de Dei misericordia diffideret, quia omnipotens Deus, ut mirabilem faceret gratiam suam in eo (loquitur de se ipso) munera sua contulit, in quo meritorum suffragia non invenit. Et sequenti oratione, cap. priori, humanae naturae imbecillitate descripta, subdit: Et tamen non desperamus, neque deficimus, quia non de nobis, sed de illo praesumimus qui operatur in nobis. Ne autem haec ita in adversae partis significationem traherentur a quopiam, perinde quasi arbitrari vellet humanae voluntatis vires ita per peccatum fuisse elisas, ut arbitrii ratio prorsus deleta mansisset; quemadmodum nos Deus ad imaginem suam reparet, ut in nobis formam suae bonitatis inveniat, sequenti mirabili magnificaque sententia explicavit: Dat unde ipsi quoque quod operatur operemur, accendens scilicet mentium nostrarum lucernas, et igne nos suae charitatis inflammans, ut non solum ipsum, sed etiam quidquid diligit diligamus. Et rursus alio loco humana corda terreno agro comparat, qui si pigro otio et inerti desidio negligatur, terra nihil generosi germinis pariet, et, spinis ac tribulis subdita, non producet quae condenda sint horreis, sed quae urenda sint flammis. Quam deinde allegoriam explicaturus, in haec verba prorupit: Ager autem iste, dilectissimi, rorante desuper gratia Dei, fide munitur, jejuniis exercetur, eleemosynis seritur, orationibus fecundatur, ut inter plantationes rigationesque nostras nullius amaritudinis radix pullulet, nec se incrementa cujusque 297 noxiae stirpis attollant, sed, enecato omni semine vitiorum, convalescat seges laeta virtutum. Loquitur hic sanctus pontifex in persona sacrorum praesulum, qui in Dominico agro operarii sunt constituti. 3. Sed et humanae naturae infirmitati et corruptioni, quas mordicus Pelagiani dogmatis auctores inficiabantur, sacro baptismatis lavacro mederi ipse S. pontifex sermone decimo septimo docet. Non ita tamen ut, semel divini auxilii virtute originali morbo sanato, ipse homo viribus propriis subsistere queat, ut nullatenus mortalem hanc vitam agens ab adepta justitiae gratia deflectere possit, et quam saepissime deflectat. Nam cum natura nostra mutabilis sit, et de peccati labe mortalis, licet etiam jam redempta et sacro baptismate sit renata, in quantum est passibilis, in tantum est ad deteriora proclivis, corrumpereturque carnali desiderio, nisi spirituali muniretur auxilio: Quia (aurea sunt ista verba) sicut illi numquam deest unde corruat, ita semper praesto est unde subsistat. Nihil ergo sanctissimus noster Leo gratius et utilius suscipere poterat, quam provinciam perpetuo carpendi et incessendi haereticorum sectas, simulque edocendi populum, ut eorum errores sibi caveret. Propterea nil mirum, si in omnibus fere suis concionibus Pelagianos taxabat, eamque haeresim tanto rationum pondere et Scripturarum auctoritate ita aggrediebatur, ut quamplurimos ad poenitendum adduxerit. 4. Consulat lector serm. primum in Natali Domini, quem Romana Ecclesia semper in suo Breviario retinuit. Nonne in priori capite omnium hominum non modo, sed infantium etiam Redemptorem Christum Dominum appellat? Asserit quippe eum esse peccati mortisque destructorem, qui sicut nullum a reatu liberum reperit, ita liberandis omnibus venit. Et paulo post usurpans Jobi verba illa cap. XIV, 4: Nemo mundus a sorde, nec infans cujus est unius diei vita super terram, unum ex fundamentalibus hujus haereseos articulis evertit. Consulat etiam cap. 5 sermonis 5 de Natali Domini, quo totis eloquentiae nervis directe se Pelagio opponit, qui, arrogans et tumidus praetextu humanae libertatis tuendae, docebat Adamum suo lapsu sibi dumtaxat nocuisse, caeteros vero homines nasci in ea naturae perfectione qua a Deo Adamus fuit conditus. Contra vero S. pontifex catholicae fidei sacramentum istud esse docet: Omnes omnino homines in Adamo periisse: ita ut nisi Verbum Dei caro fieret, et habitaret in nobis, nisi in communionem creaturae Creator ipse descenderet, et vetustatem humanam ad novum principium sua nativitate revocaret, regnaret mors ab Adam usque in finem, et super omnes homines condemnatio insolubilis permaneret, cum de sola conditione nascendi una cunctis esset causa pereundi. Atque tandem, ut pene innumera alia loca missa faciam, consulat lector sextum de Epiphania sermonem, cap. 4, ubi, humanae conditionis fragilitate descripta, quae semper in delicta prolabitur, cito minime deceptoriae voluptati acquiescendum esse demonstrat, quia nullum sine delectatione peccatum est. Quare tot inter tantasque carnis illecebras, atque ab infernalibus hostibus humana circumventa natura, nullam prorsus homo potest sibi opem sive custodiam nancisci, si a carnalibus desideriis non recurratur ad spirituale praesidium, et mens habens notitiam Dei sui a consiliis se male suadentis hostis avertat. Quisque autem jam in carnalibus voluptatibus delectatus, atque ab hostibus superatus peccatorum vinculis constringitur, numquam sit de impunitate securus, quia si tempus poenitentiae amiserit, locum indulgentiae non habebit. Diffidat prorsus propria virtute posse consurgere, aut saltem naturae motibus se ad justificationem disponere, ut 298 Massiliensium et Semipelagianorum turbae perperam asseruerunt, sed confugiat ad auxiliantis Dei clementiam, et vincula malae consuetudinis ab illo poscat abrumpi, qui allevat omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos. Tunc enim non erit vacua confitentis oratio, quoniam misericors Deus voluntatem timentium se faciet, et dabit quod petitur, qui dedit unde peteretur. Sed apertius et fortius praeterea eosdem Semipelagianos, Pelagianosque impetit et perstringit sermone ultimo de Epiphania, cap. 3, ubi, de vera supernaque disserens virtute, asserit eam nullam esse, nec proprietatem obtinere Deitatis, nisi spiritu visitetur Auctoris; dicente enim discipulis suis Domino: Sine me nihil potestis facere; propterea subjicit statim: Dubium non est hominem bona agentem a Deo habere, et effectum operis, et initium voluntatis. 5. Sermone tandem 13, qui est Quadragesimae quintus, novos arietes praeparat ad Pelagianae Semipelagianaeque haereseos exitium, quando videlicet hominum corda superni Spiritus virtute Dei vivi templum fieri probaturus, domorum manufactarum exemplo et similitudine usus est: Quibus laudabili diligentia providetur, ut si quid aut infusione imbrium, aut turbine procellarum, vel ipsa fuerit antiquitate corruptum, in integrum cura restituat, ita (ait) jugi oportet sollicitudine praecaveri, ne quid in nostris animis incompositum, ne quid inveniatur immundum. Sed ab humanis ad divinas supernasque res gradum postmodum faciens, sic ad nostrum intentum mirifice ratiocinatur: Quamvis enim aedificium nostrum sine ope sui non subsistat artificis, nec fabrica nostra possit esse incolumis, nisi ei protectio praefuerit Conditoris, tamen quia rationabiles lapides sumus, et viva materies, sic nos Auctoris nostri exstruit manus, ut cum opifice suo etiam is qui reparatur operetur. Non enim hic Leo humanae voluntatis divino subsidio suffultae et adjutae nisum cooperationem atque liberum consensum excludit, ut postmodum Calvinus, Jansenius, atque Quesnellus improbe nimisque licenter asserere ausi sunt. Nec quidem liberum hominis arbitrium ad instar lapidis, aut alterius mortuae omnino rei se habere docuit, sed quando gratiae divinae motibus excitatur, a Dei obedientia se subtrahere non debet, nec ab illo bono deficere, sine quo bonum esse non potest. Propterea idem sanctus pontifex laudatis verbis haec subdit: Gratiae igitur Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse deficiat, ac si quid impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se remaneat, sed ad jubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium, et praestet effectum. Interim vero cum ista exscriberem, tanta recreabar voluptate, ut nonnisi aegre me aliis similibus quamplurimus referendis abstinuerim. Sed ea praetermittere mihi opus fuit, ne lectoris amici abuterer patientia. Caeterum habet sanctissimus noster pontifex Leo quamplurimas alias sententias apostolici vigoris et auctoritatis plenas, quibus non tantum Pelagiani Semipelagianique quondam divinae gratiae hostes perstringi et cohiberi potuere, sed alias et alias quae Calvinum, Jansenium, Quesnellum incommodant et urgent, et eorum turbas proscindunt. Jam vero de aliis Magni Leonis scriptis opus est disseramus, idque sequenti capite potissimum praestare conabimur. 299 ==CAPUT VI.== De S. Leonis Magni epistolis ad Januarium Aquileiensem episcopum scriptis contra Pelagianae haereseos fautores. Quesnelli agendi ratio in his epistolis adornandis. 1. Age igitur nunc referam animum ad ea quae canonice a sancto pontifice Leone pro recipiendis in Ecclesia desertoribus clericis Pelagianam haeresim exsecrantibus sancita fuere. Quarto igitur ejusdem pontificatus anno, nec Romae, nec per Campaniam Pelagiani erroris sibilus amplius audiebatur. Si qui autem hic aut illic hujusmodi tincti fuligine adhuc reperiebantur, vel poenitentiam agentes amare proprios ejurabant errores, aut saltem gravi poenarum timore perculsi exterius catholicam fidem profiteri simulabant, et quasi quodam velo propriam obtendere impietatem nitebantur. Hocce postremum in Venetorum provincia S. Septimius Altinensis Ecclesiae episcopus contingere intellexit, qui cum animadvertisset multos suae dioecesis clericos specie dumtaxat Pelagianam haeresim exsecrasse, qui postmodum deinde, in catholicorum societatem cum essent admissi, clam et quasi furtim ejuratam haeresim instaurabant, ea de re statim Romanum pontificem suis litteris fecit certiorem. Septimii autem epistolam temporis injuria intercidisse, tum mihi, tum viris omnibus eruditis persuasum est. Nec enim multo impenso studio ad eam perquirendam reperire potuimus. Supersunt adhuc tamen duae S. pontificis epistolae ad Januarium episcopum Aquileiensem, Septimii metropolitam, conscriptae, et ex utraque cum gestarum rerum historia, tum apostolicae sedis decreta in Pelagianos facillime recognoscuntur. 2. Quod ad priorem epistolam attinet, diu dubitatum fuit ad quem ex Aquileiensibus episcopis scripta fuerit. Veteres editores, quorumdam forte corruptorum manuscriptorum fidem secuti, Nicetae nomen pro Januario legerunt. Quesnellus deinde illius epistolae epigraphem edidit mutilatam, et relicto utroque nomine, scripsit dumtaxat: Epistola ad Aquileiensem episcopum. Sed ea in re secutum esse Crabbum, Picardum, Isidorum, Coloniensem editionem anni 1551 et nonnullos codd., asseverat. Nos autem (ut dicemus in notis) auctoritate adducti duorum exemplarium Vaticanorum, unius Florentini archetypi, et alterius Vallicellani, optimae notae, Januarii nomen intulimus, suffragante etiam nobis manuscripto Aquileiensium episcoporum Chronico, quod exstat in Vaticana bibliotheca, signatum num. 5286, in quo ad rem nostram ista leguntur: « Januarius fuit ordinatus anno Domini Jesu Christi 443. Huic Januario episcopo S. Leo scribit, ut episcopi et reliqui clericalis ordinis, de Pelagiana et Coelestiana haeresi ad unitatem catholicam redire volentes, in suis sedibus non restituantur, nisi publice erroribus abrenuntiaverint. » In eodem Chronico, a Dandulo conscripto, pariter de eodem Januario legitur: « Hic in Pola civitate Istriae natus, et catholicis disciplinis eruditus, et episcopus factus, sua prudentia et doctrina populum sibi subditum, propter instantes persecutiones, multis angustiis circumseptum, ab erroribus conservavit illaesum, in cujus laudem Leo papa sic ait: Lectis fraternitatis tuae litteris. 3. Hisce autem verbis Leo alteram epistolam, quae anno 447 conscripta fuit, orsus est, ut nota consulari certissime innotescit. Sed cum de canonicis Leonis sanctionibus in causa de qua agimus prius disserere statuerimus, ab illa sermonem ordiri volumus quae maxime ad evertendos Pelagianos esset aptissima, et apostolicae sedis auctoritati gravissima. 300 Ejusmodi vero epistola quinque distinctis capitibus ab auctore Leone fuit divisa; et in priori capite, ut statim ab Aquileiensis metropolitae animo omnem suspicionem et scrupulum averteret, Romanam sedem videlicet falsis quorumdam rumoribus aures praebuisse, non tantum Septimii episcopi delatoris nomen exponit, sed et acceptae accusationis exemplaria huic epistolae subjecit, atque ad Januarium transmisit. Paucis itaque mala omnia, quibus summi pastoris vigilantiae occurrere opus erat, hisce verbis exprimit: Relatione sancti et coepiscopi nostri Septimii, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, et diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana aut Coelestiana haeresis habuit implicatos, ita in vestra provincia ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris. 4. Suggillat post haec noster Leo segnem quorumdam episcoporum indolem, qui, nimium dormitantes, Lupos ovium pellibus tectos ovile Dominicum introire sinebant, atque contra auctoritatem canonum et decretorum ab ipso editorum, errantibus clericis concederent proprias relinquere Ecclesias, in quibus clericatum aut acceperant, aut receperant, instabilitatem suam per diversa circumferentes, amantes semper errare, et numquam in fundamento apostolico permanere, Quot autem, qualiave mala ex ejusmodi canonum violatione in catholicae societatis detrimentum exorirentur, statim subdit: Quoniam (ait) qui nullo discusso examine, nullo sunt praejudicio suae professionis obstricti, hunc maxime expetunt fructum, ut sub velamento communionis plures domos adeant, et per falsi nominis scientiam multorum corda corrumpant. 5. Ad quos vero canones seu decreta a se edita S. pontifex provocare voluerit, nemo hactenus ex tot eruditis viris, qui ejus scripta adornarunt animadvertit vel annotavit. Maximi tamen momenti res est, nec sine gravi animi socordia poterat praetermitti. Ex ea quippe suprema Romani praesulis per universum orbem in ecclesiasticis condendis legibus auctoritas fit exploratior; tum deinde quali quantoque honore apostolicae sedis statuta ab omnibus aliarum Ecclesiarum pastoribus susciperentur, plenissime innotescit. Inquirentes nos igitur quid S. Leo iis in canonibus, ad quos provocat, definierit, praeterea quae ex Aquileiensi Chronico in praecedentibus laudato, cum ex epistola 12, tum ex sequenti 13, illud intelligere potuimus. In priori quippe, quae ad Anastasium Thessalonicensem scripta est, cap. 9, de hisce clericis transfugis et errantibus, haec habet: Alienum clericum, invito episcopo ipsius, nemo suscipiat, nemo sollicitet, nisi forte ex placito charitatis inter dantem accipientemque convenerit. Itaque si contra provinciam res agitur, transfugam clericum ad suam Ecclesiam metropolitanus redire compellet. Si autem longius recessit, tui praecepti auctoritate revocabitur, ut nec cupiditati, nec ambitioni occasio relinquatur. At in altera subsequenti epistola ad episcopos metropolitanos per Achaiam provinciam constitutos, de clericalis vitae genere et instituto, de sacerdotalis concordiae vinculo ab omnibus sacris ministris custodiendo, agens, non tantum quae ad Anastasium scripserat religiose observari mandat, sed cautum praeterea voluit, ut nullus episcopus alterius episcopi clericum sibi audeat vindicare, sine illius ad quem pertinet cessione, quam tamen evidentia scripta contineant, quoniam hoc, et canonum definivit auctoritas, et ipsa servandae unitatis ratio docet, ne omnino ordo ecclesiasticus per hanc licentiam fiat instabilis. Post haec autem eosdem Achaiae metropolitas hisce verbis apostolico vigore plenis allocutus est: Altius itaque, fratres charissimi, quae a nobis piae mentis affectu decerni perspicitis, in pectora vestra descendant, ut nos, qui sollicite cupimus servare unitatem spiritus in vinculo pacis, praeceptionis nostrae fructum percipiamus, et vestrae dilectionis operibus gratulemur. 301 6. Praeterit hic prorsus Quesnellus quae Leo decernere atque praecipere asseruit, atque ad illas voces conversus: Quoniam hoc et canonum definivit auctoritas, serio inquirit ad quos canones ibi S. pontifex respexerit; sed tandem haerens, vel ad 16 Nicaenum, vel ad Sardicenses 18 et 19, immo ad Carthaginensis primi concilii canones S. P. respexisse sibi videri asseverat; sed de consensu scripto tradito nullam mentionem in canonibus haberi, sincere fassus est. Quin ergo conjicit eam disciplinam jam primo a Leone fuisse introductam, cum jam in praecedentium conciliorum et Romanorum pontificum decretis non reperit expressam? Haec porro consecutio minime dissimulanda aut praetermittenda erat ab homine qui Leonis vitam et gesta studiose ornare sibi instituerat. Nunc autem illa et alia similia missa facere juvat. Tum enim diligentius ac aeque disertius a nobis expedienda erunt, cum, plurimum Vaticanorum archetyporum auctoritate ducti, de titulis decretorum papae Leonis numero 49 erit agendum. 7. Jam vero nostri instituti ratio postulat ut ad Pelagianos, a quibus paululum nostra oratio digressa est, revertamur. S. Leo itaque altero illius epistolae capite, ad cohibendam effrenem clericorum Pelagianorum audaciam, hosque ut ad nefarii dogmatis exsecrationem adduceret, metropolitae Januario indixit: Ut, congregata apud vos synodo provincialium sacerdotum, omnes, sive presbyteri, sive diaconi, vel cujusque ordinis clerici, qui de Pelagianorum Coelestianorumque consortio in communionem catholicam ea imprudentia sunt recepti, ut non prius ad damnationem sui coarctentur erroris; nunc saltem, postquam hypocrisis eorum ex quadam parte delegitur, ad veram correctionem, quae et ipsis prodesse, et nullis possit nocere, cogantur. Ne cuiquam vero audax callidumque consilium animo insideret sub hypocrisis velo nefarium illius haereseos virus occulere, atque ut singulis tergiversationibus et dolis aditum praecluderet, jussit Ut apertis professionibus suis damnarent superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis exhorruit Ecclesia detestentur, omniaque decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se et in omnibus approbare plenis et apertis, ac propria manu subscriptis, protestationibus eloquantur. 8. Quorum quidem verborum vim et pondus praesentiens Quesnellus, ut malae susceptae causae praesidia pareret, annotatis dumtaxat duabus illius vocibus, Decreta synodalia, caeterisque dissimulatis, integrum S. pontificis testimonium in alium omnino sensum nisus est distorquere, ita subjiciendo: « Africanae imprimis Ecclesiae Milevi et Carthaginis pluries congregatae. Quae decreta primum a Romanis pontificibus Innocentio, Zosimo, Bonifacio et Coelestino approbata sunt: deinde ab oecumenica synodo Ephesina irretractabili decreto, una cum gestis a Coelestino papa, in eorumdem haereticorum condemnationem. » Cujus postremae annotationis vim ut ipse adaugesceret, Ephesinorum Patrum ad Coelestinum pontificem synodalem epistolam laudat, ea videlicet spe sibi ratus, praecedens assertum magis magisque roborare posse. Lepide quidem Quesnellus, qui in unum multa commiscens, sensim apostolicae sedis elevat auctoritatem et conciliorum jura supra ipsos Romanos pontifices extollit. Sed jam dicat, amabo, an Ephesina decreta in Pelagianos edita, apostolica sedes confirmaverit, an non? Quoquoversum, jam scopulos incurrit; nam si haec apostolicae sedis auctoritas non confirmavit, illico ex Leonis verbis sequitur haereticos Pelagianos ad Ecclesiam redeuntes, apertis professionibus suis, quae ad excisionem illius haereseos laudata synodus definierat, minime 302 amplecti debuisse. Nec alia decreta synodalia amplecti se, et in omnibus approbare plenis et apertis, ac propria manu subscriptis, protestationibus confiteri tenebantur, quam ea quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas. Si autem dicat ista quoque decreta ab apostolica sede fuisse confirmata, jam nec sibi constaret, cum agens de Chalcedonensi synodo neget hanc potestatem Romanis pontificibus inesse; nec irretractabile dicendum est illud decretam, quod ante Romani pontificis confirmationem irritum esse poterat. 9. Et quidem qui fit ut Ephesina synodus irretractabili decreto praecedentium conciliorum statuta firmaverit, una cum gestis Coelestini papae? Historiam annotator ex proprio suo cerebro confingit. Ea quippe in synodo nullibi actum est de robore addendo laudatorum summorum pontificum constitutionibus. Immo ipsi Ephesini PP. veritatis atque justitiae studio adducti, irretractabilis judicii privilegium dumtaxat Romano pontifici convenire assernerunt. Synodicam enim epistolam hisce verbis ordiuntur . . . . . Est enim hoc vobis adeo magnis in more positum, ut in omnibus celebres sitis, studiaque vestra Ecclesiarum fundamenta constituatis. Non itaque Ephesini Patres fidei firmitatem arroganter sibi tribuunt, sed aiunt: In more positum, ut Romani pontifices in omnibus celebres sint studiaque sua Ecclesiarum firmamenta constituant. An suspicandum erit laudatos Patres conciliorum generalium jura ignorasse? Illa videlicet jura quae in sequentibus saeculis a quibusdam pseudogmatistis conficta sunt? Ignorarunt, inquam, quia divino afflati Spiritu, ita a Romanorum pontificum nutibus, commonitoriis atque decretis pendebant, ut nedum grave facinus ab iis vel leviter resilire putaverint; verum etiam, gravioribus exorientibus causis, apostolicam sedem tamquam caeterarum Ecclesiarum matrem atque magistram perpetuo habendam esse, et docuerint atque crediderint. Incassum itaque Quesnellus sibi effugium parare studuit, ad illa verba provocans, quibus Ephesini PP. eam synodicam epistolam claudunt, dicentes: Porro autem, perlectis a sancta synodo Commentariis Actorum in damnatione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, Coelestii, Pelagii, Juliani, Flori . . . . . quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida, firma permanere debere, et idem omnes tecum statuimus, eos pro depositis sive damnatis habentes. Et quid effugii ex hisce parabit, cum novos scopulos offendens, in alios quoque incidit, quibus magis atque magis obstringitur? 10. Ea enim in synodo Actorum Commentaria in impiorum Pelagianorum Coelestianorumque condemnationem lata, dumtaxat lecta et publicata fuere; et PP. illi ea quae jam Coelestinus papa decreverat, firma et solida esse affirmarunt. Quid inde vero? Num propterea sola eorumdem Actorum lectio, vel unanimis ille PP. consensus, quo pro depositis et damnatis ubique ii haberentur quos Romanus pontifex damnaverat et deposuerat, tanti roboris esse potuerunt, ut firma et irretractabilia apostolicae sedis decreta redderentur, si talia reipsa non fuissent? Novum planae versutiae commentum. Quod ut cum summa sui auctoris ignominia eripiamus, S. pontificis Coelestini scopum et finem in iis ad concilium dirigendis Actis opus erit animadvertamus. Neque enim Romanus pontifex per suos legatos ad concilium ejusmodi gesta ut robur et firmitatem acquirerent transmisit, sed dumtaxat ut magis evulgarentur et celerius exsecutioni traderentur. Direximus (ait) pro nostra sollicitudine sanctos fratres, et consacerdotes nostros unanimes nobis, et probatissimos viros Arcadium et Projectum episcopos, et Philippum presbyterum nostrum, qui iis quae aguntur intersint, et quae antea a nobis statuta sunt, exsequantur; quibus praestandum a sanctitate vestra non dubitamus assensum. Nullus itaque hic sermo est de apostolicae sedis statutis firmandis, 303 sed solummodo de iis exsequendis; quod munus cum ad inferiores et subditos spectet, minime affirmandum est Coelestini papae gesta in Pelagianorum condemnationem ab Ephesinis Patribus robur et firmitatem obtinere potuisse. Alioqui omnes imperatorum, regum, supremorum magistratuum constitutiones et jura, ab iis in robore et firmitate maxime penderent quibus eorumdem exsecutionis cura demandari solet. 11. Multa praeterea de Africanis, Milevi et Carthagine canonibus noster Quesnellus comminiscitur. Multa de Innocentii, Zosimi, Bonifacii decretis, quae ab eadem Ephesina synodo irrevocabili sanctione confirmata asseverat. Sed quid in scenam novator affert? Milevi imprimis concilii Patres nullos prorsus edidisse canones, jam sapientiores theologi ex synodica ad Innocentium papam intellexerunt, ut in superioribus etiam, ex Dionysio Petavio, observavimus. Nam cum laudati Patres apostolicam sedem super impias Pelagianorum disputationes consultam voluissent, ne ipsis ad negligentiae culpam silentium verteretur, primo nova haereseos figmenta, sine ulla prorsus verborum exaggeratione, indicant; tum errorum architectos in Ecclesia sanari maluisse, quam desperata salute ab Ecclesia resecari, si necessitas nulla compelleret, asseverant. Falsitatem igitur impietatemque maximam in Pelagianorum dictis suboluerunt, nec tamen haereseos principibus anathemata dixerunt, sed eorum judicium apostolicae sedi reservandum judicarunt: Quia te Dominus (ita episcopi illi apud Milevum congregati epistolam suam ad Innocentium ordiuntur) gratiae suae praecipuo munere in sede apostolica collocavit, talemque nostris temporibus praestitit, ut nobis potius ad culpam negligentiae valeat, si apud tuam venerationem quae pro Ecclesia sunt suggerenda tacuimus, quam ea tu possis vel fastidiose vel negligenter accipere, magnis periculis infirmorum membrorum Christi pastoralem diligentiam, quaesumus, adhibere digneris. Et in fine ejusdem epistolae ita eumdem pontificem Innocentium compellant: Sed arbitramur (adjuvante misericordia Domini Dei nostri Jesu Christi, qui te et regere consulentem et orantem exaudire dignatur) auctoritati sanctitatis tuae de claro Scripturarum lumine depromptae, facilius eos (qui tam perversa, et perniciosa sentiunt) esse cessuros, ut de correctione potius eorum gratulemur, quam contristemur interitu, beatissime pater. Haec Milevitani Patres ad S. Innocentium scripsere, ex quibus non tantum nullos tum editos canones, sed nec de iis condendis cogitatum fuisse, perspicue intelligimus. 12. Demus tamen praecedentem epistolam non percurrisse Quesnellum, sed, aliorum persuasione deceptum, canones illos qui sub Milevitani concilii nomine circumferuntur genuinos existimasse. Quare igitur deinde, nulla auctoritate adductus, confingit hos canones ab Innocentio primum, tum ab Ephesina synodo irretractabili decreto fuisse firmatos? Sibi ergo effutiendi magnam licentiam vindicat Quesnellus, ut quodcumque pontificiae auctoritati et Ecclesiae regimini maxime repugnans suo jure audeat defendere. Sed ad Carthaginensium conciliorum canones in eamdem Pelagianam haeresim prolatos jam nostra se vertat oratio. 13. Quid novae igitur oeconomiae in iis habetur? Nihil prorsus, quod apostolicae sedis laedat auctoritatem; immo sexaginta septem episcopi, qui post Diospolitanam synodum apud Carthaginem anno 419 convenere, quae in Pelagianos secundo definierant pro tuenda salute multorum, et quorumdam perversitate corrigenda, prorsus infirma esse dixerunt, nisi ad iis robur adjiciendum suprema apostolicae sedis auctoritas accederet. Hoc itaque (aiunt Patres Carthaginenses ad Innocentium) gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus, ut statutis nostrae mediocritatis etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, pro tuenda salute multorum et quorumdam etiam perversitate corrigenda. Hujus 304 porro concilii Acta excidisse, synodorum collectores annotarunt. At vero cum inter Augustini epistolas, tum in Conciliorum collectione, Innocentii papae ad Carthaginenses et Milevitanos Patres rescripta asservantur, quibus haud dubie constantius nihil, nihilve firmius pro Romanae sedis juribus asserendis desiderari potest. Quare hic minime praeterire possumus quae Quesnellus omnino dissimulavit, ne ejus causa pessum iret. Igitur Innocentius primo Carthaginensium Patrum religionis vigorem laudibus ornat, quod non minus nunc in consulendo, quam antea cum pronuntiaretis, vera ratione firmatis, qui ad nostrum referendum approbastis esse judicium. Scientes (subjungit) quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus Apostolum, debeatur, a quo ipse episcopatus, et tota auctoritas nominis hujus emersit; quem sequentes tam mala jam damnare novimus, quam probare laudanda. Vel id vero quod, Patrum instituta sacerdotali officio custodientes, non censetis esse calcanda, quod illi non humana, sed divina decrevere sententia, ut quidquid quamvis de disjunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum nisi ad hujus sedis notitiam perveniret, ut tota hujus auctoritate justa quae fuerit pronuntiatio firmaretur; indeque sumerent caeterae Ecclesiae (veluti de natali suo fonte aquae suae procederent, et per diversas totius mundi regiones puri capitis incorruptae manarent) quid praecipere, quos abluere, quos veluti in coeno inemundabili sordidatos mundis digna corporibus unda vitaret. 14. Hisce ergo verbis Quesnellus se jugulatum esse non sentit? Animadvertat, amabo, tria in his verbis jacula contineri, quae eum confodiunt, omnesque suae versutiae machinas impetunt atque subvertunt. Primum videlicet episcopatus nomen, omnemque illius auctoritatis rationem ab apostolica emergere sede, cui de fidei causis judicare semper fuerat reservatum. Secundum, Sanctos Patres non humana, sed divina decrevisse sententia ejusmodi causas, quamvis in disjunctis remotisque provinciis agitatas, non prius ducerent finiendas, nisi ad hujus sedis notitiam pervenirent, ut tota hujus auctoritate justa quae fuerit pronuntiatio firmaretur. Tertium denique, caeteras omnes Ecclesias ab hoc unico apostolicae sedis fonte catholicam haurire debere doctrinam, ex qua tamquam ex puro capite Christi et apostolorum sapientia dimanat. Nonne itaque tria haec Quesnelli commenta plane rescindunt? Quorsum fieri potest ut omnes caeterarum regionum Ecclesiae in unum per pastores congregatae apostolicae sedis sanctionibus tribuant firmitatem? Impossibile id enim est. Nam nec membra capiti, a quo dependent, vim et robur adjiciunt, nec rivulorum aquae fontium a quibus deducuntur nitorem atque dulcedinem possunt augere. Arenae ergo semina mandat Quesnellus, confingens Romanorum pontificum decreta in Pelagianam sobolem edita Ephesini concilii sanctione irrevocabilia effecta fuisse. 15. Sed jam hujusmodi tricas praetermittamus, luculentius denuo de iisdem acturi, cum ad refellendas non absimiles Quesnelli contentiones, de Chalcedonensi concilio sermonem habebimus. S. Leo itaque catholica de gratia Christi dogmata tertio jam ejusdem epistolae capite exponit, atque Apostoli testimonio, ad Ephesios II, 8, innixus, talem tantamque humanae naturae originali labe sauciatae infirmitatem inesse exaggerat, ut quaevis bonorum operum donatio divina sit praeparatio, quia non prius quisquam justificatur virtute, quam gratia, quae unicuique principium justitiae, et bonorum fons, atque origo meritorum est. Eidem Januario praeterea, capite quarto sequenti, optimi vigilis partes accuratius obeundas commendat, ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquid in Aquileiae provincia ejusdem mali germen exoriatur. Tum ecclesiasticae disciplinae rigorem erga Pelagianos poenitentes aliqua ratione volens moderatum, perfecte 305 correctos, datis prius sincerae obedientiae signis, in Ecclesiam retineri mandat. Eos vero qui, indulgentia abutentes, Romanae sedis praeceptis erant reluctaturi, e clericalibus ordinibus primum dejectos a catholicorum societate procul amandandos definivit. 16. Quinto demum capite illam ecclesiasticae disciplinae partem in integrum revocat, qua olim cum a SS. Patribus, tum a se ipso fuerat stabilitum: Ut nec in presbyteratus gradu, nec in diaconatus ordine, nec in subsequenti officio clericorum ab Ecclesia ad Ecclesiam cuiquam transire sit liberum. Qui autem, quovis ductus colore, ubi ordinatus est perseverare renuerit, ita ut, sua quaerens, non quae Jesu Christi, ad plebem et ad Ecclesiam suam redire neglexerit, et ab honoris privilegio, et a communionis vinculo habeatur extraneus. Atque hanc epistolam claudens, gravioribus usus verbis sincere fassus est se vehementius commovendum, si quae pro custodia canonum et fidei integritate decreverat, negligerentur: Quia inferiorum ordinum culpae (ait) ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum austeriorem dissimulant adhibere medicinam. Hocce S. pontificis decretum postremum obtinet locum in manuscripta illa collectione, quae in Vaticanis codd. inscribitur: Tituli decretorum papae Leonis. Numero enim 49 legitur: Leo episcopus, de conservatione et disciplina canonum, ne indebite et inordinate ad clericatus aliquis praesumat accedere. 17. Laudata hactenus epistola consulari nota cum careat, omnibus fere praecedentibus scriptoribus ut scopulos offenderent praebuit occasionem; quos tamen difficile nos declinare potuissemus, si eam cursim et properanter (ut fieri solet) legissemus. Ad Quesnelli opinionem quod attinet, censuit, ad nullum aliud tempus referendam quam ad 444. Quesnello autem subscripserunt Dupinius, Tillemontius et novissime R. P. Bernardus de Rubeis Dominicanae regularis familiae cultor eximius, in celebri opere De Monumentis Aquileiensis Ecclesiae. Serius autem eam epistolam scripsisse eminentissimus cardinalis Norisius asseverat, dicens: « hanc epistolam ad Januarium anno 447, et quidem ante quartam quae Januario eidem inscribitur, fuisse exaratam. » Nos vero, quin alterutram in partem moveamur, adhuc tamen genuinum hujus epistolae tempus indicabimus. Nam, ut antea observatum est, S. pontifex primo et quinto hujus epistolae capite Januario canones jam alias a se editos pro clericis haereticis recipiendis observari mandat. Ejusmodi porro canones cum in duodecima, tum in tertia decima epistola expressos legamus, idcirco sequitur epistolam quae in Quesnelli editione sexto loco ponitur, duabus illis, videlicet duodecima et tertiadecima esse posteriorem. Duodecimam autem epistolam, quamvis consulari nota careat, tamen in annum 445 rejiciendam esse evidentissime ex altera sequenti intelligitur, quae cum ad episcopos metropolitanos per Achaiam provinciam fuerit scripta octavo idus Januarii, Aetio et Symmacho viris clarissimis consulibus, qui est Christi annus 446, et in ea mentionem habeat de iis quae in praecedenti ad Anastasium scripserat; ideo duodecima ad annum 445 referenda est. Quesnelli ergo, Tillemontii aliorumque opinio affirmantium sextam epistolam anno 444 fuisse a S. Leone exaratam, non tantum nutat, sed prorsus concidit, et propterea verisimiliorem Norisii sententiam esse arbitramur, qua in annum 447 eam rejecit. 18. Neque obest alteram Leonis epistolam ad Januarium eodem anno scriptam fuisse. Quid enim? Repugnatne Romanum pontificem duodecim mensium spatio duas ad eumdem Italiae episcopum, gravissima urgente causa, ut isthaec erat, epistolas mittere potuisse? Nonne postrema conscripta 306 fuit anno 447 exeunte? data quippe est III kalend. Januarii, Alipio et Ardubare viris clarissimis consulibus. Potuit ergo pontifex priorem epistolam ad Januarium scribere vel in exordio, vel circa ejusdem anni medium, praesertim cum tanta non sit ab Urbe ad Aquileiam itineris distantia, ut etiam quinque aut sex mensium spatio plurium eos inter litterarum commercium intercedere non potuerit. Ex quibus constat neque has conjecturas infirmari, etiamsi altera ad Januarium epistola kalend. Julii edita fuisset, ut plerique manuscripti codices habent. In re tamen hac exploratissima diutius haud immorabor. ==CAPUT VII. == De aliis atque aliis scriptorum opinionibus circa praecedentes S. Leonis epistolas. Nostra autem statuitur. 1. Ad graviora igitur nostro sermone converso, quid recentioribus scriptoribus tantarum disceptationum causam dederit, paucis indicabimus. Ut itaque scriptores in diversas opiniones abirent, causam obtulerunt unius atque ejusdem epistolae duo exemplaria. Unum Septimio Altinensi episcopo, alterum Januario Aquileiensi inscriptum, quod prorsus a S. pontificis eloquentia doctrina et scribendi ratione alienum judicarunt. Qua deinde rati persuasione, alterutrum veluti spurium et supposititium rejiciendum esse acerrime contenderunt. Norisius tamen, libro II Pelagianae historiae utrumque exemplar Leoni adjudicavit, scribens: « Nam cum Januarius Leoni rescripsisset, accepta videlicet priori illa epistola (de qua nos in praecedentibus), se omnia ex ipsius mandato acturum, cogendo haereticos ad publicam erroris detestationem, voce et scripto insuper firmandam, Leo binas ejusdem exempli litteras misit ad Septimium, quibus ei significabat quae Januario mandasset, et ad Januarium, quibus gratulabatur quod imperata prompte facessebat. » Cum autem haec scriberet Norisius, se nondum in scenam Quesnellus produxerat. Is namque in postrema Operum divi Leonis editione, libratis utriusque epistolae notis et characteribus, a priori sensu recedens, multo opere ejusdem eminentissimi Norisii conjecturas impetit atque refellit, contendens hujus epistolae exemplum Altinensi episcopo inscriptum multa suppositionis argumenta praeseferre, et idcirco falso omnino nostro pontifici esse adjudicatum. 2. Aliter autem Joseph Anthelmius ratiocinatus est, cum censuit omnia suppositionis argumenta a Quesnello prolata contra epistolae exemplum Altinensi episcopo inscriptum, retorquenda esse potius in aliud exemplar Januario Aquileiensi nuncupatum, istudque tamquam spurium et apocryphum esse rejiciendum. Nodum igitur quoquoversum dissolvendum nos offendisse quis non videt? idque ea maxime de causa, quod posteriores clarissimi scriptores, Tillemontius, videlicet, Dupinius, Pater Bernardus de Rubeis et alii, si qui sunt, aut in alterutram partem moventur, aut saltem, nihil prorsus definientes, suspensi haerere maluerunt quam temere quidquam asseverare, temporis decursu inde sperantes veritatem nondum satis compertam, uberiori monumentorum copia aliquando accedente, clarius esse patefaciendam. Interim autem conjecturis minime aberrasse Norisium asserere ausim, qui scripsit utrumque illius epistolae exemplar ex Leone prodiisse, quorum unum reipsa Januario inscripsit, alterum Septimio Altinensi, ut forte is inde intelligeret, tum metropolitam Januarium omnes sui studii nervos in Pelagianorum clericorum exitium intendere, tum ipsum Romanum pontificem Leonem, apud quem Pelagianos 307 clericos Aquileienses Septimius postulaverat, quae jam ad fidei integritatem necessaria videbantur praecepisse. Ejusmodi porro sensum Norisii verba paulo ante laudata, etiam absque ulla insipientiae aut fictionis nota subire posse nobis persuasum est. Nec insolens, neque a Leonis agendi consuetudine aliena isthaec oeconomiae ratio judicanda est. Siquidem acceptis a Septimio Altinensi epistolis circa Pelagianam luem in Aquileiae provincia grassantem, harum exemplar Januario metropolitae transmisit, ut priorem ad hanc epistolam iis verbis orsus sit: Relatione sancti fratris et coepiscopi nostri, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, diaconos. Quare igitur huic exemplo insistendo, alienum a Leonis agendi ratione judicabitur, ut is accepto Januarii rescripto, istud pariter una cum quartae decimae, seu postremae epistolae exemplari Septimio commiserit, ea de causa potissimum, ut is quoque sui metropolitae fidei vigorem, pastoralem curam, et apostolicae sedis monita, atque sanctiones apprime cognosceret? Oportebat profecto Leonem ad Septimium, a quo praecedentem relationem acceperat, rescribere; et tunc praesertim, cum, jam lectis Januarii litteris, vigorem fidei, quem olim noverat, probavit, et propterea summi pontificis oeconomiae ratio esse potuit, ut quemadmodum prius Septimii relationem, ut jam diximus, priori sua epistola Januario provinciae Aquileiensis metropolitae commisit; ita, accepto hujus responso, et istud Septimio commiserit, subjecto illi hujus postremae epistolae exemplari, ut hactenus gesta, et quae in posterum exsecutioni demandanda erant pro coercendis illius provinciae Pelagianis, praenosceret. Caeterum ego nefas fore arbitror suspicari secundam hanc epistolam de qua agimus, ad Januarium conscriptam, commentitiam esse. Eam enim tamquam genuinum Leonis fetum laudat antiquissimus collector Dionysius Exiguus; eam ut genuinam Ecclesia Aquileiensis semper in suis archiviis asservavit, ut ex manuscripto Vaticano Chronico nos ipsi jam diximus: atque denique isthaec habet omnes notas et characteres quibus non alicui suffraganeo, sed provinciae metropolitae eam datam fuisse sufficientissime innotescit. 3. Verum cum hisce conjecturis adhaereo, minime inficiabor alterum exemplar Septimio commissum, et in Altinensis Ecclesiae archiviis quandoque forte repertum, aliquam corruptionis fraudem fuisse passum. Istud suos habet naevos, ex quibus laudati scriptores aliqua suppositionis indicia in eo subolere contendunt. Cujusmodi illa sunt: Ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae scripta direximus; vel alia illa, quae immediate subduntur: Quibus ad status sui periculum cognosceret pertinere, quaeque, auctore Quesnello, nec aetatem, nec stylum S. Leonis redolent, quamvis reipsa illius generis non sint, ut etiam ab omni suppositionis nota vindicari non possint. Ac primum Altinum urbs florentissima olim fuit in Venetiae littore aedificata, ut ex Plinio, Martiali, Tito Livio, atque antiquis geographorum tabulis exploratum est. Quare commode verba illa, ad metropolitanum . . . provinciae Venetiae, potuerunt usurpari ad clarius designandam provinciam in qua situm erat Altinum, praesertim cum Leonis aevo metropolitanus Aquileiensis, non unius, sed plurium provinciarum urbes et episcopos sibi subjectos haberet. Sedem deinde episcopalem Altinum habuisse, conciliorum Acta abunde testantur. Siquidem Aquileiensi synodo, anno Domini 381, sub Damaso papa coacta, inter caeteros episcopos Italos, Gallos et Panonicos, qui illuc convenerunt, Heliodorus quoque episcopus Altinensis interfuit. Anno Domini praeterea 579 coacta apud Gradum synodo, ad eam convenit Altinensis episcopus. Quinto namque loco legimus: Petrus episcopus sanctae Ecclesiae Altinatis his gestis subscripsi. De qua synodo egit Ughellius tom. V Italiae 308 Sacrae. Acta quoque pseudosynodi Maranensis hujus Petri Altinensis habent mentionem, ut constat ex Paulo diacono, lib. III, cap. 27, quando videlicet anno 589 Severus patriarcha Aquileiensis sui erroris obtulit libellum. Quare maxime allucinari Quesnellum asserendum est, qui audentius scripsit: « Notitia episcopalis sedis Septimii aeque obscura manet ac si numquam haec epistola innotuisset. Septimio eam sedem attribuit impostor epistolae artifex, quae in mentem venit, ac prout fraudis suae consilio melius conducere putavit. Revera nihil ab Ughellio de Altinensi hujus nominis episcopo in antiquis monumentis inventum, quandoquidem de eo nihil in Italia Sacra legitur. » Quam lepide imponit Quesnellus, qui pro asserenda Septimio Altini episcopali sede ex Ughellio testimonium exposcit! Si enim, Dandulum secutus, sermonem dumtaxat orditur ab excidio urbis Altini, quando videlicet Paulus hujus urbis episcopus sedem transtulit Torcellum. Sed hac in re cum Dandulus, tum Ughellius lapsi sunt. Siquidem eam translationem ab episcopo Paulo anno 631 factam contendunt, quem mense sequenti obiisse asseverant. Nos tamen in Actis Romani concilii sub Agathone pontifice legimus: Paulus episcopus sanctae Ecclesiae Altinensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi. Hoc autem concilium Romae habitum fuisse anno Domini 680, neminem latere arbitror, nec alius quisquam hujus nominis episcopus in Ughelliano catalogo recensetur. Neque pariter obsunt duae illae voces, Istriae provinciae: nam antea, Italiae rebus afflictis, et vivo adhuc Leone obsidione capta Aquileia, soloque ab Attila Hunnorum rege aequata, tum Gothorum incursu et caeterorum Barbarorum furore quinto labente saeculo iterum quassata, atque demum anno 579 Aquileienses episcopi Longobardorum nefandae gentis flagella minime sustinere valentes, Romani pontificis Pelagii decreto et auctoritate, metropolitanam illam sedem Gradum transtulerunt, et tunc Gradense castrum totius Venetiae et Istriae metropolim, suffraganeis consentientibus episcopis, factum fuit. Quod si novae Aquileiae episcopus provinciarum Venetiae et Istriae metropolita appellabatur, cur iisdem nominibus insigniri non potuit antequam vetus Aquileia tot clades subiret? tum quoque Aquileiensis antistes provinciae Venetiarum verus erat metropolita. 4. Nullam praeterea olent suppositionem verba illa, quibus ad statum sui periculum cognosceret pertinere. In Leonis utique aetatem et stylum optime quadrare ii minime ibunt inficias qui norunt vel Leonem sexta epistola ad Januarium scripsisse: Non autem dubitet dilectio tua, nos, si (quod arbitramur) neglecta fuerint quae pro custodia canonum et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos. Totidem verbis utitur etiam in quartadecima epistola, quae quidem minas et futuram pontificis indignationem indicant, si Januarius metropolita apostolicae sedis decreta negligentiae ac contemptui tradidisset. Nec enim primorum Romanorum pontificum auctoritas in corrigenda coercendaque inferiorum episcoporum dissidia atque defectibus angustis finibus concludebatur, ut eos dumtaxat comprehenderet qui ad synodum Romanam tunc pertinebant, vel ad eos qui ab eodem Romano pontifice ordinabantur, ut effutivit Quesnellus. Longe enim lateque in universi orbis episcopos diffundebatur, ut eos Romani pontifices admonerent, corriperent, atque communione privarent; quod sexcentis exemplis ex Leonis praedecessoribus asserere possemus, nisi nostra haec dissertatio longius quam par est progrederetur. Percurrat, amabo, Quesnellus, dumtaxat, quae noster Leo habet in epistolis ad Anastasium Thessalonicensem, 309 ad Flavianum et Anatolium Constantinopolitanos, Juvenalem Jerosolymitanum, ad Turribium Asturicensem, ad Viennensis provinciae episcopos, ad Theodoritum Cyri, qui omnes quidem, nec ad Romanam synodum pertinebant, nec a Romanis ordinabantur pontificibus. Eos tamen aut corripit, aut admonet, aut communione privat, vel absolvit, e sedibus dejicit, aut iisdem restituit, quae argumento sunt. Quod de forma episcoporum quoque est orta distinctio, et magna ordinatione provisum est, ne omnes sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli quorum inter fratres haberetur prima sententia, et rursus quidam in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a capite dissideret. Ex quibus aliisque gestis istuc Quesnelli assertum cadit: hujusmodi minis Leonem uti vel consuevisse in metropolitanos episcopos. Ab iisdem vero haudquaquam se Leo abstinuit, causas cum episcopis Orientalibus agens; quanto magis igitur iisdem uti potuit negotium cum Aquileiensi metropolita Romano patriarchatui immediate subjecto pertracturus? 5. Verum se adhuc in scenam Quesnellus reducit, contra Norisium contendens suppositionis esse argumento quod duo illa exemplaria adamussim sibi non respondeant. In altero autem, Januario nuncupato, nonnullae voces, quae necessariae videntur, fuerunt excisae: Quales sunt istae, de Pelagianorum et Coelestianorum consortio. Deinde, subjicit, de redeuntibus ab haeresi clericis aliqua decernuntur in epistola ad Januarium quae in altera non apparent, ne, videlicet, ad superiorum ordinem promoveantur, sed in eo quem adepti sunt perseverare sinantur. Hac in re a Quesnelli critice omnino non abhorreo, idcirco tamen Norisianas conjecturas labare aut concidere minime inducor ut credam. Nam quae a Quesnello objiciuntur argumento dumtaxat esse possunt alterutrum illius epistolae exemplar aut vulnus quoddam esse passum, aut aliqua mantissa adauctum, quae quidem haud facile cognosci possunt, potissimum cum vetustissima interciderint exemplaria, quorum subsidio purior et castigatior ea epistola in lucem prodiret. ==CAPUT VIII. == Divi Leonis epistola 14, ad Januarium Aquileiensem, ad examen revocatur, et Quesnelli nugae rejiciuntur. 1. Ne quidem eorum quidquam praetereamus quae ad Leonis contra Pelagianos gesta pertinerent, novissimo loco argumentis epistolae quartadecimae dumtaxat opus est insistamus, quam ad Januarium episcopum Aquileiensem scripsit. Sed in primis minime verendum est Januarium adamussim Leonis mandatis non obtemperavisse. Cumulatius enim in corripiendos Pelagianos clericos operam impendisse, ex ejus rescripto Leo intellexit. Quare, ad augendam magisque illius vigilis pastoris curam excitandam, S. pontifex eidem gratulatur quod ad custodiam gregis Christi pastoralem curam vigilanter exsequeretur, ne lupi, qui sub specie ovium subintrarunt, bestiali saevitia simplices quosque dilacerarent; et non solum ipsi nulla correctione proficerent, sed etiam ea quae sunt sana corrumperent. Ejusmodi porro phrasi Pelagianos taxare et impetere S. pontificem voluisse, haud ambigendum est. Simili namque allegoria totidemque fere verbis, sextae epistolae primum caput orsus est, ut ipsi in praecedentibus annotavimus. Subdit deinde ad animae periculum pertinere, si 310 quisquam de his qui a nobis in haereticorum et schismaticorum sectam delapsus, et se utcumque haereticae communionis contagione macularit, resipiscens, in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. Cum autem hisce malis cuperet mederi, saluberrimas Januario regulas observandas praescripsit; videlicet, ut clerici Pelagiani juxta canonum constitutionem, omnem majoris promotionis spem amittant, sed in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. 2. Postremis hisce verbis Quesnellus insistens, ista annotando subjecit: « Hanc exceptionem addit forte, attendens canones Africanos, cujus 27 collectionis Africanae legitur: Neque permittendum, ut rebaptizati ad clericatus gradum promoveantur. » Lepida annotatio suo quidem auctore digna. An ergo censendum apostolicam sedem in rebaptizatorum causis Africanos canones attendere voluisse aut potuisse? qui id fieri potuit, si jam diutius ab Africanis episcopis, rebaptizantium errore propugnato, schisma magnum horrendumque conflatum fuerat, quod nonnisi sub nova baptismi collatione homines, vel ex haeresi ad Ecclesiam venientes, vel ab haereticis baptizatos reciperent? Sed eum errorem maxima sollicitudine apostolica sedes praecavere atque delere laborans, quemadmodum rebaptizantibus communicare detrectabat, ita nec ipsos rebaptizatos ad sacros clericales ordines promovere sinebat, ut a simili lubet ratiocinari. Clynici siquidem (hoc est qui baptizabantur in lecto), eodem saeculo, quamvis nullo sacrilegio ut rebaptizati labefactarentur, tamen per ecclesiasticam legem a Cornelio latam, ut ait Eusebius, a sacris altaris ministeriis arcebantur. Multo magis igitur hocce irregularitatis vitio seu impedimento obstringebantur qui iterata tinctione fuerint maculati, praesertim cum eo saeculo, sub Cornelio primum, tum sub Stephano, Romanis pontificibus, eadem rebaptizantium quaestio jam sopita, iterum tum apud Afros recruduerit. 3. Demus tamen nihil ab hisce duobus pontificibus fuisse definitum; quid inde? Dissimulabit forte Quesnellus quae Romana synodus sub Damaso papa sancitum ivit? Dolendum quidem est Acta illa ad nos non pervenisse, sed supersunt illorum Patrum synodicae litterae, quibus per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores grassatos esse intelligimus, quos etsi Gratiani et Valentiniani imperatorum auctoritas expulisset, tamen ab expulsis Claudianus anno 363 fuerat ordinatus, et ad perturbandam Romam quasi episcopus destinatur. Cum itaque Romani concilii PP. ab utroque facinore abhorruerint, a rebaptizatione, videlicet, et a rebaptizatorum ordinationibus, qui fieri potuit ut jam in Romana Ecclesia irregularitatis leges in rebaptizatos non obtinuerint? Ex hoc uno profecto ariete prorsus cadit subdola Quesnelli annotatio, qua sensim vellet persuasum lectoribus apostolicam sedem quandoque aliarum Ecclesiarum factam pedissequam, ut leges, canones ab iis fuerit mutuata. Occasionem deinde arripere studet confingendi ex suo ingenio argumenta, quibus Romanae Ecclesiae adjudicare possit illum canonum codicem quem ipse altero tomo Leoninorum Operum publici juris fecit, notis et dissertationibus adornatum. Sed animum denique impostor advertat, Romani concilii synodicam tum fuisse ad imperatores scriptam, quando de Africano 27 illo canone nondum fuerat excogitatum; illa enim referenda est in annum 378 et laudatus canon editus fuit in concilio quinto Carthaginensi anno 398 coacto. Verum si non Quesnellus his fidem adhibere vult, Basilio saltem subscribat, qui in epistola ad Amphilochium, cap, 47, 311 Romanam Ecclesiam in rebaptizatorum causis suos habuisse canones asseverat. 4. Sed jam ad Leonem revertamur, qui, antequam epistolam clauderet, Januario primo ob fidei vigorem gratulatur, tum alia nonnulla exsequenda suggerit, ob quae maximam contentionum tempestatem idem Quesnellus jam excitavit. Aquileiensi itaque episcopo S. Leo praecepit ut curam suam apostolicae sedis dispositionibus jungat et det operam ut circumspecte atque velociter impleantur quae ad totius Ecclesiae incolumitatem et laudabiliter suggesta sunt atque ordinata. Censorium stylum hic Quesnellus stringit, gravius in libri auctorem invehens qui de episcopis canonice judicandis inscriptus est. « Miror (ait) supinitatem scriptoris duplici istius et quartae epistolae loco abutentis. Canones, inquit, de non promovendis ad superiorem clericatus gradum his qui ab haeresi ad communionem catholicam revertuntur pro universa ubique Ecclesia conditos fuisse testantur haec Leonis verba: det operam ut circumspecte. » Quia vero illius libri auctor subjecerat: « Nec inter Nicaenos canones ejusmodi numerantur, nec in toto Justelli codice reperiuntur; erant igitur praeter Nicaena decreta alia quaedam, quibus et Januarium astringi volebat S. Leo, quaeque universae Ecclesiae in disceptandis rebus ecclesiasticis in usu erant. » Quia haec, inquam, laudatus auctor subjecerat, idcirco Quesnellus inclementius eum impetens, haec addit: « Quaenam haec hominis oscitantia, ut de canonibus verba haec interpretari voluerit. Nonne sole meridiano clarius est legenti ea, quae laudabiliter suggesta esse dicuntur de litteris vigore fidei plenis, quas scripserat Januarius, ad S. Leonem esse intelligenda; quae vero salubriter ordinata, de hoc ipso S. Leonis rescripto quo canonum constitutiones praecipit custodiri? » Cum igitur Quesnellus hisce verbis laudati libri auctorem insectatur, quamplurima alia simul congerens, ut Leonis verba in alienum sensum distorqueat, longius a propositae quaestionis scopo abscedit. Nec enim vetustissimam Ecclesiae consuetudinem, nec ejus canones pro recipiendis haereticis poenitentibus recensuit, aut patefecit. Sed nostrum Leonem de particulari aliqua dispositione, seu lege ab ipso lata pro recipiendis in Ecclesia clericis ex haeresi Pelagiana redeuntibus, agere, ejus phrasis et scribendi ratio praecipue produnt. 5. Nam quamvis ea de re S. pontificis aevo multae canonum sanctiones editae fuerint, harum nulla tamen (si isthanc Leonis epistolam excipiamus) ejusmodi clericis majoris promotionis spem propterea ademit. Quare merito Quesnellum incassum conatum arbitramur, cum eam legem ex octavo Nicaeni primi concilii canone deduci posse asseveravit. Nihil enim in eo canone offendimus quod ad perpetuum hocce irregularitatis vitium pertinere videatur, vel praesentem hanc controversiam possit dirimere. Ibidem enim solummodo sermo occurrit de haereticorum Catharorum reconciliatione, in quos lenitatem esse adhibendam sancta synodus definivit, ne horum clerici e propriis gradibus dejecti, atque inter laicos stantes, laicorum communione donarentur, quemadmodum cum aliarum haereseon sectatoribus Ecclesia facere consuevit. Si igitur praeter id indulgentiae vel lenitatis genus, nihil aliud continent et praeseferunt ista verba: De his qui se Catharos, id est puros nominant, si aliquando ad Catholicam et Apostolicam Ecclesiam redierint, visum est sanctae et magnae synodo ut, accepta manuum impositione, sic in clero permaneant, minime unum atque idem erit non e proprio gradu dejici, et nulla prorsus ratione ad superiores ordines umquam promoveri posse. Postremum hoc S. Leo in epistola de qua agimus definivit; ita ut perpetuo irregularitatis vinculo hos clericos in praecedentis haereseos poenam obstrictos voluerit. Sed Nicaeni 312 PP. dumtaxat Catharis indulgentes, ut in ordinibus permanerent decreverunt. Quae duo valde inter se diversa, si secum reputasset Quesnellus, nusquam tam libere Leonis verba octavo canone Nicaenae generalis synodi concinere scripsisset. Nihil profecto canon habet quod Leoninis hisce sanctionibus responderet, nihil refert de perpetua in suscepto ordine stabilitate; nihil denique de majoris promotionis sublata spe, quae omnia Leonis dispositionibus, ad totius Ecclesiae incolumitatem, et laudabiliter suggesta, et salubriter ordinata fuerunt. 6. Ut tandem sancti pontificis dispositiones innotescant, ejus verba subjicimus: Circa quos etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno beneficio habeant, si, adempta sibi omni spe promotionis, in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant. Perperam omnino deinde ratiocinatur Quesnellus, asserens Leonis aevo solum Nicaenum octavum canonem exstitisse pro recipiendis in suis ordinibus clericis ex haeresi ad Ecclesiam redeuntibus, idcirco ad illum S. pontificem respexisse. Ita loqui profecto hominem omnigenam ecclesiasticae disciplinae notitiam jactantem nimis dedecet. Etenim quae ea in quaestione a conciliis et Patribus ante Leonis pontificatum sancita fuere, veluti in uno corpore Nicaeni secundi concilii Patres anno 787 congesserunt. 7. In priori quippe hujus synodi actione, cum de recipiendis haereticis poenitentibus ageretur, nihil prorsus inconsultis veteribus Ecclesiae monumentis fuit stabilitum. Propterea Joannes presbyter et monachus, Antiochenae sedis legatus, ut eam controversiam e medio tolleret, sacro conventui suggessit: Multorum ore celebratum est (persancte pater) (Tarasium patriarcham praesertim alloquitur) quo pacto oporteat eos recipere qui ex haeresi revertuntur. Ob id, (ait idem Joannes) suademus ut sacra synodus libros sanctorum Patrum inpraesentiarum afferri jubeat, quo cognoscamus et consideremus quaenam in recipiendis certa ratio conservari debeat. Tum libros afferri jussum est. Quorum lectionem minime ab octavo Nicaeni concilii canone Constantinus, patriarchatus illius sedis notarius, sed a quinquagesimo tertio apostolorum orsus est, cujus antiquior interpretatio haec est: Si quis presbyter eum qui a peccato convertitur, non receperit, sed rejicit, deponitur. Siquidem Christum offendit, qui gaudium in coelo super peccatorem resipiscentem oboriri dixit. Cum autem ejusmodi canon, ad omnium generatim poenitentium haereticorum indulgentiam extenderet, sive laici, sive clerici forent, a Tarasio statim fuit inquisitum: Est et alter canon ea de re? Tum Constantinus notarius octavum Nicaeni primi concilii canonem mox recitavit. Sed nec hunc ad nuper exortam Agiomarchorum haeresim conferre Theodorus Catanae, in Siciliae provincia episcopus, cum contendisset, ejusdem Tarasii jussu de aliis canonibus sciscitatum est. Quare idem notarius sacrae et oecumenicae Ephesinae synodi canonem tertium legit: Si qui in qualibet civitate clericorum a Nestorio, quique illud dogma sequuntur, prohibiti sunt, ut minus recte senserint, hos, ut gradum proprium recuperent, justum censuimus. Post haec adhuc suspensi haerebant Patres, num recipiendi essent in sacrum ordinem qui ex haeresi revertuntur. Propterea Stephanus monachus de eo argumento divi Basilii epistolas in manibus gestans, quae in priori ad Amphilochium epistola de Encratitis scripserat lecta fuere, tum alia ad Evaisenos, et quae magis ad rem nostram conferunt, epistolae ad Occidentis episcopos excerptae subjecerunt, in quibus de Eustathio Sebasteno edidit sermonem. Is etenim in Arianam haeresim pluries prolapsus, et Hermogeni episcopo illum accusanti, et de perverso dogmate reprehendenti, sanioris fidei confessionem tradidit, atque ita manus impositionem ab eo nactus, postquam ille dormivit, denuo ad Arianorum 313 partes defecit. Sed e Constantinopoli expulsus, et Sebastem reversus, defensionem attulit, et impiam suam callide celans sententiam, verbaque non iniqua, sed quae recta sapere videbantur praetexens, episcopatum facile consecutus est. Cujus quidem pravae simulationis, cum plurima alia exempla occurrerent, quae recensere lectoris animum gravarent, idcirco dumtaxat rogamus qui fieri potuerit irregularitatis impedimentum de quo agimus octavo illo Nicaeno canone fuisse definitum? An Eustathii ordinatio diu post Nicaenum concilium non contigit? illa quippe saltem in annum 376 rejici debet, qui a concilio Nicaeno 51 est. Non igitur in octavo illo Nicaeno canone actum est de majori promotione clericis ad Ecclesiam redeuntibus deneganda; sed ea dumtaxat fuere sancita quae ad eorum receptionem et reconciliationis modum, per manuum impositionem servandum, pertinere videbantur. 8. Huic pariter ecclesiasticae disciplinae concinit et illa definitio contra impios Messalianos, seu Euchitas, in tertia oecumenica synodo habita, quam in secundo eodem Nicaeno concilio Stephanus diaconus recitavit, cujus postrema verba nostris hisce elucubrationibus majus robur adiiciunt: Placuit omnibus nobis . . . quod si autem aliquis illud ipsum dogma fuerit exsecratus, si quidem clericus exstiterit, in ea ordinatione permaneat; si vero laicus, in Ecclesiae communionem recipiatur. Qua in re illud maxime est animadvertendum laudati tertii oecumenici concilii Patres servare voluisse, quae in Alexandrina synodo anno 362 definita fuere, cum de episcopis apostatis recipiendis sub S. Liberio papa agebatur. 9. Haec omnia quidem in medium adducta cumulatissime praeseferunt canonicam Ecclesiae praxim ante Leonis aevum servatam in haereticis recipiendis. Sed uberiora adhuc monumenta nobis eadem septima oecumenica synodus suppetiit, cum ex divi Cyrilli et Athanasii Operibus deprompta, tum in Ecclesiasticis Rufini Aquileiensis et Socratis Historiis reperta, quae mire rem nostram, et Quesnellum ipsum in his expendendis allucinatione laborasse, evidenti ratione manifestant. Interim autem cum ex tot tantorumque testimoniorum serie habeamus duas illas inter sese maxime differre quaestiones, videlicet: An haeretici ad Ecclesiam redeuntes in suis ordinibus, quin exauctorati dejicerentur, essent recipiendi; et an, lenitate obtenta, in susceptis ordinibus permanentes impedimento perpetuo essent irretiti ne ad superiores ordines possent ascendere; jam Leonis scopus, jussio atque decretum prodita sunt, quibus haud dubie, si Januarius non obtemperavisset, sancti pontificis animum vehementer commovisset, ad aliquam ei ecclesiasticam poenam inurendam, quemadmodum postrema illius epistolae verba produnt. Non autem dubitet (ait) dilectio tua, nos, si, quod non arbitramur, neglecta fuerint quae pro custodia canonum et fidei integritate decernimus, vehementius commovendos, quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum necessariam dissimulant adhibere medicinam. 10. Extra jocum autem ad haec advertat annotator Quesnellus, secumque reputet, an quilibet episcopus in iis quae ad totius Ecclesiae incolumitatem pertinent, gravissimis hujusmodi verbis, auctoritatis atque jurisdictionis vigore plenis, alios totius Christiani orbis episcopos consueverit compellare, quemadmodum ipse nimis licenter asserere ausus est. Possunt utique aliarum Ecclesiarum episcopi scribere, suggerere, pertractare, inquirere ea omnia quae totius Ecclesiae utilitati prodesse possunt. Aliquod autem definire atque statuere in ipsius Christianae reipublicae commune bonum, solis Romanis pontificibus extra generales synodos divinitus dumtaxat concessum est, ut in hac caeterisque nostris dissertationibus comprobatum est. 314 11. De Januarii autem gestis nihil profecto scimus; sed operae pretium est arbitrari omnia Leonis mandata atque decreta ita circumspecte et velociter fuisse ab eodem exsecutioni demandata, ut nefaria illa Pelagianorum soboles, quae in illius provinciae clericis potissimum grassabatur, pene deleta, et ad exitium fuerit perducta. Nullum enim post hanc (quod sciamus) Leonem inter et Januarium epistolarum intercessit commercium. Temporum quoque injuria Januarii ad Leonem relatio intercidit, atque apud suppares scriptores de rebus ibidem gestis, tam altum servatur silentium, ut nulla gestorum mentio habeatur. Exstat denique tamen alia S. Leonis epistola ad Nicetam Aquileiensem Januarii successorem, anno 458 scripta, quo quidem tempore nullas prorsus Pelagianae sobolis ea in provincia exstitisse reliquias, commode et rationabili ducti ratione conjicere possumus. In ea enim noster pontifex apostolicae sedis auctoritate septem sibi propositis consultationibus occurrit, atque Nicetae Aquileiensi praescribit quidve iis maxime afflictis temporibus medicinae adhiberi oporteret, ut vulnera quae hostilitatis adversitate religioni illata erant, sanarentur. Has autem consultationes, cum ad Pelagianorum mores, dogmata et historiam minime pertineant, ne extra scenam canere videamur, in praesentia praetermittimus, sermonem tamen de iisdem habituri, cum ecclesiasticam illius aevi disciplinam nostris animadversionibus adornabimus. 12. Potius interim nos gratulari oportet tam divinum S. Leonis Magni studium in Pelagianis evertendis, horumque errores abolendos, optatum finem obtinuisse. De qua re, ut certiores essemus, nisi sumus omnia antiquitatis monumenta percurrere; eorum videlicet, qui quinto et sexto Ecclesiae saeculo floruerunt, nec alicubi de Pelagiana haeresi, veluti tum gliscente, mentionem fieri offendimus. Hanc autem nostram conjecturam confirmat, nostramque simul gratulationem adauget, epistola prima Joannis papae IV ad episcopos et presbyteros Scotiae directa, quam refert etiam Beda lib. II Historiae Anglorum cap. 19. In ea enim summus pontifex cum Rom. clero duas discutit quaestiones, quas ei Scotiae clerus proposuerat: altera de Paschate, altera de Pelagianis eo in regno reviviscentibus. De his namque ita Rom. pontifex Joannes IV scribit: Exposita autem ratione Paschalis observantiae, ita de Pelagianis in eadem epistola subdunt; et hoc quoque cognovimus, quod virus Pelagianae haereseos apud vos denuo reviviscit, quod omnino hortamur, ut a vestris mentibus hujusmodi venenatum superstitionis facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque exsecranda haeresis damnata est, latere vos non debet, quia non solum per istos ducentos annos abolita, sed et quotidie a nobis perpetuo anathemate sepulta. His autem verbis si quis insistere voluerit, nostram conjecturam robur accipere haud inficiabitur. Nam Joannes papa IV, septimo Ecclesiae currente saeculo, anno videlicet sexcentesimo quadragesimo, supremum catholicae societatis clavum obtinuit, Severino summo pontifice jam vita functo. A quo anno si bis centum annos subducamus, quemadmodum Joannis papae testimonium praesefert, jam superest quadringentesimus quadragesimus Christi annus, in quo S. Leo Magnus Romanae Ecclesiae pontifex renuntiatus est, ut ex Romanorum pontificum tabulis intelligitur. Eo autem anno, sexcentesimo nimirum quadragesimo, Joannem papam IV ad Scotorum quaesita respondisse, sine ulla prorsus animi haesitatione affirmandum est. Nam quamvis laudata epistola temporaria careat nota, tale tamen praesefert exordium, ut inde conjiciamus quod, vix assumpto ad Romanum pontificatum Joanne, Scotorum votis S. P. annuere voluerit, qui jam ad Severinum praedecessorem suas consultationes et quaesita direxerant, quorum perlatores Urbem non attigerunt, nisi 315 post ejusdem Severini interitum. Id plane produnt ea verba quibus Joannes suam epistolam orsus est: Scripta quae perlatores ad san. mem. Severinum papam adduxerunt, eo de hac luce migrante, reciproca responsa ad ea quae postulata fuerant . . . Jam vero tandem has similesque alias conjecturas praetermittentes, manum de praesenti tabula tollere deliberamus, alia quamplurima majoris momenti in sequentibus praestaturi, cum tandem pro nostrarum Exercitationum coronide, de Eutychetis rebus verba statim faciendi consilium habeamus. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] b61zhfqg8v5ormyhwvfca0s8cp6wdqu 0 50948 264850 226346 2026-05-06T20:06:00Z Demetrius Talpa 13304 delenda, v. [[De haeresibus]] 264850 wikitext text/x-wiki {{delenda}} ckhfxk6jcd2dux7hc24mlahaa49122p 0 51020 264849 171438 2026-05-06T20:05:01Z Demetrius Talpa 13304 264849 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Philastrius Brixiensis |OperaeTitulus= De haeresibus |OperaeWikiPagina=De haeresibus |Annus= Saeculo IV |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Auctores_varii_013_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/12|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 12]]''' ''PhiBri.DeHae 12 Philastrius Brixiensis Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' PRAEFATIO. De haereseon diversa pestilentia, variisque erroribus, qui ab origine mundi emerserint, et sub Judaeis defluxerint, et ex quo venit Dominus noster Jesus Salvator in carne, pullulaverint, dicere oportet, numerumque earum paulatim exponere, inimicumque humani generis perdici fuisse a Jeremia propheta non immerito comparatum agnoscere, qui cum infecunditatem patiatur, saepius aliorum furtim fetus incubans, quasi suos jam fovet ac vindicat filios usque ad tempus aliquod; cumque eis jam tempus aetatis discernens adcreverit, tunc omissis falsis parentibus, jura parentum sensu proprio recordantes, palamque oculis intuentes, sequi eos amplius non demorantur. Quorum causa nobis similitudo haec nuntiata est, quod diabolo relicto impietatis causa, ejus qui orbem terrarum sua sub ditione cum tenere putaret, postquam vero Christo parente a nobis viso et recognito, omissa falsitate parentis mendacissimi, jam veri parentis Christi vestigia sequi omnis homo non moratur agnoscens: quotidie per aenigma compleri enim cognoscimus prophetiam Jeremiae beatissimi ita dicentem: Clamavit perdix, collegit quae non parturiit, faciens sibi divitias non cum sapientia, in medio dierum derelinquent eum, et in postremo erit insipiens (Jerem. XVII, 11). Quod nunc deserentes quotidie omnes gentes idololatriam mortiferam inimici, Christum etiam verum Dominum de Lege et Prophetis audientes, eumque cum Patre semper esse credentes ac recordantes, aeque ad eum modis omnibus supplices properant pervolare, ut compleatur prophetia: Recordabuntur et convertentur ad Dominum Christum omnes fines orbis terrarum (Psal. XXII, 27). CATALOGUS EORUM QUI ANTE ADVENTUM CHRISTI HAERESEOS ARGUUNTUR. I. OPHITAE. Primi sunt Ophitae, qui dicuntur Serpentini; isti colubrum venerantur dicentes, quod hic prior initium nobis scientiae boni et mali attulerit. Unde ei Dominum invidisse asserunt, quia scientiam primus detulerit mulieri bonae rei atque malae, perque illam ita ad genus omne hominum permanaverit, propter quod et de coelo primo dejectus est, inquiunt, in alterum, unde eum et de coelo aiunt adventurum, et velut aliquam Dei virtutem esse eumdem aestimant, atque eum annuntiant adorandum. II. CAIANI. Caiani, qui Cain laudant fratricidam, primogenitum Patris nostri ac beati Adae protoplasti, dicentes ex altera virtute, id est diaboli, Cain factum, ex altera autem Abel beatissimum natum, et virtutem majorem quae erat in ipso Cain, invaluisse ut suum interficeret fratrem. III. SETHIANI. Sethianorum haeresis, quae Seth filium Adae postea genitum, hocque appellatum nomine veneratur, quod post interfectionem Abel beatissimi natus est, ex quo et Sethiani appellantur, colentes eum et dicentes, quod duobus creatis hominibus in initio, et Angelis in dissensione constitutis, tenuit virtus in coelo feminea; apud eos enim masculi et feminae, dii deaeque esse putantur. Quod pervidens, inquiunt, mater, quia occisus est Abel justus, cogitavit ut pareret justum Seth, in quem et collocavit magnae virtutis spiritum, ut possent destrui virtutes inimicae. De Seth autem ipso Christum Dominum genus deducere aiunt. Quidam autem ex eis non solum genus de eo deducere, sed etiam ipsum Christum esse asserunt atque opinantur. IV. DOSITHEUS. Dositheus quidam postea, Judaeus genere, ausus est dicere, secundum carnem solum esse vivendum in Lege Domini, deque ea non sperans resurrectionem futuram, nec Dei Spiritum, nec Angelum esse credens, nec futurum judicium de Lege atque Prophetis exspectans. V. SADDUCAEI. Sadducaei post ipsum, a Saddoc homine Judaeo, qui hoc nomine vocabatur, qui discipulus fuit illius, qui et confirmavit hanc haeresin, ut ex eo Sadducaei dicerentur: secundum carnem aeque solum praedicant vivendum, circumcidendum, corpusque baptizandum. De Lege autem divina non aliud exspetantes, Epicuream dementiam potius, quam divinae Legis jura sectantes. De quibus et in Evangelio scriptum est, docente Domino, contraque hanc haeresin pestiferam praedicante. VI. PHARISAEI. Pharisaeorum alia est, quae resurrectionem futuram confitetur, Legem accipit et Prohetas, Christum autem exspectat ut justum hominem. Hi Judaizant et Evangelia non accipiunt, et quaedam tempora Christo Domino nostro esse contraria asserunt. VII. SAMARITANI. Samaritani a Samario Rege ita nuncupati sunt. Alii autem aiunt a filio Chanaan, qui hoc nomine Samarius vocabatur, a quo Samaritani sunt appellati. Isti legem accipiunt Moysi, id est quatuor solum libros, judicium futurum non exspectantes, resurrectionem negantes, Christum Dominum, Dei Filium in Lege et Prophetis nuntiatum ante, non credentes: animam etiam immortalem habere hominem juxta Legem, non sentientes: solum autem hoc in corpore vivendum esse putantes, resurrectionemque futuram in procreatione filiorum, quae in hoc saeculo fit quotidie, hanc aestimantes, eamque praedicantes vanitatem; insensatis quippe pecudibus comparati, ut scriptum est in Propheta: Homo in honore constitutus non intellexit, comparatus pecudibus insensatis, et similis eis factus est (Psal. XLIX, 12). VIII. NAZARAEI. Nazaraeorum haeresis est, quae Legem et Prophetas accipit, carnaliter tamen vivendum affirmat, omnemque justificationem in carnali observantia consistere suspicatur. Crines etiam nutrientes capitis, omnemque virtutem justitiae in eo putantes consistere, quasi a Samsone illo sibi hoc praesumentes judicii, quia Nazaraei vocabantur, a quo postea pagani fortes viros ex illius figura usurpantes, Hercules nuncuparunt. IX. ESSENI. Esseni autem sunt, qui Monachorum vitam exercent, escas deliciosas non sumentes, nec studium in vestimentis gerentes, nec possidentes aliquid: lectioni autem et bonis operibus insistentes, in locis etiam separatis habitantes, Christum autem Dominum, Dei Filium non exspectantes, nec in Lege atque Prophetis eum Dominum agnoscentes annuntiatum, sed ut Prophetam, aut justum hominem solum credentes, exspectant. X. HELIOGNOSTI. Heliognosti, qui et Devictiaci dicuntur, solem adorantes, atque dicentes, solem scire omnia quae Dei sunt: homines etiam non alium nisi solem illuminare, solemque eis praebere omnia nutrimenta: non cognoscentes, quod in servitute positus cursum suum peragrat a Deo Patre per Christum Dominum in sancto Spiritu statutum quotidie, de quo scriptum est: Qui dicit soli oriri, et oritur, et non oriri, et non oritur. Quem Hermes ille vanus paganus Trismegistus docuit, post Dominum omnipotentem, non alium nisi solem debere ipsummet homines adorare: qui cum ad Celtarum provinciam perrexisset, ipse eos dignoscitur docuisse, atque huic errori ut succumberent, eisdem suasisse. Quem solem Judaei captivati adorabant, ut Ezechiel propheta eosdem Judaeos incusando condemnat et acrius crimen majestatis declarat et arguit contestando, sicut scriptum est (Ezech. VIII, 16). XI. RANARUM CULTORES. Alii sunt qui ranas colunt, quas sub Pharaone per iram Dei tunc temporis Aegyptiorum terra emanavit, ut putore Aegyptios defatigarent, inque eo scelere adhuc perseverant, putantes Dei iram ex hac observantia posse placari. XII. MUSORITAE. Musoritae sunt quidam nomine, qui sorices colunt, qui sub Heli quoque sacerdote cum fuisset capta Arca Testamenti ab Allophylis, atque ex ira Dei produxisset terra sorices, ut eorum fruges deperirent, admoniti a suis fecerunt aureos mures, atque eos cum area et sedibus aureis quinque remiserunt statimque ab eis desiit pestilentia. Legem itaque, et Prophetas isti accipientes, non cognoscunt hoc esse vanum et abominabile, quod ab universis contemnitur, et modis omnibus deridetur. XIII. MUSCACCARONITAE. Alii sunt qui Muscam Accaron colunt in civitate dicta, ut in Regnorum libro scriptum est (IV Reg. I, 2, 16): sicuti rex Ochozias Judaeorum languens, miserat ad Muscam in Accaron civitatem, si sanus fieri posset de languore corporis, cujus causa beatus Elias, iratus zelo divino propheta, quia non a Deo salutem Judaeorum rex sperare maluit, sed a Musca potius et Accaron civitate: iratus in hoc beatus propheta non eum evasurum, sed moriturum in lecto suo illico divino Spiritu pronuntiavit. XIV. TROGLODYTAE. Troglodytae qui ita dicuntur, in Judaeis, qui in speluncis habitantes abditis, idola colere non desinebant, ut ait Ezechiel propheta, monstrante Domino, quomodo in speluncis absconditis Seniores populi tenentes thuribula idolis sacrificabant, atque ea caecis mentibus adorabant. XV. HAERESIS DE FORTUNA COELI. Alia est haeresis in Judaeis, quae Reginam quam et Fortunam Coeli nuncupant, quam et Coelestem vocant in Africa, eique sacrificia offerre non dubitabant, ut etiam prophetae Jeremiae Judaei tunc dicerent ex aperto, cum moneret eos recedere ab idolis, et servire Domino, solumque eum adorare eos debere, irati exclamant dicentes (Jerem. XLIV, 27), ex quo illi Fortunae Coeli sive Reginae non sacrificant, ex eo cuncta illis mala et pericula contigisse. Propter quod beatus Jeremias exiens de populo deque civitate eorum, Lamentationes illius causa impietatis in libro conscripserat, casumque illis atque Civitati adventurum non multo post, nuntiabat. XVI. BAALITAE. Sunt et Baalitae in eis qui Baal nomen Regis Tyriorum detinentes memoria, atque ipsius idolum adorantes eidem sacrificabant, ut in Regnorum libro continetur, cum rex Israelitarum Achab, et Jezabel uxor ejus illi idolo sacrificare non desinerent. In quo, zelo ductus divino beatus Elias propheta (III Reg. XVIII, 21) missus a Domino, ait eis sub nomine Judaismi. Legem confitentibus, impietati autem perniciose paganae servientibus, et omni populo ita dixit: Ut quid vos claudicatis in utrisque poplitibus vestris? aut Deo, Deo: aut Baal, Baal. Et nihilominus favens lucorum sacerdotibus rex atque regina, diversis poenis et cruciatibus perierunt. Populus etiam non recedens ab idolis, crebris captivitatibus interiit. XVII. ASTARITAE. Alii sunt qui Astar hominem et Chamos abominationem Chananaeorum et Sidoniorum, id est idola hominum ac mulierum venerabantur, atque eisdem diversa offerebant sacrificia, quorum causa et captivitas illis regibus et populo tunc temporis, permittente Domino, saepius adventabat, sicuti in regnorum libris continetur. Praeter David beatum regem, et Ezechiam sanctum, et Josiam, et Jesum filium Nave, alii omnes permittebant populos sacrificare idolis, ac saepius cum illorum interitu et ipsi venerabantur non ea destruentes, sed magis impietatis eorum fautores fieri properantes, ut reges caeteri, sicuti libri Regnorum contestantur. XVIII. HAERESIS DE IDOLO MOLOCH ET REMPHAN. Alia est haeresis in Judaeis, de qua Dominus prophetans incusabat eos, deque ea beatus Stephanus martyr increpabat dicens: Numquid immolationes et sacrificia mihi in deserto quadraginta annis obtulistis, domus Israel, dicit Dominus omnipotens, et nunc suscepistis tabernaculum Moloch vestro et sidus Dei vestri Remphan formas fictorum idolorum sculptilium (Act. VII, 42, seq., ex Amos. V, 27)? Propter quod dicit Dominus, transmigratione vos faciam captivari in Babylonis, atque Persarum et interiora loca alta et arida, et in postrema terrarum omnium. XIX. HAERESIS DE ARA TOPHET. Sunt et qui aram collocantes ita dictam, Tophet, nomine alicujus, in valle filii Ennon; ibidem suos filios et filias Judaei daemoniis immolabant. De quibus dicit Dominus per prophetam Ezechielem: Ecce, fili hominis, vide quid facit populus Israel, iste filios et filias suas in valle Tophet immolat daemoniis, quibus ego non mandavi hanc facere iniquitatem in Israel populo. XX. PUTEORITAE. Puteoritae sunt qui puteos colunt, in altum fodientes, deque eis haurientes, quasi aquam salutis in ea sperantes aliquam, cum dicat Dominus per Prophetam monendo: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi lacus detritos, qui non possunt capere aquam salutarem. Quod ergo ante dicebat per Prophetam, in sua divina complebat praesentia, dicens: Omnis qui ex hac aqua terrestri biberit, rursum sitiet; de aqua autem quam ego ei dedero, si biberit, non sitiet in aeternum, sed erit ei saliens invitam aeternam. Quippe erat gratia christiani baptismi salutaris humano generi concessa a Domino Salvatore. XXI. HAERESIS OB AENEUM SERPENTEM. Haeresis est quoque in Judaeis, quae serpenti sacrificabat, et usque ad Ezechiam regem Judaeorum, eamdem impietatem celebrabat. Serpenti enim, in libris Regnorum, usque ad Ezechiam sacrificabat aereo populus Judaeorum quem Moyses (Num. XXI, 9), facere jussus fuerat in exitu Israel de Aegypto: cum a serpentibus morderentur Judaei murmurantes, atque deperirent inique, jussit Dominus ut faceret Moyses serpentem aereum, ac suspenderet eum in medio populi supra lignum, et qui intuebantur in eum salvabantur a plagis atque diversis vulneribus. Illi ergo serpenti aereo usque ad regem Ezechiam sacrificabat Judaeorum populus, formationes etiam in lapide magno velut obelisco, qui erat in templo positus pro columna, et in eo incisiones et impressiones manu hominum, ut et litterarum quarumdam sculpentes Judaei, et formulas diversas tollentes et ponentes in lamina, bajulabant in collo: incantationes etiam docentes et velut phylacteria habentes, immo potius exercentes maleficia, eadem percolebant atque inde alligaturas et tutamina sua portabant, et portant in pectore, quae Dominus ubique in Lege vetuerat fieri, quia paganae caecitatis haec erat impietas. Has igitur beatissimus Ezechias rex impressiones sive sculptiones deleri jussit, atque ferro radi penitus, atque exscindi: aereum etiam serpentem deponi, atque frangi praecepit, pro quo merito est liberatus a Domino de obsidione tanta Persarum et Assyriorum, tunc temporis qui venerant captivare Judaeorum populum atque civitatem, ut illa nocte qua timebat Barbaros rex Ezechias, Angelus Domini de coelo descenderet, centumque et octoginta quinque millia alienigenarum obsidentia civitatem nocte silenti percuteret, atque omnes homines exanimes atque mortuos mane regi, omnique Judaeorum populo demonstraret. XXII. HAERESIS SUBTERRANEIS IN LOCIS AD OMNEM TURPITUDINEM APTA. Alia est haeresis, ut Ezechiel propheta Dei jussu pervidit sub terra in spelunca stantes septuaginta viros seniores Judaeorum, tenentes thuribula, diversisque formarum sculptilibus sacrificantes eosdem, atque eadem adorantes. XXIII. HAERESIS MULIERUM CUM THAMUS SIMULACRO. Est et alia haeresis Judaeorum, quam sub spelunca jussu Dei cogitur pervidere propheta (Ezech. VIII, 14), mulieres sedentes et plangentes quemdam Thamus nomine, qui filius fuit regis gentilium, cujus Judaeae mulieres simulacrum cum fletibus adorabant, impietatemque gentilium colentes, ei offerre sacrificia non desinebant. Thamus enim Pharao ille dicebatur rex Aegyptiorum, qui sub beato Moyse Aegyptiis praesidebat illo tempore. XXIV. BELITAE. Alia est haeresis in Judaeis, qui multorum quasi hominum, multarumque mulierum percolens idola, Baalitarum speluncis absconditis, eisdem offerre sacrificia non desinebant, Scriptura dicente, quasi multorum atque multarum fuisse numerum. Hoc autem a Belo rege, qui Orientem potenti regimine multo tempore detinuit, ac de ipsius uxore et filiis, filiabusve, ita ex parentibus editis omnem eorum progeniem processisse monstrabat, ut ex eis Baalitae appellarentur. Nam ut est genus aut Graecorum, aut Anitiorum et aliorum, ita ex parentibus suis omnis illorum emerserit progenies, ut ex uno nomine impia generatio Belitae dicerentur. Itaque mortui cum in monumentis ponerentur, et progenies illorum itidem sepulta in eo loco, hoc nomine a suo populo meruit a posteris nuncupari, ut Belitae appellarentur a sua generatione pristina. Belus autem sive a proprio nomine, sive a fortitudine belli, quia multos superabat tunc temporis, hoc nomen aut cognomen habere sortitus est, deque hac re Judaeorum populus impietatem gentilium sequendo a divina Scriptura accusatur, quod sacrificantes illis, id est Regibus et eorum filiis, omnique cognationi illorum, sequentes diversis captivitatibus tradebantur. XXV. HAERESIS CUM BAAL IDOLO. Alia est haeresis in Judaeis, quae Baal idolum a Balaam pseudopropheta, qui de Mesopotamia advenerat contra Moysen beatissimum asserunt nomen accepisse, quia Balac tunc temporis Rex Moabitarum illum rogaverat, ut ad eum iret, et malediceret populo Judaeorum: et quia ut propheta in Scripturis ante dicebatur, contempto autem praecepto Domini ad pseudoprophetae postea descendit interitum (Num. XXI, 8; Jos. XIII, 22), contra Dei populum cogitando, Judaei ut pagani sub hoc vocabulo idolum facientes ipsius, colere illud non desinebant. XXVI. DE PYTHONISSA MULIERE, HAERESIS SUPERSTITIOSA. Alia est haeresis de Pythonissa, qua cooperientes vestimentis mulierem, ab ea quaedam responsa sperabant posse consequi: unde et aiunt Pythonissam illam beati Samuelis animam ab inferis excitasse; atque inde maxime credi posse, homines usque hodie plurimi suspicantur, quaeque dixerat Regi Sauli superstiti Propheta beatissimus, ea etiam in executione, quasi Dei iterum responsa, dixisse cognosci vera: cumque plurimi huic acquiescere mendacio malint, in perpetuum descendunt interitum, cum Propheta dicat: Justorum animae in manu Domini, et non tangit eas mors. Quomodo itaque anima impia piam sanctamque animam, et Prophetam maxime, poterat ab inferis excitare? Sed quia ignorant, quod recedentes animae a fide Christi Domini, deditas jam se impietati faciunt, atque ei omni se studio subjiciunt: quia arbitrii sui est omnis homo quod velit ut eligat facere, permittente Deo. Sed quia recessit a Domino, ut immundus spiritus jam ei dominaretur. Dubiis et claudicantibus in lege divina, quod dixit beatus Elias: aut Deo, Deo: aut Baal, Baal (III Reg. XVIII, 21). Qui enim adhaeret Christo, unum corpus est (I Cor. VI, 17), et qui immundo spiritui, unus consensus est. Et Achab rex Judaeorum, cum crederet Sedeciae et aliis falsis prophetis, verumque prophetam Domini Michaeam contemneret, interrogat Dominus immundum spiritum, adhuc bonitatis loco regi concesso a Christo Domino usque ad tempus aliquod, ut si vellet credere Prophetae vero, procellam periculi devitaret: si nollet, magisque crederet pseudoprophetis, sine dubio deperiret. Ita enim interrogat Dominus immundum spiritum, dicens: Quis seducet Regem Achab Israelitarum, ut vadat in pugnam et interficiatur? Et ecce immundus spiritus advenit dicens: Ego vadam et faciam. Et ait Dominus ad immundum spiritum, quomodo id facies? Et ait immundus spiritus ad Dominum: faciam me quasi angelum lucis et verba similia eloquar, et ducam eum in praelium, atque ibi eum deseram, et sic morietur. Et ait Dominus ad eum: Vade, sic facies (II Paral. XVIII, 19). Ideoque et Apostolus ait: Non magnum est, si et Satanas transfiguret se velut in angelum lucis, cum ipsius satellites transfigurantur (II Cor. XI, 14). Et ita decipiunt multos visu, verbo aut persuasione non alterius rei, quippe visu quasi verisimili, ut cum verbis veluti similibus, et visibus quasi bonis et non malis in tempore volunt credere atque eis inhaerere homines, inevitabilem mortis aeternae incurrant sententiam, diversisque, post exitum corporis, poenis et cruciatibus pessumdentur. Quod et Regi Judaeorum illo tempore periculum supervenit, quod falsis magis quam veris Dei prophetis credere maluisset. XXVII. DE ASTAR ET ASTAROTH SIMULACRIS, HAERESIS. Est haeresis in Judaeis, quae Astar et Astaroth post Moysi defunctionem, successionemque Jesu filii Nave colentes, ad captivitatem Gentilium tradebantur: nam et Astar et Astaroth homines et feminas, figurasque eorum colebant, quae nomina regum Syriorum fuerunt et Aegyptiorum, quorum filii filiaeque cum a populis suis colerentur, post etiam templa illis facientes, post mortem illorum progeniem ibidem sepelientes, deorum dearumque eis nomine offerebant cum sacrificiis itidem. Nam Astartium est in Syria alibique diversa et plurima, quae de gente Chananaeorum omnis haec illo tempore exarsit impietas, quam Moyses gentem cum omni suo populo eradicare jubebatur a Domino. XXVIII. HERODIANI. Alii Herodiani sunt, ab Herode rege Judaeorum ita appellati: isti Resurrectionem confitentur. Legem et Prophetas accipiunt, Herodem autem Regem Judaeorum percussum ab Angelo, ipsum ut Christum sperantes exspectant. CATALOGUS EORUM QUI POST CHRISTI PASSIONEM HAERESEOS ARGUUNTUR. XXIX. SIMON MAGUS. Post passionem autem Christi Domini nostri, et ascensionem in coelum, Simon quidam fuit Magus genere Samaritanus de villa quae est Githeus vocitata, qui magicis vacans artibus multos fallebat, dicens se esse virtutem quamdam Dei quae supra omnes virtutes esset (Act. VIII, 11). Quem Samaritani quasi Patrem venerantur, et suae haereseos institutorem pernitiose extollunt, multisque eum laudibus praeferre nituntur. Qui baptizatus a beatis Apostolis, recessit a fide eorum, sceleratamque et pernitiosam haeresin seminavit, dicens se transformatum putative, id est quasi umbram, et ita se passum fuisse, cum non, inquit, pateretur. Qui et audebat dicere mundum ab angelis factum: angelos autem factos a quibusdam sensibus de coelo praeditis, eosque fefellisse genus hominum. Intellectum autem quemdam alium asserit esse qui descendit in mundum, salutis causa hominum, Helenam illam, inquit, quae in Trojano bello a poetis vanissimis edita nuntiatur. Et virtutes, inquit, quae mundum fecerant, concupiscentia ductae illius Helenae, seditionem movebant: ista enim dans, inquit, concupiscentiam illis virtutibus, et in figura feminae apparens, ascendere in coelum non poterat; quia virtutes in coelo quae erant, non eam permittebant ascendere: exspectabat autem virtutem aliam, id est Magi ipsius Simonis praesentiam, quae eam salvaret adveniens. Ligneum etiam equum, quem poetae vanissimi dicunt in bello Trojano fuisse, per allegoriam asserit, quod illa machina ignorantia erat universarum gentium impiarum, cum constet illam Helenam quae cum Mago erat, de Tyro meretricem fuisse, hancque eumdem Simonem Magum fuisse secutam, et cum eadem diversas magias diversaque scelera perpetrasse. Qui cum fugeret beatum Petrum apostolum de Hiero olymitana civitate, Romamque veniret, ibique pugnaret cum beato Apostolo apud Neronem regem, devictus undique oratione beati apostoli, atque percussus ab angelo, sic meruit interire, ut ejus magiae evidens mendacium cunctis hominibus patefieret. XXX. MENANDRUS. Post hunc Menandrus quidam nomine, qui discipulus factus ipsius, impietatem ejus est secutus in omnibus. XXXI. SATURNINUS. Saturninus quidam paulo post et ipse sumens inde fomenta doctrinae mortiferae, asserebat dicens mundum ab angelis factum, et distare angelos a virtute illa, et mundum esse divisum per ordinem angelis, et cogitasse eos ut facerent hominem. Fecerunt itaque hominem, et opus ipsorum, inquit, erat homo; de virtute enim superna lumen dicunt fuisse dimissum quod illuminavit mundum istum, et ad concupiscentiam adduxit angelos, statimque ascendit in coelum. At illi cupidi ipsius luminis facti, virtutem ejus videre cupiebant: non praevalentes autem, ad invicem dixerunt: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram. Et facto homine, quia impotens erat, salvari non potuit. Videns itaque virtus superna quod illi hoc fecerunt, misit scintillam, quae correxit hominem et suscitavit et fecit enim vivere. Scintillam itaque volunt salvari, alia autem virtutibus illis quae fecerunt dimitti ac derelinqui suspicantur, Christum autem umbratiliter apparuisse affirmant, non carnem hominis veram et animam accepisse, atque omnem oeconomiam mysterii Salvatoris ita complesse. XXXII. BASILIDES. Basilides, qui et Haeresiarches dicitur a multis, quia de Lege et Prophetis, et Apostolis proponendo et loquendo, sentiendo autem aliter, jura violabat Christianae veritatis. Qui cum venisset Aegyptum, docebat ita definiens: de innato et solo Deo natum fuisse intellectum, de intellecto verbum, de verbo sensum, de sensu autem et virtute sapientiam, de virtute autem et sapientia principatus et potestates, et angelos factos diversos. Ipsi enim angeli fecerunt, inquit, coelum, post illos alii angeli fecerunt coelum, ita ex aliis alii prolati fecerunt tertium coelum, qui secundum ordinem et alii, inquit, fecerunt trecentos sexaginta quinque coelos, et imponit virtutibus illis nomina angelica, et ipse magiis vacans itidem multos imperitos decepit. Hominem autem ab angelis factum asserit. Dominum etiam verum omnipotentem et eum audet angelum dicere, et accepisse genus Judaeorum in haereditatem, et eduxisse eos de terra Aegypti. Hic ergo audacior factus, elatus est, inquit, adversus caeteros angelos, et volens in subjectione habere alios, habuit contrarias gentes, quas commoverunt Virtutes inimicae ejus. Ideo et contra Judaeos diversae gentes, inquit, surrexerunt. Christum autem dicit quasi per umbram putative passum fuisse. Simonem etiam Cyrenaeum pro eo ad Passionem venisse affirmat: ipse enim, inquit, portavit ejus crucem. Hic etiam male permittit vivere, et dat licentium vitiis saecularibus inhaerere: prohibet etiam pati martyrium homines pro nomine Christi, dicens ita: Ignoras quid desideras: non enim passus est, inquit, Christus, neque crucifixus est: quomodo itaque potes, inquit, confiteri hunc crucifixum, cum non sit crucifixus, et ignoras qui passus sit. XXXIII. NICOLAUS ANTIOCHENUS. Nicolaum Antiochenum advenam qua sit amentia deceptus, videamus, qui sub Apostolis fuit, atque ab eis est electus Diaconus septimus, ut scriptum est in Actibus Apostolorum (Act. VI, 5). Posteaque recedens ab eis, atque a sana doctrina, diversis erroribus et fallaciis pessumdatus est. Qui fuit primum cum Apostolis et Stephano beatissimo martyre: qui dicit et ipse Virtutes esse plurimas, unde et Gnostici, qui scire se aliquid putant, maxime emerserunt. Isti Barbelo venerantur, et Noriam quamdam mulierem. Alii autem ex eis Jaldabaoth quemdam, alii autem Cavlacav hominem. Dicunt autem et dogmata ponentes ista. Ante erant solum tenebrae et profundum et aqua, atque terrae divisio facta est in medio, et spiritus separavit haec elementa. Tunc ergo tenebrae irruentes in spiritum genuerunt quatuor Aeonas, et isti quatuor genuerunt alios quatuor Aeonas. Hoc autem dextra atque sinistra lux, inquiunt, sunt. Et quemdam etiam concubuisse cum illa muliere et virtute dicunt, de qua nati sunt dii, et homines, et angeli, et septem spiritus daemoniorum. Addunt etiam prophetas quosdam natos de ea, specioso nomine, et Barcaban. Alii autem Evangelium consummationis, et visiones inanes, et plenas fallaciae, et somnia videre diversa asserunt, delirantes. XXXIV. HAERESIS AB JUDA TRADITORE. Alii autem ab Juda traditore instituerunt haeresim dicentes: bonum opus fecisse Judam, quod tradiderit Salvatorem. Hic enim, inquiunt, nobis omnis scientiae bonae auctor exstitit, per quem coelestia nobis mysteria manifestata sunt. Virtutibus etenim in Coelo nolentibus pati Christum, et scientibus quod si fuerit passus, vitam hominibus donaturus sit: hoc sciens, inquit, Judas, quod si fuerit passus Christus, salutem hominibus allaturus esset, hinc tradidit Salvatorem. Hoc autem malum assertionis impiae quibusdam vanis et vecordibus quasi verisimile videtur esse interdum, cum sit in omnibus contrarium et exsecrabile, cum propheta David ante (Psal. LXIX, 25; CIX, 8), et Dominus Salvator (Matth. XXVI, 24; Joan. XVII, 12) damnaverit, et beati Apostoli sententiam Domini adversus eum confirmaverint edocentes (Act. I, 18, 25). XXXV. CARPOCRAS. Post istum Carpocras nomine surrexit, et ipse dicens Unum Principium, de quo Principio, id est, de Deo, prolationes factae sint Angelorum atque Virtutum: quae autem Virtutes deorsum sint, fecerint creaturam istam visibilem ubi nos consistamus. Christum autem dicit non de Virgine Maria, et divino spiritu natum (Luc. I, 35), sed de semine Joseph hominem natum arbitratur, deque eo natum carnaliter, sicut omnes homines, suspicatur. Qui post passionem, inquit, melior inter Judaeos vita integra, et conversatione inventus est, cujus animam in coelum susceptam praedicat: carnem vero in terra dimissam aestimat, animique salutem solum, carnis autem non fieri salutem opinatur. XXXVI. CERINTHUS. Cerinthus successit hujus errori, et similitudini vanitatis, docens de generatione itidem Salvatoris deque creatura augelorum, in nullo discordans ab eo, nisi quia ex parte solum, Legi consentit quod a Deo data sit, et ipsum Dominum Judaeorum esse aestimat, qui Legem dedit filiis Israel. Docet autem circumcidi, et sabbatizare, et Christum nondum resurrexisse a mortuis, sed surrecturum annuntiat. Apostolum Paulum non accipit, Judam traditorem honorat, Evangelium secundum Matthaeum solum accipit, tria Evangelia spernit, Actus Apostolorum abjicit, beatos Martyres blasphemat. Hic sub Apostolis quaestionem seditionis commovit, dicens debere circumcidi homines, cujus causa contra illum, et haeresim ejus decreverunt in suis Actibus Apostoli sententiam, non debere jam homines Judaismo, id est, circumcisioni, allisque talibus superstitionis vanae parere carnalibus, qui de gentibus venientes credebant in Christum Dominum nostrum Salvatorem. XXXVII. EBION. Ebion discipulus Cerinthi, in multis ei similiter errans, Salvatorem nostrum hominem de Joseph natum carnaliter aestimabat, nihilque in eo divinitatis fuisse docebat, sed sicut omnes prophetas, sic et eum gratiam Dei habuisse asserebat, non tamen Dominum majestatis, et Dei Patris Filium, cum Patre sempiternum esse credebat: cum divinae Scripturae Dominum sempiternum, cum patre vero aeque sempiterno ubique testentur ac praedicent. XXXVIII. VALENTINUS. Post istum Valentinus quidam surrexit, Pythagoricus magis quam Christianus, vanam quamdam ac perniciosam doctrinam eructans, et velut arithmeticam, id est, numerositatis novam fallaciam, praedicans, multorumque animas ignorantium captivavit. Et in primis quidem fuit in Ecclesia: elatior autem factus postmodum, errore non parvo deceptus est; degensque in Cypri provincia, coepit hoc definire. Nihil erat aliud ante, inquit, in mundo, nisi Profundum maris et Silentium, quod poetae chaos asserunt, deque hoc Profundo et Silentio edocens processisse Intellectum et Veritatem, de Intellectu autem et Veritate, Verbum et Vitam: de Verbo autem et Vita, Hominem et Ecclesiam: de Homine autem et Ecclesia processisse duodecim Aeonas, id est Saecula: et de Verbo et Vita decem Aeonas processisse: de Intellectu autem et Veritate, octo Aeonas, et esse hanc τριακοντάδα Saeculorum, id est, triginta Aeonas. De ogdoade ergo et decade, et duodecade consistere triginta Aeonas delirat. Dicit autem Christum a Patre, quem Profundum nomine appellat, ad totius mundi salutem fuisse dimissum, deque coelo eum carnem detulisse, nihil autem accepisse de sancta Virgine, sed ut aquam per rivum, ita transisse per eam affirmat. Animam ergo solam salvari, corpus autem hominis non salvari arbitratur. XXXIX. PTOLEMAEUS. Alii sunt successores ipsius, Ptolemaeus, qui doctrinam aeque vanam intulit, dicens quatuor esse Aeonas, et alios quatuor: novum quid volens commenti falsi decernere, quam Valentinus doctor ejus est ementitus. XL. SECUNDUS. Post hunc quidam Secundus nomine, Aeonas similiter docens factos, asserit tamen infinitos. Christum autem quasi per phantasiam apparuisse, id est, veluti umbram humano generi, et non veram carnem hominis habuisse suspicatur. XLI. HERACLEON. Post hunc Heracleon discipulus ipsius surrexit, dicens: Principium esse Unum, quem Dominum appellat, deinde de hoc natum aliud, deque his duobus generationem multorum asserit Principiorum, cum suis itidem delirans doctoribus. XLII. MARCUS. Marcus autem quidam post istum successor ejus, numerum et mensuram, et calculum, rationem etiam computationis faciens litterarum, quasi verisimilis et cujusdam rei novae inventor, cum aestimaret a quibusdam se posse laudari, non in parvam itidem erroris incurrit amentiam; dicit enim ita: viginti quatuor litterae sunt, quae perfectionem habent omnium rerum. Propter quod et Christus, inquit, dicebat: Ego sum Α et Ο (Apoc. I, 8). Dicebat etiam quod in postremo tempore Christus descendit ad Jesum in figura et similitudine columbae; et Christum ipsum columbam esse docebat, quae descendit, inquit, ad duodecim Aeonas, id est, ad duodecim Apostolos, et unum ex eis cecidisse, id est, Judam aestimabat. Christum autem putative dicit apparuisse, et passum fuisse quasi per umbram, non tamen vere passum corpore arbitratur. XLIII. COLORBASUS. Post hunc Colorbasus similiter in litteris et numero elementorum astrorumque septem, vitam omnium hominum, et generationem consistere asserebat, non in Christi majestate et potentia, neque in ipsius carnali praesentia veram hominum sperari salutem advertebat. XLIV. CERDON. Cerdon autem quidam surrexit post hos, pejus suis doctoribus praedicans, qui cum venisset Romam de Syria, ausus est dicere duo esse Principia, id est, unum Deum bonum, et unum malum: et Deum quidem bonum, bona facere et malum mala. Jesum autem Salvatorem non natum asserit de Virgine, nec apparuisse in carne, nec de coelo descendisse, sed putative visum fuisse hominibus, qui non videbatur, inquit, vere, sed erat umbra: unde et putabatur quibusdam pati, non tamen vere patiebatur. XLV. MARCION. Marcion autem discipulus ejus, genere Ponticus, de civitate Sinope, urbem Romam devenit, ibique degens sceleratam haeresin seminabat atque interrogans presbyteros sanctos Ecclesiae catholicae, sensus sul eis errorem mortiferum propinabat, dicens ita: Quid est quod in Evangelio, dicente Domino scriptum est: Nemo pannum rudem mittit in vestimentum vetus, neque vinum novum in utres veteres, alioquin rumpentur utres, et effundetur vinum (Matth. IX, 16)? Et iterum: Non est arbor bona, quae faciat malum fructum, neque arbor mala quae faciat bonum fructum (Matth. VII, 8). Deque hoc accipiens interpretationem a sanctis presbyteris, non acquiescebat veritati, sed magis Cerdonis sui doctoris firmabat mendacium, et isti similiter unum Deum bonum, et unum malum annuntians; Christum autem putative apparuisse, id est, quasi per umbram, et passum eum fuisse umbratiliter, non tamen in vera carne credebat. Secundum Lucam autem Evangelium solum accipit, non Evangelia, nec Epistolas Pauli apostoli, nisi ad Timotheum, et Titum: quae enim de Christo dicunt, ut de Deo vero, praeterit; quae autem quasi de homine dicunt Scripturae, ea accipit capitula, et neque Christum judicem esse omnium confitetur. Qui devictus atque fugatus a beato Joanne Evangelista, et a presbyteris de civitate Ephesi, Romae hanc haeresim seminabat. XLVI. LUCANUS. Lucanus post istum quidam, similia Marcioni statuens ac decernens, ut ille doctor ipsius Marcion, est in omnibus ementitus. XLVII. APELLES. Fuit Apelles discipulus ejus, similia in quibusdam Marcioni praedicans, qui interrogatus a quibusdam, quonam modo de fide sentiret, respondit: Non mihi opus est discere a Marcione, ut duo Principia asseram coaeterna: ego enim Unum Principium esse praedico, quem Deum cognosco, qui Deus fecit angelos, fecit etiam alteram Virtutem, quem Deum scio esse secundum, qui et Virtus Dei est, quae fecit illum. Hic autem Deus qui fecit mundum, non est, inquit, bonus, ut ille qui fecit illum; subjectus aut est Deo illi, a quo et factus est iste, qui et nutui et jussioni et praeceptis paret illius in omnibus: cujus Ariani nunc consortes sunt atque fautores, sic praedicantes atque sentientes. Dicit autem Christum in carne apparuisse, non tamen sicut Valentinus de coelo carnem desumpsisse. Ait etiam post Passionem non carnem surrexisse, sed de quatuor elementis, quae de mundo acceperat, eaque in terram dimisisse, ipsum in coelum sine carne ascendisse asserit. Sub Apostolis itaque hae fuerunt haereses per ordinem. XLVIII. TATIANUS. Post Decii autem persecutionem fuit Tatianus quidam discipulus sancti Justini martyris, qui recessit a veritate post passionem ipsius: doctrinamque tanti ac tam beati martyris, et magistri contempsit in omnibus, dicens Aeonas quosdam de coelo fuisse prolatos. Addens etiam hoc: Adam patrem nostrum protoplastum non salvari; Aeonas autem nuntians sicut Marcion deliravit. Qui etiam generationem hominum exsecratur, et jus nuptiarum legitimum abjicit, idque juris a Deo statutum non confitetur. XLIX. CATAPHRYGES. Alii autem post istos surrexerunt Cataphryges, in Phrygia provincia habitantes, isti Prophetas et Legem accipiunt, Patrem, et Filium, et Spiritum confitentur, carnis resurrectionem exspectant, quae et catholica Ecclesia praedicat. Quosdam autem suos prophetas, id est, Montanum nomine, et Priscillam, et Maximillam annuntiant, quos neque Prophetae, neque Christus nuntiavit. Addunt etiam plenitudinem sancti Spiritus non per Apostolos Christo dante fuisse concessam, sed per illos suos pseudoprophetas aestimant impartitam, et separant se a catholica Ecclesia per illos suos pseudoprophetas, et falsos doctores. Hi mortuos baptizant, publice mysteria celebrant, Pepuzam villam suam, quae sic dicitur in Phrygia, Jerusalem appellant, ubi Maximilla, et Priscilla, et ipse Montanus, vitae tempus vanum, et infructuosum habuisse dignoscuntur. Ubi et mysterium Cynicorum, et infantis exsecranda celebratur impietas. Dicunt enim eos de infantis sanguine in Pascha miscere in suum sacrificium, suisque ita ubique emittere perniciosis et falsis satellitibus. L. THEODOTUS. Post istos Theodotus quidam Byzantinus genere, denegator Christi Dei nostri in persecutione exstitit Salvatoris, qui coepit dicere, docens ita: Communis homo erat, ut omnes homines Christus. Hoc autem dicebat, ut denegationis opprobrium ab hominibus non amplius pateretur; cogitans, quod si qui ei diceret, quare negasti Christum, Deum ac Dominum? diceret, quod hominem negavi, non Deum. Isti utuntur capitulis Scripturarum, quae de Christo veluti de homine edocent: quae autem de Deo dicunt, ea vero non accipiunt. Legentes et nullo modo intelligentes, impietatisque paganae, et caecitatis Judaicae consortes se potius, quam Christianae salutis participes demonstrantes. LI. HAERESIS DE PATRIS ET FILII SUBSTANTIA. Sunt alii dicentes μεταγγισμὸν, id est, Filium intrare in Patrem, et ut vas in vase inesse; ignorantes quod asserant, cum Salvator non dixerit Filium in Patrem intrare, sed aequalitatis causam in divinitate et potentia docuerit, non introitum aut continentiam, ut illi aestimant, impartitam. Et separant se a catholica Ecclesia, propter illos suos pseudoprophetas insaniunt, id sentientes, et non intelligentes, quod qualis immensus est Pater, talis est et Filius, talis est et Spiritus sanctus, aequalis in omnibus, ita ut sit immobilis Trinitas, immensa, et omnipotens, atque sempiterna ubique, quae nobis nuntiatur ex sanctis Scripturis apertissime, ut et sint tres Personae viventes in perpetuum, et aequales in omni majestate, et potentia: Filius tamen et Spiritus sanctus de Patre sint proprie. LII. DE MELCHISEDECH. Post istos alii recedentes ab his dixerunt similia; addunt etiam Melchisedech sacerdotem Virtutem Dei magnam esse, et nomina quaedam diversa hominum asserunt a fide catholica dissonantes. LIII. NOETIANI. Alii autem Noetiani insensati cujusdam nomine Noeti, qui dicebat Patrem omnipotentem ipsum esse Christum, et ipsum natum, et ipsum passum, et ipsum mortuum fuisse in corpore: hic etiam dicebat se Mosen esse, et fratrem suum Eliam prophetam. LIV. SABELLIUS. Sabellius post istum de Libya discipulus ejus, similitudinem sui doctoris itidem secutus est et errorem, unde et Sabelliani postea sunt appellati, qui et Patripassiani, et Praxiani a Praxea, et Hermogeniani ab Hermogene, qui fuerunt in Africa, qui et ita sentientes abjecti sunt ab Ecclesia catholica. LV. SELEUCI ET HERMIAE HAERESIS DE DEO CORPOREO. Quae est haec vanitas Galatarum, Seleuci et Hermiae haereticorum? qui cum volunt Deum esse corporeum, hylen etiam, id est, materiam mundi coaeternam esse cum Deo asserunt, et materiam quidem elementorum, quae est sine anima, irrationabilis scilicet, quae facta est a Deo Patre per Filium ex nihilo, ut possit esse quae ante non erat, non ita accipiunt. Spiritum autem hominis, id est, animam non factam a Deo per Filium, sed de terra esse aiunt: malum autem aliquando a Deo, aliquando esse a materia asserunt. Salvatorem autem in carne negant sedere ad dexteram Patris, sed exspoliasse carnem, et posuisse in solem aestimant, quia dixit Propheta, cum nesciant quid dixerit: In sole posuit tabernaculum suum. Paradisum visibilem affirmant ex Platone, et isti vanitatibus servientes et animas hominum de igne et spiritu esse aestimantes, isto baptismo non utuntur, propter verbum hoc, quod dixit Joannes Baptista: Ipse vos baptizabit in Spiritu et igne (Marc. I, 8). Isti angelos dicunt creatores esse animarum nostrarum, non Christum Salvatorem. Mundum autem istum infernum esse asserunt, et Resurrectionem in filiorum procreatione hanc esse praedicant, quae fit in humano genere quotidie, non illam immortalitatis futuram atque gloriosam annuntiant exspectantes. LVI. PROCLIANITAE. Alii sunt discipuli horum, qui Proclianitae appellantur, et Hermioritae. Addunt etiam diversos errores, docentes quod in Ezechiele scriptum est de quatuor animalibus, quod leonem regem esse Parthorum, vitulum Aegyptiorum, aquilam Romanorum, hominem vero piissimorum tenere similitudinem arbitrantur. Hi Sapientiae libro utuntur Sirach illius, qui scripsit post Salomonem, id est post multa tempora librum unum Sapientiae. Christum autem in carne venisse negantes, Resurrectionem, et Judicium non credentes, qui in locis Galatiae commorantur, et ut vulpes latitantes, plurimos depraedantur, sicut Salomon testatus est, dicens: Prendite nobis vulpes minimas, exterminantes vineam Domini Salvatoris. LVII. FLORIANI, SIVE CARPOCRATIANI. Floriani etiam, sive Carpocratiani dicuntur, qui et Milites vocantur, quia de militaribus fuerunt, negantes Judicium atque Resurrectionem, Christum natum de Virgine non credentes; omnemque Resurrectionem in filiorum procreatione, nefandi coetus aestimantes consistere, ut in Ecclesia sua post occasum solis lucernis exstinctis misceri cum mulierculis non dubitaverint, Legis praeceptum implere putantes: Nascimini et multiplicamini (Gen. I, 28). Judaismo potius et paganitati parere nefandae, quam Christianae veritati acquiescere properantes; pecudumque potius vitam et amentiam detinentes, quos et Scriptura vitae pecudum comparavit (II Pet. II, 12). LVIII. DE PASCHATIS FESTO HAERESIS. Sunt et qui de die Paschae saluberrima ambigunt, asserentes quarta decima luna celebrandum esse Pascha, non sicut Ecclesia catholica celebrat, et mense Martio semper celebrandum asserunt; et cum hoc faciunt, diem non Dominicam semper custodiunt Paschae, non computantes horas et dies, sed secunda, aut tertia, aut quarta, aut quinta, aut sexta die celebrant, et ex hoc errore non cognoscunt diem Paschae Domini nostri veram, et salubrem unam, orbi terrarum statutam, et confirmatam a Domino cursu numerali lunae, mensibus, et embolimsis, et cum haec non computant, ignorant quid celebrant. LIX. CHILIONETITAE. Alia est haeresis Chilionetitarum, id est mille annorum, quae docet ita: cum venerit Christus de coelo, mille anni illi erunt iterum nobis carnaliter ad vivendum, generandum, et manducandum, sicut fit nunc in hoc saeculo quotidie; ignorantes escam coelestem, id est immortalitatis illud praemium affuturum, non hoc caducum et transiens; cum Dominus in Evangelio Judaeis quibusdam hoc suspicantibus: Nescitis, inquit, Scripturas, et virtutem earum ignoratis: nam in die judicii non nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli (Matth. XXII, 29). Et iterum Apostolus dicit: Non est Regnum Dei esca et potus, sed justitia, pax, et gaudium in spiritu Domini sempiternum (Rom. XIV, 17). LX. HAERESIS EVANGELIUM JOANNIS ET APOCALYPSIN IPSIUS REJICIENS. Post hos sunt haeretici, qui Evangelium secundum Joannem, et Apocalypsin ipsius non accipiunt, et cum non intelligunt virtutem Scripturae, nec desiderant discere, in haeresi permanent pereuntes, ut etiam Cerinthi illius haeretici esse, audeant dicere et Apocalypsin itidem, non beati Joannis evangelistae et apostoli, sed Cerinthi haeretici, qui tunc ab apostolis beatis haereticus manifestatus, abjectus est ab Ecclesia. LXI. MANICHAEI. Manichaei post hos de Perside a Mane homine, sive Turbone ita dicto surrexerunt, fomenta de illis perniciosa sumentes prioribus, qui duos Deos, unum bonum, et unum malum esse asserentes, et pugnam inter Deum, et Dominum esse praedicantes; et hominis quidem animam de Deo esse proprie putantes, corpus autem a diabolo factum arbitrantur. Resurrectionem negantes, judicium non sperantes, daemonia colentes, elementa adorantes, deorum dearumque nomina, ut pagani, invocantes, et masculofeminas quasdam esse dicentes, et utriusque naturae participes, et nefandae turpitudini servientes; qui ab Archelao sancto Episcopo in disputatione superati, abjecti, atque notati, manifestati sunt universis in illo tempore, et ut latrones jam sub figura confessionis Christianae multorum animas mendacio, ac pecudiali turpitudine non desinunt captivare (II Tim. III, 6); qui et in Hispania, et quinque Provinciis latere dicuntur, multosque hac quotidie fallacia captivare. LXII. PATRICIANI. Patriciani a Patricio quodam, qui fuit Romae, dicti sunt. Hi carnem hominis non a Deo factam asserunt, sed a diabolo arbitrantur. Hanc etiam contemnendam, et modis omnibus adjiciendam decernunt, ut etiam ultro quidam de eis sibi mortem inferre non dubitaverint. LXIII. SYMMACHIANI. Symmachiani discipuli istius, eadem sentientes in omnibus non sperantes Judicium, vitiis saecularibus et carnalibus concupiscentiis praedicant serviendum. LXIV. PAULUS SAMOSATENUS. Paulus quidam fuit Samosatenus post hos in Syria, qui Verbum Dei, id est Christum Deum Filium substantivum, ac personalem, et sempiternum esse cum Patre denegabat: prolativum autem, id est quasi aera quemdam dicebat, non tamen personam vivam Filii sempiternam cum sempiterno Patre credendam docebat. Hic Christum hominem justum, non Deum verum praedicabat, Judaizans potius, qui et circumcisionem docebat, unde et Zenobiam quamdam reginam in Oriente tunc temporis ipse docuit Judaizare. LXV. PHOTINUS. Photinus doctrinam ejus secutus in omnibus similiter praedicabat, inque hoc mendacio perseverans, projectus est de Ecclesia Sirmiensium civitatis, a sanctis episcopis superatus. LXVI. ARIANI. Ariani ab Ario presbytero Alexandriae civitatis, qui sub Alexandro episcopo bonae memoriae fuit, et Constantino sancto imperatore, dicens Filium Dei Deo similem: nomine tenus similem autem dicens, et non Dei ipsius Patris divinam credendo substantiam, haeresim periculosam incurrit; nam et creatura similis Deo dicitur, cum dicat Scriptura: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). Non tamen est homo, aut angelus, de Deo proprie ac naturaliter, id est de divina illa substantia Patris inenarranda, et sempiterna genitus, ut unicus Filius, qui genitus est de Patre proprie sempiternus; sed homo et angelus facti sunt ex nihilo. Filius autem cum sit verus, oportet de divina illa substantia Patris genitus cognoscatur: verus enim Deus alio modo esse non potest Filius unicus, nisi sit de Patris illa divina substantia proprie genitus. Sempiterna similitudo itaque Filii et secundum opera, quia sicut facit Pater; et Filius similiter facit omnia (Joan. V, 19), et Dei ipsius est qualitatis divina substantia genitus, quia de ipso natus est proprie sempiternus, non factus ex nihilo ut homo, et angelus, aut creatura aliqua est. LXVII. SEMIARIANI. Semiariani sunt quoque; hi de Patre et Filio bene sentiunt, unam qualitatis substantiam, unam divinitatem esse credentes: Spiritum autem non de divina substantia, nec Deum verum, sed factum atque creatum Spiritum praedicantes, ut eum conjungant et comparent creaturae; cum Christus Dominus Patri et sibi in fide baptismi salutis aeternae conjunxerit, eumque cum Patre et Filio cunctis credentibus adorandum jusserit, omnique saeculo Deum verum praedicandum statuerit. Non intelligentes, quod Evangelista cum dicit: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3), non de Spiritu sancto dicit, quasi factum Spiritum per Filium; nam Propheta Trinitatem omnia fecisse visibilia et invisibilia definit, dicens: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXIII, 6). In omni itaque creatura, quae facta est per Spiritum, non aliquid praetermisit quod non per eum factum sit; alioqui in fide servus cum Domino non jungeretur, si esset creatura divinus et sanctus Spiritus. Cujus causa omnis Scriptura, et Dominus, concedi omnia peccata hominibus, praeter blasphemiam divini et adorandi Spiritus coelesti sententia pronuntiavit (Matth. XII, 31). LXVIII. EUNOMIANI. Eunomiani post hos ab Eunomio discipulo Arii, in omnibus inimici verae fidei, aiunt tres esse diversas qualitatis substantias ut auri, argenti, et aeris et Patrem quidem fecisse Filium, et iterum Filium. qui sit creatura, fecisse Spiritum: et asserunt Filium non Patri esse similem, quia creatura est, neque Spiritum Filio similem, quia a Filio factus est: magis impietati paganae, et iniquitati Judaicae consentientes apertissime, quam Christianae doctrinae, ac fidei catholicae parere volentes. LXIX. HAERESIS ANIMAM VERAM CHRISTUM NON HABUISSE. Alii sunt, qui circa incorporationem aberrant, dicentes non animam veram hominis rationalem accepisse Salvatorem, sed corpus solum hominis; et cum subtrahunt animam a corpore, veram denegant hominum salubritatem. Quomodo itaque potest dici anima, quae non sumpta est a Salvatore? cum Salvator dicat: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 36). Alioquin anima dici non potuit, nisi esset in eo cujus causa advenerat. Itaque haec utraque in comparatione Salvatoris, id est, corpus erat et anima, quae pro nostra salute dignatus est sumere. Scire nos convenit, quod et animam veram hominis habuit, intellectum habentem, et corpus hominis sensum carnalem itidem, ut et dolere posset corpore, et emori. Tamen de sancto spiritu facta haec cognoscitur caro, et creata anima scilicet, sicut scriptum est in Evangelio: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Et quod animam veram habuit, dicens: Animam meam pro vobis pono. Et de carne passibili ad Thomam: Quod spiritus non habet ossa et carnem, sicut me videtis (Luc. XXIV, 39). Et Apostolus Petrus de Salvatore testatus est, dicens: Hujus anima non derelicta est in inferno, nec caro ejus vidit corruptionem (Act. II, 27, ex Psal. XVI, 10). Ex quo autem incarnatus est, et homo nostrae causa salutis, et Deus verus creditur, cognoscitur, colitur, et in Ecclesia catholica praedicatur. LXX. TROPITAE. Tropitae sunt, qui dicunt conversum Verbum in carnem, non intelligentes quod ait apostolus Joannes: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14). Non attendentes, quod Verbum est immutabile, et inconvertibile, id est, Deus Dei Filius. Caro autem quam accepit pro nostra salute, ipse eam formando assumpsit, et induit nostrae causa incapacitatis. Ad eum visendum itaque res istae in unum conjunctae pro nostra salute, non mutationem Verbi in carnem, sed assumptionem magis rei visibilis declarabant, ut invisibilis per visibilem carnem videri possit, credi atque cognosci, et ab humano genere capaciter adorari. LXXI. HAERESIS DE PASSIONE CHRISTI. Sunt etiam haeretici, qui circa Passionem aberrant, dicentes, quod in Passione dimiserit Deus noster Christus carnem, et sic ascenderit in coelum, ut non sit jam in carne divinitas: neque enim post Passionem resurrexit in carne, neque cum carne ascendit, inquiunt, in coelum, cum salus omnis hominum in Passione carnis ipsius, et Resurrectione, et Ascensione in coelum consistat, sine cunctatione nobis et credentibus universis: cum et apostolis angeli dixerint pro nostra fide ac laetitia, in Actibus apostolorum: Quod sicut vidistis eum ascendentem in coelum, sic eum iterum sperate venturum de coelo. LXXII. AERII. Aerii, ab Aerio quodam sic appellati sunt, qui abstinentiis vacant, et in provincia Pamphylia quam plurimi commorantur, qui et Encratitae dicuntur, id est abstinentes. Hi non possident aliquid, escas abominantur, quas Deus cum benedictione humano generi tribuit, damnant etiam de Lege nuptias, non a Deo institutas asserentes. LXXIII. BORBORIANI. Alia est haeresis Borborianorum, qui vitiis implicati saeculi, et malis concupiscentiis servientes, non sperant judicium futurum, sed potius carnalem saeculi concupiscentiam laudant. Hi itaque in coenum euntes, et inde obliti de coeno facies et membra sua deformantes, eadem re cunctis velut culpandam Dei creaturam demonstrantes: cum illa vorago culparum, et vitiorum perniciosa damnatio ex hominum voluntate, non Legis divinae permissione descenderit. LXXIV. ARTOTYRITAE. Artotyritae sunt nomine ex re ipsa imposito, in Galatia, qui panem et caseum offerunt, non illud quo Ecclesia catholica et apostolica celebrat offerendo. LXXV. ASCODROGITAE. Alii sunt Ascodrogitae in Galatia, qui utrem inflatum ponunt et cooperiunt in sua ecclesia, et circumeunt eum insanientes potibus, et bacchantes , sicut pagani Libero patri, insanis mentibus more gentilium furentes, et non intelligentes quod ait Salvator: utres novos sumendos, inque eos novum vinum mittendum, non in veteres (Matth. IX, 17). Et quum suis caecitatibus properant inservire, alieni modis omnibus Christianae salutis reperiuntur, cum Apostolus dejiciat justificationem illam Judaicam carnalemque vanitatem, Christi autem veram et plenam confirmet scientiam dicens: Vetera transierunt, et ecce nova omnia per Christum facta sunt (II Cor. V, 17). De Lege enim et umbra dicebat Dominus, et de suae gratiae plenitudine: duorumque hominum, quod ait Apostolus: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (I Cor. XV, 47). Quod enim erat per umbram, et quod erat futurum in Domini praesentia majus et melius, hoc nuntiabat docendo, ac rebus testantibus confirmando. LXXVI. PASSALORINCHITARUM HAERESIS. Alii sunt Passalorinchitae, qui digitum imponentes in nares, et ora sua, et in labia, quasi silentium semper exercent, non rei aliae nisi taciturnitati, quasi studium commodantes. Hoc autem facientes quasi prophetas cupiunt imitari, quia ait David propheta: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Ps. CXLI, 3). Et quia jejuniis beati prophetae vacantes (Ps. XXXV, 13; LXIX, 10) silentium saepius commodabant, inde usurpantes isti aestimant observandum, Pythagoricam vanitatem potius quam prophetarum coelestem vitam, et sapientiam sequi properantes. LXXVII. AQUARII. Aquarii sic dicti sunt, qui in Sacramentis coelestibus offerunt tantum aquam, non illud quod Ecclesia catholica et apostolica facere consuevit. LXXVIII. HAERESIS DE PROPHETIS. Sunt nonnulli, qui prophetas quotidie asserunt, et prophetias fieri praedicant, ignorantes Legem et Prophetas usque ad Joannem fuisse Baptistam (Matth. XI, 13), finemque Legis et Prophetarum in Christi praesentia completum, atque consummatum. LXXIX. COLLUTHIANI. Colluthiani, a Collutho quodam ita dicti sunt in Aegypto, qui dicunt Dominum malorum non esse factorem. Contra autem alter quidam opponebat dicens: Dominum malorum esse factorem, qui et ipse est haereticus pariter, et cum utrique contentione ferrentur inani, nescierunt potentiam rationis: Scriptura enim Deum facere bona, et nihilominus et mala praedicavit, cum dicat propheta: Ego sum Dominus, qui facio pacem, et creo mala (Isai. XLV, 7). Et alter propheta: Si est, inquit, malitia in civitate, quam Deus non fecit (Amos III, 6). Sed mala ista non natura esse, dixit Scriptura, a Deo facta, sed causis existentibus hominum, scilicet in Lege peccantium Domino, quae sunt tentationes persecutionis, diversaeque angustiae, quae Deo permittente insurgunt peccantibus, sicut scriptum est: Quis dedit Israel in direptionem, nonne Dominus cui peccaverunt, et noluerunt in viis ejus ambulare (Isai. XLII, 24)? Non autem fecisse malam Deum naturam, dicit Scriptura alicubi: Ecce enim omnia valde erant bona, quae fecit Deus, in libro Geneseos, id est, creaturae mundi (Gen. I, 31). Et alibi propheta dicit: Quoniam Deus malum non fecit neque delectatur in perditione vivorum (Sap. I, 13). Quia ergo non causa Dei creantis est mala naturaliter, sed hominum voluntatis, quae obnoxia legi Dei urgetur, et coertione constringit, conversionis causa a Domino haec inferuntur hominibus quotidie. Cum ergo haec dicunt, quomodo dicta sunt ignorant quae enim putant hominibus in coertione mala, haec eruditionis et utilitatis sunt plena, quae hominum voluntas perversa pati meretur, cum dicat Apostolus: Numquid injustus Deus, qui infert iram suam hominibus (Rom. III, 3)? Non tamen sine utilitate et emolumento futuro haec cuncta humano generi fieri permittuntur: justus enim in tribulatione sustinendo fidelior et justior comprobatur; peccator autem aut peccare desinet emendatus, aut perseverans de mundo tollitur, ne in corpore constitutus amplius delinquere videatur. Ergo aut emendatus, cum superest adhuc in corpore, bonum jam opus facere non retardabit, aut mens coercetur ut desinat a peccato, quod ait Apostolus: Qui mortuus est, justificatus est a peccato (Rom. VI, 7). LXXX. DE MUNDO HAERESIS. Alia autem est haeresis, quae dicit mundum non mutari, sed in eodem statu semper manere, etiam post Domini nostri Christi de coelis praesentiam, cum ipse dicat: Omnia transibunt et mutabuntur (Matth. XXIV, 35; Marc. XIII, 31; Luc. XXI, 33). Hoc autem non intelligunt mutationis causa elementorum dictum fuisse a Domino, ut his mutatis nova creatura reformetur (Apoc. XXI, 1), quod et David docet: Ipsi peribunt, tu autem ipse es in aeternum (Ps. CII, 26). Et Dominus: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV, 35; Marc. XIII, 31; Luc. XXI, 33). Et: Ego facio novum coelum et novam terram, dicit Dominus (Isai. LXV, 17). Restauranda potius ergo, non pereunda annuntiat elementa; et quamvis impossibile Deo non est, ut qui fecit ex nihilo omnia, iterum delere possit omnia, quod ait beatissimus Job: Si autem destruxerit universa, quis ei dicet, quid fecisti (Job. IX, 12)? Ergo si ita senseris, omnipotentiam Domini Christi cognosces; sin ea restauranda quis aestimat sequenter intelliget: nam etsi pereunda semina Scriptura demonstrat, id est ipsum mundum ad nihilum devenire posse, tamen quia quod fecit non deperit; fecit enim, ut ait Salomon, ex nihilo omnia ut possent esse quae non erant (Sap. I, 14): et in Resurrectione hominum non pereunda semina, sed ad gloriam majorem venientia demonstrat, ut ait Apostolus: Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale (I Cor. XV, 44): seminatur in corruptione, surgit in incorruptione (Ibid., 42). Et ipse iterum Apostolus: Exspectatio enim creaturae revelationem filiorum Dei exspectat: vanitati enim creatura subdita est non volens, sed propter eum qui subjecit in spe futurae gloriae dignitatis. Propter quod et ipsa creatura, inquit, liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII, 19 seq.). Ostendens itaque a gloria ad gloriam processura elementa, id est homines cum hac ipsa visibili creatura, cum dicit Dominus: Sol tunc septempliciter lucebit (Isai. XXX, 26). Transeuntia ergo erunt elementa ad majorem jam gloriam, inque ea permanenda cum hominibus; quamvis et ad nihilum possit adducere, qui fecit omnia Dominus. Sed in hoc est eminens Christi majestas et potentia, quod ad gloriam eadem majorem elementa transire permittit; nam et Apostolus elementa haec liquescere, et ad nihilum venire nuntiat pariter et prophetat. LXXXI. EXCALCEATI. Excalceatorum est haeresis, quae excalceatos ambulare debere homines asserit, quod sub Mose, inquiunt, dictum est: Solve calceamenta tua (Exod. III, 5). Et quod Isaias ita ambulaverit tribus annis, quae magis humana, ac vanae superstitionis sunt, non traditionis sanctorum ac Domini nostri Jesu Christi jussionis et imperii, ejusque potestatis. LXXXII. NOVATIANI. Novatiani surrexerunt post persecutionem postremam a Novato quodam, qui sicut Ecclesia catholica credebant antea, vetus Testamentum et novum accipientes, in persecutione autem, quia lapsi sunt multi fideles, et in poenitentiam suscepti sunt a catholica Ecclesia, irati, immo potius praesumptione ducti ac superbia, vanam doctrinam conati sunt seminare, separantes se ab Ecclesia catholica, atque a Christi bonitate ac misericordia dissonantes, atque dicentes: non esse fideli post baptismum locum aliquem poenitentiae, ignorantes quod per prophetam clamat: Vivo ego, dicit Dominus: nolo mortem peccatoris, sed magis ut revertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11). Si ergo dixerint de his qui baptizandi sunt, dixisse Scripturam, non tamen fidelibus; audiant Salvatorem post baptismum aquae dicentem de baptismo alio, poenitentiae scilicet passionis ita: Baptisma habeo, inquit, baptizari, et quam festino si finiretur (Luc. XII, 50). Ostendens utique nobis post baptismum quem per aquam ante dederat, aliud etiam passionis poenitentiae humano generi ab ipsius bonitate, et clementia labentibus concedendum, atque ab eodem Domino tribuendum. Quod Apostoli intelligentes de passione ejus saluberrima, post illam primam gratiam humano generi etiam hoc eum contulisse praedicabant. Ut provisor enim et omnipotens, peccantibus concedit per poenitentiam, ut qui lapsus est, surgens ac pugnans iterum, inque ea perseverans, speret se posse a Domino desiderandam victoriam adipisci. In Christo enim et ejus clementia, et justitia, bonitas, et propter peccantes et poenitentes abundat quotidie; ut Paulus testatus de illis est, qui peccati causa non egerant poenitentiam, ut dixit in sua Epistola: Quis infirmatur, et ego non infirmor (II Cor. XI, 29)? Et rursum: Ne veniam ad vos, et iterum me humiliet Dominus propter quosdam, qui non egerunt poenitentiam (II Cor. XII, 21). Et Petrus Apostolus Mago Simoni dixerat: Age poenitentiam, si quo modo dimittatur tibi quod fecisti. Et Paulus quem abjecerat, eum suscipi post tempus iterum jubet. Amissionem itaque dignitatis possunt perpeti tales, non detrimentum salutis, ut ait Dominus: Multae mansiones sunt apud Patrem meum (Joan. XIV, 2). LXXXIII. MONTANISTAE. Montanistae sunt, qui rebaptizant si quos seduxerint homines, et supra baptismum Ecclesiae catholicae aliud suum baptisma insanientes promittunt, qui et Donatiani dicuntur, a quodam Donato in Africa constituto, qui hanc haeresin seminavit, qui et Parmeniani nunc appellantur a Parmenione quodam, qui eorum nuper successit erroribus atque falsitati. LXXXIV. ABSTINENTES. Sunt in Galliis, et Hispaniis, et Aquitania veluti abstinentes, qui et Gnosticorum, et Manichaeorum particulam perniciosissimam aeque sequuntur eamdemque non dubitant praedicare, separantes persuasionibus conjugia hominum, et escarum abstinentiam promittentes, quae non ex Legis praecepto, sed promotionis coelestis (Matth. XIX, 12), et dignitatis causa voluntati hominum talis a Christo concessa est gratia. Dicit enim Dominus Petro: Non omnes capiunt hoc verbum (Ibid., 11). Et iterum idem Dominus ait: Qui dimiserit uxorem suam sine causa criminis, facit eam moechari (Ibid., 9). Aliud est itaque consensu communi (I Cor. VII, 5) hoc fieri laudis causa majoris consequendae a Domino, et aliud contra Legem suadere, contraque amborum facere voluntatem. Et iterum: Qui non manducat, manducantem non spernat, et qui manducat, non manducantem non judicet (Rom. XIV, 3). Quod ex voluntate est itaque; laudis est amplioris, immo potius mercedis coelestis est desiderium: quod autem extra Legem est, non a Deo Christo est traditum, sed inani hominum praesumptione, et errore inventum: scriptum est enim: Do vobis omnia edere sicut fenum. Hoc autem ideo faciunt, ut escas paulatim spernentes, dicant eas non esse bonas; et ita non a Deo hominibus escae causa fuisse concessas, sed a diabolo factas ut asserant, ita sentiunt. Inque hoc jam creaturam non a Deo creatam, sed a Diabolo eam factam praedicare nituntur, perque hoc mendacium multorum animas captivarunt. LXXXV. CIRCUITORES. In Africa sunt qui Circuitores dicuntur; hi circumeunt terras et quos inveniunt in via, cogunt eos ut interficiantur ab illis: dicentes se desiderare pati martyrium, et sub causa hac multi latrocinantur interdum. Quidam autem ex his velut biothanati moriuntur, sese dantes ad praecipitium, diversumque subeunt calamitatis interitum; qui cum sine causa perire ita properant, honestae mortis sustinent detrimenta, et judicio Dei futuro se potius implicant, quam solvunt. LXXXVI. HAERESIS DE CIBO ET SPIRITU SANCTO. Nec desunt, qui cum hominibus non sumunt escas, praesumptione ducti inani, putantes se melius quid facere: quia et Prophetae hoc, inquiunt, faciebant (III Reg. XIII, 9) ignorantes diversam oeconomiam. Christi Domini esse statutam hominibus. Hi de Patre, et Filio bene sentiunt; de Spiritu autem non recte accipiunt, creatum credentes esse et factum sanctum Spiritum, non Deum, sicut Scripturae nuntiant, et Ecclesia catholica praedicat. LXXXVII. HAERESIS ALIA DE PASCHATE. Alia est haeresis, quae asserit cum Judaeis debere fieri Pascha. Isti in Galatia, et Syria, et Phrygia commorantur, et Hierosolymis, et cum Judaeos sequantur simili cum eis errore depereunt. Inque hoc et suum Judaei confirmant mendacium, cum pervident quosdam Christianos indoctos, legis eorum magis sequi vanitatem, quam regulam catholicae veritatis, et nihilominus illi cum istos concelebrant, ut consortes Judaeorum criminis et sceleris manifestantur, atque ab omnibus dignoscuntur. LXXXVIII. APOCRYPHI. Haeresis est etiam quae Apocrypha, id est secreta dicitur; quae solum Prophetas, et Apostolos accipit, non Scripturas Canonicas, id est Legem et Prophetas, vetus scilicet et novum Testamentum. Et cum volunt solum illa apocrypha legere, studiose contraria Scripturis Canonicis sentiunt, atque paulatim dogmatizant, contra eas dantes sententias: contra Legem et Prophetas, contraque dispositiones beatissimorum Apostolorum consulta ponentes, e quibus sunt maxime Manichaei, Gnostici, Nicolaitae, Valentiniani, et alii quam plurimi, qui apocrypha Prophetarum et Apostolorum, id est Actus separatos habentes, Canonicas legere Scripturas contemnunt. Propter quod statutum est ab Apostolis, et eorum successoribus, non aliud legi in Ecclesia debere catholica, nisi Legem, et Prophetas, et Evangelia, et Actus Apostolorum, et Pauli tredecim Epistolas, et septem alias, Petri duas, Joannis tres, Judae unam, et unam Jacobi, quae septem Actibus Apostolorum conjunctae sunt. Scripturae autem absconditae, id est apocrypha, etsi legi debent morum causa a perfectis, non ab omnibus legi debent, qui non intelligentes multa addiderunt, et tulerunt, quae voluerunt haeretici. Nam Manichaei apocrypha beati Andreae apostoli, id est Actus quos fecit veniens de Ponto in Graeciam, quos conscripserunt tunc discipuli sequentes Apostolum: unde et habent Manichaei, et alii tales Andreae beati, et Joannis Actus Evangelistae, beati et Petri similiter apostoli, in quibus, quia signa fecerunt magna, et prodigia, ut pecudes, et canes, et bestiae loquerentur, etiam et animas hominum tales, velut canum et pecudum similes imputaverunt esse haeretici perditi. LXXXIX. HAERESIS QUORUMDAM DE EPISTOLA PAULI AD HEBRAEOS. Sunt alii quoque, qui Epistolam Pauli ad Hebraeos non asserunt esse ipsius, sed dicunt aut Barnabae esse apostoli, aut Clementis de urbe Roma episcopi. Alii autem Lucae evangelistae aiunt: Epistolam etiam ad Laodicenses scriptam. Et quia addiderunt in ea quaedam non bene sentientes, inde non legitur in Ecclesia; et si legitur a quibusdam, non tamen in Ecclesia legitur populo, nisi tredecim Epistolae ipsius, et ad Hebraeos interdum. Et in ea quia rethorice scripsit sermone plausibili, inde non putant esse ejusdem Apostoli. Et quia et factum Christum dicit in ea, inde non legitur. De poenitentia autem (Hebr. VI, 4; X, 26) propter Novatianos aeque. Cum ergo factum dicit Christum (Hebr. III, 2), corpore non divinitate dicit factum, cum doceat ibidem quod divinae sit et paternae substantiae Filius, qui est splendor gloriae, inquit, et imago substantiae ejus (Hebr. I, 3). Poenitudinem etiam non excludit docendo, sed diversum gradum dignitatis ostendit inter hunc qui integrum custodivit, et illum qui peccavit. Dignitatis est igitur detrimentum in eo qui peccavit, non damnum salutis. Nam si fortiter quis pugnaverit per martyrium, recipiet pristinam dignitatem; aut si condigne in hoc saeculo vixerit, impetrat quod desiderat adipisci. Nam in ipsa Epistola rebaptizatores excludit, non baptismum poenitentiae abnegat. Conferendum quod interdum in multis fructuosum inveniatur poenitentibus, quod postea fide, vita, bono opere, et in hoc saeculo a Domino collaudati sunt, perseverantes jam in rebus bonis et operibus fructuosis, quod Dominus dixerat per prophetam: Non ero memor malorum ejus, sed bonorum potius, si jam in bonis permanserint operibus (Ezech. XXIII, 16). XC. MELITIANI. Melitiani sunt a Melitio quodam in Aegypto, qui de parte fuerat Ariana, et abjectus est ab Ecclesia catholica; qui postea quasi verum sequendo susceptus est, et discipuli ejus cum eo pariter. Atque iterum indifferenter post haec agere cupientes, communicabant et haereticis, et Ecclesiae catholicae. Quorum cum cognovisset indifferentiam, exsortes eos suae communionis effecit Ecclesia catholica. XCI. RHETORII. Alii sunt in Aegypto et Alexandria a Rhetorio quodam, qui omnes laudabat haereses, dicens omnes bene sentire, et neminem errare ex eis, sed ambulare bene omnes illos, et male eos non credere sentiebat. Si itaque omnes laudabat, quem vituperabat? Ergo non tenet quod verum est. Et Photinus ergo laudandus est haereticus, qui Christum Dominum negat esse ante saecula cum Patre. Et omnis haeresis, quae blasphemat aut in Patrem, aut in Filium, aut in Spiritum. Cur itaque blasphemos haereticos laudat, cum eos Christus Dominus ex hoc jam saeculo damnaverit, dicens: non dimitti hominibus blasphemiam in Spiritum sanctum blasphemantibus et perseverantibus, neque hic, neque in futuro (Matth. XII, 31)? Propter quod constat et istum esse haereticum, imo potius nihil scire; qui eos laudandos non vituperandos et abjiciendos judicaverit. XCII. DE DIVINITATE CHRISTI HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit Divinitatem doluisse, cum caro pateretur in cruce conjuncta Divinitati: errans in eo, quod non solum Divinitas pati non potest naturaliter, nec teneri, neque videri; verum etiam nec anima hominis, quae a Deo facta est, dicente Domino: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed timete hunc potius, qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28). Errant itaque modis omnibus, qui dicunt Divinitatem Christi esse natura passibilem, et impie sentiunt aut doluisse, aut flevisse, aut ingemuisse: passio enim Christi est carnalis, naturaliter carne non Divinitate dolente. Ideoque non cognoscebatur a Judaeis qui erat in carne passibili loquendo, qui de Lege et Prophetis Deus verus nuntiabatur, palamque in carne venturus praedicabatur, dicente Propheta: Deus palam veniet (Psal. L, 3). Et iterum eodem propheta David: Dominus pars haereditatis meae, et calicis mei (Psal. XVI, 5). Qui est enim calix, nisi ejus passio? qui tantae bonitatis munus et clementiae humano generi conferens, ab Judaeorum iniquissimo ignorabatur populo. Passus itaque est carne passibili, non Divinitate naturaliter impassibili; qui et agnoscitur, et creditur non absente tamen Divinitate, sed conjuncta cum corpore pariter propter mysterium consummationis statutum ac definitum antea. Quod sciens Apostolus non separavit in cruce Divinitatem a carne, dicens: Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8). Paulus itaque conjunxit utrumque, ut Christi bonitatem et misericordiam nobis manifestaret plenissimam. Petrus autem apostolus quod natura est passibile, et quod est impassibile, docuit ex aperto, dicens: Mortuus quidem est corpore, vivificatus autem Spiritu. Neque ergo caro a Divinitate, nec Divinitas a carne aberat, cum caro pateretur humana naturaliter, et in hoc ipsa permittente Christi Divinitate, mysterium nostrae causa salutis consummabatur a Domino, ut plena devictio fieret inimici, ut in quo videbatur ut homo pati, qui Deus erat in carne, non sibi sed nobis jam vinceret inimicum; nobisque ante devictis, in sui passione in eum credentibus vincendi potentiam aperiret, eumque sequentibus coelestem gloriam ministraret. Non ergo Dei naturalis passio et dolor talis in Divinitate ejus gignebatur, sicut quidam aestimant, alioquin homo solum erat, non Deus et homo, ut scriptum est (Joan. I, 14 et al.); sed mysterium nostrae causa salutis aeternae consummabatur, quod ante fuerat nuntiatum a Lege pariter et Prophetis. XCIII. HAERESIS TRIFORMEM DEUM FACIENS. Est haeresis quae dicit veluti triformem Deum esse et compositum, ut quaedam pars Patris, quaedam Filii, quaedam Spiritus sancti sit: atque ita credi debere asserit, et hoc dicens nescit, nec intelligit divinae Scripturae sententiam. Triformem enim quamdam dicens substantiam, multo blasphemat maxime, ignorans quod alter est qui misit, alter qui missus est. Ergo est vera persona Patris, quae misit Filium, et est vera persona Filii, quae advenit de Patre, et est vera persona Spiritus, quae a Filio et Patre missa est. Trium itaque harum Personarum una est veritas, majestas, et substantiae aequalitas, et divinitas sempiterna. Qualis est enim immensa et inenarranda Patris persona, talis est et Filii, talis est sancti Spiritus: ut in distinctione nominum ac trium Personarum non sit aliqua naturae diversitas. Immensibilis est igitur haec Trinitas; invisibilis et inenarrabilis, quae fide solum cognoscitur: non tamen expositione humanae vocis ac sensu mortali condigne expromitur. Cum enim dicit mittere Patrem Filium, et Filium mittere Spiritum sanctum, Personarum causa dicit, non loci separatione disjunctos ostendit, propter Sabellium scilicet et Photinum haereticos, qui condigne de Deo intelligere noluerunt, dicente Domino: Cui me similem fecistis, dicit Dominus, et cui similis ero (Isai. XL, 18)? Sicut enim coelum distat a terra, ita distant sensus vestri, et cogitationes, et consilia vestra a sensibus et cogitationibus meis, dicit Dominus (Isai. LV, 9). Cum ergo dicit misisse Patrem, emissum fuisse Filium Personarum causa dicit, ne quis aut ipsum Patrem, aut ipsum Filium esse aestimet, quod ita sentiens delirat Sabellius: et ne iterum missus Filius de coelo, aestimetur non esse ubique in Patre, dixit quidem se missum a Patre, ubique tamen esse cum Patre ostendit, dicens: Pater qui me misit, mecum est (Joan. VIII, 16). Non ergo separationem loci dixit, cum omnia et ipse Filius compleat, contineatque cum Patre et sancto Spiritu; sed ut Patris veram Personam, et Filii talem qualis Patris, et sancti Spiritus sicut Filii veram credamus Personam, harumque trium Personarum unam qualitatis substantiam, majestatem et potentiam cognoscamus, haec ita docere dignatus est, et in carne maxime constitutus; in qua et ejus humilitas enituit saeculo, et inenarranda resplenduit bonitas, et condescensio fragilitatis humanae in tam copiosa clementia ac liberalitate, ut generi manifestaretur humano; haec ita dignatus est operari, atque loqui pro nostra salute, ut nos scire de Deo, et capere et intelligere aliquo ex parte valeamus. XCIV. DE COELORUM DIVERSITATE. De coelorum diversitate est haeresis quae ambigat. Scriptura enim in primo die coelum et terram facta declarat duo haec elementa: secundo Firmamentum aquae factum, et nihilominus ipsum Firmamentum coelum appellatum fuisse testatur. David autem dicit de coelis ita: Laudate Dominum coeli coelorum, et aquae quae super coelos sunt (Psal. CXLVIII, 4). Sive ergo sex coelos, secundum David, et septimum hoc firmamentum accipere quis voluerit, non errat; nam Salomon tres coelos dicit, ita: Coelum, et coelum coeli (III Reg. VIII, 27). Paulus aeque Apostolus usque ad tertium coelum se raptum fatetur (II Cor. XII, 3). Sive ergo septem quis acceperit, ut David, sive tres, sive duos, non errat, quia et Dominus ait: Pater qui in coelis est (Matth. VI, 9). Nam et Pagani unum coelum, et coelos profitentur interdum. David ergo quod plenum est docuit. Salomon autem quod ex parte est, et beatus Paulus aeque. Liber autem Geneseos duos coelos nobis nuntiavit. XCV. HAERESIS TERRAM BEATITUDINIS IGNORANS AC REPROBANS. Alia est haeresis quae de terra ambigit, dicens hanc esse solam et aliam non esse: ignorans quod alia est, quae veluti matrix est omnium rerum, universaque continet; quae quasi ὕλη, id est materia, reperitur in Scripturis; quae est invisibilis, et incomposita; quae a Deo facta est in primo die. Haec autem in qua habitamus, super aquam fundata ostenditur, ut dixit David: Qui fundasti terram super aquam (Psal. CXXXVI, 6). Nam matrix omnium rerum terra immensa est illa prior quae in primo die facta est; quae continet aquam, et hanc terram quae habitatur a nobis; quae et humano generi et volatilibus, serpentibus, pecudibus, caeterisque aliis fruges et fructus exhibet opulenter; jussa a Christo Domino Salvatore, sicut scriptum est in libro Geneseos, creaturae servire (Gen. I, 11 et 30 seq.). XCVI. HAERESIS AQUAM A DEO FACTAM ESSE NEGANS. Alia est haeresis quae de aqua ambigit, quod non facta sit a Deo, sed semper esse eam ex semetipsa asserit: ignorans quod si majus elementum factum est, id est terra, quanto magis et minus, id est aqua, quae continetur a terra! dicente propheta Jona: Ego servus sum Dei, qui fecit mare et aridam (Jon. I, 9). Et David idem dicit factam aquam a Domino. Et tres pueri itidem. Alia itaque est terra, quae continet universa, et alia est quae super aquam fundata est, quippe ista quae habitatur a nobis, de qua ait Propheta: qui fundasti terram super aquam (Psal. CXXXI, 6). Non illam utique primam. Hanc itaque renovari et purgari necesse est, quam et moveri saepe cognoscimus terrae motu, de qua ait Dominus: Ego faciam novum coelum, et novam terram (Isai. LXV, 17). Et iterum Dominus ait: Coelum et terram transire, in Evangelio (Luc. XXI, 33). Haec terra itaque veluti de radicibus illius prioris cognoscitur habere substantiam, quae supra aquam subsistere jussa est, quae copiose humano generi exhibet alimenta. XCVII. HAERESIS DE IMAGINE DEI IN CORPORE HUMANO. Haeresis est quoque, quae dicit ante corpus fuisse hominis factum, non animam; et quod imago Dei corpus sit, non anima hominis; et quod secundum praedestinationem dixerit ita arbitratur, cum dicat Scriptura: Et fecit Deus hominem, ad imaginem suam fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. I, 27). Ignorans, Propheta quid dixerit; cum dicit enim faciamus, promittit facturum se, cumque dicit: fecit Deus, jam opus factum demonstrat, et factam non carnem, sed animam, quae rationalis est declaravit. Nam quod caro sine anima non possit eloqui, non est dubium: ergo caro organum animae est rationalis. Masculum et feminam cum dicit Scriptura, non hic corporum sexum, sed animae dominantis, et subjacentis declarat indicium. Et quod non corpora sint ante facta jacentia, sicut quidam aestimant imprudentes, non est ambiguum, cum caro Adae, ac mulieris postea facta sit; nam septimo die dicit Scriptura de Adam ita: Et accepit Dominus terram de limo, et plasmavit hominem quem fecit. Vides ergo quomodo factum hominem, id est animam ante ostendit rationabilem et immortalem esse creatam a Domino, quae utique imago Dei est appellata: terram autem de limo acceptam adjunctam animae, id est exteriorem hominem, corpus fragile die sequenti manifestavit plasmatum, ac immisso sopore in Adam, posteaque de costa ejus accepisse Dominum, et fecisse mulierem Scriptura testatur ac praedicat: et ut primum sit anima facta, id est sexto die: die autem septimo, corpus de terra plasmatum Adae: sic de viri corpore, id est de latere ejus factam feminam demonstraverit, non est ambiguum: et quod anima ante facta sit, caro autem postea plasmata, et sic postea inspiratione infusa Dei, et spiritalis in fine collata sit gratia, ut sic jam capax homo Legis divinae non impotens a Domino monstraretur. Evidens est ratio veritatis, quod et beatus dicebat David, factam animam primum, sic corpus plasmatum: Manus tuae, inquit, Domine, fecerunt et plasmaverunt me (Psal. CXIX, 73). Ac sic postea fuisse infusum Spitum declaravit, dicens: Et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. LI, 11). XCVIII. HAERESIS DE ANIMA HOMINIS INSPIRATA. Alia est haeresis, quae dicit inspirationem animam esse (Gen. II, 7), non inspirationem in animam datam fuisse: ignorans quod si inspiratio anima est, quomodo judicare potest, quod a Deo est infusum proprie, cum non attendat, quod inspiratio divini Spiritus est quaedam gratia, et profectio dignitatis, ut possit homo capax Legis coelestis existere. Et quod habenti animam Adae patri nostro data est inspiratio, non anima inspirata in eum sit, ostendit Dominus in Evangelio: sicut ante enim in Adam inspiraverat ipse, ita postea Apostolis habentibus animam, post Resurrectionem, divini Spiritus majorem gratiam inspiravit, dicens: Accipite Spiritum sanctum. Et non dixit, animam accipite, sed Spiritum sanctum. Qui ergo inspiravit facto homini habenti animam Adae, ipse et postea inspiravit beatis Apostolis habentibus animam; ut cognoscatur, quod per ipsum cuncta sint, et sine ipso factum nihil sit (Joan. I, 3). Nullius rationis est itaque, ut velit quis aestimare inspirationem esse animam, cum facta cognoscatur anima; quae sub Legis conditione posita judicio obnoxia reperitur, de qua ait: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed hunc timete, qui potest corpus et animam perdere in gehennam (Matth. X, 28). Inspiratio itaque quae non est anima, sed gratia dignitatis, de divino Spiritu a Deo Christo perveniens omnibus; quam habentes et custodientes adjectionem accipiunt gratiarum, ut Apostoli, et Prophetae, et omnes justi: injusti autem negligentes, ac contemnentes amittunt tantum meritum dignitatis, ut Saul ille, de quo dictum est: Recessit ab eo Spiritus Domini, et immundus Spiritus fatigabat eum (I Reg. XVI, 14). Et quod in malignam animam non intrabit Spiritus sapientiae Scriptura testatur (Sap. I, 4). XCIX. HAERESIS DE ANIMA ET INTELLECTU HOMINIS. Alia est haeresis, quae dicit hominis Animam non factam a Deo ita appellari Animam, sed ante, inquit, Intellectus vocabatur, et erat in Coelo; postea autem, quia terrena desideravit, discessisse eam de Coelo, et ex eo eam Animam nuncupatam arbitrantur: ignorantes quod in principio facta a Deo, et creata post Angelos Anima est appellata a Domino, hocque nomen proprietatis accepit a Deo, ut Anima, non Intellectus vocaretur, dicente Scriptura: Anima ejus in bonis demorabitur (Psal. XXV, 13). Et iterum: Quod non derelinques animam meam in inferno (Psal. XVI, 10). Et iterum: Convertere, anima mea, in requiem tuam (Psal. CXVI, 7). Et iterum: Anima mea conturbata est valde (Psal. VI, 3). Et iterum: Ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLII, 2). Et iterum: Benedictus Dominus, qui fecit animam meam. Illud itaque philosophorum inani sententia asserunt, quod divina Scriptura non ita praedicat. C. GNOSTICORUM ET MANICHAEORUM HAERESIS DE SERPENTIBUS ET A VIBUS. Est haeresis quae pecudes, et serpentes, et aves, rationabiles arbitratur esse ut homines; sicut Manichaei, et Gnostici perditi et quidquid poetae, et philosophi Stoici suspicantur: ignorantes quod homo rationabilis intellectum habeat animi de Deo, id est scire posse de Deo et credere; sensum autem habet corporis cum pecudibus quippe et caeteris aliis similibus, quae sensum quidem corporis habere possunt, intellectum autem animi de Deo habere nullo modo possunt, aut animam immortalem ac rationabilem ut homo, qui imago est Dei appellatus, dicente Scriptura: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXII, 9). Et: Homo in honore cum esset, non intellexit, comparatus est pecudibus insensatis, et similis factus est illis (Psal. XLIX, 23). Sensus itaque pecudum, avium et serpentium nobiscum communis est corpore; intellectus autem solummodo est hominum, id est immortalis mortalis animae potentia de sancto in eam infusa Spiritu; quae imago Dei est apellata; quae his omnibus imperat, regit ac possidet universa copiose, ut scriptum est: Dedi vobis omnia sub potestate (Gen. I, 29.) CI. DE FALSIS PROPHETIS HAERESIS DEO OMNIA MALA ASCRIBENS. Alia est haeresis, quae dicit malos reges et pseudoprophetas non a sua venire et fieri voluntate, sed a Dei eos jussione emitti: ignorans quod non a Deo illos fieri pseudoprophetas, aut malos reges Scripturae annuntiant, sed contra Dei voluntatem, sua voluntate et inimici suggestione sic eos advenire declarant, ut Jamnes et Mambres contra Mosen et Aaron sacerdotes Dei sub Pharaone sua venerant voluntate; cum dicat Scriptura: Regnaverunt non per me, neque per Spiritum meum, dicit Dominus (Ose. VIII, 4). Et de pseudoprophetis ita: Haec dicit Dominus: non illos mittebam, et illi ibant in nomine meo prophetare (Jerem. XXIII, 16, 21). Propter quod etiam contra illos saepe mortis in hoc mundo condignam Dominus decernit sententiam enuntiando. Non sunt itaque a Deo pseudoprophetae missi, neque reges impii recedentes a Domino; sed etsi excitantur mali contra malos interdum dimittente Domino, hoc gignitur, ut malis mali consumantur. Boni etenim sustinentes persecutionem, et justitiam habentes apud Dominum, repraesentationem magnam futuri exspectant praemii. Mali autem ideo a malis, non solum bonis interdum perimuntur, ut illorum iniquitas etiam in hoc saeculo ex parte puniatur. CII. DE TERRAE MOTU HAERESIS. Terrae motum haeresis quaedam non Dei jussione et indignatione fieri, sed natura ipsa elementorum opinatur, cum ignoret quid dicat Scriptura: Qui conspicis, inquit, terram et eam commoves terrae motu. Et iterum: Adhuc ego movebo coelum et terram. Non attendentes Dei potentiam, elementorum naturae ascribere audent potentiae motionem, ut quidam philosophi vani, qui rerum naturae hoc ascribentes, Dei potentiam non cognoverunt. Quod etiam in hujusmodi rebus indignatio Dei, et potentia operatur, et suam commovet creaturam, conversionis causa et utilitatis: quippe multorum peccantium ac redeuntium ad Dominum Salvatorem atque Creatorem. CIII. HAERESIS HERMIS TRISMEGISTI DE PECORIBUS ET SIDERIBUS. Alia est haeresis, quae secundum paganorum vanitatem siderum diversa nomina profitetur, ut Hermes ille Trismegistus, qui vanus potius, quam magnus judicandus est; et poetae quidam ei consimiles, qui Cometas, et Pogonias, et Hyadas, Haedos, et talia hujusmodi asserunt nomina delirantes, cum Scriptura pauca nomina siderum nobis dixerit, dicente Job propheta, antequam pagani e sanctis Scripturis siderum nomina transtulissent; dicit enim ipse Job: Qui fecit Pleiades et Arcturum, inquit, et Hesperum, et Austrum, et Oriona, et Luciferum (Job. IX, 9). Haec itaque nomina e sanctis Scripturis accipimus nuntiata; nam omnium siderum nomina non dixit Scriptura, sed potestati Dei reservavit per prophetam declarans, et dicens ita: Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocans (Psal. CXLVII, 4). Haec itaque pauca nomina legentes e sanctis Scripturis, poetae postea, falsique philosophi, ausi sunt usurpantes suis mendaciis et alia plurima copulare, atque impietatis semina saeculo praedicare, ut ex his sperare putarent etiam omnium siderum, aut plurimorum nomina posse comprehendi. Cum omnium siderum nomina non aliter nisi Deus Christus, per quem fecit Pater universa, posuerit et scierit, atque eis singula nomina vocaverit, ut scriptum est (Ibid.). CIV. DE VARIIS LINGUIS HAERESIS. Est haeresis alia, quae de lingua et linguis ambigit, quum Scriptura dicat et unam linguam et linguas. Si ergo erat una ante, quia pauci erant, sive postea multae, quia multi creverant jam nati homines in saeculo, non est adeo inutile hoc ita sentire. Post quintam decimam enim generationem ab Adam usque ad Heber bis mille et septingenti anni sunt, sub quo confusio missa est linguarum, propter peccatum quod fecerant aedificantes turrim et civitatem; et ut rebellantes a Deo hoc passi sunt: habentes enim angelicam gratiam, id est multarum linguarum scientiam, non agnoscebant datorem tantae sapientiae Dominum; contraque eum conantes progredi, perdiderant gratiam, quam sine ullo labore divinitus habebant concessam. Et quod sine studio ante donatum fuerat a Domino naturaliter omnibus, ut Dei imagini: postea per studium atque doctrinam, oblivione immissa a Domino, vix discere praevalebant non omnes, nec multas, sed vix paucas linguas, ita ut tres quis, aut quatuor valeret ediscere, atque iisdem vix eloqui. Tamen omnem scientiam linguarum, quae ante duo millia annorum et septingentos annos, offendentes amiserant homines, sub Apostolis rursum post ascensionem suam Dominus per Spiritum sanctum sine quodam labore credentibus conferebat, sicut scriptum est in Actibus Apostolorum. Angelicae enim virtutis est linguas scire omnium hominum; per fidem autem Christi, sine labore linguarum omnium credentibus subministratur scientia; sicut legimus docente divino Spiritu, Apostolos, atque gentes itidem credentes tunc temporis in Christum Dominum Salvatorem, sine labore linguarum omnium donatam scientiam praedicasse; ut sub Petro et Paulo, et aliis factum est, cum docerent gentes, venisse Spiritum Dei a Deo, et linguis multis eos potuisse eloqui, ut audientes homines mirarentur de gentibus, quod tantarum linguarum et ipsi per fidem Christi, scientiam haberent sine doctrina concessam. CV. HAERESIS DE NOMINE LINGUAE. Alia est haeresis, quae dicit nomen linguae de Judaeis primum processisse, alii de Paganis, cum utrique ita hoc sentientes errore non parvo decepti sint. Homo enim factus rationis particeps fuit; qui ergo loquebatur ratione, quomodo rationis erat alienus? Plus ergo prius est rationis esse participem, et rationabilem dici, quam nomen speciale et locale habere alicujus linguae, atque ex nomine hominis possidere aliquid; ab Adam enim usque Heber duo millia et septingenti anni transierunt. Erat ergo nomen Linguae omnium hominum unum, et una lingua. Ex quo autem contra Dominum cogitaverunt, subtracta est illis scientia ista coelestis, id est linguarum omnium prudentia et sapientia. Et Heber quidem sanctus, qui non discessit a Deo secundum nomen ipsius, Deus voluit genus ejus pullulare amplius, hoc quoque nomine primum in saeculo nuncupari, ut ab Heber, qui non consenserat aedificationi turris rebellantium, Hebraei nomine appellarentur. Prior itaque non solum Paganis, verum etiam et Judaeis, id est ante septingentos annos Heber fuisse cognoscitur justissimus, qui in Dominum credens, et a conjuratione sceleratorum hominum separatus, sui nominis primam hanc a Domino nuncupationem meruit impetrare. Unde et poetae vani aedificationem illam ad sua mendacia transferentes, gigantes docuerunt, Aloidas illos rebellantes ascendere voluisse in coelum per impositionem montium, atque inde eos fuisse damnatos. Quorum deliramenta non latuerunt amplius scientiam ac peritiam Christianam. CVI. HAERESIS DE ANNIS CHRISTI ET TEMPORE DUBITANS. Alia est haeresis de anno annuntiato ambigens, quod ait propheta Isaias: Annuntiare annum Dei acceptabilem, et diem retributionis (Isai. LXI, 2). Putant ergo quidam, quod ex quo venit Dominus, usque ad consummationem saeculi, non plus nec minus fieri annorum numerum nisi trecentorum sexaginta quinque, usque ad Christi Domini iterum de coelo divinam praesentiam. Quod contrarium invenitur, si ita qui senserint; nam quadringentos jam plus annos transisse cognoscimus, ex quo venit Dominus, atque completos. Quomodo itaque hoc erit rationis de anno, sicut sentire voluerunt hoc ita quam plurimi. Dominus enim quae in uno anno gessit et docuit, haec sola praecepit conscribi. Nam quae ante facta sunt ab eo ac dicta primis triginta annis secundum beatum Joannem, quae dicit, Mundum non capere posse, si universa scriberentur, quae fecerat. Propheta itaque Isaias de anno illo dixit Salvatoris Domini, in quo docuit usque ad passionem, et resurrectionem, et ascensionem in coelum, sicuti et beatissimi tradiderunt, non de trecentis sexaginta quinque annis, ut quidam arbitrantur, sed de anno illo post baptismum scilicet, in quo praedicans credentibus salutis mysteria reserabat de Lege pariter et Prophetis, quae olim dicta sunt testando, atque consummando. CVII. Alia est haeresis, quae consummationem saeculi secundum temporum definitionem a Deo Christo Salvatore fuisse statutam asserunt. Hincque certum esse numerum consummationis suspicatur, et non plus non minus opinantur, cum prophetae undique nuntiaverint circa 500 annum fieri consummationem saeculi, et sic Dominum de coelis iterum advenire. Daniel enim LXX septimanas numerat, audiens a Christo Domino: Audi, inquit, vir desideriorum, quia septuaginta septimanae statutae sunt in populum tuum usque ad Christum ducem, ut fiant omnia quae dicta sunt de civitate Jerusalem et populo adventura (Dan. XI, 23, 25). Hoc autem sicuti antequam veniret Christus in carnem Danielo dictum est et pene completum est; sic etiam idem numerus usque ad legem quam accepit Moses, et usque ad terrae promissae introitum non satis longe a quingentesimo annorum distare numerum. Dominus itaque cum signa diceret et diversa, fames, persecutiones, inundationem, terrae motus, pestilentias circa finem adventura (Matth. XXIV, 7; Luc. XXI, 25, 26), Petro etiam dixit beato per aenigma de annorum numerositate, cum diceret Petrus: Domine, quoties peccanti fratri concedam? ait Dominus, non septies, sed septuagies septies (Matth. XVIII, 21, 22). Ostendens quidem et quotidianum humani generis delictorum infinitum numerum debere homini dimitti ab homine, et Judae redeunti, sive pagano et aliis carnalibus, et ad Christi fidem de impietate redeuntibus, atque ejus Ecclesiam, cunctis omne debitum ab eis oportere concedi credentibus. Nam et Historiographi Judaei docuerunt, dicentes ad nihilo quadringentos et octoginta plus annos transisse, et sic Dominum advenisse in carnem. Habes etiam in Genesi evidentissime mysterium nuntiatum de Cain septies, de Lamech autem septuagies septies vindictam (Gen. IV, 24), quod duorum populorum in duabus personis unius impietatem, alterius iniquitatem sine cunctatione Scripturarum praenuntiasse non dubium est. Lex enim spiritalis est, secundum Apostolum (Rom. IV, 14); et haec, inquit, duo testamenta sunt (Gal. IV, 14). Neque enim historiam amittimus quod LXX annos fecerit populus in Persida, neque spiritalem scientiam spernimus. Ergo et septuaginta septimanae a Danihelo dictae quadringenti nonaginta anni tunc pene completi sunt, et sic Christus advenit in carnem, et a Christi praesentia usque ad consummationem saeculi pene unde complendum annorum reperies numerum. Septuaginta enim septimanas a Danihel quas vidit interpretes docuerunt. Illi primi sapientes septies et septuagies quadringentos nonaginta annos quem jubilaeum in lege Judaei, non isti sed veteres, et periti illi annum remissionis Christi, et indulgentiae, carnalem praesentiam per figuram ante celebrantes summo gaudio exspectabant, sicut in Levitico continetur. Jubileus autem minor quinquaginta annos habet; non minus, plus autem habere non potest: nam major jubileus quingentos annos habet, minor jubileus quinquaginta. Major itaque minus decima quingentos annos habet, ut ex hoc jubileus unus Christi praesentiam consummationemque saeculi declararet. Septuaginta anni captivitate populi in Persida, etsi historialiter accipiuntur, et postquam redierunt in Jerusalem, et usque ad Christi Domini incarnationem quingenti pene inveniuntur completi: tamen hoc etiam spiritaliter intelligendum est, quod post septuagies septies, id est post quadringentos et circa nonaginta annos oportet Judaeos sub Antichristo cum fallax inventus fuerit a Judaeis ipsis qui primum esse Christum aestimaverint. Non multo post autem cognita ejus perfidia atque fallacia, tunc gerentes poenitudinem qui fuerint reliqui omnes ad Christi fidem Domini pervolabunt, ac poenitentes delicta veniam ab ipso Christo Domino sicut caeteri impetrabunt, ut impleatur quod dictum est: Amen dico vobis, jam me non videbitis, donec dicatis, Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXIII, 39). Et ut illud compleatur: Donec plenitudo gentium intret, et sic omnis Israel salvabitur, sicut scriptum est (Rom. XI, 25); et si fuerit populus Israel sicut arena maris, reliqui salvabuntur (Rom. IX, 27). Et quod Isaias beatus aperte de Christo docuerit (Isai. LXI, 1), quod omnibus redeuntibus indulturus est, ipse Dominus dixit ita: Spiritus Domini super me, propterea unxit me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem, caecis visum annuntiare annum Domini acceptabilem et diem retributionis (Luc. IV, 18), de quod Dominus in templo cum accepisset librum Scripturam, quae hanc pervidisset ait Apostolis et in omnibus hoc in sui praesentia nunc fuisse completum, quod et Danihel beatissimus attendit quod ei dixerat Dominus dicens: Audi vir desideriorum, et adverte ab exitu verbi Dei, id est a Christi incarnatione, atque ejus iterum de coelo divina sententia atque consummatione saeculi, quae cum angeli adfutura sit (Dan. IX, 23). CVIII. DE GIGANTIBUS TEMPORE NOE. Alia est haeresis, quae de gigantibus asserit, quod angeli miscuerint se cum feminis ante diluvium, et inde esse natos gigantes suspicatur; cum Nembroth non a spiritu, id est non ab angelo, sed ab homine Chus qui filius fuit Cham, inde natus sit postea, qui et in Scriptura primus Gigas est appellatus, quod iste coepit esse venator, et fortis homo ut et Gigas appellaretur in terra: Inde dicturi sunt, inquit, sicut Nembroth Gigas ita fortis est (Gen. X, 9), si qui ei similis in fortitudine postea videretur. Homines itaque fuerunt fortes, et a juventute rapaces, vastatores, jaculantes, cursitantes, praedationi vacantes, inde veluti alieni non solum morum, verum etiam visus hominum: enormes etiam ut contra naturam aliorum hominum tanta scelera perpetrantes nuncuparentur et gigantes. Gigas enim per etymologiam, terrae monstrum dicitur, ex duobus nominibus compositum sive forma, sive vita, sive visu, sive fortitudine, sive mole membrorum. Nam ut scias gigantes non alia natura, sed de hominum fuisse progenie editos, et ἐξαδακτύλους in Regnorum libris habes, quos forma grandi, et mole membrorum diffusos, et ingenti fortitudine, de genere gigantum Regnorum libri annuntiarunt post duo millia et trecentos annos diluvii; sicut et illum Goliath quem dejecit in pugna solus David beatissimus rex et propheta; cujus et aliorum talium carra, inquit, instructionem portabat armorum. Quia ergo bestiali more a pueritia ad rapinam erant dediti hujusmodi homines, et veluti a natura hominum morumque alienos Scriptura nuntiavit. Nam quod illi angeli, qui de coelo dejecti sunt, non sint humanae naturae similes, non est dubium, nisi solum, quia nefanda et contraria, contraque Legem suggerere, sicuti et nunc hominibus faciunt, praevalebant intrantes in homines, id est suadentes, sicut Judaeis inimicus humani generis persuasit contra Deum, contraque sanctos prophetas talia scelera perpetrare, sicut scriptum est: Intravit, inquit, Satanas in Judam. Ita igitur et ante intrantes immundi spiritus in animas hominum ac feminarum, malae persuasionis scelera in orbem terrarum diffuderant. Si qui autem putaverit esse justum, angelos ita peccasse transformatos in carne, ut in ea remansisse, aut ita factos carnales crediderit, violenta ratione decernit historiam; sicuti et paganorum, et poetarum mendacia asserunt deos deasque transformatos, nefanda conjugia commisisse. Quod si factum est aliquando, et nunc fieri non erit ambiguum: quod autem non factum est aliquando, nec modo fieri manifestum est. Gigas autem et in bono accipitur virtutis causa: Exsultabit enim ut Gigas ad currendam viam. Quod in Christi divina praesentia, probatum ostenditur atque consummatum. CIX. HAERESIS DEO TRIBUENS PAGANITATEM ET OMNIA FACINORA. Alia est haeresis, quae dicit Paganitatem a Deo institutam, non ab hominum malignitate, et suggestione inimici, vitiorum causa, et facinorum gignendorum fuisse excogitatam. Quae ergo a Deo instituta est, quomodo damnatur ab eodem Deo? Nam quod ab origine mundi, Dei Patris omnipotentis, et Filii ejus, et sancti Spiritus scientia nuntiata sit, non est dubium; cum enim in libro creaturae mundi, id est in Genesi scriptum habeas: Et dixit Deus, et fecit Deus (Gen. I, 3, 7). Et iterum: Dixit Deus fiant luminaria (Ibid., 14). Et sexto die dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). Et fecit Deus; non angelo utique persuasore in creatione hominis, sed Filii sui Christi Domini nostri, et sancti spiritus manifestum est. Habes enim in Genesi, id est in primo libro, sanctam adorandamque Trinitatem ante hominibus nuntiatam; dicit enim ita: Et pluit Dominus a Domino sulphur et ignem (Gen. XIX, 24). Et iterum de Spiritu in primo die: Et Spiritus Dei superferebatur super aquam (Gen. I, 2). Et Pharao rex Aegypti dicit: Quis haec interpretabitur, inquit, nobis, nisi qui Dei habuerit Spiritum (Gen. XLI, 38)? Et David: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6). Postea vero voluntas hominum prava, recedens a tanta scientia pietatis, idolorum mendaciis ac vanitatibus studiose cum properat inservire, turpissimaeque vitae se dare maluisset, judicio damnationi obnoxio tenebatur, ita ut ante prophetae dicerent: Sacrificans Diis eradicabitur (Exod. XXII, 20). Et iterum: Dii qui coelum non fecerunt, eradicabuntur (Psal. XCV, 5). Et ideo Dominus non suam novam praesentiam ostendebat, dicens: Qui loquebatur in prophetis, ecce adsum (Isai. LII, 6). Neque ergo angelos adorari praecepit alicubi Dominus, neque mundi elementa, nec creaturam aliquam, neque idola, quae hominum voluntas pessima sui sceleris et turpitudinis perpetrandae causa maluit invenire, ut colentes ea effusam operandi mali possint habere licentiam: nam et ipsum nomen idoli species doli, et formae praevaricatio, de interpretatione Graeca est nuncupatum. Trinitas itaque Christianitatis ab origine Mundi praedicabatur, et veritas pietatis sine intermissione ubique docebatur; nam et David docet: Dixit Dominus Domino meo (Psal. CIX, 1). Et: Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam (Psal. CXLII, 10). Et iterum: Spiritus Domini implevit orbem terrarum (Sap. I, 7). Et: Quo fugiam a Spiritu tuo, et a facie tua quo vadam (Psal. CXXXVIII, 7)? Nam Salomon docet (Sap. XIV, 15), quod idololatria ab homine instituta sit; quia amissum filium suum cum diu fleret quidam pater, fecit imaginem eidem, et videndo delectabatur in ea, atque ex eo traditam fuisse posteris, diversamque impietatis materiam inde humano in genere pullulasse. CX. HAERESIS DE CHRISTIANIS TEMPORE ULTIMO VERBO DEI CREDENTIBUS. Alia est haeresis, quae dicit Christianos nuperrimos et posteriores Judaeis, et Paganis fuisse creatos: ignorans quod Judaeis, et Paganis natura priores creati sunt, et fide, vita, et tempore, sacrificio, et conversatione. Fide quidem, quia ab Adam usque ad Moysen tribus annorum millibus et septingentis, omnes justi Deum, et Deum, Dominum, et Dominum colentes, etiam Spiritum sanctum, veram nuntiabant trinitatem, ita ut ipsam Trinitatem integram sine labore possis cognoscere ab illis beatis prioribus et antiquis, nobis etiam hoc postea fuisse manifestatum a Domino. Cum enim dicit Scriptura: Pluit Dominus a Domino super Sodomam et Gomorram sulphur et ignem (Gen. XIX, 24), quid tibi videtur nuntiare? nonne Deum Patrem per Filium suum, id est Christum Deum, cuncta signa et mirabilia perfecisse declaravit? quod sciens David, Dominum Patrem, et Dominum Christum, id est Verbum ejus, et sanctum Spiritum nuntiabat: trinitatem quidem personarum, unius tamen majestatis, et substantiae ac divinitatis aequalem potentiam nuntiabat. Tamen Filium de Deo Patre esse priore, et Spiritum sanctum, proprie demonstravit, edocens: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6). Et iterum alibi: Dixit Dominus Domino meo (Psal. CIX, 1). Et omnes prophetae de Verbo et Spiritu nuntiaverunt, ubique ita dicentes: Et factum est verbum Domini ad me (Esai. XXXVIII, 4); et: Spiritus Domini fuit ad me (Isai. LXI, 1; Ezech. XI, 5). Ergo non est fidei causa temporalis Christianitatis, sed ante Judaeos, et Paganos in Lege quidem studentibus et quaerentibus erat manifestata; non autem cupientibus vox Patris omnipotentisque scientia nuntiabatur a sanctis illis Doctoribus et perfectis. Vita etiam non alia priores illi sancti, nisi hac in qua nos vivimus, utebantur. Usque ad Abraham enim non circumcisionem habentes, non sacrificiis gaudentes Deo placebant, et justi in omnibus ab eo nuntiabantur. Dixit enim David: Sacrificium Deo cor contribulatum (Psal. L, 19), et: Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX, 14). Et quod necessitate indocilitatis cogente, sacrificia temporalia, non perpetua nec vera fuerunt indicta Judaeis, nec salutaria, dicit propheta ad Judaeos: Ecce ego facio nova (Isai. XLIII, 19); et: Priusquam veniant, annuntiata sunt vobis (Isai. XLVIII, 5, 6). Ante ergo Judaeis Isaias testabatur propheta: Quis enim exquisivit haec de manibus vestris (Isai. I, 12)? Et iterum: Circumcidimini corda vestra, et non corpora vestra (Jerem. IV, 4). Quale autem est, quod sacrificium Melchisedech sub Abraham in primis obtulerit, ante quadringentos annos quam Judaei nominarentur, aut Juda nascerentur, et antequam acciperent librum Geneseos, praevidens mysterium Christianitatis? ut omnia quae in Christianitate sunt, sive fides, sive vita, sive sacramentum, non temporalia, sed ab origine mundi statuta et nuntiata, et potius celebrata cognoscas. In Christo autem et per Christum, per quem cuncta facta sunt, oportuerat nos ab eo videre et cognoscere, et quod erat majus in Lege mysterium de eo ante nuntiatum, ab ipso plenius excipere completum, consummatumque. Nam quod et castitas similis fuerit in prophetis quam plurimis non est dubium, ut in Elia, Elisaeo, Daniele, Jeremia, Esdra, tribus pueris, et aliis multis beatissimis; ut in Christi praesentia, et quod supra Legem erat, ante nuntiatum ab eis cognosceretur, et quod per legem conjunctum erat, ipsius firmaretur divina sententia, voluntatique hominum et studio concessa haec gratia nosceretur. Ideo et ipse Dominus priores illos sanctos ante Legem nobis, et nos illis prioribus secundum fidem justitiae copulabat: Judaeos autem, et Paganos respiciens, qui medio tempore inter mandatum erant et gratiam positi, qui inimica voluntate ac perniciosa pessumdati reperiuntur in vitiis carnalibus, doctrinae coelesti inimici et adversarii, aeterno poenarum judicio reservati. CXI. DE CORPORE ET ANIMA HOMINIS HAERESIS NOCENTISSIMA. Est haeresis, quae dicit nasci Paganos naturaliter, non Christianos, id est, rerum natura corpus et animam hominis non a Deo per Christum creari quotidie, sed per vanitatem paganam ita progredi arbitratur: cum ab Adam usque ad Abraham, et postea usque ad Judam, qui post Abraham quartus est in generatione, non Pagani fuerint, neque Judaei appellati; sed Gentes a provinciarum nomine et diversitate nuncupati. Pagani autem post Judaeos, sive a pago, id est loco, sive a provincia una dicti sunt, sive a Pagano rege, quod verum esse, ut ait Hesiodus Graecus poeta, manifestum est. Si ergo a pago, loci est indicium, sicuti et nunc dicitur de pago illo: si autem de idolis, quod ea colentes sculptilia ita nominabantur Pagani, id est Gentiles; quia, non a Deo idola, sed ab hominum pravissima inventa sunt voluntate, sicut et Scriptura nostra (Sap. XIV, 15, seq.). Et Paganorum quam plurimi nuntiarunt, homines haec invenisse ad seductionem damnationemque animarum, quod illa aspiciens populus delectabatur epulis, in quorum vanitate suis animis interitum afferebant (Exod. XXXII, 6). Certa autem est probatio et major, quod a Pagano rege ut ait Hesiodus Graecus poeta, Pagani sint appellati, quod postea ex rege Pagano Deucalionis filio et Pyrrhae, quasi plausibile atque amabile nomen ejus habentes, imo potius colentes memoriam ejus usque in hodiernum diem, hoc est mendacium nominis usque nunc detinent percolentes. Helles itaque, id est Graecus homo, a lingua et a nomine regis dicitur, qui fuit Deucalionis filius, qui ita appellatus est, sicut ab Italo Itali, et Romani a Romulo, et Latini a Latino nomen acceperunt, non ab idolorum impietate. Idola etenim, id est formas sculptilium hominum, postea pessima voluntas invenit. Linguam autem graecam provinciae unius proprietas declaravit, quam rex Paganus ex suo nomine confirmavit, ut Romanos Romulus nuncupavit, et ut ait Hesiodus, a Graeco rege fuisse Graecos appellatos, qui Graecus nomine filius fuit Deucalionis. CXII. DE ANNORUM MUNDI INCERTITUDINE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit incertum numerum esse annorum a mundi origine, et ignorare homines curricula temporum: cum ab Adam usque ad diluvium decem sint generationes et annorum MMCCXLII anni. Et a diluvio usque ad confusionem linguarum sub Eber sancto, qui non consenserat aedificationi turris, quinta sit generatio, pene DC anni; quando et nomina provinciarum divisa sunt, veluti LXXII linguarum. Exinde usque ad Abraham patriarcham quinta est generatio, anni DXL. Et ab Abraham usque ad Mosen septem generationes, anni CCCCXXX, ut ait beatus Apostolus. Et a Mose usque Samuel judicem DCXXIX anni. Et a Samuel et David usque ad captivitatem Judaeorum in Persida, anni pene D. Et a captivitate usque ad Domini nostri praesentiam, anni pene D. Et inde a Domino usque nunc, anni CCCLXXX plus. Ergo si haec fides erat in illis prioribus sanctis nostris patribus quae in nobis est, ab illis autem ante est tradita et praedicata, id est Patris, et Filii, et sancti Spiritus: haec quippe divina scientia, quomodo temporalis est, ut quidam aestimant, et non ab origine mundi haec ante scientia Christiana cunctis hominibus nuntiata, quae in mandato et Lege manifestata et praedicata ostenditur? Si autem in medio temporis sub Mose, per umbram minus dictum sit aliquid, non utique dantis erat invidia Domini, quantum non capientis populi coeleste mysterium, incapax et debilis hominum, et non valentium incusabitur infirmitas. Denique ipse Christus Dominus, quod ante nuntiaverat per sanctos prophetas, hoc et postea firmando praeceperat dicens: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 9); ut non solum fidem pristinam ab origine mundi hanc esse declararet, verum etiam vitam in qua nos degimus hodie, in circumcisione cordis, non carnis jactantia comprobaret (Galat. VI, 13). Errant ergo nimium qui generationem hominis, aut Paganae impietati, aut Judaicae audent ascribere vanitati; cum Judaeum nisi dies octava susceperit, Judaeum non licet appellari, nec Paganum aeque nisi deos vanos hominem fecisse putaverit. Ergo natura rerum Deo ascribenda est, non alicui horum vanitati: doctrina autem quae fecundat post naturam, si vera fuerit, fidei Dei copulanda est, ac saluberrimae servituti jungenda; non recedens ab ea quippe, sed suum potius per fidem agnoscens Dominum, recordansque Creatorem naturaliter. Itaque non naturae animi infirmitas hominum, sed prava voluntas est potius accusanda, dicente Domino: Et nunc si volueritis et audieritis me, bona terrae manducabitis: si autem nolueritis, nec audieritis me, gladius vos comedet. Os enim Domini locutum est (Isai. I, 19, 20). Et hoc: Venite ad me, omnes qui onerati estis, et ego vos sublevabo (Matth. XI, 28). CXIII. HAERESIS DE SEPTEM PLANETIS. Habenda est et haeresis, quae dicit nomina dierum, Solis, Lunae, Martis, Mercurii, Jovis, Veneris, Saturni, a Deo haec ita posita ab origine Mundi, non hominum vana praesumptione nuncupata; cum a prima origine usque ad Graecos reges, et Hermen fallacissimum illum, qui haec nomina vanissima, et frivola mentiendo ausus est nuncupare, si quaerere volueris, invenies multum fluxisse temporis, et sic Paganos, id est Graecos, haec nomina posuisse; cum etiam secundum septem Stellas dixerint hominum generationem consistere, ut ille ipse delirans hoc definit. Dierum enim numerus primus, secundus, tertius, quartus, quintus, sextus, septimus, a Deo est appellatus (Gen. I), non in hac vanitate nuncupationis turpissimae initio enuntiatus, aut traditus. CXIV. Est haeresis quae cum legit in Genesi verbum dicente Domino de Adam: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis sciens bonum et malum. Et nunc ne quando extendat manum suam et tangat et gustet de ligno vitae et vivat in aeternum (Gen. III, 22). Expulit, inquit, eum Dominus de paradiso invidiae causa: et primum hoc sentiunt, quod alter Deus fecerit animam, alter carnem, ut Manichaei, Gnostici, Nicolaitae, et alii perditi arbitrantur dicentes, quod alter quidem bonus Deus est, alter autem malus, inquiunt: in hoc saeculo, et malum Deum hunc aestimant dixisse ut pellerentur de paradiso; non attendentes quod unus Deus atque idem Pater per Filium fecerit Adam patrem nostrum, dederitque ei mandatum, ut custodito eo permaneret immortalis, praevaricatoque mandato pelleretur de paradiso, ut scriptum est, et quia suasione inimici hoc perpessus est; cum non attendunt ad Christi misericordiam, in praecipitium mortis descendunt perpetuae. Hic itaque non invidens Deus repulit patrem nostrum de paradiso, ut non ibi moraretur, aut non gustaret de ligno vitae; sed magis eidem consulens in parvo peccanti non pepercit, ne parcendo ad majora etiam crimen alia inveniret eum prodeunte aetate ampliore, posteaque criminali judicio reum factum amplius condemnaret. Nam inter hominem et diabolum erat Christus auditor pariter et judex justissimus et bonus in omnibus; itidem et homini quidem in modico peccanti non pepercit, dans nihilominus et huic condignam sententiam juxta peccatum quod fecerat; et diabolo aeque locum poenitentiae relinquens. Non autem intelligente diabolo ut mali tanti suggestionis poenitudinem gereret, majus ei post servabat judicium. Et homo quidem cum pellitur e paradiso pronior ad poenitentiam reperitur; diabolus autem cum durior ad poenitentiam pervidetur, majorem futuri judicii a Christo Domino servitutem exspectat, sicut dictum est: Noluit intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV, 4). Et iterum: Malitiam autem non odivit (Ibid., 5). Quia ergo in parvo peccans recepit Adam persuasus a diabolo ut manducaret, egitque statim poenitudinem, meruit delicti veniam impetrare, atque in paradisum in Christi praesentiam, filiorum etiam procreatione remeare. Diabolus autem non gerens poenitudinem et ejus satellites majori judicio reservantur, ut dixit Dominus: Ite a me in ignem aeternum quem paravit Pater meus diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41). CXV. DE MUNDIS INFINITIS HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit mundos esse infinitos et innumerabiles, secundum philosophorum quorumdam inanem sententiam: cum Scriptura mundum unum dixerit, et de uno docuerit. Haec etiam de apocryphis prophetarum, id est secretis, ut ipsi Pagani dixerunt, sumentes; ut et Democritus ille, qui multos mundos esse asseruit, deque sua sapientia cum hoc praedicat, multorum animas, sensusque dubios diversis erroribus concitavit. CXVI. HAERESIS DE ADAE ET EVAE CAECITATE. Sunt quidam haeretici, qui patrem nostrum Adam et Evam matrem nostram, aestimant caecos ante fuisse, quam gustarent de arbore; posteaque aperuisse suos oculos, ac tunc quod nudi essent pervidisse: cum ante Scriptura dixerit (Gen. III, 7), quod vidit etiam oculis suis arborem, et fructum ejus; et quia bona aspectu, et suavis visu; et extendens manum, gustaverit. Haereticorum est itaque dementiae, et Judaeorum potius caecitatis, hoc ita sentire, cum modum non intelligant nuditatis; hancque amissionem immortalitatis in praevaricatione mandati nos docuit, non corporis nuditatem. Quod nos Apostolus docuit, dicens: Et, si induti Christum, non nudi inveniamur (II Cor. V, 3). Et iterum: Induite Christum Jesum (Rom. XIII, 14). Et quod Dominus in Evangelio increpat, dicens illi qui non indumentum nuptiale habuit, qui erat vocatus ad nuptias (Matth. XXII, 11). CXVII. Est haeresis, quae cum audit in Genesi quod Dominus pellicias tunicas post praevaricationem nostros parentes vestiri, aestimant corpora tunc temporis fecisse, eosque sic induisse, cum septimo die Scriptura dixerit, accepisse Dominum terram de limo et plasmasse eorumdem corpora, atque ita mulieris carnem de costa Adae postea perfecisse. Non ergo hic corpora eorum pellicias tunicas nuntiabat, sed de potentia divina dedisse eis sapientiam declarabat, ut facerent sibi corporum indumenta, ut scriptum est: Quis dedit mulieribus sapientiam ad texendas tunicas? Si autem quis voluerit accipere quod Dominus fecerit eis tunicas, et omnipotens fecit ex nihilo quod scriptum est: Qui vocat ex nihilo ea quae non sunt tamquam quae sunt (Rom. IV, 17). Si ergo sua sapientia fecerit tunicas, ut ait Propheta, rationis est; sive Deus sua virtute hoc illis praestiterit, non irritum. Nam in Templo mulieres et virgines operabantur purpuram et byssum et linum et alia utensilia ad honorem templi atque quod perimentum pariter etiam ornamenta templi diversa et varia. CXVIII. HAERESIS CULPAM FILIORUM IN PARENTES TRANSFUNDENS. Est haeresis, quae in Exodo cum audit quod Mosi occurrerit angelus in diversorio ubi applicaverat, eumque vellet interficere, non ejus filium qui nondum fuerat circumcisus; non parvum hinc sibi assumit scandalum. Si enim et ita quis vult sentire, quod minas eis tendebat angelus, quia transactis diebus statutis, id est octo, in quo oportuerat circumcidi masculum, non fecissent, Deique praeceptum ita contempsissent: ideoque in parva aetate constitutorum culpa filiorum non est illorum, quantum parentum eorum, ut scriptum est. Unde cum intelligeret, quod culpa esset parentum non infantis, statim, inquit, accepto calculo circumcidit puerum mater ejus, cujus visu sanguinis illico recessit ab eodem angelus (Exod. IV, 25, 26), mortisque poenam quam ei minabatur inferre, omni modo removerat. Non enim Moses in illa hora dignoscitur circumcisus, sicut quidam opinantur, sed filius ipsius est circumcisus; quia quod ante sub Patriarchis et Lege jubebatur, tardo opere, non veloci implebatur a populo, aut parentibus quorumdam, ut scriptum est (Jos. V, 5, 7). CXIX. HAERESIS DE LIBRO DEUTERONOMII. Sunt quidam, qui turbantur haeretici de Deuteronomio, in quo Moses cum exiret de corpore, huncque librum conscriberet de quatuor libris repetendo, in quo veluti prioris Legis firmamenta decernit, Christique carnalem praesentiam plus contestatur, non parvo ducuntur errore aliter sentientes. Nam quae in Lege, id est in Exodo, scripta sunt, eadem et in ipso libro continentur; solum autem hoc videtur plus ab eo dictum, quia addidit: Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester de fratribus nostris, sicut me, audietis eum (Deut. XVIII, 15, 18); erit autem si quis eum non audierit, radicitus eradicabitur (Ibid., 19). Quidam enim putant de Deuteronomio dictum ab eo, quod et in ipso (Deut. V, 5) acceperit in monte iterum tabulas conscriptas lapideas, cum in Exodo bis (Exod. XXIV, 12); cognoscitur accepisse, atque in montem ascendisse. Rationis est itaque, ut quod Legis et gratiae erat, manifestaretur de Christo Domino; ut quod in Lege per umbram celebratur, in Christo carnali praesentia diffusa coelesti gratia ex credentibus nuntiaretur, ipsumque in libro conscriptum omnibus velut testimonio traderetur. CXX. DE NUPTIARUM LEGITIMARUM CONTEMPTORIBUS. Quidam sunt haeretici, qui cum audiunt David dixisse in quinquagesimo psalmo, quod in iniquitate conceptus sum, et in peccato peperit me mater mea; aestimant ita dixisse prophetam, quod jus nuptiarum legitimum iniquitatem esse dixerit atque peccatum. Cum ante dicatur in Geneseos libro: Nascimini, et multiplicamini, et implete terram (Gen. I, 28). Et: Honorandae nuptiae (Hebr. XIII, 4). Nam si ita quis senserit, ergo et justi tot tantique in iniquitate concepti sunt, cum et in ventre sanctificati sint, ut Patriarchae (Gen. XXV, 23), Prophetae (Jerem. I, 5), Judices (Judic. XIII, 5, 7; XVI, 17), Jeremias (Ubi sup.), et Joannes Baptista beatissimus (Luc. I, 15), ut scriptum est. Sed ignorant quod alio modo dixerit propheta David, non de naturali generatione, sed de transgressione Adae patris nostri, et Evae, qui post transgressionem mandati pulsi de paradiso genuerant filios; atque inde quasi matrem omnium post iniquitatem transgressionis mandati, eam sic concepisse, atque eam ita peperisse docuerit. Quomodo enim de se dicebat David in iniquitate conceptum, et in peccato genitum, quum legitimo jure natus sit, electusque a Deo (I Reg. XVI, 12; I Par. XXIX, 4) ad tantam regni gloriam peteretur, ut de eo scriptum est? Non ergo hic in iniquitate, aut in peccato genitum edocebat; sed parentes nostros Adam, et Evam voluit ostendere, quod ante admisso peccato, id est transgressione mandati, postea sic genuerit filios, atque de eis nos omnes itidem parturierit. Ideoque post praevaricationem, in dolore parturies filios (Gen. III, 16), inquit; quia ergo de parentibus habemus illis prioribus praevaricationis iniquitatem communem carnis, atque generalem ex haereditate prima descendentem in omnes, ut dixit Apiostolus: Sicut per unum hominem mors introivit in omnes homines (Rom. V, 12). Hoc enim jus conjugii a Deo promulgatum laudatur quotidie, ac benedicitur consuete; nam et quod erat primum ostendit tristitia, et quod Christi gratia coeleste credentibus erat allatura magnum gaudium, nuntiavit dicens: Si quis non regeneratus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 5). Ideoque in psalmo eo praescius futuri gaudii, testatus est dicens: Asperges me hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor (Psal. L, 8); ut per eum nos etiam credentes in salutari baptismo cum eo pariter gratulemur. CXXI. DE DIVISIONE ORBIS HAERESIS. Sunt quidam Haeretici, qui de divisione orbis terrae, et partitione habitationis, recte non sentiunt: disputantes quod Graeci coeperint, aut Aegyptii, aut Persae, describere orbem terrae universum, non beatus Noe suis filiis tribus post diluvium diviserit, dederit, ac definierit, et partierit ordine. Unde postea historiographi accipientes velut quasdam semitas, diversis sunt falsitatibus ementiti. Tribus itaque filiis Noe, Sem, Cham, et Japhet omnem divisit orbem terrarum, et tradidit. Sem quidem orientalia Indiae, Persarum usque ad partem aliquam Meridiani; Occidentis, Septentrionis usque ad montem Libani, finesque ibi suum primogenitum habiturum fixa sententia confirmavit. Cham etiam secundo filio omnes Syrias, et dioeceses Aegypti, Africae, Aethiopum ingentem latitudinem prope fines tendentem Oceani, atque Hispaniarum censendo distribuit, possidendamque eam atque habitandam spiritu divino pronuntiavit; in medio autem usque Cappadociam, id est Tauri montem, fines habere concessit. Tertio autem Japhet nomine, Cappadociam ingredientibus, atque a Cilicia exeuntibus loca frigida, quae Armeniae, Bosphori, Ponti, Thraciae, Pannoniarum, Illyrici, Italiae, et occidentis universas partes, jussu divino ei statuendo attribuit. Et de primo quidem XXV generationes numerat descendisse. De secundo XXXV id est de Cham. De Japhet autem, cui minor generatio numerabatur tunc temporis, id est quintadecima tantummodo, ei amplior optanda a beato Noe promittebatur in posterum adfutura, dicente Scriptura: Dilatet Dominus Japhet, habitet tabernacula Sem (Gen. IX, 27). Cum minori filio minor numerus generationum reperiebatur concessus tunc temporis, major crescendo eidem numerus postea amplificabatur adventurus quam duobus ejus fratribus, ut et media, et extrema loca, id est Chananaeorum, Aegyptiorum, Afrorum, Persarumque teneret imperia. De quo postea Romani sunt editi, victores orbis terrarum, atque rectores universarum gentium: unde cognoscimus Romanos, Latinos, Italos de Japhet genus deducere, atque hos orbem terrarum sua sub ditione tenere quotidie, atque ante saepius tenuisse. S. quid autem falsitate Graecorum putatur esse antiquum, temporale modis omnibus ipsorum auctoribus testantibus comprobatur, Solone testante Atheniensibus, quod ab Aegyptio audierit sacerdote, dicente ei: Solon, Solon, Graeci vos semper estis novelli, atque pueri. Graecus autem numquam erit senex, aut antiquus, neque doctrinam aliquam, aut scientiam habetis antiquam; sed ab aliis raptam atque invasam habetis, eamque diversis mendaciis immutatam exponitis, atque ita homines edocetis. Plato enim in Timaeo ita dictitat. Nam post confusionem linguarum tunc nomina diversa coeperunt emanare, atque inde sumentes graeci historiographi duo aut tres diversa velut monimenta conscribentes, temporalitatem cum suam volunt obumbrare atque abscondere, a suis testibus mendacissimi judicati sunt atque comprobati. Cum enim quinquaginta de ipsis consentiunt de antiquitate nostra, id est Graeci, Aegyptii, Chaldaei, Syri, duo autem aut tres dissentiunt: justius est multis consonantibus in unum, quam duobus aut tribus dissonantibus historiographis acquiescere, quia multi illi verius quam duo edixerunt. CXXII. DE DILUVIO HAERESIS. Est et haeresis, quae dicit sub Deucalione et Pyrrha diluvium fuisse antiquius, quam quod sub Noe factum est. Quod pagani transferentes mutatis nominibus impio modo, et arcam velut in Graecia fuisse post diluvium asserunt; et quod est temporalitatis in paganitate vanissima, ab eis velut antiquum cum multo mendacio praedicatur. Et quod factum est in Thessalia loco brevi, velut factum ubique, id est in mundo, a paganis furacibus edocetur. Quod fuit quidem post annos in Thessalia, in loco interdum modico, illud autem diluvium in omni saeculo factum est, sicut et eorum Scriptura testatur Gentilium. CXXIII. HAERESIS DE SIGNIS ZODIACI ET ORTU HOMINUM. Alia est haeresis, quae dicit secundum duodecim Zodiaci signa nasci homines, sicut Mathematici illi vanissimi, totiusque erroris et sceleris assertores: haecque audientes interdum indocti quam plurimi lege Dei dimissa, mathematicorum inservire non dubitant vanitatibus: unde completur Apostolica sententia: Coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I, 25). Et iterum: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum elementa mundi, et non secundum Christum; quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 8). Ergo ignorant quod Zodia ista duodecim, quae ab illis dicuntur, diversa sunt climata, diversaeque regiones in orbe terrarum a Deo dispositae ut inhabitentur, locorumque ac temporum diversa temperamenta statuta sint, ut calidum, frigidum, siccum, et humidum, ut quatuor angulis saeculi, e quibus cum veluti pleni qualitate fontes exuberant flatu, respirantes in invicem virtute nimia insita proprie, mixtioneque existente salubri: rursum cum diffunditur eorum ubique mixtio, amoena temperies salutis inde cunctis habitantibus subministretur, atque ita divina potentia mortalibus vita dulcis, et prospera concessa a Domino, et impertita non ignoratur. CXXIV. DE ANIMABUS SCELERATORUM HAERESIS. Nec deest haeresis, quae dicit animas fenerariorum, sceleratorum, et homicidarum, et aliorum talium transire in daemones, ac pecudes, et bestias, et serpentes: ignorantes quod anima hominis cum exierit de saeculo, sive bona, sive mala, id est pia, atque impia, ab angelo ducitur in locum statutum, ut in futurum percipiat juxta quod gessit in hoc saeculo constituta. Si quis autem hoc ita putaverit fieri, paganitatis, et vanitatis philosophorum magis quam christianitatis videtur habere consortium; cum dicat Apostolus: Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque ea quae gessit in hoc corpore (II Cor. V, 10). Et iterum: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6)? Animae itaque natura non vertitur in naturam alteram; sed cum voluntate contemnit ac negligit Dei praeceptum, studiisque legitimis ac salutaribus inhaerere dissimulat, futuro judicio poenarum se dedicans, non alia nisi morum causa pecudibus cognoscitur comparanda, non natura, sed moribus, ut scriptum est. Non ergo naturae pecudum, sed moribus in hoc saeculo similes efficiuntur hujusmodi homines Pagani, Judaei, et alii quamplurimi. Nam et Salvator Judaeis cum diceret: Vos de diabolo estis patre vestro (Joan. VIII, 44), non natura, sed sceleritatis moribus et beluinis sensibus similes, arguendo et judicando manifestabat. Et Joannes Judaeis dixit: Progenies viperarum (Matth. III, 7). CXXV. HAERESIS DE CHRISTI DESCENSU AD INFEROS. Alii sunt haeretici, qui dicunt Dominum in infernum descendisse, et omnibus post mortem etiam ibidem renuntiasse, ut confitentes ibidem salvarentur; cum hoc sit contrarium dicenti prophetae David: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6)? Et Apostolo: Quotquot sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II, 12). Sed et dicit: Remissius erit quibusdam quam civitati illi quae non crediderit, Apostolorum quippe doctrinae, et Evangelii (Matth. XII, 22). In comparatione multarum poenarum dicit sustinere eos minora tormenta quam illos, non tamen salvari eos hac ratione affirmat. Nam poetas falsos, et vanos philosophos qui aestimant posse salvari, rebelles Deo: errant illis pejus, et a veritate dissentiunt, cum semina impietatis paganae, non alii nisi illi poetae vani, et philosophi, deorum dearumque appellationes hominum sensibus seminaverint, cum Propheta clamat de futuro judicio, ut hic ei dimitteretur in poenitudine, dicens: Remitte mihi ut refrigerem, priusquam vadam et jam non ero amplius (Psal. XXXVIII, 14). Si ergo justi peccantes, et in hac adhuc vita vix acceperunt poenitentiam poenitentes, ut ait Salomon, et si justus vix salvabitur, impius et peccator ubi parebit (Prov. XI, 31)? Nam si Deum esse credidissent, Deorum, et Dearum turpia nomina non seminassent, et in descensione Christi in infernum veniam impetrassent. Cum ergo impii et hostes Dei sint ubique, quomodo post mortem ibi confitentes salvabuntur? Cum Apostolus doceat (Hebr. IX, 27), quod omnem hominem mori oportet, postque hoc jam judicari, ut scriptum est (Rom. XIV, 10), ante tribunal Christi, et recipere secundum quae gessit in hoc saeculo (II Cor. V, 10). Salvator autem confirmat dicens de illis quod nec Patri crediderint (Joan. VIII, 19, 55), unde etiam eos judicandos declaravit (Joan. XII, 48): qui autem credidit in Patrem, antequam Christus veniret in carnem, transiit de judicio impiorum (Joan. III, 18). In comparatione autem peccatorum atque impiorum, diversitas est poenarum atque plagarum; non plena amborum est absolutio, sed dijudicationis justitia, et secundum peccatum condigna repensio, illis etiam qui sub Noe ab aqua absorpti fuerant, ut Scriptura docuit (I Petr. III, 20). CXXVI. HAERESIS DE ANIMA HOMINIS. Est et alia haeresis, quae de censu animae ambigens, ex elementis eam consistere opinatur, ut multi philosophi vanissimi, nunc de igne, nunc de aqua, nunc de spiritu, nunc de materia, nunc de fonte, nunc de atomis, nunc quasi aera esse animam hominis suspicantur; quum anima facta sit a Domino, ex nihilo scilicet, ut scriptum est: Qui fecit ex nihilo omnia, ut essent quae non erant (Sap. I, 14). Anima itaque a Deo facta, imago Dei appellata est, post angelorum creationem scilicet: minor enim est homo quam natura angelorum, ut scriptum est: Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 5). Si autem Legis mandata servaverit, tunc erit sicut Angeli. Si ergo Angeli servi Dei sunt sub Lege positi, quanto magis et hominis anima sub Lege quae est praedicata, si servarit quod ei praeceptum est, tunc debet dicere quod ait Dominus apostolis: Quod et si feceritis omnia, dicite quod servi sumus inutiles (Luc. XVII, 10). CXXVII. DE CHRISTI NATIVITATE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit de Salvatore, quod primum fuerit apud Patrem, et sic natus sit; et cum simpliciter ita confitetur, diversa hominibus scandala subministrat: esse enim ante, et postea nasci, contrarium est modis omnibus. Et quamvis generatio ipsius duplex sit, una divinitatis indefinita ac sempiterna, altera incorporationis per Virginem temporalis: at non est dubium tamen, quod secundum divinitatem debemus cognoscere, quod neque defuit aliquando esse cum Patre, neque qui erat cum Patre semper, ex semetipso erat, et non de Patre genitus noscebatur, ut quidam suspicantur aberrantes. Utrumque ergo si bona interpretatione profertur, rectum et fidei firmamentum ostenditur, ut et genitum eum cognoscamus de Patre proprie hunc unicum Filium, non tamen in tempore: sed ante omnia saecula omnemque creaturam esse genitum de Patre proprie cognoscamus atque credamus, ut condecet; cumque Patre eum in perpetuum manere, atque semper mansisse non ignoremus. Nulla est ergo separatio, aut contrarietas inter esse semper et fuisse, et genitum esse: nam semper esse propter sempiternitatem dicitur, ne temporalis Filius aestimetur; genitum autem dicit, quia non ex semetipso, sed de Patre natum cognoscit Ecclesia praedicans. Non ergo disjungendum est unum ab altero, sed conjungenda est sempiternitas Filii, et generatio cum sempiternitate copulanda; deque Patre ita est credenda ac detinenda confessio, ut unus nobis Pater genitor, et unus nobis Filius unicus Patris, proprie quippe genitus de Patre cognoscatur. Ergo semper esse, et genitum esse, pia fide est aequum: ut sempiterna ejus generatio non temporalis sit, et Filii unigeniti de Patre, et cum Patre vera proprietas ac sempiternitas non ignoretur. Si quis autem primum confitetur esse eum ingenitum, et sic postea fuisse genitum de Patre, ignorat quid confitetur. Cum enim unam putat evadere haeresin, incurrit in alteram pejorem, ingenitum Filium confitendo, immo potius et Patrem, et Filium denegando, duoque ingenita praedicando, et unius Patris ingeniti, et unius Filii, unigeniti de Patre, proprie denegando veritatem. CXXVIII. HAERESIS DE INDURATIONE DEI. Sunt quidam haeretici, qui de Pharaone ita arbitrantur dixisse Dominum per Mosen: Quod ad hoc excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam (Exod. IX, 16). Et: Indurans indurabo cor Pharaonis, ne dimittat vos (Exod. IV, 21). Et ait Apostolus: Ergo neque volentis, neque currentis, sed miserentis Dei est. Sed haec non definiens dicit Apostolus, sed disputans atque edocens quod verum est, ne ita Deum dixisse quis aestimet. Debet enim attendere quod ait Dominus: Ut ostendam in te quippe omnem virtutem meam, id est magnanimitatem, bonitatem, sustinentiam, quae est utique omnibus hoc effusa in saeculo. Cum enim ei dicit, omni homini dicit in corpore constituto, in prosperitate quippe, facultate ac potentia temporali annuntiat, qui cum ad divitias attendunt, segniores ac negligentiores efficiuntur circa Dei Christi timorem et gratiam, suaeque ita usque ad finem salutis obliviscuntur, ac timoris Dei efficiuntur immemores. Cum enim tribularetur ipse Pharao, invitus Dominum cognoscebat, ut scriptum est (Exod. VIII, 8, 25; IX, 27; X, 24). Cumque iterum dimittebatur a Deo, revertebatur ut canis ad suum vomitum (Prov. XXVI, 11; II Petr. II, 22). Ideoque omnium Paganorum, Judaeorum, haereticorum, divitumque animae, ac peccantium pariter in prosperitate contemptrices Dei reperiuntur interdum: ideo eruditio utilis est humano generi in omnibus atque salutaris, dicente Propheta: Bonum mihi est, Domine, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. CXVIII, 71). Et iterum de objurgatione: Cum occidebat, inquit, Dominus Judaeos, tunc inquirebant eum, et vigilabant ad eum (Psal. LXXVII, 34). Non itaque dicit beatus Apostolus, ut non curramus, aut non velimus servire Deo; sed primum debemus nostra currere voluntate, deinde non cum praesumptione et jactantia, quasi nostra virtute et justitia condigna, ut non Christi mereamur salvari clementia. Qui enim currit cum superbia, et praesumptione, non a Deo sperat praesidium, quantum ex sua conversatione sibi praesumit justitiam. Et currere itaque, et velle nos docet beatus Apostolus; inque nostra voluntate esse, ut in ipso cursu bonorum operum in humilitate perseveremus, ac tunc demum speremus salutem posse ab ipso Domino adipisci, ut ait Dominus: Et cum feceritis omnia, dicite quod servi sumus nequissimi (Luc. XVII, 10). Et: Si justus vix salvatur; peccator, et impius ubi apparebit (Prov. XI, 31)? Ergo sunt in nobis quaedam, in quibus currendum est. Sunt autem majora quae a Deo speranda, et impetranda sunt, ut ait Apostolus: Nescitis quid petatis (Luc. XX, 22). Ut puta si quis dixerit, possum esse martyr, possum esse apostolus; et non dicit, si Deus Christus voluerit, quod ab eo incrementum id muneris, et gratiae quippe confertur, non vana hominum praesumptione, atque jactantia comparatur: tentantis est enim hominis voluntas hujusmodi, ac praesumentis; non quaerentis, et supplicantis, ut tantam consequi mereatur dignitatem. CXXIX. HAERESIS NEGANS DAVID CHRISTI PROPHETAM FUISSE. Sunt quidam haeretici, ut Manichaei, et Gnostici, et Nicolaitae, et alii, qui de beato David audent dicere, quod non Christi propheta fuerit, neque doctor, et commentator divinarum omnium Scripturarum, sed humanae cantationis, ac saecularis rei conscriptor exstiterit: cum coelestis gratiae, atque arcani salutaris Christi Domini ipse meruerit prae multis humano generi mysteria praedicare. Sicut enim Sanctis aliis diversam tribuit Christus Dominus gratiam, ita huic majorem concessit scientiam, dicente Domino: Dabo vobis sancta David fidelia (Act. XIII, 14, ex Isai. LV, 3). Et: Inveni David filium Jesse, hominem qui faciat omnia quae sunt in corde meo, dicit Dominus (Act. XIII, 22, ex Psal. LXXXVIII, 21). Ignorant ergo quod velox, ac praepotens commentator hic divinarum exstitit Scripturarum, rex atque propheta David emissus a Domino; ut quod ante dicebatur, praesensque videbatur, haec cuncta brevi collecta humano generi praedicarentur ab eodem, tribusque in versibus psalmi primi omnem rerum virtutem exponeret veritatis, praeteritorum, instantium, atque futurorum; omnesque errores cujusque populi, diversaque facinora nuntiando, cum dicit: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, id est Paganorum: et in via peccatorum non stetit, quippe Judaeorum: et in cathedra pestilentiae non sedit, utique haereticorum (Psal. I, 1). Atque hinc jam quasi ex fontibus atque materiis copiosis diversa semina iniquitatis humano generi adfutura doceret, ut his quippe tribus malis Paganitate, Judaismo, et omni haeresi contemptis, atque damnatis, sola fides vera, id est Patris, et Filii, et sancti Spiritus ab omnibus credita coleretur. Zelo enim divino ductus beatus David tunc temporis, cum videret homines daemoniis immolare, non Deo; in Jerusalem civitate quatuor choros posuit secundum mundi aditus, ana septuaginta duo, quatuor etiam hominibus positis ex psallentibus, atque arcam Dei custodientibus, undique infinitis etiam aliis extrinsecus. In medio autem ea posita psallebat cum populo beatissimus ipse David patriarcha, et incorporationis Christi Domini quippe ut testis tantus, ac praedestinatus a Domino, psalmorum diversa gaudia et laudes pariter, non alii nisi ipsi Christo Domino canendo referebat; trinaque vice quotidie cum orationibus psalmorum etiam cantore sonante omni delectabatur cum populo, divinam Christi praesentiam nuntiando, deque ea re, futura gaudia saeculo promittendo. De quo et Dominus dignatus est dicere, multos fuisse prophetas, et sapientes, et desiderasse videre, et audire quae apostoli audire meruerunt, et videre. Nam quod et Graecorum ipsa quae videtur esse sapientia, ex Lege, atque Prophetis, et specialiter de David sit, secundum tempus omnibus manifestum. Ideoque et poetae, aliique sapientes versibus quod voluere dicere, imitando eumdem conati sunt fingere. Quae argumenta cum de Lege, atque Prophetis sumerent, immutatis nominibus cum jura veritatis violare properant, suae perfidiae diversa mendacia saeculo seminarunt. Inde haec ignorantes quamplurimi saeculares homines, atque imperiti, temporalitatis pagana mendacia potius quam salutaris christianae legis antiqua, et vera arcana desiderant colere, atque sequi firmamenta. Ex suis itaque vanitatibus, id est ex Graecorum historiographis, potest quis cognoscere, quam sit temporalis vana sapientia Graecorum, quae cum paulatim cognoscitur a suis, sine dubio spernitur, calcatur, atque quotidie condemnatur. CXXX. HAERESIS DE PSALTERII INAEQUALITATE. Sunt alii haeretici, qui de inaequalitate Psalterii errorem patiuntur non modicum, aestimantes, totum librum Psalterii non esse David, et cum historiam quaerunt per ordinem, inveniunt inaequalitatem, id est ut quae novissima prima, et quae prima novissima esse posita pervident, non modicum scandali patiuntur. Nam in tertio psalmo persecutionem patitur a filio, et in centesimo plus contra Allophylum pugnando disseritur: cum invenimus primum pugnasse eum cum Goliath in sua juventute (I Reg. XVII); a filio autem suo in senectute postea bellum sustinuisse (II Reg. XVIII). Et quamvis haec spiritaliter de Christo intelligenda sint, tamen et historiam inquirentes studiose de eodem propheta, non parvo offendiculo perturbantur. Quia ergo et post septuaginta duos psalmos defecisse dicit hymnos David Scriptura psalmorum, et postea iterum ejusdem titulatio in multis psalmis nuntiatur; et de hoc quaerunt, cur ita sit positum, nescientes quod beato regi, atque prophetae diversa gaudia psalmorum recte a Domino impertita sunt. Si ergo et aliorum inveniuntur titulationes in psalmis, postea tamen summa rerum laudis huic auctori, et institutori a Christo concessa est, ut prophetae, regi atque patriarchae. De inaequalitate autem psalmorum secundum historiam, qui interpretati sunt studiosissime, hoc dixerunt; quod saepe existente captivitate in Judaeorum populo, a gentilibus propter idololatriam, quia cum illis colebant Judaei, et idola, inque his etiam Scripturae divinae inquirebantur, et comburebantur a gentibus. Si quis autem abscondisset de psalmis aliquid, existente pace postmodum requirebantur a paucis sanctis eaedem divinae Scripturae; cumque invenirentur, accipientes postea qui erant in illo tempore sapientes, quia non erant prophetae jam, sed sacerdotes timore detenti, juxta quod accipiebant a quibusdam, ita componebant et textum psalmorum, et ita ordine exponi jubebant. Sic ergo secundum historiam, inaequalitatis, ut dixerunt multi, causa haec esse videtur. Nam quod spiritalis in ipsa inaequalitate psalmorum aequalitas sit, Christi scientia cognoscenda, manifestum est studiosis; ut quod est in primis, hoc sit et in medio de Christo itidem; et quod erat postea futurum, de eodem ante dictum sit ubique. Ideoque Apostolus: Christus heri et hodie, ipse et in saecula, inquit, saeculorum (Hebr. XIII, 8). Nam quod spiritali virtute dicti sint psalmi, non est dubium, ut quod ante factum est per diabolum de impietate idolorum, hoc et sub Judaeis seductione ejus commissum facinus monstraretur; et quod ipsius sit etiam haereticorum perversitas in fine pullulantium quotidie, non ignorat Ecclesia catholica. CXXXI. HAERESIS DE PECCATO CAIN. Sunt haeretici contraria sentientes libro Geneseos, quo Dominus dixerit ad Cain: Peccasti, quiesce; ad te conversio tua, et tu ejus dominaberis (Gen. IV, 7). Cum enim dicit: Tu ipsius dominaberis; putant quod dixerit ei: tu eris dominus fratris tui. Et quamvis si ita quis senserit, quia major natu erat Cain quam Abel frater ejus, quia et in Lege majores natu, erant et honore, id est primogeniti; non autem hic dicit: Tu ejus dominaberis, quasi eris dominus ejus, quod est in omnibus contrarium. Si enim ita esset, quomodo dabat in eum mortis sententiam Dominus, quod suum occiderat fratrem sicut scriptum est? Non ergo ita dicit Scriptura, dominari illum fratri suo ut eum interficeret; sed dominaberis cogitationi tuae malae utique, quae est in arbitrio tuo, ut cujusque hominis arbitrio, atque voluntate, aut projiciat de corde suo malam cogitationem immissam a diabolo, aut non projiciendo crimen incurrat perpetuum. Ut perscrutator enim cordis et animi hominis Christus Dominus occulta ipsius pervidens, arguebat quod cogitaverat, et monebat ne faceret illud sceleris, inque hoc viam parricidii saeculo seminaret. Quod et in Evangelio dictum est: Si habes adversus fratrem tuum iram, vade reconciliari, et sic postea offeres munus tuum (Matth. V, 23). Et David itidem ait: Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV, 4). Et qui modus sit, irascimini, et nolite peccare, ipse subsequitur disserens: Quae dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Ibid.). Salomon etiam: Si ascenderit spiritus inimici dominantis in te, ne des ei locum ut in te habitet (Eccles. X, 4). Et Dominus: Qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicii (Matth. V, 22). Ideoque pellendam cogitationem ex suggestione inimici Dominus edocebat illico, ne cum diu sit in homine, ad perpetrandum facinus eum provocet proniorem. CXXXII. DE CAIN PECCATO HAERESIS QUARE DEUS EI VITAM CONCESSERIT. Est haeresis quae non recte intelligit de Cain, quod post fratricidium quod commiserat, rogat Dominum mori potius quam dimitti, dicens ita: Major causa est si dimissus fuero, et erit omnis qui invenerit me, interficiet me (Gen. IV, 4). Sed Dominus per eum unum omni humano generi, velut generalem docendo modum, per patientiam tribuebuat bonitatis suae indulgentiam copiosam; ut jam desinente scelere, bonorum operum fructuositatem sequerentur, certamque ab eo cuncti cognoscerent amplectendam, dicente Domino: Nolo mortem peccatoris, quam ut revertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11); ut tanti sceleris cunctis per eum patesceret poenitentia, inque ea, indulgentia pariter copiosa; ut poenitentium jam bona fructuositas hortamento Dei monstraretur hominibus, quo eam pervidentes, salutem potius quam mortem sibi desiderent acquirendam. Unde veluti suus accusator atque judex, cum ex parte gignitur Cain, dicens quod commiserit fratricidium, audire a Domino meruit, ut si fructus bonorum operum de caetero eum sequeretur, remissionem tanti sceleris esset sine dubio accepturus, nullumque metum mortis inferendae jam suspicaretur sibi ab aliquo adfuturum. Insuper etiam et signum acceperat ne occideretur ab aliquo; eumque etiam septem poenas perpeti, si qui hominum ausus fuisset in eum manus injicere, coelesti sententia definitum. Ipsa enim veluti poenitentia ficta non vera inventa est, cum audit a Domino: Omnis qui occiderit Cain, septem vindictas persolvet (Gen. IV, 15). Unde et signum accipere meruit propter poenitudinem, si tamen digna bonorum operum jam eum fructuositas sequeretur. Sed non invenimus fructum bonorum in eo poenitentiae usque fuisse, quanto magis de genere illius omnem impietatem potius pullulasse; qui post eum haeredes impietatis paternae, et immanitatis tanti sceleris existentes, cum non malorum suorum poenitudinem gerere voluissent, annuntiante eis Noe beato, perseverantes in scelere, diro mortis interitu per diluvium perierunt, excepto octo animis tantummodo tunc temporis, quae de genere sanctorum fuerunt editi, qui meruerunt procellam soli tanti periculi devitare. CXXXIII. DE STELLIS COELO INFIXIS HAERESIS. Est haeresis, quae Stellas infixas putat esse in coelum, non de thesauris locisque absconditis, atque a Deo dispositis in vesperum jussu divino repente procedere, statutisque horis suo lumine cursum ministeriumque indictum agnoscere: quod contrarium alienumque Fidei catholicae invenitur si ita quis senserit, magisque paganae vanitatis, et philosophorum inanis sententiae, quam Christianae scientiae habere consortium demonstrabitur. Scriptura enim omnipotentiam Dei ita edocet, ut in brevi e diversis thesauris concurrere, atque discurrere sidera nuntiaverit; ornamentoque coeli, noctique, ut lucis causa ex parte sint a Deo praestita atque commodata, diversisque horarum spatiis, velut ad sua loca rursum redire statuta sint, ut e quibus locis exire jubentur quotidie, ad ea loca reverti iterum praesidente angelo, et compellente, cursum debitum praeterire nullo modo possint: hincque effusa Christi clementia omni manifestaretur humano generi, qui justis, et injustis in hoc mundo parem concesserit gratiam bonitatis annuntians, qui solem suum oriri facit super justos, et injustos: et pluit super bonos, et malos (Matth. V, 45). Et, noverunt sidera, inquit, thesauros suos, et cursum dispositum quotidie (Baruch. III, 33, 34). CXXXIV. HAERESIS VETERIS TESTAMENTI MULTA REPROBANS. Sunt quidam haeretici, qui de veteri Testamento multa reprobant, id est Salomonis Ecclesiasten, paucis quidem conscriptum sententiis, omnem tamen thesaurum coelestis scientiae quaerentibus continentem: nam quod omnibus sapientior prioribus sit, ipse Salvator testatus est. Cum legunt ergo: Omnia vanitas vanitatis, quae sub coelo sunt (Eccles. I, 14); et: Desideravi habere, ut dictum est, diversa (Eccles. II, 3); et: Deus mihi dedit, inquit, et ecce omnia vanitas vanitatis (Ibid., 11); solum tamen hoc postea addit esse a Deo, ut si quis manducet, et bibat, et benefaciat animae suae (Ibid. 24). Quod si hanc escam solum, aut hunc potum dixit esse istius saeculi, utilemque carnalem, nihil autem futurae vitae immortalis aliud nuntiavit, in vanum hominum labor impenditur. Ergo quod ait Apostolus de quibusdam: Manducemus, et bibamus, cras enim moriemur, quod profecto Paganorum, et Epicureorum est talis haeresis, quae vitae pecudum comparatur. Ideoque homo in honore cum esset non intellexit, comparatus est pecudibus insipientibus (Psal. XLVIII, 11, 21). Salomon itaque et carnalem vitam hominum a Deo concessam in multis divitiis nuntiavit, et futuram angelorum gloriam nihilominus in studiosis inesse paucis desiderantibus, et credentibus praedicavit. Si enim et dives in hoc saeculo bene operatus fuerit, necesse est ut et illic futurae vitae consortium consequatur: sicut enim et haec terrestris esca a Deo data est, ita et illa coelestis esca de Lege desideranda est amplius. Fides quippe Christi Domini de Lege, et Prophetis adveniens cupientibus gloriosa, quam magis Maria, quam Martha elegerat, dicente Domino: Majorem sortem Mariam elegisse, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 42). Ergo si dixit, vanitas vanitatis est, quae in saeculo sunt, haec utique transeuntia praedicavit, propter futuram illam gloriam eminentem ac perpetuam, ut ait Apostolus: Transit enim figura hujus mundi, et gloria (I Cor. VII, 31). Si autem figura, et vita, et honor, et dignitas mundi istius cessabunt, et destruentur: illa quippe erit desideranda coelestis et angelica dignitas, quae incorporatione, ac passione, et resurrectione quippe est Christi credentibus adventura; quae non temporalis, carnalis, ac caduca erit, ut Judaeorum secundum litteram, et aliorum talium pereuntium, in posterum autem nihil exspectantium. Propter quod dicit Dominus: Operamini escam, quae non perit; id est ut credatis in me, quem misit Pater meus (Joan. VI, 27, 29). Ergo non Salomon de hac esca solum carnali dicebat, de illa autem praetermittebat; sed diversam escam gloriamque sanctorum hominum nuntiabat: carnalem quippe primam vitae hominum in praesenti saeculo, postque mortem coelestem illam, et angelicam dignitatem justis, et fideli adventuram. Hancque carnalem velut vanam et temporalem, Judaeorum quippe aliorumque talium justificationem, vitamque pereundam nuntiabat, ut umbram esse cognoscerent, vitamque corporis temporalem non multo post decidentem, in comparatione quippe coelestis illius, ac perpetuae dignitatis non ignorarent. De qua esca ait Propheta: Gustate, et videte, quia suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9). CXXXV. HAERESIS DE CANTICI CANTICORUM LIBRO. Est haeresis, quae de Canticis Canticorum ambigit, ipsa itidem aestimans non Spiritu divino, sed humanarum rerum causa, ac voluptatum hominibus ab eodem praedicata; cum coelestium rerum veritas humanae similitudini comparata genus hominum docuerit, sicut scriptum est in Evangeliis, et ubique. Christi itaque divina in carne praesentia omnes ita docebat, ut amore divino provocaret, monitione mulceret, misericordia commoveret, flecteret bonitate. Nam ut Deus, ostendebat; ut pater, monebat; ut pastor, pascua demonstrabat; ut rex, vincendo inimicum vestigia sequi ostendebat, ut sequentes suum fraternum, id est Dominum Christum in carne advenientem, in triumpho immortalis gloriae et coelestis meriti, cum eo pariter gratulemur. Ideoque et Cantica dicta sunt Canticorum; ut quod ante in Lege umbratiliter dicebatur ex parte, in loco Christi jam praesentia, consummatione mysterii per passionem celebrata in supplementum panderetur, ut cessante umbra, coelestis etiam lucis omni saeculo veritas refulgeret, quae corpus et animum hominis accenderet, atque amore coelesti sensum hominis excitaret. Qui ergo vani homines concupiscentiis carnis inserviunt, fingunt autem non posse sentire, aut si eis exponitur contemnunt discere, Legisque nolentes virtutem agnoscere, non minus Judaei, vel Pagani judicandi sunt. CXXXVI. DE MANDATO ADAE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit Mandatum non esse accipiendum quod Adam Pater noster acceperat, neque esse illud virtutis, aut utilitatis alicujus opinantur; cum sine Mandato illo, nec Lex Mosi possit accipi, nec Christi agnosci perpetua et effusa Gratia, atque copiosa. Triplici enim virtute in corpore constitutus omnis homo de Lege divina docendus, aut monendus instruitur, ut in prima aetate sub Mandato sit, secunda sub Lege, tertia sub Gratia Salvatoris. Ideoque Lex admonitio est potius propter oblivionem Mandati pristini, quod pater noster Adam in primis a Deo acceperat in Paradiso; ita enim scriptum est in Lege: Ne oblitus mandatum Domini Dei tui recesseris ab eo, et pereas (Deut. VIII, 11, 19). Ideo Lex admonitio Mandati, et confirmatio est primi illius. Iterum Mandatum, et Lex, Christi plenam praedicant Gratiae bonitatem, ac praesentiam salutarem. Ideoque Dominus ait: Ecce qui loquebar in Prophetis, adsum (Isai. LII, 6). Majores sunt itaque qui sub Mandato fuerunt antiqui, cum non obliti etiam Christi Salvatoris, suis posteris et ejus mysterium nuntiarunt: cujus et oblivione existente in Judaeis, admonitio rursum litterae subsecuta est, ut in littera etiam, Christi spiritalis scientia, et carnalis praesentia illuminans saeculum, speraretur. Ideoque Lex Mosi aliud in sono vocis, aliud in abscondito salutare Christi mysterium continens nuntiabat. Ergo neque Mandatum sine Lege, nec Lex sine Mandato, nec Gratia Christi sine Lege, et Mandato accipi, aut credi debet ab aliquo. CXXXVII. DE IMAGINE ET SIMILITUDINE DEI IN HOMINE HAERESIS. Sunt quidam haeretici, qui cum legunt Scripturam, dicente Domino: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram (Gen. I, 26); non in parvam descendunt amentiam; ignorantes primum quid imago, quidve similitudo sit Dei. Cumque nesciunt quid sit imago Dei natura proprietatis, et quid positionis sit gratia, non parvam sibi praesumunt superbiam dignitatis. Imago enim Dei, id est, anima omnis hominis, facta ex nihilo: similitudo autem in Fide, et vita nisi cognita fuerit a Deo, appellari non potest Dei imago similis. Cumque se esse plus aestimat aliquis, praesumptionis crimen incurrit potius, quam meritum dignitatis sibi acquirit. Nam cum haec peccans invenitur anima, et judicio obnoxia detinendo cognoscitur, quomodo esse potest haec Dei naturalis imago, quae diversis peccatis dignoscitur inservire? cum alia nulla esse possit naturalis imago Dei divina, et Patris propria, non angeli, aut hominis, nisi Christi Dei Filii, qui natura proprietatis indiscreta, paternae substantiae ac sempiternae imago sit genita proprie, non positione servitutis creata ex nihilo, ut homo, et angelus. Ideoque imaginem, id est animam hominum paganorum, Judaeorum, haereticorum, et omnium, dici posse declaravit in communi generatione, atque unius qualitatis natura, Scriptura substantiam nuntiavit. Similitudinem autem non omnium, sed sanctorum, et Christianorum esse tantummodo declaravit, qui in fide, vita, et bono opere permanentes, angelorum coelestia merita in futurum consequi promittuntur; ut patriarchae, prophetae, sacerdotes, judices, apostoli, atque evangelistae, et Martyres, qui Trinitati credentes, et in vita praeclara permanentes, angelorum gloriae copulari a Domino nuntiantur. Similitudo enim ex doctrina Legis, fide, vita, et studio, et opere cognoscitur vera, ut quae a Deo facta est, legi ejus divinae consentiens praecepta statuta complendo, regni coelestis consortium speret ab eo se posse adipisci, dicente Apostolo: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20). Et Dominus iterum: Gaudete, quia nomina vestra in coelo scripta sunt (Luc. X, 20). Et quod in die judicii eos sicut angelos demonstrabat futuros (Luc. XX, 36), Dominus dicit de regno coelesti: Venite, percipite Regnum quod vobis paratum est ab origine Mundi (Matth. XXV, 34). Similitudo itaque ex Fide sanctae Trinitatis, et vita bona, et opere sequenti inesse ostenditur, ut exeuntes percipiant promissum consortium angelicae dignitatis, ut ait Joannes: Tunc similes ei erimus (I Joan. III, 2). Et Dominus: Similes estote Patris vestri. CXXXVIII. HAERESIS DEUM INCREPANS QUOD DIVERSIS LINGUIS ET MODIS HOMINES ALLOCUTUS SIT. Sunt quidam dicentes haeretici, cur non Deus uno modo semper locutus est, sed diversis modis, et linguis humano generi praedicavit? Cum secundum capacitatem hominum videntium, atque cupientium videre, atque audire, ita sit locutus, et visus hominibus. Projecto itaque de paradiso homine, mortemque induto, non jam ita apparebat sicut et antea, sed loquebatur de coelo voce ipsius audita, atque ea custodita: processu autem temporis, et apparere dignabatur, ut Abrahae beatissimo patriarchae, et aliis per ordinem. Sub Mose autem diversis rebus apparens, et quod erat timoris, atque terroris in monte Sina demonstrabat, posteaquam in figura angeli (Exod. XIV, 19), et in forma hominis (Gen. XXXII, 24) incorporationis suae adfuturae indiciis praecurrentibus generalem clementiae nuntiabat visionem, qua jam per somnia justis se Dominus ostendebat, ut scriptum est (Num. XII, 6). Postea vero in incorporatione apparens, testabatur Judaeis annuntians quae ante dixerat per prophetas. Quia ergo diversa erat capacitas visendi Dominum, ut bonus medicus, sicut infirmitas exigebat, et diversa remedia hominum infirmitatibus conferebat; ideoque languenti saeculo in fine plus contulit medicinae, ut et illorum primorum virtus praepotens monstraretur, et nostri generis periculosa infirmitas nosceretur, dicente Domino: Non egent sani medico, sed qui infirmi sunt (Matth. XI, 12). Majores sunt itaque priores illi, qui audientes credebant, ut Seth, Enoch, Noe, et caeteri, quam nos; qui et audientes atque legentes misericordiam Christi Domini, et bonitatem ejus contemnimus copiosam: nam et Judaeorum causa, et aliis locutus est linguis, ut compleatur quod in linguis aliis, et labiis loquar huic populo (Isai. XXVIII, 11), et nec ita erunt credituri, dicit Dominus; nam per Isaiam dicit: Verbum meum mittam in Achaiam. CXXXIX. DE ANIMALIBUS QUATUOR IN PROPHETIS HAERESIS NIMIS CRASSA. Alia est haeresis, quae cum legit quatuor animalia in prophetis, non parvum errorem persentit, aestimans quod animalia diversa forma praedita Deum collaudaverint; ignorantes quod irrationabilia, id est non rationis capacia, Deo laudem ut homines referre non possunt. Neque enim Deus laudem pecudum quaerit, quia non pecudes ad imaginem Dei factae, sed homines rationabiles a Deo sunt creati, et ad hoc positi. Sed quia visio est prophetarum divino Spiritu praedicata, hinc sanctorum populorum quatuor diversae virtutes, diversaque certamina nuntiabantur adventura saeculo in diversis doctrinis ac virtutibus, in diversa sublimitate eminentiae: quod Leonis, Vituli, Hominis, et Aquilae, quorum diversae doctrinae ac merita fulgentia praecurrebant. Primum in patriarchis regalis auctoritas; in prophetis deinde scientiae coelestis fecunditas; in sacerdotibus labor fortis, et pertinax concertatio cerneretur; in apostolis volatus sublimis in coelum, et eminens dignitas monstraretur. Utque formarum ante diversitas nuntiabat, diversarum quippe virtutum coelestia merita in Christi praesentia manifestarentur in saeculo, ab eo quippe concessa Domino Salvatore: nam in Leone regnum fortitudinis, in Vitulo labor exuberans, in Homine passio indesinens, in Aquila volatus sublimis agnoscitur, certantium scilicet, atque micantium, Apostolo dicente: Nostra conversatio in coelis (Philip. III, 20); et: rapiemur in coelum, et erimus semper cum Christo (I Thess. IV, 17). Et Dominus dignatus est dicere: Pater ubi ego sum, volo et isti sint (Joan. XVII, 24). CXL. [ Sunt quidam dubitantes haeretici de die Epiphaniorum Domini Salvatoris qui celebratur octavo idus Januarias, dicentes solum Natalem debere eos celebrare Domini octavo kalendas Januarias, non tamen diem Epiphaniorum, ignorantes quod sub lege et secundum Salvator carnaliter omnia in se et de se consummabat, ut et nasceretur VIII kal. Jan. et appareret VI. Apparuit Magis post duodecim dies in templo. Ne ergo umbra quod verum erat pareretur et sic a Magis adoraretur, per ordinem quippe pro nostra salute et annui dies festivitatis majores isti statuti sunt, quatuor primum in quo natus est; deinde in quo apparuit, id est XII dies post in quo passus est in Pascha, in fine vero in quo ascendit in coelum, circa Pentecosten vincentis est quippe consummatio: qui ergo unum ignorat praetermittit. Potest et de aliis diebus dubitas non habens plenitudinem veritatis, quod secundum tempore quatuor cujusque anni ita nobis diversa gaudia a Christo Domino pullularunt, id est in quo natus est, post in quo apparuit, tertio in quo passus est et resurrexit et visus est, quarto in quo ascendit in coelum; et haec per annum sine intermissione celebremus generaliter exsultantes, atque haec integra inviolataque custodientes detineamus. Quidam autem diem Epiphaniorum baptismi, alii transformationis in monte quae facta est esse opinantur.] CXLI. DE LEVITICO MOSI ERROR. Alii sunt haeretici, qui Legis praecepta quae per Mosen dicta sunt in Levitico Judaeis carnaliter, nostroque in tempore spiritaliter revelata sunt ignorantes, summam rerum festivitatem numerumque earum coelestis utilitatis praetereunt, nescientes quid celebrent; putantes quod de Sabbatis solum, et Pascha et Azymis Moses praeceperit, et non de octo festivitatibus quas Ecclesia catholica cognoscit et detinet. Dicit enim ita Moses (Levit. XXIII, Num. XXVIII, XXIX, Deut. XVI) Judaeorum populo primum de Neomenia et Sabbatis, secundo de Pascha, tertio de Azymis, quarto de Manipulis; quinto de Tubicinatione, quae Graece σάλπιγζ dicitur, quae celebrant Judaei per annum solemniter; sexto autem Jejunium, septimo Tabernaculorum constructio: octava quae est plenitudinis fructuum, pomorumque vindemia Octobris mensis, omnium postrema collatio, et consummatio; quae et secundum menses octo diversitas juxta litteram celebratur a Judaeis, et secundum spiritalem scientiam incipientibus mense Martio, in octavo mense, id est Octobre, consummate omnia per ordinem a Christo Domino conferuntur, quae sunt plena salutis aeternae pignora in fide atque opere Christianitatis consummanda, atque comprobanda. Nam etsi tunc temporis jubebantur Judaei Deo offerre horum mensium diversa munera, ut recedentes ab idolis Deo esse cognoscerent offerenda haec omnia: attamen illa oblationis spiritalis habebant indicia, quae in octava perfectione virtutum, id est diei Dominicae, plena fructuum gratia in fide resurrectionis Domini immortale praemium pignusque divinitatis subeundae erunt angelici adepturi homines; non terrestris jam oblationis offerentes munera, id est vitae carnalis sacrificia, sed coelestis gloriae participationem quippe sperantes a Christo Domino consequi Salvatore. Octies enim offerentes dona annua, et octavi diei quippe plenitudinem cognoscentes, divinique Spiritus accincti fortitudine, id est summa rerum perfectione praediti, de hoc exeuntes saeculo, resurrectionis illic promissam gloriam se posse consequi, coelestisque dignitatis consortio copulari non desperant, quod Dominus dignatus est dicere: Tunc eritis sicut angeli. Justis omnibus, et perfectis hoc praedicans, quod et David dixit pro Octava annuntians. CXLII. HAERESIS SEPTUAGINTA DUORUM INTERPRETATIONEM RESPUENS. Sunt haeretici, qui sicut Judaei Septuaginta duorum sanctorum, sapientissimorumque virorum interpretationem respuentes, Aquilae cujusdam hominis unius Pontici, qui post annos multos interpretatus est, editionem suscipiunt; qui cum quaedam praetermisisse necessitate urgente tunc temporis cogerentur, dissonantia putantur dictasse. Is veluti plus a quibusdam Judaeis maxime intellexisse laudatur, cum de Patre, et Filio, non sicuti illi priores de Lege dictaverint. Septuaginta enim duo dixerunt (Psal. II, 2): Adversus Dominum, et adversus Christum ejus; Aquila autem: Adversus Dominum, et adversum unctum ejus. Et iterum: Ecce virgo in utero concipiet, et pariet Filium (Isai. VII, 14). Septuaginta duo dixerunt, et nomen ejus Deus nobiscum; Aquila autem dixit: Ecce juvencula concipiet, et pariet Filium, et nomen ejus potens cum hominibus. Quae quidem si pio sensu lectionis accepta fuerint, quo fortis et potens nemo nisi Christus Deus Dei sit Filius, recte intelligit; si autem de eo dubitat, abjicienda, et spernenda est talis editio. Unde Judaei non Septuaginta duorum interpretationes habent, qui de Patre, et Filio, et sancto Spiritu bene sentientes, unam substantiam, divinitatem, majestatemque enuntiarunt; sed illius Aquilae, qui non ita recte sentit de Filio Dei, sed quasi de Propheta nuntiaverit. Unde interpretationes ejus in medio librorum numquam ponuntur, sed dextrae, laevaeque assignantur; et ut contraria, et non plena veritatis ita leguntur a plurimis. Septuaginta vero duorum decreta, atque consulta, ea legens Ecclesia catholica semper habet, et detinet incunctanter; illius autem quasi superflua ita aestimat esse, et judicat. Haec etenim, id est Septuaginta duorum interpretatio, sub Ptolemaeo rege Aegyptiorum, post Alexandrum Macedonem est edita omnibus, populoque Judaico in Jerusalem data est, cum habitarent non multi Judaei, velut in subjectione jam positi regis Aegyptii, rogatique ab ipso Ptolemaeo, ut interpretes mitterentur Alexandriam. Quo cum venissent Septuaginta duo sapientes ac prudentes viri interpretes, secundum jussum regis Hebraeam linguam Graeco sermone interpretati, Graecis litteris ediderunt, sicuti et factum est. Cumque suscepisset eos Ptolemaeus rex Aegypti, tentare volens si esset eorum divina Scriptura, quam legebant Judaei, separatim quemque jussit includi in cubiculum, nullumque videre alium, nisi solo excepto eo, qui interpretem exciperet dictantem: omniumque accipiens postea interpretationem quotidie, cum consentientem in unum inveniret, editionem omnium jussit conscribi, atque poni in templum, ut venientibus de Achaia, atque aliis provinciis, philosophis, poetis, et historiographis, cupientibus legendi copia non negaretur. Unde et maxime argumenta sumentes philosophi, poetae, oratores, atque historiographi sicuti voluerunt ad suae paganitatis mendacia transtulerunt, aliisque nominibus rudes puerorum animos edocentes, legem Dei divinam irritam saeculo facere properarunt, impietatisque semina in sono verborum, in periculosis sententiis confirmarunt, quorum causa dicebat et Dominus fures atque latrones (Joan. X, 8) eos fuisse, in omnibus atque ab omnibus cognoscendos. CXLIII. HAERESIS DE SEPTUAGINTA INTERPRETIBUS. Est haeresis, quae iterum post Aquilam triginta hominum interpretationem accipit, non illorum beatissimorum Septuaginta duorum, quae integre inviolateque de Trinitate sentientes, Ecclesiae Catholicae firmamenta certissima tradiderunt interpretantes Scripturas. Isti triginta in multis Aquilam sunt secuti, unde ab Ecclesia catholica et istorum non suscipitur interpretatio, quae continetur in libris authenticis. CXLIV. ALIA DE EADEM RE. Est haeresis, quae iterum sex virorum interpretationem postea editam vult sequi, non illorum priorum sanctorum, qui Septuaginta duorum aliis modis interpretari desiderant, non parvum errorem incurrit, diversa itidem sentiens de fide catholica. CXLV. TERTIA DE EADEM RE. Sunt haeretici alii, qui Theodotionis, et Symmachi itidem interpretationem diverso modo expositam sequuntur, non illam beatissimorum priorum, quam Ecclesia catholica colit, et praedicat. CXLVI. HAERESIS DE LIBRIS VETERIS TESTAMENTI IN DOLIO INVENTIS. Est alia haeresis, quae de dolio inventos libros post captivitatem, postque incensionem prolatos, et non consentientes interpretationi primae sanctorum Virorum vult sequi, cum Ecclesia Catholica Septuaginta duorum interpretationem legat, colat, et praedicet; alia autem supervacua, et contraria tantae editioni contemnit, et abjicit. CXLVII. HAERESIS QUOD DIIS ALIENIS NON SIT MALEDICENDUM. Sunt quidam haeretici non intelligentes quod dicit Scriptura: Diis alienis non maledicetis. Et ita observant, putantes de vanitate paganorum dixisse, atque ita sentientes non parvum salutis suae sustinent detrimentum. Cum enim Moses dicat: Templa eorum destruetis, idola frangetis (Exod. XXIV, 13); et Abraham beatissimus frangens idola justificatus est; et Gedeon (Judic. VI, 28) nocte incendens idola, et frangens, a Deo tantum virtutis meruit impetrare, ut cum paucis infinitos vinceret inimicos; omnesque justi, ut Elias (V Reg. XVIII, 40), et alii itidem. Quomodo ergo hic aestimat homo imprudens de idolorum dixisse vanitate, iisdemque non esse maledicendum? cum David dicat: Similes illis fiant qui adorant ea. Hic itaque diis non esse maledicendum alienis cum dicit, est justis ab origine mundi colentibus pietatem veram, id est angelis, et sanctis aliis verae fidei dedicatis, non esse maledicendum. Nam omnes justi maledixerunt idolis, et fregerunt ea, indeque meruerunt gratiam, ut Moses fecit de monte descendens (Exod. XXXII, 20); sine eo quod Christi nuntii, hi sunt dii, ut Moses Pharaoni, et Aegyptiis, cum Scriptura clamet: Ego Dixi, dii estis (Psal. LXXXI, 7). Utique qui sanctam, adorandamque Trinitatem colentes forti fide praedicant, qui et omnes justi vere beati et sancti sunt, et ut dii infidelium scilicet dignoscuntur, quia ait Dominus: ad quos fuit verbum Dei, et per eos praedicatum est, incredulorum dii ipsi sunt appellati, ut Paulus, Barnabas (Act. XIV, 12), et Moses Pharaoni (Exod. XXXII, 20); qui non sunt maledicendi, sed modis omnibus collaudandi, atque honorandi et glorificandi, ut dixit David: Timentes autem Dominum glorificavit (Psal. XIV, 4). Et Dominus: Glorificantes me glorificabo (I Reg. II, 30). Non ergo intelligentes virtutem Scripturarum ex littera paganitati consentiunt, et alieni a Christianitate reperiuntur. Quia ergo non credebant justis Judaei prophetis, et aliis talibus, alieni et isti sicut et pagani judicabantur a Domino per Scripturam; atque ita nuntiabatur, ne maledicerent suis Doctoribus, et Prophetis, et justis aliis. CXLVIII. HAERESIS DE MELCHISEDECH SACERDOTE. Sunt quidam legentes haeretici in Genesi de Melchisedech sacerdote atque rege, qui erat in Salem civitate, tunc temporis ita nominata, sub Abraham beatissimo patriarcha; de quo ait Scriptura: sine patre, sine matre fuisse genitum eum, cum sit hoc contrarium ita sentire. Scriptura enim non de carnali eum generatione editum esse negavit, sed de justis eum non genitum parentibus declaravit; qui naturali studio de Mandato pristino ad tantam Christi pervenire meruit scientiam, ut quae a parentibus suis non audierat, proprio tamen studio, majora Christi mysteria per Mandatum agnosceret offerenda, cum dicat Dominus per prophetas: Ecce ego facio nova (Isai. XLIII, 19). Et: Priusquam veniant, annuntiata sunt vobis (Isai. XLVIII, 5, 6). Et: Nolite meminisse praeterita, quae in Lege carnaliter dicta sunt (Isai. XLIII, 18). Et Salvator ait: Quod nascitur de carne, caro est; et quod nascitur de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6). De hoc enim cum dicit: sine patre, sine matre editum, sine traditione, atque doctrina parentum, eum fuisse inquisitorem Scriptura nuntiavit, naturaque potentem ad panem coelestis sapientiae, id est Christi mysterii, per Mandatum declaravit advertentes: quod sciens Apostolus, naturam hominum coelestis scientiae, ac pietatis esse capacem in omnibus praedicabat ita: Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae Legis sunt faciunt, isti legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, et caetera (Rom. II, 14 et seq.). Quod etiam ait Dominus Petro: Quia caro et sanguis non illi revelasset, sed Pater qui in coelis est (Matth. XVI, 17); Fidem quippe Domini Salvatoris ostendens. Ideoque et ipse iterum Dominus: Si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit, inquit, in regnum coelorum (Joan. III, 3). Et iterum in Lege: Qui dixerunt patri et matri, non novimus vos, isti custodierunt mandatum meum, dicit Dominus (Deut. XXXIII, 9). Non genituram parentum odiendam utique, sed impietatem eorum paganam spernendam, atque damnandam esse modis omnibus collaudabat, cum dicat: Si quis non renuntiaverit suis omnibus, non erit dignus regno coelorum (Luc. XIV, 23). Hic igitur beatus Melchisedech cum de alienigenis, id est Chananaeis impiis fuisset editus, contempta impietate parentum, cum capax legis divinae coelestisque esset, et suo studio, ut Dei imago, inquisito Dei mysterio, contemptis impiis parentibus, non solum cognoscere Christum Dominum ante in Mandato, insuper etiam ejus coeleste mysterium meruit intuens, et intelligens celebrare. Ideoque et Apostolus baptizatis dicebat: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 9). Duorum igitur populorum Melchisedech, et Abrahae erat tunc in unum societatis conjunctio; praecepta quippe, et circumcisionis conveniens ratio, ut Melchisedech quidem personam Christianorum gereret, ita ut nos vivamus, et celebremur in omnibus: Judaeorum autem figuram Abrahae circumcisio, Christi quippe Fidei subdita, coelestique ejus inserviens mysterio salutari, ut Abraham beatus Melchisedech sacerdoti magno erat subditus (Gen. XIV, 18; Psal. CIX, 4; Hebr. VII, 1, 21), cui insuper etiam decimas de suis facultatibus offerre non dubitaret ut regi, atque sacerdoti Dei (Gen. XIV, 20; Hebr. VII, 9); quod nunc Judaeorum docilitas subjecta nobis est cum velit ediscere, atque a nobis de Lege et Prophetis, Christi mysteria paulatim agnoscere, atque in ejus passione coelestem sperare scientiam de Lege pariter et Prophetis. CXLIX. HAERESIS DE ZACHARIA PROPHETA DE JEJUNIO. Sunt quidam legentes in Zacharia, quo dicit: Jejunium quarti, et jejunium quinti, et jejunium septimi, et jejunium decimi erit domui Israel in exsultationem et gaudium (Zach. VIII, 9). Quid ergo si quis omnem septimanam voluerit, aut menses jejunare multos, in praejudicium incursurus est? Absit: immo potius laudem habebit ampliorem, ut multi prophetae fecerunt, et justi homines quotidie faciunt plurimi. Sed cum dicit quatuor jejunia, veluti dies quatuor jejunandos decernit. Non autem nobis dixit aut mensis alicujus, aut anni, sed sic absolute praedicavit, ut mysteria Christianitatis ipsis quatuor jejuniis nuntiata cognosceremus. Nam per annum quatuor jejunia in Ecclesia celebrantur: in Natali primum, deinde in Pascha, tertium in Epiphania, quartum in Pentecoste. Nam in Natali Salvatoris Domini jejunandum est, deinde in Paschae Quadragesima, atque in ascensione itidem in coelum post Pascha die quadragesimo, inde usque ad Pentecosten diebus decem: id quod postea fecerunt beati apostoli post Ascensionem, jejuniis, et orationibus insistentes, ut scriptum est, quod meruerint in Pentecoste plenitudinem divini Spiritus, et perfectionem consequi potestatis; ut irrigatione divini Spiritus affluente, jam armis instructi coelestibus, omni dubitatione seposita in qua erant ante, post autem doctores invicti, et gloriosi martyres ipsius Domini fieri quotidie properabant; Judaeos et Paganos edocentes, eisque de Lege et Prophetis Christum ubique Dominum, cum Patre sempiternum prophetarum testimoniis comprobantes, ejusque praesentiam carnalem saluberrimam orbi terrarum annuntiantes. Alii autem putant secundum quatuor tempora anni cujusque dixisse Scripturam. Alii autem de Noe dixerunt quando audiit et credidit (Gen. VI, 13 seq.; VII, 5, 7; VIII, 18); inde cum arcam confecit; postea autem cum intravit in eam; quarto quando exivit de arca. Alii autem Judaeorum, Israel dixisse Scripturam arbitrantur, quod cum audivit (Exod. V, seq.) populus primum in Aegypto per Mosen tunc temporis et credidit, liberatur de Pharaone et Aegyptiis; deinde quod exivit de Aegypto (Exod. XII seq.); tertio quod in montem ivit (Exod. XIX seq.) et accepit Legem a Domino Salvatore; quarto quod intravit in terram repromissionis (Josuae I seq.): sed non omnes introierunt, sicut scriptum est (Num. XIV, 30; XXXII, 12), nisi duo soli, Jesus, et Chaleb, ut dixit Scriptura. Alii autem dixerunt, quatuor jejunia sunt Ecclesiae ista in quatuor libris Mosi; quia primum fecit Deus omnia in Genesi, et hominem, ut scriptum est. Secundo in Exodo, quo de tenebris liberatus exit omnis homo credens in Christum Deum. Tertio quo in Levitico offert sacrificia diversa, quae sunt omnia Christianitatis mysteria. Quarto post oblationem spiritalium donorum in libro Numeri mereatur omnis fidelis conscribi, quod ait et Dominus: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in libro coelorum (Luc. X, 20). Ideo et David de Judaeis dicit: Deteantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII, 29). Et ipse iterum: Et in libro tuo in te credentes conscribentur (Psal. CXXXVIII, 16). Haec etiam jejunia in quatuor Evangelia nos oportet accipere, de patriarchis, prophetis, sacerdotibus, et apostolis, quae in nobis complenda sunt. Quod primum fides patriarcharum, deinde virtus prophetarum, tertio labor sacerdotum, quarto apostolorum perfectio invicti certaminis nuntiantur; quae diversae virtutes invicem cum suis virescunt connexae temporibus, et docentes homines diversa jucunditatis gaudia desiderantibus, et capientibus subministrant. CL. HAERESIS DE UXORIBUS ET CONCUBINIS SALOMONIS. Sunt haeretici, qui cum legunt in Salomone, sexaginta reginae et octoginta concubinae, et juvenculae quarum numerus non est (Cant. VI, 8); putant eum mulierum causa, et juvencularum atque concubinarum numerum edixisse. Cumque ita sentiunt, infructuosi, immo potius ut pagani impii, et Judaei ineruditi atque indocti judicantur; ignorantes quod haec rationabilia sunt et intellectibilia ab eodem nuntiata, quae in Christi majestate et potentia, diversa gratiarum munera humano generi ostendebantur adventura, diversisque temporibus voluntati hominum, ac capacitati desiderantium ab eodem impertita; non denegante parem gratiam, sed juxta quod capere potuisset voluntas hominum nosceretur, ipso Domino tribuente atque conferente quaerentibus studiose, cum dicat beatus apostolus Petrus: In veritate cognosco quod Deus personarum acceptor non est (Act. X, 34). Et Paulus apostolus itidem: Deus hominis, inquit, personam non accipit (Rom. II, 11). Ex voluntate itaque juxta quod quisque desiderat, ita et a Deo Christo ei tribuitur atque impertitur quotidie. Diversae igitur dignitates, ac diversae gloriae a Salomone nobis nuntiatae sunt. In Mandato quippe, Lege, et Christi gratia omnia, quae et primo, et secundo, et postremo tempore, populis per diversa meritorum collata sint munera dignitatis, ut priori populo, deinde Judaeorum, tertio Christianorum, qui ab illis prioribus qui ante Judaeos fuerunt cum edocemur, in Christi praesentia itidem diversam effusam gratiam capientibus, et quaerentibus quotidie pervidemus effundi. Nam quod aliae animae ad regimina, aliae ad conjunctionem, aliae ad incrementum perfectioris aetatis in conjunctionem futurae Fidei Christi Domini vocentur, manifestum est, dicente Apostolo: Qui cohaeret Christo Domino, unum corpus est (I Cor. VI, 7). Nam ubi reginae nomen dicitur, regni coelestis manifestatur excellens nobilitatis sublimitas, quod et Dominus vocationem multorum praedicans, paucerum electionem annuntiat affuturam. In quibus triplex virtutis dignitas enitescit et in Evangelio, dicente Domino ad illum: Si vis esse perfectus, vade, vende omnia quae habes et da pauperibus, et veni, sequere me; et habebis thesaurum in coelo. At ille trislatus est, inquit, ut scriptum est (Matth. XIX, 21, 22). Ergo etsi ante generaliter secundum temporis divisionem, populorumque factum est, tamen in Christi praesentia triplex gratia resplendet ac dignitas, ut alii perfecti, alii sequentes, alii postea secuturi demonstrarentur: non in uno modo dignitatis, id est regni coelestis inveniendi, sed secundum fidem ac laborem eorum, atque diversa certamina, mercedem congruam adepturi, dicente Domino: Multae mansiones sunt apud Patrem meum (Joan. XIV, 2). Ideo et David animam ad regimen vocatam modis omnibus collaudat, edocens: Astitit regina a dextris tuis (Psal. XLIV, 9). Aliam etiam sequi hortatur: Audi, filia, et vide, et obliviscere domus patris tui, et concupiscet rex speciem tuam (Ibid., 10). Ut ergo est rationis, convenit cognoscere quod alii in regnum (Matth. XXV, 34), alii in paradisum (Luc. XXIII, 43), alii in vitam (Matth. XIX, 17), atque remissionem peccatorum (Luc. XXIV, 47) in futuro erunt deputandi, quod non negatur currentibus, ac volentibus nunc ut oportet; dissimulantibus autem, et non recte currentibus, a Domino haec non erunt conferenda. CLI. Est haeresis quae putat quod Hiesus filius Nave populum Judaeorum cultris lapideis circumciderit, quod nec rerum natura, nec virtus aut ratio persuadet: facilius enim Judaei periclitari poterant quam curari, etsi secundum Dei potentiam quam impossibile non est, aliquid tamen rerum natura non patitur, nec ratio persuadet. Ne ergo petrinis cultris dicant circumcisos Judaeos de paganorum durissimis mentibus ac lapideis quae antea fuerant quidem impietati deditae, postea vero credentes in Domino amissa mente lapidea meruerit, id est verbo Dei circumcidi mente, doctrinamque jam coelestis potentes Judaeos circumcidere, id est Christi eis insinuare scientiam salutarem de lege et prophetis, eam quippe nuntiantes atque comprobantes undique. Quamvis enim et quotidie circumcidantur Judaei ab his qui ante erant Gentiles, id est doceantur de lege et prophetis, de fide Christi Domini scilicet Salvatoris, qui si crediderint et ipsi salutis remedium accepturi sunt: perseverantes autem in duritia mentis lapideae, aeterno erunt judicio detinendi. Ideoque et Dominus in eorum contradictione pertinaci dicebat quod filii eorum, id est pagani, ipsi erunt judices eorum atque doctores, id est gentium populus, qui ante in mente lapidea versabatur, postea vero per Christi fidem merebatur ad scientiam salutarem pervenire. Israel autem secundum legem currens ut scriptum est, ad legis virtutem pervenire non potuit, quia non ex fide, sed ex operibus currere properabat. Jacob enim dicit quod ipse erit spes gentium, non Judaeorum. Oportet ergo Gentes credere universas primum, tunc demum ab ipsis gentibus Judaeorum discere, ac doctrinam Christi Domini de lege et prophetis audire, atque ita acquiescere ut compleatur, donec plenitudo gentium intret, et sic omnis Israel salvabitur, sicut scriptum est. Et alter propheta ait: Aufer ab eis cor lapideum, Domine, et da illis cor carneum. Et Dominus, Si isti tacuerint, lapides clamabunt. CLII. DE SPIRAMINE QUOD ADAM ACCEPIT HAERESIS. Alia est haeresis, quae spiramen quod accepit Adam (Gen. II, 7) putant tantum esse, quantum est a Christo post Resurrectionem concessum Apostolis: cum ignoret quod spiramen est modicae virtutis aliqua gratia, in audienda Lege Dei multorum primum. Spiritus autem perfectionis est plenitudo. Spiramen itaque datur ab infantia et catechumenis. Spiritus autem in incremento doctrinae, Fideique, et salutaris baptismi plena Dei gratia, ut intelligere, et ad majorem jam possit scientiam pervenire. Ideoque post baptismum, Spiritum ut Apostoli jam non, sed spiramen accipit qui baptizatur in Trinitate. Commune est etenim omnium spiramen. Spiritus autem paucorum est fidelium atque credentium, et discentium; et veluti ab honore ad honorem, et a gloria ad gloriam majorem, coelestemque scientiam et gratiam pervenientium, dicente Apostolo, quod a fide in fidem procedimus (Rom. I, 17), et a gloria ad gloriam prodire properamus (II Cor. III, 18). Ideoque ait ipse: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (I Cor. XV, 47), ut et natura non exsors Christi muneris inveniatur aliena penitus, id est nec catechumenus; et fides atque doctrina, studiumque et vita praeclara, in paucorum fidelium, et cupientium voluntate dignosceretur exuberans, dicente Domino: Habenti dabitur, et plus ei adjicietur; non habenti autem, et quod habere videtur auferetur ab eo (Matth. XIII, 12; XXV, 29). Quod Judaeo contigit, et aliis itidem plurimis. CLIII. HAERESIS DE FUNICULO MENSORIO IN ZACHARIA PROPHETA. Est haeresis, quae cum audit in Zacharia propheta de funiculo agrimensorio, de quo et David edixerat, quod angelus tenens ibat mensurare Jerusalem, aestimat secundum litteram ita dixisse Scripturam: cum non Jerusalem metiri, quae tradi debebat hostibus, sed credentium recte, atque paucorum perfecte, electio nuntiabatur per angelum affutura; ut dictum est: Multi vocati, pauci electi (Matth. XX, 16; XXII, 14). Jerusalem ergo in funiculo agrimensorio mensurabatur, id est et ante sub paucis, et post fidem Christi paucorum catholicae fidei gignendo electio praedicabatur in saeculo. Quod et Apostolus ait: Oportet haereses esse, ut probati manifestentur (I Cor. XI, 19). Quia ergo funiculus haereditarius triplici virtute connexus est, id est Patris, et Filii, et Spiritus sancti; haec conjunctio cum in una, eademque accipitur Fide, atque credulitate; aequalitatis quippe, et virtutis conjungenda unitas, atque colenda potentia cum noscitur ab Ecclesia catholica, non in diversa majestatis aut qualitatis credenda substantia praedicatur, ut quidam aestimant haeretici. Quod et Dominus dicere dignatus est: Putas Filius hominis cum venerit, inveniet Fidem super terram (Luc. XVIII, 8)? Quia et ante a Propheta quod tunc erat in paucis, et post Christi praesentiam, passionem, et resurrectionem ejus, divinamque sententiam quod essent praevaricaturi, hoc ita nuntiatum sit, ut sint haeretici hodie qui a Spiritu sancto, aut a Filio recedentes, diversam majestatis et potentiae inaequalitatem quotidie praedicant aberrantes. In hoc ergo nos oportet agnoscere, quod funiculus, ut ait Salomon (Eccles. IV, 12), triplex non disrumpitur, quod et credi debet a nobis; quod et de divina substantia, et propria, Filius, et sanctus sit itidem Spiritus, Patri quippe connexus in omnibus, qui et cognosci debet, et coli ab omnibus. In hac ergo conjunctione baptismi et Salvator nos dignatus est confirmare, imperans: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In quo conjungentes Filium Patri, et Spiritum cum Filio, et Patre, hanc salutem cognoscimur adepturi, quia non aliunde salutis remedium, nisi ex fide hac humano generi, cognoscimus affuturam. Unde et in hac conjunctione sanctae adorandaeque Trinitatis gaudemus, in qua ante Adam pater noster, Noe, Abraham, Moses, et prophetae, sacerdotes, judices, et apostoli pariter, et evangelistae praedicantes meruerunt consequi angelicam dignitatem; in qua et Ecclesia catholica exsultat, hoc praedicans quotidie, atque edocens, eademque hanc omnem impietatem Paganam, et iniquitatem Judaicam destruens, quotidie omni exsultat in gaudio. Nam etsi triplex funiculus debet accipi primum Mandati, deinde Legis in medio tempore, deinde Gratia Salvatoris: utilitatis non parvae est aut si de fide, spe, atque charitate, ut dixit beatus Apostolus (I Cor. XIII, 13), quis velit accipere; et in hoc non parvi est intellectus prudentioribus, ac spiritalia desiderantibus plurimis. CLIV. Sunt quidam haeretici qui de Helia beato opinantur quod ei corvi sero carnes ad escam, et mane panes attulerint, non attendentes quod cuncta sanctus ac beatissimus propheta non carnes edebant ( sic ) aliquando, qui omnem talem escam contempserat, abstinendo voluntate, cujus et causa tantae dignitatis a Deo honorem meruit adipisci, ut in paradisum raperetur sublimis, ubi cum sanctis omnibus conlocaretur. Nam si de pane quidem aliquis dixerit, rationis interdum est quod ei corvi attulerint: de carnibus autem incongruum reperitur; nam in hoc crudelitas beluina hominum insequentia beatissimum prophetam ostendebatur: in avibus autem, id est corvis, tantum mansuetudo et lenitas monstrabatur, ut a quibus avibus humana aberat ratio, qui non erant Dei imagines rationabiles, sed aves sicut pecudes sensibiles creatae solummodo, in eis autem avibus ad opprobrium hominum Judaeorum regisque ex voluntate pessima insequentium propheta agnitio et sensuum lenitas insita monstraretur in opera tanti ministerii quod beato prophetae quotidie monstrabantur, ut in eis avibus ministrabantur, ut in eis avibus magis inveniretur esse ratio quaedam lenitatis motu quodammodo concessa velut rationabilis. Nam omnia hujusmodi creata a Domino subjecta sunt homini ut regi ac rationabili dominoque urbium versitatis ( sic ) pecudum, volatilium et serpentium quippe sicut scriptum est in libro Geneseos demonstraretur. CLV. HAERESIS DECERPTA EX ISAIA PROPHETA DE CHERUBIM ET SERAPHIM. Est quoque haeresis, quae cum legit in Isaia propheta, quod Cherubim, et Seraphim animalia duo sex pennis praedita, duabus faciem Dei, duabus pedes tegebant, et duabus clamabant voce sublimi Deum collaudantes, nimium conturbatur; et nunc historiam quaerens, nunc rationem intellectibilem perscrutans, diversa ambiguitate fatigatur. Cum et secundum litteram non parva sit utilitas, et secundum intellectibilem rationem, Christi resonet coelestis scientia. Secundum litteram enim primum, quod Deum invisibilem Scriptura docendo, impietatem ubique paganam damnabat in quo Scripturae illorum impiae visibilem et compositum praedicant. Deinde etiam Judaeorum, ne et ipsi pari caecitate obtecti, ut Gentes impiae, corrupti sensibus deperirent; hoc ita edocuit. Sed hic etiam erat Judaeorum futuri temporis in Christi praesentia incredulitas, et coopertio annuntianda mysterii: quod caecitate operti nimia, nec prophetae, nec ipsi Domino erant postmodum credituri, cum missus ad populum praedicat manifeste: Aure audietis, et oculo videbitis, et non intendetis (Isai. VI, 9; Matth. XIII, 14). Cooperti quippe tenebris, lucem salutis aeternae, id est Christi carnalem praesentiam non erant agnituri, sicut et factum est; quod Apostolus docens, velamen esse usque hodie in cordibus eorumdem positum affirmavit (II Cor. III, 15), quod non revelabitur usque quo Christum non crediderint Salvatorem. Ubi autem conversi fuerint, id est crediderint in Christum Dominum, auferetur velamen ab eorum cordibus. Quod autem et duo animalia nuntiata sint Cherubim, et Seraphim, Lex quippe, et prophetae, testes Christi, et Doctores saeculi, non est ambiguum. Velabant autem faciem, et pedes Domini; sive quia in parabolis, et similitudinibus, et aenigmatibus docebatur mysterium, ut scriptum est: Aperiam os meum in parabolis (Psal. LXXVII, 2; Matth. XIII, 35). Et David: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18). Et Apostolus: Filium suum, inquit, Pater revelavit mihi (Galat. I, 16); id est de Lege, atque Prophetis ostendens. Sex autem pennae erant eis, et duabus quidem faciem, et duabus pedes cooperiebant; duabus autem clamabant, ne forte faciem, et pedes cum dicit Domini coopertos, quod sursum atque deorsum est, et longitudo, et latitudo de Deo monstraretur, quod nec altitudo (Job. XI, 8, 9), nec profundum, nec latitudo, nec longitudo Dei potest cognosci, aut inveniri condigne ab aliqua creatura, et maxime hominum, aut humanis quorumdam sensibus comprehendi; qui etiam tantam elementorum naturam immensamque creando perfecit, quanto magis, qui talia fecisse cognoscitur, modis omnibus antecellit! Solum autem per Fidem noscitur; quia virtus, inquit, in infirmate, in similitudine, et aenigmatibus perficitur, atque invenitur (II Cor. XII, 9). Cumque tanta immensitas Dei dicitur, atque nuntiatur, duabus pennis, id est a Cherubim, et Seraphim, Lege, atque Prophetis canitur et praedicatur. Duarum etiam pennarum clamatio die, noctuque, id est et hic, et in futuro, cordis quippe credulitas hominum, atque oris confessio non desinens invenitur quotidie resonando, quae et tunc canebatur ab Angelis, atque ab hominibus praedicabatur in saeculo; ut quod videre in excelso, profundo, lato, atque longo non poterant, corde credentes, atque ore confitentes, indesinenti voce cantantes omni tempore laetarentur. Nam, quod invisibilis et incapabilis sit divinae qualitatis natura et substantia, in Lege, et Prophetis ostenditur, Joanne dicente: Deum nemo vidit umquam (Joan. I, 18). Non dixit, non credidit, sed, non vidit. Ergo Dominus credendi potentiam, et confitendi solum fiduciam tribuit, ut virtus ejus in enarranda carnali fragilitate manifesta nosceretur: quod et Dominus ubique Fidem suam praetendit hominibus, quam et ipse ante dederat, posteaque in sua praesentia confirmaverat. Cherubim autem, et Seraphim quadriformia, id est Leonis, Vituli, Hominis, et Aquilae, diversa sunt Sanctorum pariter, virtutumque certamina fortiora, praecellendae eorum variaeque dignitatis, patriarcharum quippe, et prophetarum, sacerdotum, atque apostolorum itidem cum martyribus sociata; ut in quibus ante tanta fides et dilectio Christi exuberans noscebatur, impar autem doctrina in quibusdam postea cogente causa temporis canebatur, non impar tamen Fidei, ac certaminis gloria in conjunctione diversae virtutis monstraretur a Christo concessa, atque condonata, inque omni Christianorum populo nosceretur; ut quod videre non possumus, nec humanis condigne sensibus definire, corde credentes, atque ore confitentes, his duarum pennarum virtutibus non desinamus Judaeis, et Gentibus hoc gaudii praedicare, atque his sublimes virtutibus evolare; sperantes coelestia, ubi Christus est Dominus, ut ait Apostolus (Coloss. III, 1), inque hac sententia salutem perpetuam posse consequi non dubitantes, docente eodem: Quod si credideris in corde tuo, et confessus fueris Christum Dominum Salvatorem corpore crucifixum resurrexisse, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem (Rom. X, 9). Unde ait de Christo Domino, quod ejus qualitatis divina substantia non in visione et mensura, aut compositione consistat aliqua, sed in fide virtutis, atque confessionis nostrae exuberans consummatur; quae latitudo et longitudo, altum atque profundum sit scire, inquit (Ephes. III, 18, 19), eminentissimam et incomprehensibilem Christi Dei gratiam atque non est humanae fragilitatis potenter expromere, sed in fide atque per fidem facile posse contingere docuit, quod mens hominum non praevalet enarrare. CLVI. HAERESIS DE ISAIA PROPHETA: LABIA TACTA CARBONE. Sunt quidam qui aestimant, quod Isaias post confessionem populi peccatoris, ac precem quam supplex ad Deum effuderat, de Cherubim unus (Isai. VI, 6) venerit missus a Deo ad prophetam, et acceperit de forcipe carbonem, et tetigerit labia ipsius, aitque ei: Ecce jam mundatus es (Ibid., 7). Putant autem de angelis unum venisse ad eum, aut de animalibus, aut de forcipe ignem accepisse, et mundasse prophetam, quod non est adeo scientiae salutaris; cum hic de Cherubim, aut Seraphim unum animal cum dicit, id de duobus Testamentis dicit: unde patriarchae, prophetae, sacerdotes edixerint, et apostoli, qui mundo omni adventuram gratiam ostendebant quadriformi virtute fulgentia munera ad certamina coelestia capientibus ministrantes. Nam Cherubim plenitudo scientiae dicitur, Seraphim virtus ignea peragrans appellatur. Hi itaque plenitudinem habentes scientiae spiritalis, ac Christi mysterii tenentes divitias, diversas doctrinas jussu Domini nobis dimittunt et deferunt, omnique saeculo itidem sine quadam intermissione nuntiantes; ex quibus unus missus est ad Isaiam prophetam, hanc quippe Christi doctrinam annuntians, Salvatorem, quod erat adventurus in carnem, Spiritusque divini credentibus allaturus gratiam copiosam. Isaias itaque de patriarchis, et Lege, et prioribus suis prophetis acceperat gratiam fortiorem, id est divini Spiritus potentiam ampliorem; a prioribus scilicet, ut Christi mysterium, id est incorporationis ipsius, saeculo gratiam nuntiaret. Ideo et Dominus ad quosdam: O duri corde, et imprudentes animo (Luc. XXIV, 25), cur non advertitis, quod Lex, et prophetae de Filio hominis, quae ante praedixerant affutura, cuncta consummari oportuerat? Decebat enim de patriarchis, et Lege beatum accipere Isaiam, ut ab eis doctus, forti animo Christi carnalem praesentiam praedicaret. Ignem etiam quod ait accepisse angelum, et purgasse ipsius labia, utique divini Spiritus ei gratiam ostendebat concessam Domino, ut ait: Ignem veni mittere in mundum, quam volo ut accendatur ocius (Luc. XII, 49)? De forcipe autem, id est de ferro, de invicta natura ejus, atque divina quippe dicebat potentia, quod corpus Christi divino Spiritu, divinaque potentia in utero sanctae Virginis creatum, atque consummatum est, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Dei obumbrabit te (Luc. I, 35). In quo apparens corpore vinceret omnia, a nullo autem superaretur. Sicut enim ferro domantur ac subjiciuntur omnia, a quo et gladius gignitur, ut dictum est: Verbum Domini gladius bis acutus (Hebr. IV, 12), qui domare potest testimonia, domari autem ab aliquo non potest: daturusque eis erat post passionem in resurrectione divini Spiritus beatis apostolis invictam potentiam, ut scriptum est: Spiritus Domini super me, et caetera (Isai. LXI, 1). Et Petrus promissione accepta a Patre, ad Judaeos dicens, effudit hanc gratiam, quam vos videtis, atque auditis hodie. Igni etiam forcipem sicut formari cognoscimus, ita et corpus Domini divino Spiritu (Luc. I, 35) novimus consummatum. Itaque ita suis eum dedisse in corpore illam promissam gratiam, atque invictam potentiam, ut ait: Dedi vobis potestatem calcare super omnem virtutem inimici (Luc. X, 19); et Apostolus: Quis nos separabit a charitate Christi (Rom. VIII, 35)? per quae eis cunctis jam in hoc credentibus saeculo, ut dictum est, per impositionem manus apostolorum divinus dabatur Spiritus in Christum Dominum credentibus Salvatorem (Act. VI, 6; VIII, 17; IX, 17; XIII, 3; XXVIII, 8). Et sicut duo animalia duo haec Testamenta accipiuntur, Legis, et prophetarum, astantia Domino, sicut viderunt in monte apostoli; attamen rationis erit, quod et duo animalia intelligenda sunt Mandatum primum quod datum est, quod et spiritale potest intelligi, ut scriptum est, quod et Salvator non solvit, sed confirmavit potius. Secundum autem animal doctrinam Christi, id est fidem ejus, et gratiam incorporationis, et Testamenti, passionisque ejus, et resurrectionis mysterium continebat. Unde Lex litterae in medio est posita inter Mandatum, et Gratiam, quae si intelligitur de Christo, consentanea in multis accipitur; si autem in carnali justificatione quis salvari putaverit, abjicienda decernitur; cum de Patre, et Filio, et sancto Spiritu ante Legem, id est ante tria millia annorum et septingentos annos, justi priores illi sub Mandato viventes, ac beatam Trinitatem colentes, et suis filiis tradentes, cognatisque et saeculi praedicabant, mysteriumque Christi Domini de ipso Mandato antiquissimo nuntiabatur. Lex itaque admonitio Mandati est, quae et conjungitur secundum fidem colendae Trinitatis, et iterum separantur quaedam ejus propter Judaicam, et carnalem justificationem; cum et prophetae illa destruxerint antea, et Salvator abjecerit, et apostoli vetuerint circumcidi homines (Galat. V, 2). Lex itaque de Mandato causa cogente carnali descendit ad tempus. Gratia autem Christi, id est mysterium incorporationis, et passionis, et resurrectionis, fideique ejus, et ascensionis in coelum ante Legem a justis omnibus noscebatur, et quaerentibus, et capientibus non celabatur; ut Enoch, Noe, et Melchisedech, et Jacob, et aliis justis ac beatissimis Patriarchis, et caeteris, qui ante Legem Mosis vixerant, sub Mandato scilicet constituti, atque in omnibus justificati a Domino. Lex autem et Fides Christi dicitur, ut ait Apostolus: per Legem fidei Christi (Rom. III, 27). Lex carnalis justificatio Judaeorum est. Mandatum etsi non putatur Lex esse, tamen quod a Domino servo dicitur et decernitur, Legis est ratio, ut quod velit, eligat aut servare ut amicus et fidelis, aut contemnere ut servus sub Lege subjectus. Unde et Salvator apostolis mandatum dabat ut amicis et fidelibus, quod et Adae patri nostro, antequam peccaret, similiter dederat. Post peccatum autem non jam mandatum societatis et propinquitatis, ac dilectionis erat et fraternitatis; sed timendae severitatis judicium decernebat, in contemnendis Legis sententiis scilicet, ut etiam ait Moses: Maledictus omnis, qui in legitimis non permanserit libri hujus. Ideo et Salvator, quae in Lege dicta fuerant admonebat, et quae ante Legem data fuerant sub illis beatissimis comprobabat; ut suam doctrinam illorum priorum conjungeret, multorumque ita credentium, et circumcisorum pariter copularet, et naturalium itidem, id est Gentium credentium, sociaret; ac nolentium Judaeorum, aliorumque incredulitatem, et imperitiam conjunctam utrorumque condemnaret. 8jpmqw122f9ozj31bd1zw98icoudxfw 102 51021 264851 186592 2026-05-06T20:06:21Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264851 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= }} ==Opera== *[[De haeresibus]] ‎ aa73vqqgecq02amil5ktdcvh7q7q2pn 0 51031 264840 226454 2026-05-06T20:01:33Z Demetrius Talpa 13304 264840 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Phoebadius Aginnensis |OperaeTitulus=De fide orthodoxa |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo IV |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Phoebadius_Aginensis_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/20|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 20]]''' [https://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_0328-0391__Phoebaudus_Aginnensis_Episcopus__De_Fide_Orthodoxa__MLT.pdf.html documentacatholicaomnia] ''PhoAgi.DeFiOr 20 Phoebadius Aginensis Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' PROLOGUS. Confessio fidei. Credimus in Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem, et unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unicum, hoc est, de substantia Patris: Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero; natum, non factum: unius substantiae cum Patre, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον; per quem omnia facta sunt, sive quae in coelo, sive quae in terra. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est, passus est, resurrexit tertia die, ascendit ad coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat quando non erat, et priusquam nasceretur, non erat, et mutabilem vel convertibilem esse Filium Dei; hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, amen. Prooemium. Amore catholicae Fidei ductus, jam pridem adversus Arianos libellum edideram, quem cum amico legendum dedissem, quia placuit, credidit transscribendum. A quo hoc ego magnopere postulavi, ut interim dissimulato auctore, doctis viris et prudentibus legeret; ut si quem novisset, quod illic plus aut minus positum videretur, posset plurimorum consilio emendari. Nemo est enim qui sibi tam arroganter summam doctrinae coelestis assumat, ut putet se omnia mysteria liquido comprehensa retinere, cum Paulus apostolus dicat: Qui ergo putat se aliquid scire, nec dum scit quemadmodum oporteat scire (I Cor. VIII, 2); et: Modo per speculum in aenigmate videmus; tunc facie ad faciem (I Cor. XIII, 12). Sin vero cunctis omnia quae illic scripta erant, juxta fidem veram constare viderentur, tum et ipse petentibus non negaret. Quod eum ita fecisse manifestum est. Et quia res digna tam catholicae confessioni, quam haereticae responsioni, universorum judicio aestimata est, multi eum vel legere vel describere voluerunt. Sed non defuit qui pro studio doctrinae, vel pro charitatis officio, ea quae a nobis dicta sunt, scrupulosius retractaret; et quaedam ille vel superflua, vel ambigua diceret, quae aliter possint a quibusdam, quam a me dicta sunt, accipi. Proinde rursus ea ipsa planiori sermone in hoc libello digessi, ut et simplicitatem sensus mei ostenderem, et scrupulum legentibus amputarem. Nam hoc est quod aiunt posse reprehendi, quod ubi Verbum Dei ex persona Filii posuimus, tale hoc Verbum intelligere putemus, quale grammatici tradunt spiritu oris aerem offensum, intelligibilem auditu. Sed nos sapientiam non hujus mundi quae destruitur, sed illam quae ex Deo est, novimus, quae Verbum Dei Deum insinuat, cum dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3). Unde mirari me fateor hoc ita sentiri potuisse, quasi nos personam propriam Verbi, quod est Filius, negaremus. Nemo verbo tenus nominat, quem vere esse in persona sua saepius profitetur: nam quomodo aut verum Filium, aut verum Patrem confessi sumus, si non vere proprietatem personarum tam Patris quam Filii servavimus? Sed quia unius Dei vocabulum diximus, personas negasse putamur. Et hinc verisimile visum est quod posuimus. Nos Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus assignemus. Porro iterum Pater et Filius, etsi duo nomina appellantur; ratione tamen et substantia unum sunt: et cum Patrem et Filium statuo, unitatem assigno generis. Haec omnia intelligi posse aestimata sunt, quasi ista vocabula inter Patrem et Filium ita posita sint, ut est nomen et cognomen, unius tamen personae; cum ex superioribus aut inferioribus dictis potuerit haec suspicio non admitti. Qui enim filium Dei non aliunde natum dixeram, quam proprie de Patre, totum de toto, integrum de integro, perfectum de perfecto, consummatamque virtutem; quomodo potui ipsum Patrem, ipsum sibi Filium ponere, et hoc modo unam personam duobus nominibus appellare; quippe cum et hanc sectam, id est, Sabellianam in eodem libello damnaverim, et personarum distinctionem, secundum vocabulum scripserim? Nam et nemo pro una persona potest, unum sunt, dicere, vel unitatem generis, nisi personis assignare. Quis autem catholicorum ignorat Patrem vere esse Patrem, Filium vere Filium, et Spiritum sanctum vere esse Spiritum sanctum? sicut ipse Dominus ad apostolos suos dicit: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Haec est perfecta Trinitas in unitate consistens, quam scilicet unius substantiae profitemur. Non enim nos secundum corporum conditionem divisionem in Deo facimus: sed secundum divinae naturae potentiam, quae in materia non est, et nominum personas vere constare credimus, et unitatem divinitatis esse testamur. Nec extensionem partis alicujus ex Patre (ut quidem putaverunt) Dei Filium dicimus, nec verbum sine re, ut velut sonum vocis accipimus: sed tria nomina, et tres personas unius esse essentiae, unius majestatis atque potentiae credimus. Et ideo unum Deum confitemur, quia unitas majestatis plurium vocabulo deos prohibet appellari. Denique Patrem et Filium catholice nominamus; duos autem deos dicere nec possumus, nec debemus; non quod Filius Dei Deus non sit, immo verus Deus de Deo vero: sed quia non aliunde, quam de ipso uno Patre Dei Filium novimus, perinde unum Deum dicimus. Hoc enim prophetae, hoc apostoli tradiderunt, hoc ipse Dominus docuit, cum dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Unum ad unitatem divinitatis, ut dixi, refert: sumus autem personis assignat. Sed et apostolus ait: Unus est, inquit, Deus Pater, ex quo omnia; et nos in ipso: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia; et nos per ipsum. Sed non in omnibus est scientia (I Cor. VIII, 6). Qua de re explanatis his verbis quae scrupulum, non mihi qui scio quod dixerim, sed aliis inferebant, puto occasionem malae interpretationis fuisse sublatam. Nam et professio fidei manifesta est, et persona cum vocabulis constat, et una divinitas assignata est. Vel si adhuc aliquid quod legentibus ambiguum videatur in verbis, ad sensus debent verba conferri; quia non simplicitas verborum, sed mali intellectus obstinatio culpam olet. At cum sensus noster cum veritate concordet, et verba debent cum ratione sincerissima. Unde a simplicitate Christiana academicus disputator abscedat. CAPUT I. Nihil periculosius iis haereticis, quibus multa nobiscum paria sunt. Hi cum integre per omnia decurrere videantur, uno tantum verbo simplicem fidem inficiunt. Sublato nomine substantiae, quod isti de evangelica et apostolica fide patrumque traditione auferre volunt, subtiliter Ariana haeresis intromittitur. Qua ratione istud nomen tollere laborarint. Multas quidem et graves haereses novimus a plurimis ebullire, et veneni vice, ad intimum pectus canceris sui virus infundere: sed vinci illi vel facile possunt, vel facile vitari, quorum prima propositione omne consilium pectoris proditur. At vero iis quibus multa nobiscum paria sunt, facile possunt innoxias mentes et soli Deo deditas fraudulenta societate percutere, dum malorum suorum virus per bona nostra defendunt. Nihil enim periculosius his haereticis esse potest, qui cum integre per omnia decurrant; uno tamen verbo, ac si veneni gutta, meram illam ac simplicem fidem Dominicae, et exinde apostolicae traditionis inficiunt. Unde vehementer nobis cavendum est, ne se vel sensibus vel auribus nostris hujusmodi aliquid latenter insinuet; quia nihil tam cogit in mortem, quam sub obtentu fidei fidem violare. Ut enim gypsum aqua permixtum lac colore mentitur, ita hic per verisimilem confessionem traditio inimica suggeritur. Qua de re non similitudo confessionis, sed sensus mentis est ponderandus, quo confessio ipsa firmatur. Denique si diligentius et accuratius attendatis; cur voluerint de evangelica et apostolica fide et de patrum traditione substantiae nomen auferri, procul dubio probatis haeresim Arianam subtili compendio breviatam, sublato hoc nomine intromissam. Nec hoc quidem ego suspicione aut opinione collectum affirmo, nec uti ipsi putant, academicus disputator assisto, ut simplices sensus verborum subtilitate contorqueam: sed ut contortos et pravos tenui argumento compositos in lucem cognitionis exponam, quo facilius possit cognita et comperta iniquitas ab hominibus evitari. Quae etenim causa quaeve ratio exstitit, ut quod docendum, et quod credendum cunctis ecclesiis fuerat traditum, quodque patres nostri apostolici viri contra universas haereses, et maxime Arianam, quasi quemdam obicem veritatis, quo omnes aditus pestiferae doctrinae obstruerent, sancto Spiritu mundati, catholica ratione posuerunt, non sine magno nisu ab his qui elogio Arianae labis addicti sunt, laboretur auferri; nisi ut Filium Dei mutabilem et convertibilem utpote non de propria Patris substantia constitisse confingant; cui et initium ex tempore, et ortum ex nihilo, nomen ex altero, ut semper docuerunt, propter quod et saepe damnati sunt, nunc jam libere et secure, incunctanterque ecclesiis tradere et insinuare possint? CAPUT II. De Arianorum haereseos confutatione per firmissimas rationes, et evidentia sacrae Scripturae testimonia. Ita Deum Filium de Deo ponunt, ut ex Deo factus sit, non ex Deo genitus. Vocabulum ὁμοούσιον auferunt, eique ὁμοιούσιον substituunt. Illam sapientiam quae Dei Filius est, creaturam intelligunt. Videtis ergo omnia eos in tractatu ipsorum, non evangelica fide, sed subdola malignitate ad seducendos simplices quosque posuisse. Non jam tam suspectum, quam manifestum omnibus esse debet, ita eos Deum de Deo posuisse, ut Arius tradere solebat, ut ex Deo factus sit, non ex Deo natus. Qui si natus est, unius substantiae est: si factus est, verus Filius non est: et si verus Filius non est, nec verus Deus est: aut si verus Deus est, et de Patre non est, duo sunt habentes singuli et voluntates proprias, et imperia diversa: vel si concordia tantum et societate unum sunt, non tamen et substantia verus, ut jam dixi, Deus non est. Sic erit Deus, ut Moyses Pharaoni (Exod. VII, 1), potestate, non genere: Filius quoque ita credendus erit, ut per Esaiam populo dictum est: Filios genui et exaltavi (Isa. I, 2); et alibi: Dii estis, et filii Altissimi omnes (Psal. LXXXI, 6). Sed et primogenitus ita habebitur, quomodo et Israel a Deo primogenitus filius appellatus est (Exod. IV, 22). Nec non et primogenitus totius creaturae, quasi in ordine factorum primogenitus habeatur; ut ex eo seriem quamdam creandis mundi rebus assignent. Denique sublato ὁμοούσιον, id est, unius substatiae vocabulo, ὁμοιούσιον, id est, similem factori suo posuerunt; cum aliud sit similitudo, aliud veritas. Nam et homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est (Gen. I, 26), nec tamen Deus est: nec quod Deus est, homo exstitisse credendus est. Ita et Filium Dei similem volunt, ut eum aliunde similem, non de ipsa una sancta et beata Patris substantia dicant. Qui si de Patris substantia non est, ἐξ οὐκ ὄντων est, id est, ex nullis exstantibus, ut idem Arius tradidit: sublato enim eo quod Pater est, undecumque fuerit Filius, necesse est ut et initium ex nihilo, et ortum ex tempore habeat: nihil enim sine initio, nisi solus Deus. Unde et Filius, sicut ipse Dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quod ideo dixit, ut duarum personarum vocabula in unius deitatis majestate monstraret, sicut et propheta ex voce Dei: Eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum: dico ergo opera mea regi (Psal. XLIV, 2). Vides ergo hoc Verbum bonum Filium Dei esse, quem non aliunde quam de paterno pectore, et ut ita dixerim, de utero cordis Dei credimus natum. Et proinde eum regem appellat, quia ipse est rex regum: Deum Dominum, cui omnia divina opera succumbunt, qui dixit: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15). De hoc et Evangelista: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3). Igitur quod in principio erat, semper fuisse credendum est: sed nec aliunde esse, quam ex eo qui principium non habet, id est, de corde Partis; quia eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum (Psal. XLIV, 2) Non enim dixit: In principio factum est Verbum; sed in principio, inquit, erat Verbum. Quodcumque principium Verbi assignare volueris, praejudicatum habebis quia in principio, inquit, erat. Non quod duo principia ex rerum diversitate dicamus, sed quia Sermo Filius semper cum Patre est, et de Patre natus est. Ac proinde cujus origo principium non habet, sempiternus cum Patre credendus est; quia nec Pater potest umquam sine Filio nominari, nec Filius sine Patre vocari: ac per hoc semper Filius, quia semper Pater. Et Deus, inquit, erat Verbum. Quod Deus est, semper est; ne si semper non fuerit, verus Deus esse non possit, sicuti et in Sophiae nomine quia secundum Apostolum (I Cor. 1, 24) ipse est Sapientia Patris. Ego inquit, ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5). Non ergo aliunde quam de Patre, quia semper cum Patre. Et ideo Sapientia Dei appellatur, ut numquam Pater sine Sapientia, hoc est, sine Filio suo fuisse credatur. Haec est illa Sapientia ineffabilis quae initium viarum Dei apud Salomonem (Prov. VIII, 22) vel condita, vel genita, vel creata describitur; quam tamen sic conditam dicit, ut semper eam cum Deo fuisse ostendat. Quod enim initium Deo dabis, ut initium possis Sapientiae ipsius consignare? Non enim ita Deus Sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine Sapientia fuerit: sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicujus ostendit; ut hoc initium habeat Sapientia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia tam coelestia quam terrestria, non quo coeperit esse in Deo. Creata est ergo Sapientia, immo genita, non sibi quae semper erat, sed his quae ab ea fieri oportebat; ut quia quanta et qualis esset sciri non poterat, de effectu operum suorum virtus ejus et potentia nosceretur: ut quod de conditis aestimamus, tunc magis timeremus cum facta miramur. Caeterum si tu creatam Sapientiam dicas, ut Filium Dei creaturam intelligas; occurrit tibi Apostolus, condemnans eos qui creaturam colunt, dicens: Propter quod tradidit illos Deus in desiderium cordis eorum in immunditiam: ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam creatori, qui est benedictus Deus in saecula (Rom. I, 24, 25). Haec est, inquam, illa Sapientia Dei, quae dicit: Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli, XXIV, 25), universalitatis conditrix et effectrix, id est, Filius Dei per quem omnia, et in quo omnia; quia ut Apostolus dixit: In ipso constituta sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Virtutes, sive Principatus, sive Potestates: omnia per ipsum, et in ipso condita sunt: et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant (Coloss. I, 26). Hinc et Salomon: Cum sit, inquit, una, omnia potest; et permanens in se, omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert (Sap. VII, 27). Quod confirmans Apostolus ait (Ephes. III, 16) in interiore homine habitare Christum; ut per quem a principio omnia facta sunt, per ipsum et in fine cuncta salventur. CAPUT III. Solvuntur argumenta quibus Ariani haeresim suam astruunt, dicentes potissimum propterea ὁμοούσιον admitti non oportere, quod in Scripturis divinis non contineatur. Sed dicis mihi ὁμοούσιον, id est, unius substantiae nomen ob hoc potius quam creatorem adorant, servantes eadem utique quae Apostolus dixit: Ut in nomine Jesu omnes genu flectant, coelestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur (Philipp. II, 10). Et Moyses: Adorent, inquit, eum omnes angeli Dei (Deut. XXXII, 43, sec. LXX). Et David: Omnes reges adorabunt eum (Psal. LXXI, 1). Quod quidem in Scripturis non diceretur, sed quia ipse est Sermo Filius omnium opifex. Sed dicis ὁμοούσιον, nominari non oportere, quia in Scripturis divinis non contineatur. Quaero et ego, homo, qui hoc prohibes; si ideo nominari non debet, quia scriptum non est, an quia ita credi non liceat? Quod si ita credendum est, cur non ita profitendum? Corde enim, inquit Apostolus, creditur ad justitiam: ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10). Aut si ideo nominandum non est, quia nec ita credendum; obtinuit Arianae labis assertio, quae ideo Patrem et Filium unius substantiae denegavit, quia Filium Dei modo ex nihilo, modo ex Patre, sed ab alia substantia, quando voluit, et quomodo voluit, et unde voluit factum inducit; dummodo aliunde eum, et non de eo quod Pater est, exstitisse confingat. Quem etsi natum dicit, sed hoc dicto tenus; quia rursum omne quod natum est, factum intelligit; eo quod et nos a Deo geniti appellemur, quos constat esse facturam. Vel si Arianus non es, et verum Filium de vero Patre natum, non factum agnoscis; cur non eum cum Patre unam substantiam dicis. Frustra times, homo, profiteri quod credis; et frustra credis si ita non credis, et merito haereticus denotaris. Et quamquam immutaveris dictum, quo putatis prohibuisse Dei Filium nuncupari facturam; sed cum subjungit: Sicuti aliquid horum quod factum est; ex aperto ostendis non ob hoc facturam dici noluisse, quasi non debeat factus intelligi; sed non ita factum vis, sicut aliquid horum quod factum est, sed tamen factum. Aliter enim dicis factum, utpote perfectam creaturam, per quem facta sunt omnia; dummodo et ipsum factum intelligas, licet non ita ut caetera. Sed ut ad id revertar, quod dicis in Scripturis divinis ὁμοούσιον id est, unius substantiae vocabulum non inveniri; finge hoc interim sic sit, eo quod ubicumque substantia legitur, res Dei, non Deus accipiatur; quamquam et aliud quod scriptum non est, pariter profitearis, id est, Deum ex Deo, lumen ex lumine: quid ad haec dicis? Aut totum mecum tene, aut totum omitte. Si enim unius substantiae vocabulum inde times dicere, quia scriptum non est; timere identidem debes Deum ex Deo, et lumen ex lumine profiteri. Sed ego probo Deum de Deo, lumen de lumine, et unius substantiae vocabulum in divinis Scripturis contineri. Cum enim ipse Dei Filius, qui Deus est in Evangelio suo dicat: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 27), jure et merito Deum de Deo profitemur, quia de Deo Patre Filium Dei Deum verum de Deo vero natum esse cognoscimus. Sed non eo genere, ut nos dii sumus appellati (Ps. LXXXI, 6), vel ut Moyses Pharaonis deus est dictus (Exod. VII, 1): sed quia verus est Filius, de vero Patre natus est; vere et confidenter Deus de Deo dicendus, et sic lumen ex lumine. Quod scriptum non est, mecum quidem dicis, sed mecum omnino non sentis. Et quia scriptum est de Patre: Deus lux est (I Joann. I, 5); et de Filio: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9); et: Lux lucet in tenebris (Ibid., 5); id est, Christus in saeculo; et tenebrae eam non sunt assecutae; ii scilicet homines quorum cor ignorantiae tenebris obcaecatum est, Christum verum Deum, et verum Dei Filium non agnoverunt. Sed ipse Dominus: Ego sum, inquit, lux mundi: qui me secutus fuerit, non ibit in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joann. VIII, 12). Ergo quia lumen Pater, et lux Filius, recte lumen de lumine. Sed lumen ex lumine ita asseris, quasi a Patre qui verum lumen est, aliud lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit: sed sicuti aliud quodlibet lumen, quamquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo qui fecerit; et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis. Cum ergo haec praelocutus sum, licet mecum non intelligas, tamen quomodocumque ipsa pronuntias, cum scripta non sint. An non et unius substantiae vocabulum, quod in Scripturis non putas contineri, mecum pariter profiteris: nisi quia illic habuisti quomodo malignos sensus tuos occulta fraude in utroque contegeres; ut mecum hoc ipsum sono vocis exprimeres, sed tamen longe dicti intelligentiam separares? Sicuti et illi haeretici qui resurrectionem carnis negant ad decipiendas animas simplicium, vae dicunt his qui in carne non resurgunt. Sed si discutias eos cur hoc dixerint, cum scias illos carnis resurrectionem omnino negare, dicent tibi: Vae utique illi erit, qui in carne baptizatus non fuerit, ut anima ipsius dum in corpore est, de morte delictorum suorum, ut de sepulcro criminum per baptisma, in eadem resurgat. Solius enim animae per lavacri vitalis gratiam resurrectionem in carne defendunt; nam et ipsius carnis salutem excludunt. Et hi per verisimilem confessionem innocentium mentes occulta fraude seducunt. Et ut solet lethale poculum mellis dulcedine temperatum, suavitate fallente, perimere; sic et hoc malum per blandimentum aurium, audientium sensus quadam labe contaminans, contagione vitii adhaerentis inficit. CAPUT IV. Quo argumento Ariani Deum non esse substantium probare contendant. Ejusdem argumenti dissolutio. Denique et nunc possent ὁμοούσιον sicuti et caetera verbo tenus nominare, si haberent quomodo illud ad aliam intelligentiam scaevo sensu perverterent: sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem hujus fieri voluerunt; ne aut profitendo hoc crederent, aut credentes professi viderentur: subtili ingenio excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oportere, ne corporeus crederetur. Deus etenim, inquiunt, efficit ut sit substantia, non tamen ut ipse Deus in substantia deputetur; quippe, aiunt, cum omnis substantia contraria recipiat. Deus vero qui nihil diversum admittere potest, substantia dici non debet. Ignoscerem tibi si hoc simpliciter diceres, si rudis ad hanc quaestionem accederes, si non ipse esses, qui semper vel de alia substantia, vel de nullis exstantibus Dei Filium asserebas: at cum idem ipse sis, qui hinc saepe convictus, saepe confessus, saepe negasti, saepius aliter immutando damnatus es: qui etiam nunc vi, ambitione et potentia exagitans, turbas omnia; quomodo putas me ignoscere tibi posse frequentius eadem retractanti? Sed ne videatur haec perversitas praejudicata magis quam examinata damnari, breviter tibi de hac oppositione respondeam. Prohibes itaque in Deo substantiam nominari, quasi omne quod substantia dicitur, res ipsa unius generis habeatur. An ignoras aliter coelestia, aliter terrena constare; sed et in ipsis coelestibus rebus atque mundanis magnam differentiam interesse? Aliter enim angeli, aliter singulae Virtutes constitutionum suarum substantias acceperunt, sicuti Apostolus ait: Alia claritas solis, alia claritas lunae, alia claritas stellarum (I Cor. XV, 41). Sic et in hoc mundo, ut diversa genera rerum, ita et diversa corpora animantium; et omnibus sui cujusque generis substantia, sicut Apostolus dicit: Non omnis caro eadem caro (Ibid., 39). Si ergo ea quae a Deo facta sunt, diversas qualitates substantiarum suarum habent; tu putas in Deo talem esse substantiam, qualem habet aliquid horum quod factum est, ut possit contraria recipere? Absit. Quae est enim substantia Dei? Ipsum quod Deus est simplex, singulare, purum, nulla concretione permixtum, limpidum, bonum, perfectum, beatum, integrum, sanctum totum. An tu putas inane aliquid esse et vacuum, quod est Deus? Hoc enim dici blasphemia est, ut inane putetur, per quem cuncta constiterunt, qui omnia Verbo edidit, ratione composuit, virtute perfecit, cujus nutu et imperio universa reguntur, cuncta deserviunt. Et bene de Deo legis scriptum: Ego sum, qui sum (Exod. III, 14); et: Qui est, misit me (Ibid.). Et ipse Salvator Dominus: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Est ergo in substantia essentia sua Deus, cujus cognitio vita aeterna est, qui et tantus est, quantus dici non potest. Qui tunc digne aestimatur, cum inaestimabilis dicitur, utique velis ac nolis. Ergo ipsum quod est, hoc est substantia rei, quae esse defenditur; quod tamen jam dictum est, quantum et quale sit, nec mente concipi, nec sensu aestimari, nec animo definiri potest; dummodo constet esse quod esse creditur; ut de eo ipso quod Deus est, inde sit Filius, ut verus sit Filius, et verus sit Pater in Filio, et Filius in Patre. Hoc erit ὁμοούσιος, id est, unius substantiae cum Patre, sicut ipse Dominus ait: Ego in Patre et Pater in me (Joan. XIV, 10); et: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); et: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 28); et: Qui me videt, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Non immerito, quia Filius Dei de Deo Patre natus est; et ideo de unitate substantiae, et de majestate deitatis unum sunt, sicuti et Hieremias prophetavit: Quis stabit in substantia Domini, et videbit Verbum Domini (Jerem. XXIII, 18, sec. LXX)? Et iterum: Si stetissent in substantia mea, et si audissent verba mea, avertissem eos ab studiis eorum pessimis (Ibid., 22). Et apud Salomon: Substantia mea, dulcedo mea est (Sap. XVI, 21). CAPUT V. Cum unitas substantiae in Patre et Filio, non solum prophetica, sed et evangelica auctoritate comprobetur, dici non potest in sacris litteris ὁμοούσιον non inveniri. Quae sit ratio nominis. Praeterea, si ad aliquam similitudinem velit Arianus in Deo comparationem instituere, non potest expressius comparatum definire, nisi cum dicat, lumen ex lumine. Cum ergo hanc unitatem substantiae in Patre et Filio non solum prophetica, sed et evangelica auctoritate cognoscas; quomodo dicis in Scripturis divinis ὁμοούσιον non inveniri, quasi aliud sit ὁμοούσιον quam quod dicit: Ego de Deo Patre exivi (Joan. XVI, 28), et: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); vel quod prophetae ex aperto substantiam Dei intimabant? Haec est autem nominis ratio, ut in Patre et Filio unitatem substantiae credas, licet rem ipsam quae est inenarrabilis, definire non possis: ut sive lumen de lumine dicas, sive verbum de verbo, sive spiritum de spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas, et de eo ipso quod Pater est, Filium intelligas. Nam si aliquam comparationem de rebus his quae videntur, in eo facias; ipsa dissimilitudine rerum non rationem ostendes, sed altercationem disputationum induces, ut cujus voce descriptum est: Cui me comparabitis (Isai. XLVI, 53)? Ac proinde Deus cui assimilari nihil potest, sufficiat credi, quod ipse sentitur, quem ipse credi se voluit, non indicari. Denique si de hoc ipso quod mecum profiteris, ad aliquam similitudinem velis in Deo conferre, nescio an quod comparaveris, possis expressius definire: ut puta, cum dicis lumen ex lumine, si ad explanandum illum scrupulosa narratione cogaris, quaero quomodo lumen ex lumine credas? Utrum quasi lucernam ex lucerna, vel quasi solem ex sole; ut aut duas lucernas, aut duos soles, quasi duos deos sub hoc exemplo inducas? Aut splendorem luminis ejusdem lucernae, vel claritatem solis de eodem sole fulgentem, lumen de lumine consignes, ut in matricem luminis Patris figuram assimiles, Filium vero in splendorem claritatis ostendas; quod de eo propheta dixerit: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10); vel Salomon, cum dicit: Candor est lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius (Sap. VII, 26); vel Apostolus hic (Coloss. I, 15) praedicaverit Salvatorem nostrum imaginem esse invisibilis Dei, eo quod imago solis lux sua sit, quae de eodem sole procedit. Sed quanta ad haec responderi possunt quae lites generant, quod Apostolus prohibet (II Tim. II, 24), longum est dicere: quippe cum constet lumen illud quod Deus est, aestimari, comprehendi et definiri non posse: nec vere aliquid ex his quae in hoc mundo sunt, majestati divinae comparari; quia nihil de omnibus istis quae videntur aut dicuntur, secundum id quod Deus est, condigna similitudine aestimari potest, quippe cum ipsis intellectibus et sensibus major sit. Ideo praemonuit ut divinitatem substantiae crederes, et verum Filium de vero Patre cognosceres: de qualitate autem rei requirere non deberes; quia quale aut quantum sit, scire non possis. Hoc enim prophetae, hoc apostoli praedicarunt. CAPUT VI. Quid sit Deus. Utrum ei aliquid possit comparari. Ratio quaedam est, quae apud Graecos Λόγος nominatur, quae inter Patrem et Filium personas vel vocabula distinguit. Illa Ratio multis nominibus appellatur. Qua de causa singula de Filio dicantur. Denique pro captu, pro viribus, pro fide nostra intueamur Deus quid sit, et videamus an ei aliquid possit comparari. Certe hic est, de quo et cum dicitur, non potest dici: cum aestimatur, non potest aestimari: cum comparatur, non potest comparari: cum definitur, ipsa sua definitione crescit. Qui coelum manu sua aperit, pugno omnem ambitum mundi claudit. Quem totum omnia nesciunt, et metuendo sciunt. Cujus nomini et virtuti famulatur hic orbis, et ipsa elementorum sibi succedentia momentanea vicissitudo testatur. Vide ergo si potest aliquid esse, cui possit Pater comparari et Filius; quia talis est Filius, qualis et Pater: non enim ipse se unum cum Patre diceret, nisi talem se, qualis est Pater, sciret. Ratio quaedam est, quae apud Graecos Λόγος nuncupatur, quae inter Patrem et Filium personas vel vocabula distinguit; quia et ipse Filius Ratio dicitur. Quae tamen Ratio multis nominibus appellatur: modo Verbum, modo Virtus, modo Sapientia, modo dextera, modo brachium, modo margarita, modo thesaurus, modo retia, modo aratrum, modo fons, modo petra, modo lapis angularis, modo agnus, modo homo, modo vitulus, modo aquila, modo leo, modo via. Et ita cum sit Deus omnia in omnibus, ut per haec vocabula divinarum dispositionum mysteria cognoscantur, non ut ipsa majestas Filii Dei proprie definita monstretur. Quid est enim Filius de eo quod Pater est? Alius idem. Nam et ob hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio divino ore processit, et nihil Pater sine eo aut jussit aut fecit. Virtus dicitur, quia vere de Deo et semper cum Deo est, et omnis potestas Patris in ipso consistit. Sapientia appellatur, quia de corde Patris adveniens, arcana coelestia credentibus reseravit. Dextera nuncupatur, quia per eum omnia opera divina perfecta sunt. Brachium dicitur, quia ab ipso omnia continentur. Margarita appellatur, ut nihil illa pretiosius habeatur. Thesaurus dicitur, ut in ipso omnes opes et divitiae regnorum coelestium conditae agnoscantur. Retia dicitur, quia per ipsum, et in ipso de mari saeculi diversa gentium multitudo sicut piscium per aquam baptismatis in ecclesia congregatur, ubi bonorum malorumque discrimen agnoscitur. Aratrum nuncupatur, quia signo crucis suae dura pectora subjiciuntur, ut necessario semini ipsa praeparentur. Fons aquae vivae appellatur, quia ex eo sitientia corda coelestis aquae gratia irrigantur. Petra dicitur, quia credentibus fortitudinem, incredulis duritiam praestat. Lapis angularis dicitur, quia utrosque parietes novi et veteris Testamenti unus et mediator in semetipso continens copulavit. Agnus dicitur, ut innocentia Christi et passio demonstretur. Homo dicitur, quia secundum carnem propter nos homines nasci dignatus est. Vitulus dicitur, quia propter nostram salutem pati sustinuit. Aquila dicitur, quia post venerabilem resurrectionem, ut rex alitum ad Patris pervolat sedem. Leo dictus est, quia ipse est rex regum, qui mortem ac zabulum virtutis suae potestate comminuit. Via est, quia per ipsum ascensus est. Veritas, quia mendacium nescit. Vita est, quia ipse universa vivificat. Vides ergo per haec vocabula significationes et dispositionum et operum divinorum praeostensas; non tamen ipsum Deum proprie definitum? Est ergo Pater Deus immensus, aeternus, incomprehensibilis, inaestimabilis. Est et Filius ejus Deus et Dominus noster, tantus, quantus est et Pater: sed non aliunde quam de Patre: quia Ego, inquit, de Patre exivi, hoc est, lumen de lumine. CAPUT VII. De remotione occasionis erroris quam haereticus homo ex hoc capere posset, quod duo nomina vel duae personae, id est, Patris et Filii, statuantur, quasi duo dii dicantur. Sed ne ex eo occasionem aliquam haereticus capiat, cum duo nomina, vel duas personas, id est, Patris et Filii statuo, quasi duos deos dicam, ut illi duos ex diversitate confingunt: nos autem Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus consignemus. Viderint philosophi, viderint haeretici discipuli eorum, qui potestatum diversitate variantur: Nobis tamen unus Deus est Pater, ut Apostolus dixit (I Cor. VIII, 6), ex quo omnia; et nos ex ipso: et unus Dominus Jesus Christus, Deus Dei Filius, per quem omnia; et nos per ipsum. Nam per duo quid aliud intelligitur, quam duorum per partes divisa substantia, et cum nominibus ipsis dissociata natura agendi ac jubendi tam voluntas, quam imperia divisa? Porro Pater ac Filius etsi duae personae creduntur, ratione tamen et substantia unus sunt. Nam inaequalium societas melioris offensa est; et in injuriam ejus qui verus Deus est, non verus alius comparatur. Cum autem ego Patrem et Filium statuo, unitatem generis assigno: et si illam in personis divido; discretiones tamen personarum rursus eadem nomina in unitatem sui naturali legis foedere consignant. Unde et tantus est Filius, quantus videbitur Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecta consummataque virtute, sicut Apostolus dicit: In quo omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitat (Coloss. II, 9). Nam et Hieremias receptissimus prophetarum, hanc unitatem divinitatis in Patre et Filio sciens ait: Hic est Deus noster, et non deputabitur alius absque illo: qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III, 36-38). Et Esaias hoc ipsum praedicat dicens: Haec dicit Dominus Deus: Fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum; et Sabaim viri excelsi ad te transient: tui erunt servi, et post te ambulabunt vincti compedibus, et te deprecabuntur; quoniam in te Deus est, et non est alius Deus praeter te: tu es enim Deus (Isa. XIV, 14). Quod ne putes me eo supercilio dixisse quo Sabellius fertur, qui ipsum Patrem, ipsum Filium profitetur; non ita nos totum in unam sententiam cogimus, ut aliorum haereticorum fraude capiamur. Sed quia in ipso nomine personarum auctoritas indiscreta cognoscitur, et Filius non genere, sed personaliter a Patre nominatur; proinde totum Patri ascribimus, quod est Filius; et totum Filio, quod Pater est. Nihil non videbitur Patris, quod judicabitur Filii: nec Filii, quod defenditur Patris; quia unitas majestatis non sinit deos plurali vocabulo appellari: quippe cum constet Patrem et Filium unius esse substantiae, unde uterque unus Deus est dictus. Illud ante cuncta metuentes, quia nisi Pater et Filius unum non sint, in invidiam recurrat auctoris interpolata nativitas; hoc enim placuit haereticis, ut Deus ille omnipotens, invisibilis, immensus degeneraret in Filio, non modo potestate, sed conditione mutata, quasi non potuerit Pater de semetipso talem habere, qualis et ipse est. Proinde nos verum Filium de vero Patre, qui semper fuit, et est unius substantiae cum Patre, defendimus. Et hoc est, quod Graeci ὁμοούσιον appellant, id est, cum uno aliud ipsum; ut personae audientia nominatim fierent, et non ut substantiam vocabula separarent. CAPUT VIII. Haereseos Arianae mysterium detegitur. Cur Filium de substantia Patris credi nolint. Arianis argumentis respondetur. Multum interest inter ea quae facta sunt, et eum qui omnia fecit. Quemadmodum in multis ac variis figuris Deus se patribus ostenderit, qui tamen secundum deitatem videri non potuit. Disputationis conclusio. Sed ut omne mysterium haeresis Arianae traducam; cur nolint Filium de Patris substantia credi, breviter intimabo. Aiunt enim: Cum sit Deus Pater omnipotens, invisibilis, inconvertibilis, immutabilis, perfectus, semper idem, aeternus: Filius vero visibilis, quia saepe patribus visus est; et convertibilis atque mutabilis, quia in variis figuris quibusque sese monstravit: qui si de Patris, inquiunt, esset substantia, numquam fieri posset, ut ante carnis assumptionem aut visibilis aut mutabilis cerneretur; quin potius in aequalitate qua Pater est, permansisset, ex cujus substantia erat; quia quod de Patre est, nec videri, nec mutari, nec converti posse credendum est. Accedit ad causam, quia cum illapsus est in Mariam, cum Virginis uterum opplevit; aliud utique ex illa, quam quod venerat, natum est. Unde jam, inquiunt, corrupta substantia statum vertit, ordinem perdit, continuo immutatione ipsa formandus de Deo in hominem, de spiritu in carnem. Et utique translatio omnis interemptio est pristini. Ac per hoc aiunt: Si Filius de Patris substantia esset, jam et Patrem minorem videri substantiae suae vel traditione, vel fine: et proinde Filium ex alia substantia credere maluerunt, quod converti, et mutari, et videri possit; quia hoc de Patris substantia credi non liceat. Haec est causa erroris, haec origo haeresis Arianae: dum non intelligunt virtutem Dei, neque tanti sacramenti dispositionem agnoscunt, ut Deum humanis conditionibus comparent. Quibus primo respondendum in loco Filium Dei non ita visum, ut Deus erat, sed ut homo capere poterat de Deo; deinde variis figuris non mutabilem et convertibilem ipsum esse, sed hoc esse potentiae Dei, ut cum se singulis, prout vult, revelare dignatur, habitum mutet, non substantiam vertat: nec proprietatem qualitatis amittat, sed juxta meritum videntis temperamentum majestatis adhibeat: ipse tamen idem, ut semper est, in substantiae suae proprietate permaneat, sicut scriptum est: Mutabis eos et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28). Nam etsi multa sunt ex his quae in hoc mundo videntur, quae ex alio convertantur in aliud, ut desinant esse quod erant, et hoc sint quod retro non fuerant; ut limus cum in hominem figuratur, limus esse jam desinit: aut pisces, aut aves cum de aqua procedunt, ex eo jam non aqua, quia aliud: ut lutum figuli, cum solidatur in testam: ut lapis, cum dissolvitur decoctus in calcem: ut arena, cum mutatur in vitrum, et caetera quae longum est recensere. Sed multum interest, stulte haeretice, inter ea quae facta sunt, et eum qui omnia, quemadmodum voluit, fecit. Quae facta sunt, ascriptae conditioni deserviunt: qui vero fecit, suae voluntatis et proprii juris est. Neque potest in aliud, quam quod est, aliquo cogente, mutari: sed prout vult, et cui vult, se demonstrat. Nam si angeli in figura hominum saepe sunt visi, et tamen aliud non sunt, quam quod se esse norunt, neque substantiam mutant, cum formam humani corporis sumunt; quanto magis ipse Dominus noster, qui omnia fecit, qui ipsis angelis, ut hoc possent, sua institutione concessit? Huc accedit quod sic Filium Dei, ut jam dictum est, visum a patribus approbamus, ut non totum in illo, quod Deus est, videretur: sed dispositiones rerum futurarum, quae suis quibusque temporibus complendae erant, in illo per imaginem cernerentur. Nam quis Filium Dei videre potuit, antequam conspicabilem materiam, sicut ei placuit, assumpsit, vel ipsum hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae visus est (Gen. XVIII, 1), sed in forma humani corporis visus est, quo scilicet postremis temporibus in homine venturus esse ostenderetur. Jacob etiam alibi in angelo, alibi aeque videtur in homine (Gen. XXVIII, 13). Qui ideo se in angelo demonstravit, at nuntium se magni consilii indicaret: in homine vero, cum quo et colluctatus fuisse describitur; ut imaginem futurae colluctationis quam cum Israel habiturus erat, cum secundum hominem advenisset, praecipue indicaret. Sed ut Dominum crederet, cum quo tanto certamine sub figura hominis luctabatur, Israel (Gen. XXXII, 24), id est, homo videns Deum, nomen accepit. Vidi, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Ibid., 30). Et utique figuram hominis viderat, quam Deus Dei Filius induerat. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit (Exod. III, 2), ut lumen credentibus, incredulis judicium demonstraret; quia Christus credentibus salus est, non credentibus poena, ut Apostolus ait: Aliis odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (II Cor. II, 16). Populum Israel in columna nubis per diem, et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat (Exod. XIII, 21); ut baptismi gratiam per nubem, et donum sancti Spiritus per ignem ostenderet; quia apostolus Paulus in nube patres baptizatos scribit (I Cor. X, 2), et Spiritum sicut ignem esse Apostolorum Acta declarant (Act. I, 3). Vides ergo per omnia, haeretice, characteres divinarum Scripturarum in honorem Dei patribus praeostensos; non tamen ipsum Deum, ut est proprie revelatum. Denique cum Moyses oraret ut faciem Dei pure videret, quid ad illum continuo Deus? Non poteris, inquit, videre faciem meam; non enim videbit homo faciem meam, et vivet (Exod. XXXIII, 20). Hoc ipso quod negatur aspectus, claritas assignatur, quae scilicet tanta est, quanta credenda est, quae invisibilis indicatur. Cum ergo Moyses qui et situm coeli, et ordines mundi, et elementorum vices, totius denique orbis ornamenta digesserit, indicarit, expresserit; cui ipse Dominus testimonium perhibuit dicens: Nemo erit ex prophetis ut servus meus Moyses, cui facie ad faciem, ore ad os locutus sum (Num. XII, 7, 8); Deum tamen pure videre non potuit. Merito quidem prophetia omni dignus, sed non usque adeo ut intueri Deum valeret, qua homo tantummodo esset. Et utique haec omnia Filii verba defendimus, quem in monte Sina cum Moyse locutum esse scimus (Exod. XXXI, 18), qui agendis explicandisque rebus a Patre advenerat; quia omnia a principio per ipsum et ordinari, et explicari, et manere convenerat, ut habendi Filii haec praecipua ratio constaret. Et tamen sic visus accipitur, ut alicujus conspicabilis, ut dixi, materiae dispositione assumpta videretur, salva scilicet invisibilitate ejus, quam a conspectu omnium majestas interfusa seposuit. Non enim sic humanis aspectibus revelatus est, ut tota in illo deitas appareret: sed ad vicem speculi cum conceptos intra lucem suam vultus quasi ad plenam effigiem hominis includit; ita majestatis ejus praeeunte fulgore, intra id visum est, quod imaginem veritatis, non ipsum Deum proprie demonstraret. Sic et cum hominem induere dignatus est, non labem aeternitati intulit; ut spiritum in carnem mutaret, sed ut suscepto homine immortalitatem atque aeternitatem coelestis vitae praestaret. Nam etsi Apostolus semet ipsum exinanisse dicit (Philipp. II, 7), formam servi suscipiendo; non utique sic exinanitum accipimus, ut aliud, quam quod fuerat, idem Spiritus fieret: sed ut seposito interim majestatis suae honore, humanum corpus indueret, quo suscepto, salus gentium fieret. Ut enim sol cum nube tegitur, claritas ejus comprimitur, non caecatur; et lumen illud quod toto orbe diffusum claro splendore cuncta perfundit, parvo admodum obstaculo nubis includitur, non aufertur: sic et homo ille quem Dominus Jesus Salvatorque noster, id est, Deus Deique Filius induit; Deum tamen in illo non intercepit, sed abscondit. Denique cum in monte se paululum extra ipsum hominem extulisset (Matth. XVII, 6), fulgore luminis ejus pene obcaecati apostoli in terram quippe homines ceciderunt, periclitati vitam, nisi eis Dominus compresso rursum majestatis suae honore ut misericors subvenisset, secundum illam sententiam: Nemo vidit Deum, et vixit (Exod. XXXIII, 20). Ut ergo claritas solis, cum non usque ad nostros emicat visus, sibi salva est; quia quod non videtur, infirmitatis est nostrae quorum oculos nubium texit obscuritas: ita probat se non suo detrimento proprii latuisse fulgoris; sed carnis, ut dixi, beneficio, cujus causa Filius Dei filius hominis esse sustinuit. Nempe enim de Spiritu Dei Virgo concepit, et quod concepit, hoc peperit, id est, Deum homini suo, ut jam dixi, sociatum, sicut ipse dixit: Quod nascitur de carne, caro est; et quod nascitur de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6): quia Deus spiritus est, et de Deo natus est. Sicut et Angelus ad Mariam Virginem dixit: Spiritus Dei veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te: propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). Vides ergo ipsum spiritum, id est Filium Dei venisse ad virginem; et inde Dei et hominis Filium processisse: nec tamen ipso indumento carnis Dei Filium esse mutatum; sed eumdem ipsum esse in homine, qui fuerat ante mundum cum Patre; per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, sicut Evangelista ait: Mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10). Caeterum amentis est credere ab eo posse liberari, qui ut liberaret, amissus est; ut nasceretur, oppressus est: ut immortalitatem reciperet, transivit ad mortem. Sed absit, haeretice, ut sensus tuae iniquitatis a catholicis admittatur: nos enim credimus immutabilem et inconvertibilem, Verbum et Spiritum, id est, Filium Dei; qui cum hominem induit, non statum vertit, non ordinem perdidit, non substantiam immutavit: sed illuvias ejusdem corporis aeterno claritatis suae lumine illustravit; ut ad nos per tramitem corporis ejus lux sancti Spiritus, et aeternae vitae gratia redundaret. Quem etsi passum credimus et sepultum; sed homo ille passus est, quem Filius Dei suscepit, quem induit, quem portavit. Sed quia totum ad auctorem referebatur, quidquid homo ille patiebatur: ideo mors et passio Domini indicatur; nam constat immortale esse, quod Dei est: hominis, quod caducum. Tertia quoque die resurrexit, non Deus in hominem, sed homo potius in Deum. Ascendit in coelos, obtulit Patri suo hominem illum gratissimum munus, consedit ad dexteram Patris, secundum quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam (Psal. CIX, 1). Misit nobis Spiritum sanctum de propria sua, et ipsa una substantia sua, protectorem, sanctificatorem et deductorem in vitam aeternam, sicut scriptum est ex voce Dei: Effundam de Spiritu meo super servos meos, et ancillas meas (Joel. II, 29). Et iterum: Spiritus ex me prodibit (Isai. LVII, 6). Et ipse Dominus Salvatorque noster: De meo, inquit, accipiet (Joan. XVI, 15); ex eo utique quod est Filius, quia et Filius de eo quod Pater est. Exinde praefinito tempore venturus, vivos mortuosque judicaturus; ut reddat credentibus praemia, non credentibus vero supplicia. Cujus regnum aeternum, immortale; nec initium habet, nec terminum: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Haec qui legis, per Deum obsecro, ne simplicitatem sensus in ambiguum torqueas, aut alias quam dicta sunt, trabas; quia nos Patrem verum Patrem confitemur, et Filium Dei verum Filium Dei, et Spiritum sanctum vere Spiritum sanctum credimus: tres personas unius substantiae, et unius divinitatis confitentes. Sabellii autem et Photini, nec non Arii sectam, et si qua alia sunt quae contra regulam veritatis veniunt, condemnamus. Nicaenae autem synodi tractatum omni animi nisu ex tota fide servantes, amplectimur: hunc enim tractatum scimus contra omnes haereses invicta veritate oppositum. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] idm7znxqxgprmj3rp58wutwp02tjvig 0 51701 264811 168005 2026-05-06T18:40:22Z Demetrius Talpa 13304 264811 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Niceta |OperaeTitulus=Libellus contra Latinos |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Corpus Corporum |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Niceta_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} ''Niceta.LiCoLa 143 Niceta Parisiis J. P. Migne 1853 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' Libellus contra Latinos (PL 143 0973B) I. Niceta presbyter et monachus monasterii Studiorum, qui praenominor Pectoratus: Romanis, de azymis et sabbatorum ieiuniis, et nuptiis sacerdotum. Bona est dilectio ad proximum, o omnium gentium sapientissimi et nobilissimi Romani. Ex habitudine enim dilectionis ad proximum, et humilitas abundat ad eum qui habet illam. Ipsa autem abundans efficit participem sui omnia diligere, omnia sustinere, ut ait divinus Apostolus, et non inflari adversus proximum suum aliquando, neque ea quae ipsius solius sunt quaerere, aut zelum habere adversus eum et altercationem et aemulationem. Omnia enim haec dilectionem persequuntur et humilitatem, et faciunt hominem non secundum Deum ambulare, sed secundum hominum libitum. (0973C) Quod et Paulus arguit, dicens: « Cum sit inter vos zelus et contentio et discordia, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? » (I Cor. III, 3) Propter quod rogo vestram charitatem, humiliari vos propter Dei praeceptum, et audire a nobis indignis et minimis. II. Requirentes enim ab illis qui ex diversis provinciis Romanorum peregrinantur hic de azymis, quid dicemus de his in dilectione Christi ad vos? Qui azymorum adhuc participant, sub umbra legis sunt, et Hebraeorum mensam comedunt, non autem rationalem et vivam Dei mensam, et nobis qui credidimus supersubstantialem, quemadmodum superius exigere supersubstantialem docti sumus panem. (0974B) Quid enim est supersubstantialis, nisi quia nobis est consubstantialis? Alter autem nullus est nobis consubstantialis panis, sed corpus Christi, quod consimile nobis est secundum carnem humanitatis ipsius. Si autem animata est nostrae massae substantia qua Verbum induit se, ergo non substantialem nobis panem comeditis, quia azymorum participamini. Azyma enim inanimata sunt, sicut ipsa rerum natura declarat atque liquidius edocet. Intermistum enim modicum fermentum in farina et commista sibi, ipsa unam efficit seipsam propter fermentum, vivifica quadam virtute, et calefacit eam, et tam mobilem quam vivam operatur. Quod in azymo fermento Pharisaeorum, quod effugere nos sermo admonet, neque effectum est aliquando, neque fiet omnino. (0974C) Divinae enim effecti sumus participes naturae, cuius et participamur quotidie, qui communitatem habemus cum Christo, sicut dicit et Petrus vertex: « Gratia vobis et pax multiplicetur in cognitione Dei, et Iesu Domini nostri (I Petr. I, 2) . » Et post pauca: « Ut per eam efficiamini divinae participes naturae (II Petr. I, 4) , » non autem fermento azymi interfectorum Dei. Divinam autem naturam, quisquis rationis est dominus, dicet aliquando azymum et mortuum fermentum Iudaeorum, quod in sacrificio vos Deo offertis, quod in figura verae et vivae carnis Domini comeditis? Quomodo unitatem habebitis cum Christo, vivente Deo, mortuum, ut dictum est, et infermentatum fermentum comedentes, legis, umbrae, non Novi Testamenti? Si enim et hoc dixeritis, sed non sic se habet. (0975A) Inquit enim dilectus Christi discipulus: « Si dixerimus quia communitatem habemus cum eo, et in tenebris ambulamus, mentimur, et non facimus veritatem. Si autem in lumine ambulamus sicut ipse est in lumine, communitatem habemus ad invicem, et sanguis Iesu Christi purificat nos ab omni peccato (I Ioan. I, 6, 7) . » Qui ergo azyma comedit, in tenebris legis ambulat. Et quomodo [non] habebit societatem cum Christo, qui est in lumine Novi sui Testamenti et gratiae? Nam qui in lumine ambulant gratiae, panem comedunt qui est corpus Christi, et bibunt sanguinem immaculatum eius, et ita habent ad invicem, et cum Christo societatem, purificati, sicut dictum est, ab omni inquinamento. Azymum autem non est panis. (0975B) Neque enim compositus, neque per se ipsum perfectus est, sed indigens semique perfectus, indigens plenitudine fermenti. Panis autem compositus, per seipsum perfectus est et plenissimus, sicut ille qui totum habet in seipso plenitudinis. (0975C) III. Animadvertite et attendite quia in azymis nulla est vivens virtus, mortua enim sunt; in pane autem, hoc est, corpore Christi, tria sunt viventia et vitam praebentia eis qui ea digne comedunt: Spiritus, aqua et sanguis, ceu et ipse, qui super pectus Christi in coena recubuit, Ioannes contestificatur in eo verbo: « Tres sunt qui testimonium dant, Spiritus, aqua et sanguis, et hi tres in uno sunt (I Ioan. V, 8) , » videlicet in corpore Christi. Quod et secundum tempus Dominicae crucifixionis declaratum est, cum aqua et sanguis ex immaculata costa ipsius effluxit: lancea percussa carne ipsius, sanctus Spiritus vivificusque in deificata carne eius permansit. Quam comedentes in pane, qui immutatus est per Spiritum et effectus est corpus Christi, vivimus in ipso, tanquam vivam et deificatam carnem edentes. Sic autem et sanguinem vivum et calidissimum eius bibentes cum effluente aqua ex immaculata costa eius, mundamur ab omni delicto, ferventi replemur Spiritu. Calidum enim, ut videtis, velut ex latere Domini, calicem bibimus, quia ex viva carne et calida spiritu Christi calidissimus nobis sanguis et aqua emanavit. Quod in eis qui azyma comedunt, nequit fieri. (0975D) IV. Si autem mortuum fermentum comeditis, o sapientissimi, ut sermo declaravit, cuius rei gratia gloriamini, dicentes: « Quia non sicut vos sale et fermento atque aqua farinam temperamus, et sic facimus oblationem azymorum nostrorum, sed aqua sola et farina et igni azymum conficimus, et in tribus his puram facimus nostram oblationem; » percontamur igitur vos, haec tria, aquam et farinam et ignem, ad quid accipitis; et cui effigiem esse haec aestimatis? Carnis Domini? Sed non inquit dilectus Christo Ioannes: « Tres sunt qui testimonium perhibent (I Ioan. V, 8) , » aqua et farina et ignis. Sed quid? (0976A) « Spiritus et aqua et sanguis, et hi tres in uno sunt (Ibid.,) , » videlicet in corpore Christi, ut dictum est, quod nos comedentes unimur incarnato propter nos et immolato Christo incorporati, et velut caro eius, sicut scriptum est. Si autem ad increatam et incorpoream naturam sanctae Trinitatis assumitis, erratis cadentes in haeresim eorum qui asserunt Deum passum, qui dicunt compassum Verbum carni, et eamdem ipsam deitatem sustinuisse passionem. Non enim pariter Trinitas incarnata est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, ut conspiciantur in ea haec tria, aqua ut dicitur, farina et ignis, et ut in figura ipsius faciatis azymum et sacrificium offeratis: sed unus ex Trinitate Filius, et Verbum Dei incarnatum est, ex castissimis sanctae Virginis carnibus homo effectus; et omnia ordinationis suae perficiens, crucifixus est carne, non passa divinitate ipsius. (0976B) Carne igitur crucifixus, tradidit nobis edere per panem carnem suam, quam in Spiritu sancto ita vivam dicimus: « Accipite et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis fractum est, in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 26-28) . » V. Quid ergo vobis, in Christo fratribus nostris, et legi quae maledicta est in Christo? quoniam adhuc azymum fermentum eius comeditis? Nova creatura sumus in Christo: vetera transierunt. Paulum audite dicentem: « Ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V, 17) . » Si autem haec comedere decernitis iustum: cur non et circumcidimini? Christus circumcisus est. Cur non et purificamini? (0976C) Paulus etiam et hoc fecit: et alia etiam omnia similiter servare veterum, sicut et hi ea quae legis sunt faciunt, per quos nomen Dei in gentibus blasphematur, sicut est scriptum: « Non bona est gloriatio vestra (I Cor. V, 6) , ut et ego quae Pauli sunt loquar ad vos: « Nescitis, » inquit, « quia modicum fermentum totam massam corrumpit? » (Ibid.,) Et panis tandem, non azymum efficitur. Sed quid hic dictus Apostolus scribit ad Corinthios? Nunquid, ut vos aestimatis, de celebratione quam vos in azymis celebratis? Nequaquam. Sed quoniam illi hoc despiciebant quod aliquis novercam acceperat, et in antiquis consuetudinibus falsae scientiae suae gloriabantur; volens autem eos converti Paulus et ex vetere removere malitia, venit per similitudinem hanc, fermenti dico et massae, ostendit eis quoniam unum malum, tanquam modicum contemptum, magnam in toto corpore Ecclesiae faciet laesionem. (0976D) Propterea inquit adiiciens: « Et non luctum habuistis, ut auferatur de medio vestri qui hoc opus operatus est? » (I Cor. V, 2.) Potest enim, inquit, iniquitas ista ad omnes vestras urbes transire, et, tanquam modicum fermentum totam massam fermentat, sic omnes apprehendi et fermentari, et unam massam maioris iniquitatis operari: « Expurgate, » inquit, « vetus fermentum (Ibid., 7) , » peccati. Tollite hunc a medio, ut efficiamini Christo nova conspersio, sicut estis baptizati, id est vel azymi vel puri, mortificati mundo et desideriis carnis. Etenim pascha nostrum hoc est, quoniam, ut eriperet nos ex iniquitate ac morte, immolatus est Christus. (0977A) Qua de re sic ait: « Epulemur non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (Ibid. 8) , » hoc est purae vitae et fidei, qua in Deum credimus, et veraces oratores eius efficimur. Sic Magnus Gregorius theologus hoc verbum accepit. O sapientissimi, ea quae mentis apostolicae sunt intelligite, et non, quemadmodum hoc vos accepistis, de azymorum festivitate et participatione. (0977B) Si enim de azymis et de celebratione eorum Corinthiis Paulus praecepisset, et eos in azymis epulari iussisset, non promulgasset cum undecim, et omnem reducens Ecclesiam fidelium in ordinem, in septuagesimo canone, cum excommunicatione praecepisset omnibus, huiusmodi causam a Iudaeis nullatenus accipi: « Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut omnino ex numero clericorum ieiunaverit cum Hebraeis, aut epulatus fuerit cum eis, et acceperit festivitatum eorum munera, ut sunt azyma aut aliquid huiusmodi, deponatur: si autem laicus, sequestretur. » VI. Si autem dicitis: Quia ab Hebraeis non accipimus, sed domi facere consuevimus; cur hoc? sive ab illis accipiatis, sive domi faciatis, azyma sunt. (0977C) Et iuxta hoc graviorem poenam habebitis, quoniam relinquitis agere quae iussa sunt vobis a Christo et Apostolis ipsius, facientes velut illi qui sub servitute legis sunt, qualia Iudaei faciunt, in umbra et tenebris legis sedentes, nullatenus dicenti Paulo credentes: « Fratres, unusquisque in eo ordine quo vocatus est, in ipso permaneat (I Cor. VII, 20 et 24) . » Non enim invenietis omnino in divina Scriptura quoniam azymum dictum sit a Christo aut apostolis eius, cum administraretur ab illo Novi Testamenti mysterium. Paulus enim Corinthiis scribens dicit: « Discernere vos oportet calicem benedictionis quem benedicimus; nonne communicatio sanguinis Christi est? Panem quem frangimus, nonne communicatio corporis Christi est? Quoniam unus panis, unum corpus, multi sumus. Etenim omnes ex uno pane participamus (I Cor. X. 16) . Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis: quoniam Dominus Iesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, » et non azymum, « et benedicens fregit, et dixit: Accipite et comedite: hoc est corpus meum, quod pro vobis frangetur. (0977D) Hoc facite in meam commemorationem (I Cor. XI, 23, 24) . » Et non semel dixit panem, sed etiam saepe. Non hic solus dixit, sed et caeteri apostolorum, et Matthaeus quidem ait: « Coenantibus autem illis atque comedentibus accipiens Iesus panem (Matth. XXVI, 26) : » Aspicis, panem et hic inquit, « et benedicens fregit, et dedit discipulis suis et dixit: Sumite et comedite, hoc est corpus meum (Ibid.) . » Similiter autem et hoc Marcus inquit, et reliqui: et nequaquam azymum ab eis commemoratur. VII. Quoniam quidem oportebat pati Christum secundum diem legalis paschae, in qua et agnus ab Hebraeis immolabatur. (0978A) Oportuit enim fieri pascha ab interfectoribus Dei in sexta feria, in qua tandem et quarta decima luna erat iuxta primum mensem, in quo contingit evenire 1534 annos: cyclus enim solis erat 18 et 5, ut non adhuc traditus praevenisset proprium pascha discipulis tradere, recumbens in coena secundum vesperum quinti diei; postquam coenavit, accepit panem, fregit, tradidit apostolis mysterium Novi Testamenti in nocte quinta in qua traditus est a Iuda: sicut scriptum est. Sed quid dicit Lucas apostolus? « Accepit panem, et benedicens fregit (Luc. XXIV, 30) . » Ecce et Lucas accipere panem Christum dixit, et non azymum. Non enim adhuc erat sextae feriae dies. Tertia decima erat luna in illa quinta feria, et non erat azymum, neque adhuc oblatio fermentati. (0978B) VIII. Azyma enim in quintadecima luna promulgata erant in lege, ut in quartadecima die ad vesperam agnus immolaretur, et in quartadecima die lunae primi mensis Pascha appellaret lex, quintamdecimam diem primum azymorum et Sabbatum nominaret. Proh dolor insipientiam illiteratorum! Et non erat azyma in quinta feria, cum esset luna tertiadecima, et non quartadecima. Secundum quintamdecimam lunam fuerat institutum azyma fieri, sicut et agnus ad vesperam quartaedecimae diei iussum esse immolari, secundum quam immolatus est Christus, Agnus Dei, qui tollit peccata mundi. Si autem Christus immolatus est et crucifixus in decima quarta die lunae, feriae sextae, in Sabbato autem erat festum azymorum, quando azyma comedit? etiam apostolis sic facere in Novo Testamento tradidit? (0978C) Quomodo dicitis ab apostolis accepisse vos facere azyma iam post resurrectionem a mortuis? Non videtis quia manifeste ex rebus arguimini, quoniam non tunc azyma, cum mysteria Novi Testamenti traderet apostolis Christus? IX. Ostendam vobis hoc ex legislatione Moysi. Loquitur enim: « Hae sunt festivitates Domini et ipsae sanctae, quas vocabitis in temporibus suis. (0978D) In primo mense in quintadecima die mensis huius festum azymorum Domini; et in quartadecima die mensis intra medium ad vesperum erit Pascha Domino; et in quintadecima die huius mensis festum azymorum Domino. Septem enim diebus azyma comedite (Levit. XXIII, 4-6) . » Ecce enim ex legislatione Moysi didicistis, quoniam non tunc azyma, quando post coenam secundum diem quintae feriae Christus tradidit per fractionem panis Novi Testamenti mysterium. Ante festum autem azymorum hoc fecit, cum esset tertiadecima dies mensis. Quintadecima enim die mensis, ut legislatio Moysis, erat festum azymorum. (0979A) Et Christus in feria sexta crucifixus, secundum quartamdecimam diem mensis, quando debebant Iudaei immolare agnum; Sabbato autem secundum quintamdecimam diem mensis, cum esset festum azymorum, in sepulcro iacuit sepultus Azyma ergo dum non essent ante festum azymorum in toto anno ipso: septem enim diebus comedebant azyma Iudaei, ceu instituit Moyses: in quintadecima die primi mensis incipientes festum horum, ubi reperta sunt azyma, quando cum discipulis suis coenam comederet Christus? Si enim sicut dicitis, a Domino apostoli acceperunt azyma, et illi iterum tradiderunt vobis haec in figura corporis Christi in mysterio Novi Testamenti, dum nec ablatio panis fieret secundum constitutionem Moysi, neque erant tunc azyma, ubi reperta sunt? Quomodo obliviscimur legislationum Moysis? Septem namque solis diebus facere tradidit vobis. Sed vos in toto anno conculcatis instituta Moysis. Et Christus non venerat solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) . X. Valde enim veritatem obsistitis, fratres. (0979B) Si enim traditum vobis fuit ab apostolis comedere azyma, quomodo Agathon sanctissimus papa vester, praesessor cum esset sextae synodi sub Constantino imperatore, et divinus Gregorius Acragantinorum episcopus non abstinuere; cum, sicut huius synodi divini Patres, adversum azyma legem constituissent a nemine fidelium hoc fieri? Et, ut ostendam vobis horum legislationem contra azyma, adiicio rationi et canonem ipsorum sic habentem in undecimo capitulo: « Nemo in sacerdotali constitutus ordine, aut laicus, ea quae apud Iudaeos sunt azyma comedat, aut cum eis cohabitet, aut in infirmitatibus invitet, aut medicinam ab eis accipiat, vel in balneis cum eis lavetur. Si quis hoc agere initiaverit, siquidem clericus fuerit, deponatur; si autem laicus, sequestretur. (0979C) » Qui azymum conficit et comedit, etsi non acceperit hoc a Iudaeis, sed imitator fuerit in hoc, ut Iudaeus intelligit, et extra legem est, quemadmodum et si circumciderit quis seipsum, aut a Iudaeis circumciditur, simul et in scientia est illis, canonesque et instituta apostolorum sanctorumque Patrum transgrediens, et irrita omnia facit, ut ratio nostra demonstravit. Sed de azymo sufficienter vobis quod prohibitum sit ab omni Scriptura divina demonstravimus. XI. Age nunc qui caetera demonstravimus vobis, et subito memoriae suggestum est vobis de ieiunio Sabbatorum, quoniam insultatis nobis: unde ieiunare Sabbata, ex qua sancta Scriptura accepistis? Ab apostolis? Nequaquam. Apostolorum vertices in quinto quidem libro ordinationum, qui de martyribus inscribitur, iuxta Clementem: « Quartam feriam et sextam praecepit nobis ieiunare Dominus. (0979D) Unam quidem propter traditionem, alteram propter passionem. Ipsum autem Sabbatum non tradidit nobis ieiunare, quoniam non oportet, propter illud solum, in quo Creator omnium sub terra fuit. » Unde, iuxta calcem eiusdem libri, iterum sic loquitur: « Omne quidem Sabbatum et omnem Dominicum celebrandum esse dicimus. Gaudere enim oportet in his et non lugere. » Septimo quidem libro earum constitutionum iuxta vicesimum quartum caput hoc inquiunt: « Sabbatum namque et Dominicum celebramus, quia illud quidem divinae operationis est memoria; hic vero resurrectionis. Unum vero tantum Sabbatum custodiendum est in toto anno sepulturae Domini, quo ieiunare oportet. (0980A) Quando enim Christus in sepulcro iacuit, discipuli potentiorem circa eum fletum habebant quam gaudium ex memoria divinae operationis. » Verumtamen haec mystice per Clementem papam constituentem non steterunt hic, sed scientes magnam damnationem esse ieiunare Sabbata, excommunicatione valida ligant ex hoc Ecclesiam. Dicit enim in sexagesimo quarto canone: « Si quis inventus fuerit Dominicum diem ieiunare, aut Sabbatum, praeter unum solum, deponatur; si autem laicus, sequestretur. (0980B) » XII. Hoc autem exsequentes et qui in sexta synodo Patres, convenienter huic sic promulgant sancte, praesidente synodo Agathone papa Romae, et Gregorio cum eis Agrigentinorum episcopo praesente: « Quoniam quidem discimus eos qui in Romanorum urbe sunt, in sanctae Quadragesimae ieiuniis eadem Sabbata ieiunare extra traditam sibi ecclesiasticam consequentiam: placuit sanctae synodo observare Romanorum Ecclesiam immobilem canonem dicentem: Si quis clericus fuerit inventus, » et caetera quae deinde scribit. Haec igitur, sicut cernitis, apostolicis constitutionibus et canonicis fidelium Ecclesiam ligat cum papa Romae Agathone. Vos unde aliter et ex quo ieiunare Sabbata accepistis? Quinetiam oblationem perfectae missae per omnem diem facere in sacris diebus ieiuniorum, sive Sabbato sive Dominico die: unde assuevistis? a quo doctore accepistis? Ex apostolis? nullatenus. (0980C) Apostoli enim ex hoc posuere canonem sic loquentem: « Si quis episcopus aut presbyter, vel diaconus aut lector aut cantor, sanctam non ieiunaverit Quadragesimam quartamque et sextam feriam, deponatur, nisi infirmitate corporis impediatur. » Ministrantes ergo atque complentes ministrationem sanctae missae secus tertiam horam diei, in qua et promulgatum est offerri sacrificium, quomodo ieiunium usque ad horam diei nonam observatis? solventes haec in tempore ministrationis missae? Nequaquam. Si autem hoc impossibile est, maledictione plectemini. XIII. Qui in Gangreno fuere Patres concilio cap. 19 talia effantur: « Si quis continentia sine corporali necessitate elatus fuerit, et constituta ieiunia in commune et observata ab Ecclesia dissolverit, praesumendo sibi perfectam rationem, anathema sit. (0980D) » Similiter Patres qui in Laodicensi fuere concilio, secundum quinquagesimum canonem sic effati sunt: « Quia non oportet in Quadragesima martyrum natalitia celebrare, sed sanctorum commemorationem facere in Sabbatis et Dominicis diebus. » Et iuxta quadragesimum octavum canonem item aiunt ipsi: « Quod non decet in Quadragesima panem offerre, nisi in Sabbato et Dominico solo. » XIV. Et qui in sexto universali concilio convenerunt Patres similiter iuxta quinquagesimum secundum canonem sanciunt cum sanctissimo Agathone papa dicente sic: « In omnibus sanctis Quadragesimae ieiuniorum diebus, sine Sabbato et Dominico die, et sine sancto Annuntiationis die, fiat missa ex antesanctificatis oblationibus. (0981A) » Sic ergo accipientes nos Sabbato et Dominica die, secus tertiam diei horam, in qua et Spiritus sanctus descendit super discipulos, immolantes, in ipsis sanctificamus munera, ex quibus sufficientia in tota hebdomada conservamus. In aliis autem diebus hebdomadis iuxta tempus horae nonae diei concludentes omnem ministrationem in consummationem completorii, agimus nos sacerdotes cum diaconibus ingressum, thuribulam solum ferentes. Et post lectionem prophetarum constitutas orationes a magno Basilio facientes, et munera transferentes appositionis altario et orantes cum ipsis. Insuper autem et traditam nobis a Domino orationem dicentes, exaltamus praesanctificatum panem, et damus praesanctificata sancta sanctis, et uniti communione pane et calice mysteriorum Christi. (0981B) Et ita agentes gratias Deo, linquimus eos atque dimittimus ex congregatione, sumentes nos communem mensam per folia et legumina, et calidam aquam qui voluerint. Sunt autem et alii qui sola communione et benedictione per totam perseverant hebdomadam. Vos autem referentes per unumquemque diem perfectam in Quadragesima ministrationem, quae congrua est iuxta tertiam horam diei offerri, positos transgredimini canones Ecclesiae. Et in hoc maledictioni Patrum subiacetis, sicut dictum est. XV. Quis ille est qui tradidit vobis prohibere et abscindere nuptias sacerdotum? Quis ex doctoribus Ecclesiae hanc vobis tradidit pravitatem? Siquidem nisi nupserit, manus impositionis accipiet. (0981C) Et ita ad nuptias ruit, qui ordinatus est innuptus, legitime. Hoc et secundum canones facitis, huiusmodi nuptias prohibentes? Si autem ante habuerit uxorem ille qui ordinatus est sacerdos, perseveraveritque in castitate magnaque vita, nuptias eius solvitis, transgredimini, ut ex praecepto apostolicorum canonum ostendam vobis. In sexto enim libro Clementis ordinationum quae ab eo conscriptae sunt, iuxta septimum decimum caput Apostoli haec dicunt: « Episcopum et presbyterum et diaconum dicimus, qui unam habent uxorem, ordinari, quamvis vivant eorum coniuges, quamvis defunctae, non licet eos post manus impositionem innuptos esse, nec insuper ad nuptias ire, aut si nupserint, alteras amplecti, sed sufficere quas habent cum ad ordinationem venerunt. (0981D) » In quinto sanctorum canonum ita fatur in 2 cap. : « Episcopus aut presbyter aut diaconus uxorem suam non abiiciat obtentu religionis; si autem abiecerit, sequestretur. Perseverans autem deponatur. » In quadragesimo vero canone, inquiunt palam: « Propriae episcopi res. » Et post pauca: « Ne occasione ecclesiasticarum rerum cadere episcopum ab eis quae sunt episcopi, in mulierem et pueros et propinquos, ne per occasionem eorum, ea quae Ecclesiae sunt subtrahat. » Et deinde: « Siquidem sunt qui prohibeant sacerdotes legitimis coniugibus. » Non ita vertices apostolorum exposuerunt ecclesiasticos canones. (0982A) Si autem dicis mulierem Ecclesiam dixisse apostolos, tunc infidelis apparebit sermo tuus et vacuus, cum sacris canonibus ipsorum, qui a nobis praedicti sunt, non abiicere episcopos et presbyteros occasione religionis, uxores sanxerunt, et ut caderent res episcoporum ex potestatibus eorum propter filios et mulieres ipsorum. XVI. Si autem aliquis dixerit de sancta et universali synodo, quod papam Romae sanctissimum Agathonem, ut saepissime diximus, praesessorem habuit, ipsa centum septuaginta Patrum, sub Constantino imperatore, nepote Heraclii et patre Iustiniani: quomodo non obstitit divinus Agathon sanctae synodo sancienti adversus hos impios quos usque nunc habetis? Si vero ab apostolis haberetis has traditiones, obsisteret forsitan, et non suscepisset haec quae apud nos ab ea promulgata sunt. (0982B) Papa cum esset vester, quoniam adulteras cognoscebat traditiones ipsas et extraneas ab apostolorum doctrina: propterea pariter cum Patribus sacrae sextae synodi, sicut de azymis et ieiuniis Sabbatorum et sacrae missae mysteriis, sic et de nuptiis sacerdotum promulgavit dicens in decimo tertio capite: « Quia in Romanorum Ecclesia in ordine canonis tradi cognovimus, praesentes diaconi aut presbyteri dignas fore manuum impositiones confiteri, ut non amplius a suis disiungantur coniugibus. Nos antiquum exsequentes canonem apostolicae diligentiae et ordinationis, sanctorum virorum copulationes secundum legem et a modo valere volumus, nullatenus a coniugum copulatione dissolventes aut privantes eos ab invicem, secundum tempus congruum locationis. (0982C) Quia vero si quis dignus inventus fuerit, manus impositione diaconus vel subdiaconus aut presbyter, hic nullatenus prohibeatur ad huiusmodi gradum ascendere, coniugi cohabitaturus legitime; neque in tempore ordinationis exigatur confiteri ad legem propriae locationis propter propriam uxorem. » Et post pauca: « Si quis ergo praesumpserit extra apostolicos ordines motus quemdam sacrorum presbyterorum et diaconorum privare a copulatione legitimarum mulierum, a communione sequestretur. Similiter si quis presbyter aut diaconus collactaneam suam occasione religionis proiecerit, separetur; perseverans autem deponatur. (0982D) » XVII. Unde igitur vobis et ex quibus hae horibiles infirmitates supervenerunt, o viri Romanorum sapientissimi et omnium aliarum gentium nobilissimi? Aestimo quod quidam ex Iudaeis in tempore apostolorum credentes, vana lucra cupientes et pecuniarum amatores reperti, volentes multos fidelium abstrahere ex Evangelio, hoc est, ex fidei praedicatione, corruptis dum praedixissent eis, in hoc et Christianitas et Iudaismus corrupta sunt. De quibus Ioannes fatus est: « Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Si enim fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Ioan. II, 19) , » de his qui circa Simonem et Deman, Nicolaumque et Cleobium subtexendo. (0983A) Reliqui autem verticum in septimo libro Institutionum iuxta sextum decimum caput liquidius dixerunt: « Scimus enim, inquit, quia hi qui, circa Simonem et Cleobium et Iudam, conscripserunt libros in nomine Christi et discipulorum eius, circumferunt ad seductionem vestram, et eorum qui diligunt Christum, et nos servos ipsius. » Et in veteribus quidam conscripserunt libros apocryphos Moysi et Enoch et Adam, Isaiae et David, et Eliae, et trium patriarcharum, corruptiones facientes atque veritatis inimicos libros. (0983B) Sed et Paulum Domini apostolum haec praescientem, ut aestimo, sic ad vos ascendisse huiusmodi seductores, dolum texentes vobis, Philippensibus scribit: « Videte canes, videte malos operarios, videte abscissionem (Philipp. III, 2) . » Et Timotheo iterum: « In ultimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus et doctrinis daemonum, in hypocrisi loquentium mendacia, et incedentium propria conscientia, impedientium nubere, et abstinere a cibis quos Deus creavit (I Tim. IV, 1-3) . » Et ea quae exinde. Propter quod et Tito praecepit: « Argue eos, inquit, duriter, ut sani sint in fide, non attendentes Iudaicis fabulis, et praeceptis hominum subvertentium veritatem (Tit. I, 14) . » XVIII. Quamobrem diligentissime inquisivimus de caetero circa haec, o fratres, ne aliquando ex his quae dicta sunt et redarguta vobis mendacia, dico nunc azyma, Sabbatorum ieiunia, nuptias sacerdotum et in ieiuniis oblationes accipiatis; sed scientes nunc, quod primum est eorum, ex omni a Deo inspirata Scriptura; fugite quae huiusmodi sunt actitare, cum sitis Ecclesia Dei et totius orbis semper splendidus oculus, ut uniti nobis vestris confratribus: quos per iam dicta scidistis, cum sitis corpus Christi; revelata facie gloriam Domini in concentu et unitate cum orthodoxa fide conspeculemur, et imaginem eius transformemus in nobis, viva demonstratione, et ipsius ad gloriam sempiternam, sicut a Domini spiritu, quoniam ipse est caput nostrae Ecclesiae corporis; et in eo sicut in uno corpore, omnes nos coniungimur. XIX. Haec vobis Romanis. (0984B) Si ergo possimus vos, cum sitis homines, ad credulitatem nobiscum reducere per ea quae diximus, et docendo vos ex divina Scriptura arguimus; gratia Dei, et vobis scientibus bene Spiritui sancto credere, et prosequi rationem iam dictam ex Scripturis. Si vero aliter tenetis, date nobis testimonia ex divina Scriptura consistentia: in quibus volo benevolos vos esse, ut super sedes intelligentiae requiescatis, et nos, scientes obedire inenarrabili rationi spiritus, docere omnia quae ad vos scripsimus. Salutamus vos in Christo Iesu Domino nostro, cui est gloria et potentia, cum Patres. Spiritu sancto, nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen. (0983) Finis libelli Nicetae, presbyteri et monachi monasterii Studii, contra Latinos. 8nxtamprff8agfrdewl09x0odcq9kc7 0 51858 264787 226529 2026-05-06T18:23:56Z Demetrius Talpa 13304 264787 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Rufinus Aquileiensis |OperaeTitulus=Commentarius in Amos |OperaeWikiPagina=Commentarius in Amos (Rufinus) |Annus= Saeculo V |SubTitulus= (ed. Migne) Auctor incertus |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne 1849 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Rufinus_Aquileiensis_Incertus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/21|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 21]]''' '''Auctor incertus''' ''AuInRuA.CoInAm 21 Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?) Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' LIBER PRIMUS. 505 Explanatione sancti Joelis, prout captus noster, adjuvante Deo, protulit, absoluta, ipsa muneris serie vocamur ad tertium prophetam, qui dicitur Amos, virum non minus generis humilitate, quam virtutis eminentia gloriantem. Nullis quippe parentum fultus insignibus, solis meritis ut in prophetarum numero locaretur, obtinuit: prophetarum, inquam, qui non solum magisterium Synagogae, sed etiam fundamentum Ecclesiae praestiterunt, teste magistro Gentium, qui aedificari Ecclesiam super doctrinam apostolorum prophetarumque (Ephes. 2.), commendat. Ergo ad illum coetum siderea luce radiantem, etsi nullo adjutu clariorum natalium, morum tamen, ut diximus, ac totius vitae sanctae profectus est; abunde ipso, etiam si nihil sermone docuisset, probaturus exemplo, quia ad capescendam veram foelicitatis gloriam, pietas mentis devotioque sufficeret, quandoquidem impedimentum ei nec paupertas possit nec obscuritas comparare. Et quia quantum meruit cognovimus, quid docuerit audiamus. CAPUT PRIMUM. Vers. 1.-- Verba Amos, qui fuit in pastoralibus Thecue [Al. Thecue]: quae vidit super Israel in diebus Oziae regis Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel, ante duos annos terrae motus, et dixit. Animadvertendum primo, quod eadem sunt hujus tempora, quae etiam praecedentium prophetarum, Oseae videlicet et Joelis, tum siquidem cum maxime in decem Tribubus, quae 506 Israel appellantur, servabat impietas, et omnino quasi discernendi [ Ant. discernendis] luminibus effossis, tenebras, quibus se induerat, populus diligebat, ita ut nec salutaribus monitis, nec severis verberibus quicquam omnino respiceret, sed impietati impudentiam copulantes, ut culpas suas pariter et miserias viderentur amplecti. Quia ergo Dominus noster muneri se ultionis accingens, idipsum variis praenunciabat modis, quippe cum emendandi potius, quam puniendi commoveret intentio, praenunciat quae se noverit illaturum. Ante duos, inquit, annos quam prodigiali motu terra quateretur, quod factum esse, licet Regum non prodat historia, tamen nos ipso propheta sumus auctore contenti: nec dubitamus indicem venturae calamitatis terrarum commotionem praeisse. Ergo per interposita temporum spacia, quae vindictam serius differebant, ut de emendatione cogitet, populus admonetur, et fit pompa terroris, ne molem ipsam terroris incipiant experiri. Quae sane dispensatio cum nihil apud illos promovet, non solum securitate, sed excusatione privantur. Concionatoris autem ipsius, qui revelationum magnitudine sublimetur, animadvertenda mediocritas est: quia istam qua inclaruit dignitatem, solorum cum esset morum, non etiam natalium, sicut alii, suffragio consecutus (quorum videlicet majores in titulis collocantur) tamen vilem qua exercitus erat, non celavit industriam: sed in Thecue alendis pecoribus semper se institisse, signavit. Thecue autem viculus esse dicitur, in quo pastorum habitet multitudo, septimo a Bethleem urbe miliario separatus, post quem vasta jam usque ad Oceanum solitudo porrigitur. Ergo inter pastores loca inculta, sed pecori opportuna 507 sectantes, ideo se educatum esse commendat, ne occasione novi muneris videatur elatus, et de se aliquid aestimare sublatius. Quod propositum seriae parcitatis in processu quoque operis explicavit, dicens: Non eram propheta, nec filius prophetae, sed pastor eram ex rubis poma decerpens: et tulit me Dominus, et misit ad prophetandum. Haec autem modestiae virtus est, quam et gentium Doctor ostendit, cum dicit: Revelationum magnitudine ne extollerer, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Sathanae, qui me colaphizet. Propter quod ter Dominum rogavi, ut discederet a me, et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur (2. Cor. 12.). Patuit ergo prophetalibus oculis illam terrarum commotionem, ad significandam imperii convulsionem, valere; et hunc esse rugitum Domini irascentis appellat. Vers. 2.-- Et de Jerusalem, inquit, dabit vocem suam. Hanc nimirum vocem, quae irae ejus congrua, non naturae infremuisse. Ergo aeternum judicem tremor orbis eloquitur, cujus tanta vehementia fuit, ut statim viror graminum disperiret, et non solum hominibus, sed etiam gregibus subducerentur alimenta: speciosa siquidem pastorum laeta pascua nominavit, et exsiccatum Carmeli verticem ad eandem voluit significationem valere. Siquidem pastores soleant aestivas praecipue in verticibus collium quaerere pastiones: quae omnia illo terrarum concussu arefacienda denuncians, opinione quoque naturali videtur aliquid contigisse. Plerique enim, qui eorum curiosi in ejusmodi negotiis exstiterint, opinantur probare caussas terrarum motibus siccitatem, idque exemplis probare et disputationibus persuadere conantur. Quas nunc tamen vobis replicare non est necesse, sed illud breviter adnotavi, quia geminam plagam intulerit vixdum inchoata commotio. Sive autem siccitatem, quasi conturbatis fontium, venis, crearit magna concussio, ad potentiam respicit conditoris, cujus nutui elementa deserviunt: sive praeveniens defectus humoris terram primo arescere, postea etiam fecit intremere, sicque pereuntibus pascuis, siccitatis incommoda patuisse: nihilominus eandem potentiam judicantis ostendit, qui ut pietate continet quae creavit, ita eadem, cum opus est, indignatione conturbat. Possemus autem per tropologiam, pastorum nomine proceres ac reges diversarum gentium indicatos putare, verticemque Carmeli, eam potentiam, quam cum foeliciter degerent, obtinebant, praesertim quia et ad diversas gentes prophetae istius sermo dirigitur; sed et simplicior est prior explanatio et accommodatior historiis, si diversae [ Ant. diversa] afflictionum species profanis institisse dicantur. Sed jam videamus quid infremens ultor exclamet. Vers. 3.-5.-- Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverunt in plaustris ferreis Galaad. Et mittam ignem in 508 Domum Azahel, et devorabit domos Benadab. Et conteram vectem Damasci, et disperdam habitatorem de campis [Al. campo] idoli, et tenentem sceptrum de domo voluptatis et luxuriae, et transferetur populus Syriae Cyrenem, dicit Dominus. Scimas, ait Apostolus, quia omnia quae lex loquitur, his qui in lege sunt, loquitur (Rom. 3. 19.). Cum ergo et prophetis esset propositum, scelera populi sub lege degentis arguere, et beatus Amos decem praecipue Tribubus quae Israel appellantur, insisteret: dispensatoria tamen ac multiplicis ratione consilii Deus noster aliarum quoque gentium intulit mentionem, quas aequi judicii ratione dispungat; sicut et Judaeorum populum, ex eo sibi plurimum contra vitae merita, quod discreti ab reliquis agerent, arrogantem. Cum enim audiunt etiam vicinas gentes ad examen baud segnius, quam suas Tribus vocari, intelligant profecto, et omnium nationum unum esse conditorem Dominum. In eo ergo ipso quod Israelitarum dolor de vicinis gentibus vindicatur, superbia eorum una deprimitur, ut sentiant demum, quod non sit tantum Judaeorum Deus, sed etiam Gentium: quandoquidem nullius populi studia debitis vel consolationis, vel ultionis preciis exuantur. Ad postremum ostendit, quam sit ad parcendum promtior, qui ad irascendum cum tanta difficultate consurgat, ut nunquam eum una culpa alterave commoveat, nisi aliquae tres quatuorve convenerint. Qui tamen numerus pro infinita quantitate docetur assumtus: non ut vere quatuor crimina, sed multa signaret. Idem autem se ignoscendi quoque studium, et jam circa alias gentes habere consignat, quando commotionem suam per similitudinem alienae iniquitatis excusat. Super tribus, inquit, sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverunt in plaustris ferreis Galaad. Egit, inquit, solio meo coaeterna justicia, ut munus demum judicantis assumerem, et horrore mihi multiplicem pariter, et impudentem crudelitatem, converso in tristia statu nocentium, perdocerem. Haud semel quippe nec iterum Damasci populus, caeterum saepenumero Israelis arva populatus est. Galaad autem ita etiam plaustris ferreis tribulisque comminuit, ut gratum spectaculum putaret instar spicarum atque culmorum, passim in campis incolarum membra tererentur. Quia ergo impunitam hanc diu feritatem nec potui ferre, nec debui, mittam ignem in domo Azahel regis Damasci, et devorabit domos Benadab, qui patri suo Azahel in imperio successit: et conteram vectem Damasci, et disperdam habitatorem de campis idoli, et tenentem sceptrum de domo voluptatis, id est, habitatores locorum profanos, vel summates quosque, vel proceres, qui omne tempus in voluptatibus transigebant, malis captivitatis involvam. Ac ne ejus captivitatis ignorent, aut spem reversionis usurpent, cum aedes suas in cinere 509 viderint concidisse, ipsi ad Cyrenis arva ducentur. In Regum autem volumine relegimus, hi reges quorum propheta commeminit, id est, Azahel et Benadab, decem Tribus, quam frequenti incursione vexaverint, et ad miseriarum extrema perduxerint. Ea ergo victoria ne videretur Syris foeliciter contigisse, caussam illic facere calamitatis poenarumque, quae describitur. Sed jam progrediamur ad reliqua. Vers. 6.-8.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Gazae, et super quatuor non convertam eum; eo quod transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea. Et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus, et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone: et convertam manum meam super Accarum, et peribunt reliquiae [Al. Accaron et reliqui] Philistinorum, dicit Dominus. Eodem narrationis ordine, quem et supra adversum Damascum tenuerat, Gazae quoque urbis crimina, suppliciaque dinumerat: et quasi speciem percunctantis assumit, debeatne tam longam tenere patientiam super homines adeo sceleribus inhaerentes, ut putarent se nihil crudeliter perpetrasse, nisi id ter quaterque geminassent, miramque ambitionem in delinquendo tenuissent: ac non solum propriis, sed etiam alienis criminibus pascerentur. Dedit quippe operam, ut de Judaeorum gente Idumaei, Esau videlicet posteri, quem beati Jacob fratrem fuisse prodit historia (Genes. 25.), poenas agerent. Hi ergo, inquit propheta, qui ab nobis parricidali odio, cum esset junctus sanguine, dissidebat, Gazaeorum auxiliis utebatur, nec in suum gens truculenta compendium, sanguinem meum odiis donabat alienis: tantum in me saeviens, quantum satis ducerent parricidae. Hanc autem professionem malignitatis qualiter sit expuncturus, ostendit: Et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone: et convertam manum meam super Accarum, et peribunt reliquae Philistinorum, dicit Dominus. Per occasionem unius civitatis, aliorum quoque oppidorum nomina percucurrit, de quibus in Regum historia frequenter legimus, quod pene continuos habuerint cum Judaeorum gente conflictus. Hi sunt autem qui et Arcam Testamenti, caeso Judaeorum exercitu, quasi captam ad fanum idoli, cui Dagon erat vocabulum, transtulerunt (1. Reg. 3. et seqq.). Cujus tamen potentiam postquam et Dagonis statua comminuta, et secuta populi calamitate, indicavit, cum officiis eam debitis remiserunt: nec sane cultum Dei talibus miraculis suscepere, sed ingeniis et moribus, et ritibus perstiterunt. Hi ergo jugibus odiis in Dei populum saevientes, quotiens suo nomine bellum inferre non poterant, cum majoribus hostibus copias et arma miscebant; sicut ea praecipue tempestate, qua Assyrii Judaeorum finibus irruerunt, fatigatum ab eis, quem disserimus propheta conqueritur, et ostendit universas nationes, quibus circumdabantur Judaei, in eorum perniciem quasi certantibus 510 studiis laborasse. Quia igitur eorum adverso tempore, vos quoque malorum cumulos addidistis, nec miseria eorum viciniorem in vobis affectum, id est, misericordiae, caeterum magis truculentiae suscitavit, magnitudinem facinoris vestri, quia ratione noluistis, ultione saltem pendente, noscetis: immissum quippe expugnationis incendium, non solum tecta, sed etiam nemora devorabit, id est, ornamenta pariter et monumenta consumens. Sicque incolas vestros internecione delebit, ut nec in proceribus sceptra retinentibus, qui erant vere vel potestate subnixi, vel vitae istius deliciis et voluptate conspicui, adeo ut possent [ Ant. possint] etiam reges vocari, ulla inveniatur exceptio: sed ita super omnes manum nostrae adversionis extendam, ut Philistinorum etiam reliquiae consumantur, et a summis ad imos insaeviat una vastatio. Hoc est autem, quod etiam praecedens propheta signavit, Tyrum videlicet et Sidonem atque omnes Palaestinorum terminos accusando, quod argentum et aurum, atque omnia quae pretiosa erant de Israelis finibus abstulissent: filiosque populi in libertate natos, Graecis ac Barbaris mercatoribus vendidissent, ut procul a paternis regionibus avecti, exilium simul servitiumque paterentur. Vers. 9. 10.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Tyri, et super quatuor non convertam eum, eo quod concluserint captivitatem perfectam in Idumaea, et non sint recordati foederis fratrum. Et mittam ignem in murum Tyri, et devorabit aedes ejus. Ejus criminis arguit Tyrum, quod et Gazae nuper objecerat, videlicet, quia non brevem aliquam portionem, sed perfectam captivitatem in Idumaea concludere festinavit, ut periculis Judaeorum Idumaeam gentem, odio videlicet infensi fratris, expleret. Veniet proinde vindicta, quae formam criminis tui et fingat, et superet: tu quippe quasi ardentem invidiam in perniciem fratrum tuis amminiculis incitasti, et non es recordatus, id est, noluisti penitus cogitare illud foedus, quod inter germanos natura ipsa constituit, quorum non tanta laus esset diligere, quantum crimen odisse: sed quasi externissimos, et nec sermone sibi nec opinione compertos, non solum in jurgia, sed etiam in praelia commovisti. Consequenter itaque ardens vindicta corripietur, et ingentes volaptates, quibus famosa gestieras, horribili squalore mutabuntur: tantumque vastatiom adhibebit, ut tam fundamenta, quan culmina turris celsae murique cinere scant. Vers. 11. 12.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Edom, et super quatuor non convertam eum, eo quod persequutus sit in gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam ejus, et tenuerit ultra furorem suum, et indignationem suam servaverit usque in finem. Mittam ignem in Themam, et devorabit aedes Bosrae. Instituti ordinem sermonis exsequitur, et diversas gentes sub increputione compellat, quas Judaeorum duntaxat tam criminibus noverat cohaerere, quam finibus. Ordinate autem post Tyrum posuit Idumaeos, 511 quia et ipsi parricidali adversum Judaeos impietate fervebant. Quod ergo in Tyriis denunciaverat esse plectendum, cur videlicet Idumaeos saevientes vel consiltis adjuvissent, quo facilius fraternis miseriis pascerentur: consequenter nunc ipsos quoque Esau ob eadem crimina compellat, et destinat ultioni: ne qui eorum sociis denunciaverat precia reddenda culparum, ipsis qui auctores criminis erant, pepercisse videretur. Dicit ergo, eum populum non semel sed saepe parricidali animo deliquisse, et si culpa nimirum veniam mereretur, exigeret assiduitas funesta vindictam. Fratrem quippe non jurgio, caeterum gladio persequutus, misericordiae vel caritatis, quam germanitas poscebat, oblitus est. Nec per indignationis quemdam impetum furuisse contentus, longum, inquit, sceleri tempus impendit. Grande autem accusationi pondus adjecit, dicendo: Et tenuit ultra furorem suum, et indignationem suam servavit usque in finem. Non solum enim discessit a moribus germanorum, fratrem praeliis insequendo, sed nec ipsorum consuetudinem, quos in sanguinolenta certamina indignationum facibus incitat, custodivit. Nam ita furuit, quasi celeriter desiturus: ita in odio perseveravit quasi justicia magis, quam furore commotus. Juste ergo immoraturum sibi usque ad consummationem patietur incendium: ut et urbes et castella, sicut unis criminibus sorduerant, ita eisdem calamitatibus atterantur. Multis autem nominibus, id est, Edom et Theman, et Boara, unum indicat populum, videlicet Esau, qui Bosra vocabulo habuerant metropolim civitatem. Hos ergo dicit, et praelio et obsidione vincendos, et vincentium arbitriis saeva passuros, et caedibus exustionibusque perituros: quae omnia partim a Chaldaeis, partim a Machabeis docentur illata. Vers. 13.-15.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus filiorum Ammom, et Super quatuor non convertam eum, eo quod dissecuerit praegnantes Galaad, ad dilatandum terminum suum. Et succendam ignem in muro Rabba, et devorabit aedes ejus in ululatu in die belli, et in turbine in die commotionis. Et ibit Melchom in captivitatem, ipse et principes ejus simul, dicit Dominus. Nec isti populi, Ammon videlicet, et Moab de Loth stirpe venientes a parricidali invidia liberantur Israelitarum: sic quidem proximi deteguntur, qui tamen eorum pristinam gloriam non ferentes, nullam praetermiserunt occasionem nocendi Galaad. Denique regionem, quam ultra Jordanem duae in dimidia Tribus, sicut narrat Scriptura, susceperant, finitimam sibi Ammonitae invadere festinantes, nec a gravidarum, inquit, mulierum caedibus abstinebant, ipsam videlicet Judaeorum sobolem interficere cupientes, ut, habitatore consumto, regio Galaditarum eorum tota finibus jungeretur. Remunerabo ergo, inquit, et huic populo quod meretur: faciamque ut hostili igne Rabbae, quae metropolis fuit, aedificia consenescant. Quo sane belli turbine ita consternabuntur, ut videantur et praemori: non solum 512 autem principes ejus, sed etiam Melchom, id est, simulachrum, cujus se numine muniendos credebant, in captivitatis ludibrium transferetur. CAPUT II. Vers. 1.-3.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Moab, et super quatuor non convertam eum: eo quod incenderit ossa regis Idumaeae usque ad cinerem. Et mittam ignem in Moab, et devorabit aedes Carioth, et morietur in sonitu Moab et clangore tubae. Et disperdam judicem de medio ejus, et omnes principes ejus interficiam cum eo, dicit Dominus. Animadvertendum, quoniam cum omnibus quas annumeravit gentibus contumelias et pericula, quae Israeli congesserant, imputasset, nunc Moabitarum populo objicit, quod in Idumaeum regem saevus exstiterit: eosque ita furuisse caussatur, ut non contenti bellum agere cum vivente, odium suum etiam circa ejus funus ostenderint. Per quod utique et Judaeorum arrogantia, qui solos se ad Dominum pertinere credebant, compressa est: et Gentibus vel spei solacium, vel intelligentiae lumen objectum: ut sentirent se sub una creatoris sui providentia et gubernatione consistere, qui videlicet non solas Judaeorum, sed etiam aliarum gentium injurias ultum iret. Vers. 4.-5.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Juda, et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit. Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum. Et mittam ignem in Judam, et devorabit aedes Jerusalem. Cum facinora truculenta diversis gentibus objecisset, venit ad Judam, et dissimulatae religionis facinus imputavit, eodem quo coeperat schemate deliberationis enuntians necessariam conversionem, de laetis scilicet tristia subituros, qui obstinate fuissent turpia quaeque et profana sectati. Non autem existimare debemus, quia eos populos, quorum paulo ante crimina percucurrit, probabiles in religionis parte censuerit, de qua eis nihil objiciendum putarit: sed quoniam erat millies confessa profanitas, qui semper fuissent idolorum cultibus mancipati, nec de pietate rituum nossent competens habere judicium, nequaquam utique eis crimen dissimulatae religionis objectat, caeterum illa morum vulnera, quae etiam extra veram religionem positi, dignoscere ac vitare potuerunt. Judae vero id principio objecit, quod et caeteris flagitiis esset horridius, et de qua stirpe merito etiam alia scelera pullulassent. Abjecerunt enim, inquit, legem Domini per quam solam erant in toto orbe conspicui: neque abjecisse contenti, ad idolorum quoque transiere culturam. Recipient ergo stipendium quod merentur, ut Judam videlicet et Jerusalem incendium hostile consumat, quod, Babylonio vincente, completum est. Vers. 6.-- Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderint argento justum et pauperem, pro calciamentis. Decem Tribus, quas nominat Jerusalem, non sicut Judam, sed sicut reliquas gentes de morum facinoribus accusat: ut eas 513 nimirum ita profanitati in haesisse monstraret, quatenus super hac parte argui nec erubescerent, nec timerent. Accusat ergo morum vulnera, non quod essent graviora quam rituum: sed vel quod hi fructus foedae religionis liquido viderentur, vel quod in illa quoque actuum portione ostenderentur caeteris Gentibus nequiores. Haud ergo diutius, inquit, censura nostra tolerabit, ut in eo statu maneat, in quo impudens nequaquam ad meliora respirans; sed superveniet eis de prosperis in adversa mutatio, ut quod noluerint discere moniti, incipiant nosse damnati: agere me, videlicet, curam pauperum, nec providentiae meae defensione privari eos, qui seculi istius sunt opibus destituti. Vigeat apud illos tantum cura probitatis, et ipsa (qua humiliores caeteris erant) acceptos mihi reddet carosque mediocritas. Id autem dixi, quia Israelis populus neglexit advertere justum et pauperem, quasi gemino apud me suffragio nitentem: sed meis semper judiciis infensus proterebat pauperes, et pedum calceamentis ornamenta seculi vilia aestimabat, idest, vel in officiis vel in negociis tanta foelicitate peccantes, ut non solum brevibus illecti plerumque compendiis, sed saepe etiam gratuitis justorum suppliciis pascerentur, quandam voluptatem putantes, si virorum virtute humilium, idest, superbiae malum innocentiae sanctitate vitantium, capita ipsa pulveri mixta calcarent. Quod autem ait, viam humilium declinant, dupliciter accipi potest, idest, vel deflectunt ab ea, et longe diversum vitae iter sequuntur, vel certe in judiciis justam inopum caussam fraude commaculant: quale est illud in psalmo: Si videras furem, simul currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas. Sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et adversum filium matris tuae offensionem callidus instruebas (Psal. 49. 19.). Exaggeratur autem illo sensu delinquentium reatus, quia dedita opera, quae erant funesta, sectantes, non solum negligere, sed etiam odisse justitiam deteguntur. Pergit autem propheta crimina diversa memorare; nam post injustitiam et superbiam libidinis peccata contingunt. Filius, inquit, et pater ejus introierunt ad unam puellam, ut violarent nomen sanctum meum. Ostendit, in quos cumulos delinquentium consuetudo procedat. Primo, inquit, civibus justitiam in judiciis, affectum in calamitatibus negavistis: sequutum est continuo, ut neque naturae ipsius apud vos jura consisterent, sed de flagitiis ad incesta venientes, in scorta filii cum patribus irruebant, ut nullam reverentiam, sicut prius civibus, ita deinceps neque genitoribus exhiberent Quo sane vestro facinore sanctum quoque meum nomen violabatur, colloquentibus inter se videlicet Gentibus, Qualis est Deus ille, cujus qui peculiaris populus dicitur, tam deformis apparet? 514 Vers. 8-- Et super [Al. vestimentis pigneratis] vestimenta pignerata accubuerunt juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui. Erat quidem consequens, ut cultores idolorum sub multiplici foeditate consisterent: hic tamen propheta in cunctis, quae arguit, illud curat exprimere, quia quasi dedita opera divinis praeceptionibus repugnarent, per quae omnes species praeceptorum scinderent. Ideo totum quod in lege prohibetur enumerans, etiam pigneratis eos vestibus incubuisse pronunciat. Juxta omne autem altare diligenter adjecit, quia aras eorum multiplicarat impietas. Et ideo vinum damnatorum bibebant, id est, de ea pecunia epulabantur in templis, quam acceperant ex preciis innocentium, nimirum de quibus paulo ante dixit, quia vendidissent argento justum, et pauperem pro calciamentis. Vers. 9. 10.-- Ego autem exterminavi Amorrhaeum a facie eorum, cujus altitudo cedrorum altitudo ejus, et fortis ipse quasi quercus; et contrivi fructum ejus desuper, et radices ejus subter. Ego sum qui ascendere vos feci de terra Aegypti, et eduxi vos per desertum [Al. in aeserto] quadraginta annis, ut possideretis terram Amorrhaei. Tenet consuetudinem suam, ut ad exasperandum ingratorum facinus, beneficia praemissa commemoret. Et ideo postquam eorum prava et profana studia, quibus erant dediti, percucurrit, bonorum quoque mentionem, quibus [ Forte quorum] eos oblivio ceperat, intromisit. Ac si diceret satis se fuisse deceptum, qui antiquas Gentes, robore viribusque potiores, ut his habitatio pararetur, expulerit, cum hi gloriosum certamen existiment, si illorum crimina et aemulentur et superent. Ego autem exterminavi Amorrhaeum, cujus altitudo cedri similiter, et fortis ipse quasi quercus; contrivi fructum ejus desuper, et radices ejus subter [Ant. super ]. Silvam, inquit, Gentium longa jam aetate pervalidam ita celsis verticibus comminantem, et profundis radicibus innitentem sedulus, quasi castrorum metator excidi, ne habitationis levia saltem impedimenta sentirent. Quicquid ergo roboris fuerant, stirpitus amputavi, ut indigenarum silvae, quas amoliebatur nostra sententia, nequaquam ulterius pullularent, sed collatae victoriae gaudia securitas cumulata sequeretur. Quidni? cum eis etiam priscis temporibus beneficia contulissem? Nam cum Aegyptia essent servitute depressi, ad celsa eos libertatis erexi: et per invias solitudines quadraginta annis cibum potumque miraculis sufficiens circumegi, ut possessio felicium, quae fuerat decreta, terrarum eo dulcius saperet, quo tardius contigisset: simulque cognoscerent, quod vita hominis non in fertilitate arborum, sed in Dei providentia gubernante consisteret. Nec tamen praesentis vitae contulisse tantum instrumenta contentus, reddidi vos per spiritalia quoque ornamenta conspicuos, suscitans, inquit, de filiis vestris prophetas, et de juvenibus vestris in 515 Nazaraeos, id est, ut peculiari devotione, ita etiam sacra illuminatione pollentes, quorum aliis futurorum certa cognitio, aliis delictorum esset gloriosa contentio. Haec tamen vos omnia non solum viliter aestimastis, verum etiam impendio respuistis, audentes et prophetis, ne vaticinarentur edicere, et Nazaraeis vinum, quo inebriarentur, ingerere. Vers. 13.-16.-- Ecce stridebo subter vos sicut stridet plaustrum onustum foeno. Et peribit fuga a veloce, et fortis non obtinebit virtutem suam, et robustus non salvabit animam suam; et tenens arcum non stabit, et velox pedibus suis non salvabitur, et ascensor equi non salvabit animam suam; et robustus corde inter fortes nudus fugiet in die illa, dicit Dominus. Familiare Scripturis sacris est, ut imaginibus etiam de exiguis rebus forte susceptis, ad hoc quod experimentum cupivit, abutantur: sed ita ut mysticorum in his sensuum medulla consistat. Unde et nunc quia diu peccantem populum justus arbiter sustinebat, oneratum se plaustri instar asseruit, sed cui onus vilis materiae contigisset. Quod ergo ait, stridebo subter vos sicut plaustrum onustum foeno, non ita voluit intelligi, ut aliter videretur plaustrum foeno plenum stridere, aliter argento: sed quia sibi similitudinem plaustri stridentis aptabat, sensus arte permiscuit, ac si diceret: si plaustrum onustum haberet discernendi aliquam facultatem, videlicet indignantius sine dubio strideret, si vilia, quam si pretiosa portaret. Ita ergo sicut Apostolus docet, super religionis fundamentum pro diversitate meritorum; alii ut aurum, argentum, lapidesque pretiosos, alii sicut foenum, ligna stipulas congerunt (1. Cor. 3.): merito Deus noster majorem se sarcinam pronunciat experiri, eorum peccata tolerando, in quibus nihil queat de pretiosis studiis reperire, sed qui omnes ad vile foenum, quod facile ignibus consumatur, accesserunt. Cum autem striduero, id est, infremuero, vestra illico vel arrogantia vel fiducia disperibit. Non enim velocitas quemquam subducet exitio, non proteget fortitudo pugnacem, non postremo peditum acies, non equitum manipuli divinam sententiam morabuntur: sed qui erant bellandi arte clari, optabunt amissis latere tegminibus, ut vel nudi ad tuendam vitam utantur latebris. Quae omnia mala hostili evenire victoria, annuis magis cladibus, quam annalibus literis comprobamus. In hoc loco sane Judaei quamdam opinionem sequuntur, diversorum videlicet ducum diverso apparatu signatus fuisse personas: quod nos non magni ponderis aestimantes, ad alia transeamus. CAPUT III. 516 Vers. 1. 2.-- Audite verbum quod locutus est Dominus super vos, filii Israel, super omni cognatione vestra dicens: Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae, idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras. Nempe, inquit, hoc insigni praecipue gaudetis, quod nulli in toto orbe genti nisi vobis solis qui sum mundi creator innotui: et cum omnes nationes eadem qua vos pietate formaverim, tamen vester solum Deus appellari atque esse delegi, universaque vestrae devotionis officia muneribus atque miraculis anteveni, valida in vestrum honorem tum Aegyptiorum, tum Palaestinorum regna consumens, ut vobis videlicet gloriosa egressio, opulenta possessio probaretur: nec solum servitute depulsa, gaudia contulisse contentus, lumina quoque doctrinae spiritalis adjeci, ostendens utique per haec omnia, quod vos ex omnibus nationibus elegissem, quos etiam sacris informationibus erudirem, ut qui sine meritis multa susceperant, quemadmodum etiam mererentur, agnoscerent. Verum non ista liberalitas negligentiorem conversationis vestrae judicem reddidit, sed hoc magis malefacta vestra castigo, quo vos cunctis gentibus praetuli. Est enim consequens, ut diligentius inspiciantur quae pretiosius aestimantur. Decor ergo genti vestrae, vel mea indulgentia vel parentum virtutibus comparatus, nullam sinit culpam incastigatam relinqui: quia vilescit concessa nobilitas, si non auferatur indignis. Haud itaque impunitatem criminum, sed custodiam mandatorum nobilitas adquisita commendat. Sed videamus et reliqua. Vers. 3.-8.-- Nunquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis? Nunquid rugiet leo in saltu nisi habuerit praedam? Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit? Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? nunquid auferetur laqueus de terra antequam aliquid [Al. quid.] ceperit? Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet? Si erit malum in civitate quod Dominus non fecit [Al. fecerit.]? Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum servis suis. Leo rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit? Variae quorumdam opiniones in hoc loco fuerunt, sed non satis exemplorum sensui concinentes, qui nunc a nobis sub necessaria distinctione reddetur. Diversas enim sententias oratio instituta contingit: et primus quidem versus necessariam, id est, justam docet fuisse ingratae gentis repulsam, quam super videlicet unam ex universis nationibus pronunciarat adscitam. Ea ergo, quoniam studiis in perversa mutatis, iram judicis accenderat, repudiata 517 quae subdebatur exitiis, explicat cur ejusmodi dissidium contigisset. Nunquid ambulabunt duo pariter, inquit, nisi convenerit eis? id est, Quid miraris, quia comitatus nostri defensione nudata sis, cum justa viantium conjunctio, nisi inter concordes diu manere non possit? Tu proinde qui elegisti habere meis legibus contrarias voluntates, fuisse consequens confitere, ut comitatus mei auxilio nudareris, quia non meis itineribus ingredi separata coepisti. Ego non ero te deseruisse contentus, nec hoc fine indignatio nostra claudetur, sed de praesule tuo convertar in saevientem leonem, quem per vasta nimirum lustra gradientem haud levitas in rugitum, sed visa eminus praeda commoveat: qui cum sane fuerit victor optati, ac destinatam venationem ad cubile retulerit, antra ipsa coget fremitu personare, ac nunquam hoc genere vacuus, nisi praeda semper potitus immurmurat. Quibus duobus versibus habitum ulciscentis expressit. Sequitur autem: Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? Nunquid auferetur laqueus de terra, antequam aliquid ceperit? Ulciscentis partibus absolutis, eos in quos vindicatur compellat, quos tanta facilitate judicat conterendos, ut avi similes, quae laqueum sit ingressa, videantur. Nunquid cadet, inquit, avis in laqueum terrae absque aucupe? ac si diceret: Etsi omnes pariter reticerent prophetae, vox ipsa rerum satis vos posset instruere: istas quibus deterrimini calamitates, non sua sponte vel casu aliquo in vestram potuisse perniciem convenire: nisi manus eas aucupis, id est, judicis intulisset. Per denunciationem itaque prophetalem, miseriae quasi laqueus docentur expositae, ut in eas incidant callem quique justitiae relinquentes. Nihil proinde vos interveniens plerumque dilatio consoletur. Positus enim laqueus, id est, publicatae vatum ore sententiae, non auferentur, nisi captionis suae manus impleverint. Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet: si erit malum in civitate quod Dominus non fecit; quia non faciet Dominus Deus verbum nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Concinere sibi expositionem vestram per subdita publicavit, et laqueum videlicet, et tubam et maliciam, id est, afflictionem, qua sacrilegorum urbes perirent, nisi per divinam indignationem non fuisset commota. Ubi tamen pariter propositum suae pietatis, quo parcere destinabat, si per illos liceret, et reverentiam sacri commendat examinis: quod ostendit impune non posse contemni, malitiam autem sicut saepe alias, non peccata, sed tormenta nominat, quibus videlicet cruciantur rei, non maculantur innoxii. Quia non faciet Dominus verbum nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Opportune prorsus dignitas commendata Sanctorum est, postquam reorum fuerat publicata despectio: ne hoc ipsum enim quod videbantur viliter aestimati (quippe tot suppliciis obruendi) ad naturae conditionem magis quam ad invidiam improbae conversationis aspiceret. Dispensatorie utiliterque subjectum est, quod 518 ad honorem hominum, id est, prophetarum valeret, qui in eadem videlicet natura, qua alii quique sistentes: tamen usque eo morum preciis differebant, ut de illis posset dicere Deus: Nec memor ero nominum eorum per labia mea (Psal. 15.); de istis vero, quia nihil faciet quod non prius ad ipsorum notitiam retulisset. Sicut ergo nulla, inquit, calamitas orietur in his urbibus, nisi quam divina sententia suscitarit, ita nulla in vos animadversio praeferetur, nisi quae prius ad conscientiam fuerit prolata sanctorum. Constrinxit autem quod egerat majore compendio: Leo, inquiens, rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit? Igitur quia supra indignationem suam imagine leonis expresserat, deinceps quod significarat absolvit, ut diceret: Leo rugiet, id est, Deo comminante, et animadversionem quae immineat publicante, quis mortalium est, quem non formido dissolvat? Sed jam quae sit minarum species et pompa, cernamus: Vers. 9. 10.-- Auditum facite in aedibus Azoti et in aedibus terrae Aegypti; et dicite: Congregamini super montes Samariae, et videte insanias multas in medio ejus, et calumniam patientes in penetralibus ejus. Et nescierunt facere rectum, dicit Dominus, thesaurizantes iniquitatem et rapinas in aedibus suis. Tenet morem suum sermo divinus: ut quanta difficultate ad vindicandum moveatur, adsignet. Ideo et nunc postquam schema terroris explicuit, repetit et retractat querelas, vicinosque populos praecipit convocari, ut videant, quibus illa plebs olim Dei squaleat sordibus, furiatque criminibus. Allophylis, inquit, et Aegyptiis nunciate ut congregentur quasi ad spectaculum in montes Samariae, id est, ex eorum edito valles urbesque despiciant, et considerent nec flagitium ullum esse, nec facinus quod non dico eorum studiis appropiet, sed in eorum medio quasi fundata sede consistat. Si ad eos enim convertas oculos, qui per calumniam deprimuntur, portas urbium in quibus judicare consueverant, ac penetralia conferta reperias, ita ut nulla alia vox nisi aerumnosorum videatur audiri. Universi quippe qui susceperant officium judicandi, in tantam oblivionem recti, vel per avariciam, vel per superbiam deciderunt, ut non solum non amare, sed neque nosse tam [ Forte jam] recta videantur. Nemo ergo invidiam severitati meae faciat, qui tam longam patientiam servis delinquentibus praestiti, ut eis censura etiam in oblivionem veniret. Vos, inquam, nationes quas in istorum liberationem gloriamque contriveram, vos, inquam, denuo convenite, ut vobis ipsis testibus, et meae indulgentiae magnitudo, et Effraim impietas detegatur. Vers. 11.-- Propterea haec dicit Dominus Deus, Tribulabitur, et circumietur terra, et detrahetur ex te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae. Saepe, ut diximus, de facinoribus flagitiisque conquestus est, ut tandem possit promulgare sententiam, et ad illum quem in exordiis fecerat sensum, sub expositione respondit: id est, super tribus 519 sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum. Quia ergo exigente justitia, Israeli et Judae est decreta conversio, ut e [ Ant. et] laetis videlicet in tristitia collabantur, nec tamen internecione pereant, ad quem modum populator sit saeviturus, accipite. Vers. 12.-- Quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic eruentur filii Israel qui habitant in Samaria, in plaga lectuli, et in grabbato Damasci. Quia corrigendi proposito Israelitas Deus noster castigaret, ut prophetis idipsum commendantibus, ita etiam dispensationum vocibus indicabat. Nam cum illos semper exosos faceret dilecta profanitas, statum tamen eorum variabat Omnipotens: tum videlicet tristibus affligendo, tum prosperis confovendo. Syrus ergo qui erat vicinior, id est, habitator Damasci, sicut Regum prodit historia, decem Tribus frequenti eruptione vexabat: ita ut quodam tempore ad eam inopiam Samaritae longa obsidione pervenerint, quatenus matres filiorum carnibus vescerentur, et in toto exercitu vix decem equi potuerint inveniri. Sed cum beatus Heliseus mandasset regi Joram, quia altero die in portis Samariae ubertas annonae maxima viseretur, facta est subito tanta mutatio, ut fugientibus qui obsiderant Syris, non solum evaderent Israelitae, verumetiam quasi triumphi opima spolia perciperent (4. Reg. 6. et seqq.). Hoc autem genere frequenter eis salutem et gaudia legimus contigisse. Parcus itaque vindicandi, et miserendi dives Deus noster, annunciat, quia quamvis munus judicantis assumserit, pastoris tamen officium non reliquerit. Caeterum et grabato Damasci, cujus quasi funibus febribusque tenebantur, et per ipsam viciniam morbum longissimum praeferebant, reliquias eorum dignaretur eruere: ac sicut de faucibus leonum, id est, regum membra populi, qui fuerat laniatus, extrahere. Vers. 13. 14.-- Audite, et contestamini in domo Jacob dicit Dominus Deus exercituum. Quia in die qua [Al. cum] visitare caepero praevaricationes Israel, super eum visitabo, et super altaria Bethel: et amputabuntur cornua altaris, et cadent in terram. Quantum ad contextum quidem respicit lectionis, hostilem vastationem promittit, et dicit altaris cornua, quae Jeroboam in Bethel locaverat, conterenda. De duobus siquidem vitulis unum in Dan posuisse, alterum in Bethel legitur. Ergo est in praesenti loco sensus ejusmodi: quia licet non vos sinam internecione deleri, sed paratus sum de captivitate reliquias vestrae gentis extrahere, nec vos vicinus hostis, Damasci videlicet regnator, absumat: tamen id quod agitis, transire impune non patiar. Posset autem dici quia sub nomine Jacob, Judam voluisset intelligi, ni processus sermonis Israelem magis, id est, decem Tribus signaret et exprimeret. De hac autem destructione altaris, et in Regum libris legimus: venisse jam prophetam ad Jeroboam, qui vaccas fuerat fabricatus, immolanti quidem istud esse sub comminatione pollicitum. Quem ille cum extensa manu corripi praecepisset, potentiam vatis, dextra protinus arescente, persensit, statimque fractus in preces, usum quidem manus recepit: losiam vero exorturum, 520 qui illud sacrilegium ulcisceretur, audivit (3. Reg. 13.). Ergo quae longa tempora, vel castigatio populi, vel longa captivitas ultima comprehendit, praesenti vaticinio pariter indicantur, quae diversis sunt inferenda temporibus. Vers. 15.-- Et percutiam, inquit, domum hyemalem cum domo aestiva, et peribunt domus eburneae, et dissipabuntur aedes multae, dicit Dominus. Non unum aliquod vitium profanae gentis exagitans, avaritiae quoque et luxuriae peccata contingit, atque ideo queritur quod diversas habitationes ad voluptatem diversorum anni temporum congruentes, quasi luxuriae sibi construxerunt instrumenta: cum essent culpis multiplicibus involuti, nihil de compunctione, aut emendatione penitus cogitaverint, sed consectanda solum amoenitate sollicitos, alias aedes aestibus, alias parasse frigoribus, hasque vindictae tempore pariter auferendas, variasque molitiones hostili incendio concremandas. CAPUT IV. Vers. 1.-3.-- Audite verbum hoc, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae: quae columniam facitis egenis, et confringitis pauperes: quae dicitis dominis vestris, Afferte et bibemus. Juravit Dominus Deus in sancto suo, quia ecce dies venient super vos, et levabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis ferventibus. Et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon dicit Dominus. Quamquam esset totius gentis profanitas arguenda, tamen quia in divites atque opulentos objurgationem praecipue dirigebat, qui non unis aedibus, sed pro tempore variandis coenaculis uterentur, eaque eboris nitore percolerent: merito eis vaccarum quoque pinguium nomen ascribit, quia vox earum erat mugitibus destinanda, et venter eorum Deus, et gloria in turpitudine ipsorum. Potest etiam illud decenter adjungi, ut non solum de vitiis morum, sed de genere impietatis ipsius appellati esse dicantur: ut qui colendos receperant vitulos, vaccarum nomine signarentur. Pingues autem notantur, secundum illud quod beatus David accusat: Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum, transierunt in affectum cordis: cogitaverunt et loquuti sunt nequitiam, iniquitatem in excelso loquuti sunt (Psal. 72.). Ergo in monte Samariae, id est, in regia civitate sistentes, et aulica familiaritate turgentes, atterebatis pauperes, ut de eorum spoliis instrumenta luxuriae vestrae quaereretis. Quod autem ait: quae dicitis dominis vestris: afferte et bibemus, sic accipiendum est, ut vel dominos suos ipsa idola nominarent, a quibus videlicet serio precarentur copiam rerum, quippe qui omnem beatitudinem suam in intempestivis lautisque conviviis collocassent: vel certe minores quique [ Ant. quippe], et proceribus criminum suorum opera se locantes, hanc mercedem ab his peterent, in quorum questum saepe peccabant, ut eis potatio non deesset. Quid autem pro hac petulantia consequuntur? Juravit, inquit, Dominus in sancto suo, id est, decrevit, statum sui judicii violari nescia sanctitate, quia veniet, immo jam appropiat tempus quo carnes vestrae leventur in contis, et reliquiae in ollis ferventibus. Transtulit autem similitudinem a vaccis, quae convivantibus aut barbaris, aut militibus apponuntur. Et quoniam earum vocabulo notarat 521 profanos ipsarum, denuo exitio subjiciendos eos esse denunciat. Contos ergo hic posuit pro verubus, id est, subulis, quibus insertae plerumque vaccarum carnes prunarum vapore torrentur: reliquias vero, vel intestina, vel eas accipe portiones, quae comminutiores in ollis magis, quam in subulis decoquuntur. Et quoniam dixerat quod totius honestatis, et timoris obliti, etiam pretia criminum ventris metirentur ingluvie, merito subdidit, quod ipsi incendio captivitatis invasi, luxuriantibus et quasi voraturis hostibus exponantur. Et per aperturas exibitis [Ant. exhibitis] altera contra alteram, et projiciemini in Armon, dicit Dominus. Superioribus versibus metaphoram impleverat a vaccis, convivioque susceptam: in ultimo autem ad simplex revertitur judicium: dicitque eos diruptis parietibus extrahendos, quod eversionem indicat civitatis. Alteram vero contra alteram, secundum idioma Hebraicum, invicem sibi occurrentes captivos, aut se mutuo consequentes, qui ad Armeniae montes, Assyrio vincente, transferantur, ostendit. Sed videamus et reliqua. Vers. 4.-6.-- Venite ad Bethel, et impie agite, ad Galgala, et multiplicate praevaricationem; et afferte mane victimas vestras, tribus diebus decimas vestras. Et sacrificate de fermentato laudem, et vocate voluntarias oblationes, et annuntiate; sic enim voluistis, filii Israel, dicit Dominus Deus. Unde et ego dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris; et non estis reversi ad me, dicit Dominus. Hanc fuisse praecipuam, imo unicam caussam denunciandi per prophetas, quae calamitates peccantibus imminerent, ut in eis correctionem formido generaret, totus ipse objurgationis textus ostendit; cui quoniam consilio judicis ad indulgentiam promptioris per delinquendi impudentiam resistebant, quoddam inter Deum et homines videbatur certamen existere. Sed quoniam non erat aequa luctatio, hoc videlicet decernente, illis vero quae erant acerba subeuntibus, illico interdum eos sub derisione compellat, ipsum eis quod elegerint certamen exprobrans. Venite, inquit, ad Bethel, et impie agite. In imperativo modo, sed per ironiam et insultationem ea quibus offendatur, enunciat, quae figura celebratur in liberalibus quoque literis. Ergo profanato Israeli insultanter objectat, ut studiis quae elegit, immineat, et Bethel atque Galgal, quas civitates idolis scatere, etiam praecedentes indicaverunt prophetae, frequentare non desinant, sed praevaricationibus augmenta comportent: et offerant victimas matutinas, et victimarum oblationi deserviant, fermentatosque panes altari, qui (ut ita dicamus) laudatorii, vel voluntariae oblationis appellabantur, imponant. Quod totum ita intelligendum est, quoniam ceremoniarum ordines ritusque, quos ex sacra lege susceperant, idolis mancipassent, quippe quae pro Deo veneranda decreverant, sed easdem observationes sicut impie ad idola transtulissent, ita etiam licenter plerumque variarent. Hoc proinde utrumque pariter exprobrat, id est, quod vel institutiones legales idolis ad quae defecerant, 522 mancipassent, vel eas pro suo arbitrio corrupissent: quorum utrumque ad eamdem impietatem valeret, vel eas nimirum observationes, quas sibi Deus jusserat exhiberi, ad impia delubra transferre, vel certe quasi fastu et animo corrigentis aliquid ex his, quae fuerant instituta mutare. Denique hoc crimen superbae mentis exaggerans, ait: Sic enim voluistis, filii Israel, dicit Dominus Deus. Insistite ergo, inquit, studiis quae elegistis, ut stipendia vos digna comitentur, quorum gustum ex maxima jam parte cepistis. Nam dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris; et non estis reversi ad me, dicit Dominus. Ideo autem indigentiam panum post stuporem dentium locavit, ut esset sensus ejusmodi: quia in oblivionem operis sui viderentur dentes adducti, et desuevissent incidere, aut emolere cibos, longoque intervallo temporis quemdam paterentur stuporem. Verum cum tam acerba vos castigatio percutisset, non estis reversi ad me, dicit Dominus. Quo versu, duo pariter indicavit, et illorum videlicet in delinquendo pertinaciam, et suam in consulendo benignitatem: qui illa nimirum verbera, non ut puniret, sed ut corrigeret, intulisset. Huic autem consilio infeliciter resistentes, quoddam sicut supra diximus, certamen ingressi sunt, et ideo quid adjiciat, audiamus. Vers. 7.-8.-- Ego quoque prohibui a vobis imbrem, cum adhuc tres menses superessent, usque ad messem; et plui super civitatem unam, et super civitatem alteram non plui: pars una compluta est, et pars super quam non plui, aruit. Et venerunt duae et tres civitates ad civitatem aliam, ut biberent aquam, et non sunt satiatae et non redistis ad me, dicit Dominus. Ostendens supra, subita lue frugum copiam disperisse, et quia emendatio nulla successerit, clariora se etiam indignationis testimonia praebuisse, atque prima pullulatione herbarum, negatu pluviarum germina suffocasse, consequenter adjunxit, quia imbrium solatia nequaquam omnibus in commune subduxerit, ne eventui potius, quam indignationi, quod acciderat, applicarent. Sed ut sentiretis, inquit, judicio fieri siccitatem, super civitatem unam plui, et super civitatem alteram non plui, ut simul, o popule, negato tibi solatio, ex vicino mordereris exemplo. Tanta etiam fuit imbris exilitas, ut nec ipsorum sitim locorum, quae aspersisse videbatur, expleret. Attamen vos, qui ad opinionem pluviae, ut pecudes currebatis, ad me noluistis per voluntatis emendationem redire: eoque factum, ut et vobis fixae calamitates, et mihi dispensationes meae infructuosissimae redderentur. Vers. 9.-- Percussi vos in vento urente, et in aurugine, multitudinem hortorum vestrorum et vinearum vestrarum, oliveta vestra et ficeta vestra comedit eruca; et non redistis ad me, dicit Dominus. Iniquitatum vestrarum iste cumulus rite censebitur, quia cum totiens operam severitatis assumserim, nihil tamen ad vestram correctionem promovi. Pro beneficiis ergo quicquid aerumnarum hausistis, enumero, et confiteor me quasi oblitum fuisse benignitatis meae, dum perniciosam vobis delinquendi obstinationem superare contendo. 523 Ideo geminare plagas, immo etiam multiplicare non distuli, et hominibus frugum adminiculo destitutis, pomorum quoque solatia hortorumque subduxi: ut sicut longa siccitas spem messis, ita etiam autumni, et hyemis bona, vel aura pestilens, vel frequens eruca consumeret: et non redistis ad me, dicit Dominus. Vers. 10.-- Misi ad vos mortem in via Aegypti, percussi in gladio juvenes vestros, usque ad captivitatem equorum vestrorum: et ascendere feci putredinem castrorum vestrorum in nares vestras; et non redistis ad me, dicit Dominus. Quod Aegypti commemorationem intulit, dupliciter intelligi potest. Nam cum ille populus, qui sexcentorum millium fuisse narratur, ab annis viginti et supra, extra Josue, et Caleb in solitudine docetur extinctus, merito hic Deus Aegyptiae profectionis instar occubuisse dicit, quos pronunciat internecione delendos. Vel certe quoniam imminentibus Assyriis, Israelitae, sicut beatus Osee docet, ab Aegyptiis auxilium postularunt, nec tamen ullum sunt remedium consecuti: consequenter missam in eos mortem Aegyptiae viae, propheticus sermo denunciat, per quam ad eos nimirum non arma socia, sed iratior hostis irrupit. Cui sensui magis conveniunt quae sequuntur, id est, quod et juvenes et equos in castris obsidione corruptos, vel captivitate judicat comminutos. Sed cum vos, inquit, conclusos castrorum putredo cruciaret, et videretis vobis mala captivitatis protinus inferenda, nec sic reversi estis ad me, dicit Dominus. Tot ergo castigationum fructum mihi per vos perisse, quomodo me ferre arbitramini. Vers. 11.-- Subverti vos, inquam, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham, et facti estis quasi torris raptus de incendio; et non redistis ad me, dicit Dominus (Ose. 14.). Quis sapiens, et cognoscit haec? Tunc intelliget misericodias Domini, quas sane in omnibus suis dispensationibus commendare non desinit: unde eas et in praesentibus locis, cum certe magno severitatis ambitu procedat oratio, ita tamen abundare ac supereffluere demonstrat ut [ Ant. vel] doceat quas intulit plagis, multo sibi graviores, quam his qui patiantur, videri. Subverti vos, inquit, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorram. Quod certe non accidisse Israeliticis populis, spes etiam promissae liberationis affirmat: fit proinde sensus ejusmodi. Quoniam tantum calamitates, quas intuli, in vestrum sanguinem saevierunt, ut videantur mihi Sodomitae ipsi non esse majora perpessi: juxta modum quippe necessitudinis, quia vos mihi adsciveram, aerumnarum ista congestio illis est incendiis exaequanda, quibus abscoena turba cum tectis conflagravit et terris. Quamvis enim vobis spem recuperandae libertatis indulserim, tamen videmini mihi sicut torris magis aliquis semiustus extractus de ignibus, quam in virenti consistens firmitate. 524 Vers. 12.-13.-- Quapropter haec faciam tibi, Israel; postquam autem hoc fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel. Quia ecce formans montes et creans ventum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae: Dominus Deus exercituum nomen ejus. Et quia, inquit, statuisti cum benevolentia mea impudenti obstinatione certare, necessitatemque mihi exerendae severitatis imponis, faciam tibi quod ipse castigationum ordo deposcit. Neque enim decet, ut plus virium impudentia tua, quam nostra censura videatur habuisse, priusque ista quasi lassata desinere [ Ant. desivere], quam tua aut iniquitas finiatur, aut vita. Quantum ergo ad me respicit, medendi continuabo propositum: per te vero stabit, utrum ista multiplex castigatio emendationi proficiat, an potius ultioni. Quia ergo illa numeravi nuper incommoda, id est, penuriam frugum et imbrium, copiam vero locustarum et erucarum, si quid viroris reliqui fuerat absumentem luem, anni germina, corporaque populantem, mala postremo hostilis obsidionis, tota in corruptionem castra vertentis, et gladium domi forisque saevientem: (quae certe ego, inquit, per compatientem misericordiam illi exitio, quo Sodoma perierat, comparavi: ita ut ad similitudinem combustorum torrium videatur reliquias vestras redditura captivitas) quia ista, inquam, omnia correctionis inefficacia fuerunt: hoc faciam tibi sub ejusdem sane tenore propositi, ut perniciosa sane impietate depulsa, affectum emendationis assumas. Et idcirco postquam id tibi, quod denuncio, inferri videris, in occursum Domini tui, spei melioris factus, accingere, neque perculsus parte sententiae vel desperes salutem, vel judicantis oculis apparere formides. Nam cum eo est tibi ratio, qui nequaquam mortem morientis exoptet, sed qui etiam addictis, si eos commissorum videat poenitere, succurrat. Quidam hunc locum ubi ait, Quapropter haec faciam tibi, ita accipiendum putarunt, ut ex industria dicerent, comminationis speciem fuisse celatam, quatenus quicquid posset auditor atrocissimum suspicari, id etiam crederet fuisse promissum. Sed animadverti licet, non suspicionibus territorum rem fuisse promissam: caeterum quid se facturum diceret, post paululum publicasse. Nam interpositis quae ad potentiam creatoris valerent, quasi cum repetitione subjunctum est: CAPUT V. Vers. 1.-2.-- Audite verbum istud, quod ego levo super vos planctum: Domus Israel cecidit, et non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, et non est qui suscitet eam. Sicque sensuum ordo subtexitur, ut more suo sedulo Deus noster caussas illatae captivitatis absolverit: quam nimirum velut invitus implevisse videatur. Sed ad lectionis ordinem revertamur. Postquam ergo dixit: Hoc faciam tibi, Israel. Postquam autem hoc fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel: Quia ecce, 525 inquit, formans montes, et creans ventum, et annuncians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae, Dominus exercituum nomen ejus. Ob reverentiam judicis in reorum pectoribus suscitandam, opera creatoris interserit: ut vel affectum erga se censoris prudens auditor intelligat, vel de effectu non dubitet ultionis, qui eum sibi videat comminantem, cujus virtute subsistat universitas. Id est: O tu Israel, quis sit meritorum tuorum expunctor, inspicito: ille nimirum per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. 1.): ille qui elementa jussione formavit atque distinxit: ille qui dedit sideribus ut lucerent, vallibus ut desinerent, campis ut jacerent, montibus ut tumerent: ille qui spirabilem aerem, quo a coelo in terras media impletur inanitas, tum densari in nubem, tum moveri in ventos praecepit: cujus providentiae nova opera variis elementorum declarantur officiis: qui cum sit tantus virtutis eminentia, tamen homini eloquium suum, id est, legem suam intimare dignatur. Et inter gubernationis miracula, quibus facit, ut nebulae de terris, ubi eas matutinus sol afflaverit, exhalentur, donec immoratu ejusdem vaporis aut comprimantur, aut omnino siccentur; imo cum oportuerit, concretae in nubes ad superiora ducantur, redditaeque cunctis montibus celsiores, aquas conceptorum imbrium in subjecta diffundant: atque ita sibi gubernationis ipsius vestigia impressa consignent; ipse inquam, factor elementorum, cui nomen est Exercituum Dominus, id est, cujus ea potestas est, ut nutui ejus serviant angelorum catervae, eumque regem suum conditoremque fateantur: ipse, inquam, ea vobiscum benignitate contendit, quatenus inferenda vobis tormenta denunciet, si quo modo affectu poenitendi in vestris mentibus excitato, vel sera emendatio reos subtrahat ultioni. Quod sane remedium quoniam obstinata pravitate corrumpitis, vocem nostrae lamentationis accipite, cujus semper monita respuistis: vocem, inquam, qua suprema vestra prosequimur. Cecidit cecidit, non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. Id est, illa gens de clara Israelis stirpe descendens, et quae virgo appellari vel ante meruerit, vel sueverit (quippe cujus pudicitiam, qua in consortium fuerat proprii rectoris ascita, profanitas nulla violasset: vel cujus felicitatem continua integritate pollentem, captivitas nulla corripuisset) ea nunc proculcatui vincentis exposita, probra simul et tormenta perpetitur. Nec usurpat aliquod de amovenda calamitate solatium; caeterum in terra sua velut mulier pollutionibus subjecta decubuit, et miseriis deprimentibus, ad sepulchra pervenit, nec est qui opem ferre valeat, et sublevare dejectam, quam censura omnipotentis attrivit. Ab illo ergo versu 526 in quo ait, Formans montes, et creans ventum, usque in praesentem locum, ex persona dictum prophetae accipi potest, de Dei videlicet potentia disserentis. Quod autem dicit ita in terram suam cecidisse Israelem, ut penitus non resurgat: cum et praecedentes et sequentes sententiae solvendarum quandoque miseriarum solatia repromittant, et in ipsius animadversionis tempore imminutionem magis populi quam internecionem minentur, ita debemus accipere, quod vel lugentis affectu cumulatius aestimavit illata discrimana: sicque funditus appellasse deletos, quos ex majore videret parte contritos; vel certe in eorum personis, quos captivitas absumebat, ire pessum; neque a quopiam gentem Israelis suscitari posse signaverit. Vers. 3.-- Quia haec dicit Dominus Deus, Urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum: et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israelis. Non subito captivitatis miserias irruisse, sed multis temporibus cum expectatur emendatio, castigatum fuisse populum, Regum declarat historia: atque ideo per prophetas varia eum Deus noster voce compellat, tum denunciando perniciem, eamque fixam esse dicendo, tum prospera, si emendaverit, pollicendo. Haud itaque quasi in unum tempus coarctans, aliquam in dictis esse discrepantiam suspiceris: sed prolatas sententias per longa tempora, eaque opportuna distribuens, consequentiam suam omnibus constare reperies: ac paulatim crescentibus malis, regnum profani populi comminutum, donec ad ultimae captivitatis exitium perveniret. In illis proinde urbibus atque regionibus, quae adhuc quasi stante metropoli, id est, Samaria, vastabantur, gentis decimationem factam intelligamus, ut nobilibus intereuntibus partibus, quae erat extrema permaneret. Quae quoniam ad hoc illata fuerat decimatio, ut sicut alios justo dabat exitio, ita alios pereuntium emendaret exemplo: exhortatio continuo ipsius judicantis insonuit. Vers. 4.-6.-- Quia haec dicit Dominus domui Israel, Quaerite me, et vivetis. Et nolite quaerere Bethel, et in Galgala nolite intrare, et in Bersabee non transibitis, quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutitis. Quaerite Dominum, et vivite, ne [Ant. nec] forte comburantur igni domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel. Quia id, inquit, quod a lege et pietate debueras discere, o tu Israel, ut uni videlicet factori tuo continuae devotionis adhaereres officio, qui te et propitius beatum, et iratus miserrimum redderet, saeva demum pericula docuerunt: vel nunc studium poenitentis assumto, et de correctione actuum, si vis vivere, cogitato. Require me proinde, quem profanitati serviens reliquisti: require me, inquam, inveniri paratum, et ubi primum quaerere coeperis, obviantem inveniens: quia omnis qui petit, accipiet: qui quaerit 527 inveniet, pulsanti aperietur (Matth. 13.). Noli sacrilegiis tuis dissimulationem nostrae quaestionis adjungere, ne horridior detegaris, oblata remedia negligendo, quam, quae promulgata fuerant, praecepta temerando. Quaerite me, et vivetis, Nolite quaerere Bethel et Galgala et Bersabee: hae autem urbes sicut Regum prodit historia, et vitulis, quos Jeroboam fecerat, et reliquis erant idolis mancipatae (3. Reg. 12.). Denunciat ergo consulens Dominus, ut illa quae abominabilia profanitas reddidisset, frequentare desinerent, ne cum eis pariter quippe [ Forte quique] destinatis exitio disperirent. Quaerite ergo Dominum, quia non vult mortem morientis; et quaerentes revertimini ad eum, et vivetis, ne incipiatis immisso tectis profanorum incendio concremari. Sed videamus et reliqua. Vers. 7. 8.-- Qui convertitis in absynthium judicium, et justitiam in terra relinquitis. Facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem in noctem mutantem: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus. Eodem quo supra, ordine, ut potentiam judicis explicaret, quod idem esset creator, admonuit, propositumque ejus, qui quantum in se est, cunctis consultum vellet, ostendens (quippe quibus existendi caussam solam ejus bonitas praestitisset) dicit: quia judicium ejus, quod dulce esset innoxiis, isti sibi instar absynthii amarissimum reddidissent. Ergo quod ait, Qui convertitis in absynthium judicium, vel ita debemus accipere, ut divinum judicium, quod sibi meritis suis fieri exitiabile compulerunt, convertisse eos in amaritudinem, conqueratur: vel certe ipsum humanae rationis examen in amaritudinem dicat fuisse corruptum: culturam videlicet idolorum, sacris quos per Moysem acceperant, ritibus praeferendo. Sequitur autem, Et justitiam in terra relinquitis: quod ad ipsius electionis culpam revocare possemus, quae judicandi normam, quasi aliquid proculcabile reliquisset, nisi subjectis versibus quid justitiam vocasset, ostenderet. Ait enim, Facientem Arcturum et Orionem, convertentem in mane tenebras. Justitiam ergo appellavit ipsum Deum nostrum qui merito, et virtus et sapientia nominatur (1. Cor. 1. 24.): eumque a profanis esse relictum, id est, spretum, conquestus, opera ejus, quibus mundus gubernatur, enumerat: ut illorum nimirum crimina cumulet, qui tantae majestatis Deum non timuerint asperare. Quod autem astrorum ea vocabula intulit, quae a Gentilibus videntur imposita (quamquam alii Interpretes solum sidera dixerint) possemus consequenter accipere, quia obviis vocabulis ad distinctionem astrorum, non ad confirmationem fabularum sit usus propheta: secundum illud quod et Apostolus poetarum sententias nequaquam est dedignatus assumere (Act. 17.). Notandum etiam illud, quod cum descriptionem aethereae informationis vellet amplecti, astrorum vocabulis quatuor plagas, quae etiam Climata vocantur, expresserit: id est, Arcturo Septentrionem, Orione vero Australem, quae est e regione, constituens: diei autem et noctis vicissitudine, ortum Solis, 528 occasumque signando. Ubi pulchre potentiam opificis admiratus, tenebras ipsas ait eum in mane convertere: ita enim Solis globus cum explicaverit gyros, repentino terras splendore profundit, ut inventas tenebras non pepulisse, caeterum in lucem mutasse videatur. Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus. Elegantissime et scientissime cum de elementorum loqueretur officiis, ad creatoris institutionem et gubernationem pertinentibus, eum quidem dixit omnia facere, cujus nimirum potentia et formavit eosdem ordines et tuetur: cujus tamen praecipue sideris ministerio ad creandas fruges uteretur, ostendit: nimirum Solis, qui discessu quidem noctem, nobis regressu diem pararet. Ergo quoniam descriptionem naturalium sermo contigerat, subdidit etiam, quod vel exhalatus de terris humor, vel assumta de marinis fluenta gurgitibus, ad superna eodem vapore raperentur, ac denuo suspensa de nubibus, quae ire ad summa coeli ipso jam pondere non valerent, amaram salsedinem transfusione deponerent, et ita demum terris sitientibus redderentur: sicque alendis frugibus permixtu contrariorum, humoris, videlicet, et vaporis, ubertas admiranda contingeret: quod utique tantae magnitudinis negotium explicare non posset, nisi ille qui solus universorum Dominus jure creationis ostenditur. Sed videamus et reliqua. Vers. 9.-- Qui subridet vastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert. Cui negotio pararetur potentiae praemissa descriptio, consequenter aperuit, id est, ut metum in audientium pectoribus excitaret, et intelligerent quantus calamitatum agger impenderet his, quibus tantae potestatis judex esset infensus. Ille, inquit, qui est universorum creator, merita quaeque pergit expungere: et licet viribus ejus nemo possit obsistere, tamen reorum, qui sibi videbantur esse potentes, tormenta subridet, quos ea videlicet facilitate comminuet, ut indignationem suam subrisione potius indicet, quam clamore. Quidni, cum ejus nutui universa famulentur, et pro diversitate meritorum dicto obaudientia, tam adversa, quam prospera consequantur? Subridet ergo vastitatem super eos, qui sibi videbantur potentes, ac dicere solebant: Linguam nostram magnificabimus: labia nostra a nobis sunt: quis noster Deus est (Psal. 21.)? Adversum ejusmodi, inquit, profanissime sibi de prosperis viribus arrogantes, ille, inquit, ultor aeternus afflictionis tormenta subridet, atque indignationem suam ejusmodi rictus [ Forte risus], qui a tempore discrepet, usurpatione declarat. Robustos proinde et potentes, vel pro invidia superbiae, vel pro memoria felicitatis antiquae, Israelitas vocat: quos jam denunciavit, et ex majori parte consumtos, et captivitate proxima transferendos. Vers. 10. 11.-- Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt. Idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo; domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabilis in eis: Vineas amantissimas plantabitis, 529 et non bibetis vinum earum. Propheticae orationis institutio custoditur, ut postquam videlicet fuerint denunciata supplicia, statim severitatis ipsius caussa subdatur, ne videlicet tantae pietatis Dominus, indignatione potius aliquid quam ratione fecisse videatur: simul etiam ut ostendat, quanta consulat benignitate pauperibus, cum eorum contumelias et rapinas violatui religionis annectit. Per quod consequens esse convincit, quia profanatis mentibus nulla insit civilis cura justitiae, nullus humanitatis affectus: sed sociis suis quasi perciti vento furoris insiliant, et pauperes quosque professa feritate dilacerent. Unde et hi qui ad cultum idolorum sacrilega mente defecerant, nullis penitus sceleribus abstinerent, sed tam essent pestiferi sociis et civibus, quam ipsi Domino, quem aversabantur, ingrati. Quod autem dicit, quia in portis corripientes odio fuerint insecuti, morem Judaicae institutionis ostendit, qui ita fuerat ordinatus, ut negotiorum arbitri in portis urbium quarumque residerent: ne qui opus eorum habuisset examine, quaestione aliqua laboraret, sed in ipso ingressu, apud quos experiretur, offenderet. Non autem Israelitas, maxime jam sub regum profanorum potestate degentes, hunc morem qui per beatum Moysem in sacerdotali republica fuerat constitutus, mansisse arbitremur: sed quod ostendat, illos cum ritibus etiam civilia jura violasse, et virtutum odium cum ipsarum praedicatoribus induisse; ac si quis adhortari ad correctionem sanctitatemque voluisset, eum protinus, odiis conspirantibus, interisse. Cur autem censorum monitis adversarentur ostendit. Diripiebatis, inquit, pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo. Igitur ut sine impedimento aliquo vel timoris, scilicet, vel pudoris, per damna et contumelias pauperum vaderetis, monitores sobrios estis perosi. Notandum vero quod ait, quia electam praedam ab inopibus auferrent, cum itique consequentius aestimetur alterum e duobus: ut aut non habuerint magna quae perderent, quos pauperes confitetur, aut locupletes merito nominentur, si ab his pretiosa quaeque praedator auferret. Intelligendum ergo, quia vel appellaverit pauperes, quos illi rapinis suis ex locupletibus inopes reddidissent, vel certe ad affectum magis possidentium, quam ad damnorum momenta respiciens, et si parvas res, tamen pauperibus ipsa exiguitate pretiosas, atroci dixerit cupiditate sublatas. Ad cujus rei testimonium, vel unius saltem recordemur exempli Nabuthae sancti viri vineam, brevem illam spatio quidem, sed domino suo gratissimam, ac ipsa jocunditate 530 pretiosam, Achab rex stolidissimus concupivit: et cum domino de venditione mandasset, respondit Nabutha, se haereditatem paternam non posse contemnere, nec eadem, si liceat, velle privari. Tunc rex profanissimae conjugis stimulatus hortatu, avaritiae suae facinus crudelitatis adjunxit, et interfecto Nabutha, vineam quam concupierat, occupavit (3. Reg. 21.). Sic ergo electas praedas, quibus domini videlicet nihil pretiosius aestimarent, cruentis ausibus auferebant, pro quibus factis quid eis denunciet, audiamus. Pro eo quod despoliabatis pauperes, domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabilis in eis. Vineas amantissimas plantabitis, et non bibetis vinum earum. [Vers. 12.] Quia cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra. Hoc nempe depraedationum vestrarum tenebat audacia, ut suppeterent instrumenta luxuriae, atque habitationes vestras grandibus coleretis expensis, quasi et munimento et voluptati futuras. Sed duo vobis pariter evenient, ut aedificetis quidem, sed [ Ant. et] in eis nequeatis habitare: et tam molitione operis quam ejus amissione cruciemini, atque in eo sentiatis cumulatum dolorem, quod non tumultuariis, sed elegantibus habitationibus excidatis, nec sane de calamitate conqueri possitis, aut divinum inter gemitus sperare subsidium, quorum precatui resistat turba culparum. Quidni cum videant simul se atrociora, et in cives, et in proximos edidisse? Haec autem omnia, ut prodit historia, decem illae Samariticae tribus, et a vicinis saepe hostibus, sed potissimum ab Assyriis pertulerunt. Judas vero, vastante Babylonio, eisdem communicavit exitiis. Cum ergo domibus amplissimis, atque ornatissimis, vineisque fertilibus, et proprio quod est amplius labore plantatis, fueritis, addita etiam captivitate, privati, reputate hoc peccatis, quae maxima commisistis. Vers. 13.-- Hostes justi, accipientes munus, et pauperes in porta deprimentes. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est. Per varias species, statum corruptae civitatis exaggerat. Et sicut supra dixit, quoniam hortantes ad justitiam sprevissent, imo etiam perculissent: ita consequenter eosdem justi hostes vocat. Quod sane duobus modis intelligi potest, ut justi quasi genitivo singulari, justitiae pronuncientur inimici, id est, justitiae non vos negligentes arguo, sed osores: ex quo descendit affectu studiorum vestrorum funesta perversitas, cum iniquitati impudentiam copulantes, nec optetis latere quod geritis: sed in porta civitatis, in locis videlicet judiciorum, spectante populo, nequaquam meritis caussas, caeterum pretiis aestimetis: 531 et iniquitatem pecuniosorum de pauperum facultatibus adjuvetis: vel certe hostes justi per nominativum pluralem appellari esse credantur, ut enumeratis multis magnisque criminibus, quasi commotus intulerit, quod justi hostes essent, id est, religioni se et Deo adversarios quasi legitimos exhiberent. Locutio est vero familiaris disertis, qui et justos exercitus, et justas provincias, id est, magnas appellare consueverunt. Sed videamus et reliqua. Vers. 13.-- Ideo prudens, inquit, in tempore illo tacebit, quia tempus malum. Tempus in declinatione mutavit: vel praeterita quippe, vel praesentia populi gesta dinumerans, consequentius diceret, prudens in tempore illo tacebat, pro quo ait tacebit. Quia ergo eos justum, id est, legitimum, adversum honestatem et religionem, bellum pronunciaverat suscepisse: merito, inquit, ad justitiam revocantium ora siluerunt, et prudens quisque cum gemitu ac dolore conticuit, considerans nimirum nihil loci salutari superesse doctrinae, et ideo sibi consulere debere reticendo, cum nihil jam promoveat disputando. Ipsi sunt autem prudentes in silentium publico horrore compulsi, de quibus supra dixerat: Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt. Cum ergo ita profanarum plebium conspirarit audacia, ut veritatem pietatemque doctrinae, quasi denunciato certamine persequatur, prudens quisque doctor flebit quidem, sed tacebit: videns quoniam sicut aspides surdae obturaverint aures suas, ne quid ad eos de salutaribus possit penetrare carminibus. Id sane ipsum quaestionis aliquid videtur afferre, quod brevi est expositione purgandum. Laudatur siquidem prudentia doctoris inter silentii se tuta redigentis, si a parte auditorum reflarit adversitas. Atqui magister Gentium praecipit, increpat, obsecrat opportune (2. Tim. 4.), eamque perseverantiam omnis fere sacra Scriptura commendat. Est proinde adhibenda distinctio, quae concordiam possit vendicare mandatis. Quandiu populus, etsi per negligentiam multa delinquens, tamen sub discendi professione consistit, debet legitimus magister nequaquam clandestinas aliquorum offensiones timere; caeterum omnibus qui ad audiendum convenerint, docendi assiduitate consulere: quippe qui pecuniam sibi commissam numulariis audierit esse credendam: alium autem venturum, qui et sortem reposcat et foenus. Si vero fuerit tanta in pejus facta mutatio, ut impietate plebis ipsi discipulatui colla subducant, et pruritum aurium sustinentes, ineptis tantum fabulis acquiescant: tum plane jam necessarium esse silentium doctoribus cum propheta dicentibus, Obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis, et dolor meus renovatus est (Psal. 38.). Vers. 14. 15.-- Quaerite bonum, et non malum, ut vivatis, et erit Dominus Deus exercituum vobiscum, sicut 532 dixistis. Odite malum et diligite bonum, et custodite in porta judicium: si forte misereatur Dominus Deus exercituum reliquiis Joseph. Hi versus ex persona miserantis prophetae interpositi videntur, Israelitas videlicet etiam sub ipso jam exitio positos commonentis [ Ant. commoventis], ut in correctionis vota studiaque conspirent, si forte Deus exercituum, cujus tanta est clementia, quanta potentia, ejusmodi emendationibus mitigetur, et delendis saltem reliquiis attritae gentis abstineat. Subjicit autem quod habeat ad superiora contextum. Vers. 16. 17.-- Propterea haec dicit Dominus Deus exercituum dominator, In omnibus plateis erit planctus, et in cunctis quae foris sunt dicetur, Vae, vae: et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere. Et in omnibus vineis erit planctus, quia petransibo in medio tui, dicit Dominus. Sepositis illis versibus, quos ex persona diximus prophetae miserantis illatos, invectionis ordo decurrit: ut post illud quod ait, hostes justi, accipientes munera, et pauperes in porta deprimentes, ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est, connexe videatur illatum: Propterea haec dicit Dominus Deus, et reliqua, quae sequuntur: lamentationes videlicet in omnibus plateis audiendas. Et in cunctis, inquit, quae foris sunt dicetur, Vae, vae: quia planctus fore dixerat in plateis, addidit, et quae foris sunt simili cum ploratione [ Forte comploratione] miscenda, ut non utique solis videretur urbibus comminari. Dicetur itaque tota regione Vae, vae: et tam vineae, quam campi, atque montes miserabilibus personabunt lamentis. Quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus. Diu me, inquit, quasi absentem, et quae gereretis penitus non videntem, ne quidquam estis experti: nihil enim de emendatione per tam longas inducias cogitastis. Nunc jam in regionem tuam sacrilegiis inquinatam is animadversor ingrediar, cui ulterius non possitis illudere. Pertransire se vero dicit, ut illius memoriam temporis introducat, quo vel Aegyptum, vel Sodomam legitur interiisse, Aegyptia primogenita, vel Sodomitica tecta consumens. In hunc ergo modum pertransibo, ut edam quam merita exigunt, ultionem. Unde et apud beatum Osee, cum de mitigatu sententiae disputaret, ait: Quia Deus ego, et non homo, in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem (Osee 11. 9.). Quod ergo ibi se miseratus promiserat non esse gesturum, id nunc facturum pollicetur iratus, id est, per medium populi ulciscentis animo transiturum. Cum autem harum calamitatum agger irruerit, agricolae non ad culturam, sed ad lamenta convenient, convocantes secum qui sciant plangere. Quod secundum morem illius regionis, qui etiam apud alias gentes vigebat, illatum est: erant enim funebres cantilenae, quas ad rythmum praecinentibus aliis, turba resonabat. Ergo quasi ut legitimum 533 populi funus exprimeret, plangendi scientes denunciat convocandos. Vers. 18.-20.-- Vae desiderantibus diem Domini, ut quid eam vobis? Dies Domini ista, tenebrae et non lux. Quomodo si fugiat vir a facie leonis, et occurrat ei rursus: et ingrediatur domum, et innitatur manu sua super parietem, et mordeat eum coluber. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux: et caligo, et non splendor in ea? Consilium et propositum pietatis divinae, Gentium magister ostendens: Bonitas, inquit, Dei ad poenitentiam te adducit, secundum autem duritiam tuam, et cor impoenitens, tu tibi thesaurizas iram in die irae (Rom. 2. 5.), ut ipsa dilatione cumulatam excipias ultionem. Hoc ergo proposito consulendi per multorum regum aetates prophetalis comminatio personabat: et praeibat describendis calamitatibus terroris ambitio, quae in pectoribus audientium formidinis et correctionis suscitaret affectum; sed illi qui abuti remediis adsuevissent, dilationem poenarum atque mortium ad mendacii argumentum trahebant, dicentes, videlicet, prophetas commemorando diem Domini, vanos excitare terrores. Ergo inter caetera, quae lascive improbeque loquebantur, ista quoque cum irrisione dicebant, videlicet, se desiderare diem Domini, et ut tandem revelaretur, optare; non quod veris desideriis eam postularent, sed quod nequaquam veniente, comminantium prophetarum falsitas proderetur. Proinde sacrilegis conscia suae veritatis censura denunciat, quod illam desideratae diei professionem afflictio multiplex consequatur, nec eis illud tempus ad bona argumenta, sed ad stipendia dura respondeat, talesque calamitatum oriantur procellae, ut illic acerbius discrimen semper occurrat, quocunque miseri confugiendum putarint. Dies (inquit) ille squalebit adeo angorum tenebris, ut nullum consulentiae lumen relinquat, sed a pernicie in perniciem, se formidine miserrimi exagitante, discurrant: ut si quis fugiens insequentem leonem ursis saevientibus obviet, ac subitae formidinis augmenta perpessus, domum aliquam occulendus irrumpat, cumque manu parieti, ut post tantam consternationem paululum requiescat, admoverit, morsum serpentis in foramine latentis incurrat: sicque veneno in viscera labente, dispereat. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux: et caligo et non splendor in ea? Non solum tenebrosam, sed etiam caliginosam illam esse noctem denuncio, qua videlicet et lux securita i abigetur, et nulla consolationum sidera sublucebunt. Vers. 21.-24.-- Odi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum. Quod si obtuleritis mihi holocautomata, et munera vestra non suscipiam, et vota pinguium vestrorum non respiciam. Aufer a me tumultum carminum tuorum: et cantica lyrae tuae non audiam. Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis. Quamvis arguendo Israeli, id est, decem tribubus, majore parte orationis institerit, tamen etiam 534 Judae delicta contingit. Siquidem et inter principia operis cum intulisset diversarum gentium mentionem, pervenit ad Judam, et ait: Super tribus sceleribus Judae et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit. Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum: et mittam ignem in Judam, et devorabit aedes Jerusalem. Quamquam ergo Israeli vehementior institisset: tamen postquam ad exprimendam diem Domini, id est, ultionis tempus sermo pervenit, ejusque severitatem diversis imaginibus explicare contendit, quae utique terribilis pompa vindictae non minus Judae, quam Samariae plebibus imminebat: ceremoniarum quoque solatia, quae, profanato Israel, Judas adhuc videbatur celebrare, enervata potius et abjecta monstravit, commendandae videlicet occasione censurae, apud quam inter damna morum, placamenta ejusmodi nihil valerent, aequum se judicem utrisque fore tribubus indicavit. Ergo dilatione sententiae etiam Judae cum Israele denunciat, quoniam coetus eorum oblationesque fastidiat, et vota in quibus soleant pingues hostias immolare contemnat: carminibusque quibus Dei canant laudes, ita offendatur, ut tumultus magis se pronunciet sentire, quam coetus. Haec siquidem omnia religionis officia tunc grata esse Deo, tunc placita, quando cum bonis moribus exhibentur. Caeterum si ea usurpent sacrilegiis et iniquitatibus servientes, ita nihil promoveant ad impetrandam salutem, ut oratio eorum fiat in peccatum (Psal. 108.). His ergo cunctis solatiis convictis atque depulsis, judicium Dei revelabitur quasi aqua: quod ne obscurum esset, adjecit: et justitia quasi torrens fortis. Inundatio eas nimirum immissae calamitatis abripiet, et diluvii instar extinguet. Diversis enim imaginibus potentiam et cognitionem vindicantis gestit exprimere: quae sicut potest fletibus antequam irruat mitigari: cum inciderit, non valebit eludi. Vers. 25.-27. Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel? Et portastis tabernacula Moloch vestro et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quae fecistis vobis. Et migrare vos faciam trans Damascum, dicit Dominus, Deus exercituum nomen ejus. Hujus loci etiam beatus Stephanus sub tempore gloriosae meminit passionis. Nam cum furentium Judaeorum cinctus agminibus de praenuntiato a sacris vatibus Redemptoris nostri mysterio disputaret: Convertit, inquit (Act. 7. 42.), Deus, et tradidit illos servire militiae coeli, sicut scriptum est in libro Prophetarum: Nunquid victimas aut hostias obtulistis mihi quadraginta annis, domus Israel, et suscepistis tabernacula Moloch, et sidus Dei vestri Rempha: figuras quas fecistis vobis adorare eas, et transferam vos trans Babylonem. Locus vero ipse quamquam apertam habere videatur caussam, id est, censuram iniquas plebes increpantem: tamen ita sententias miscuit ad diversa tempora pertinentes, ut non parum obscuritatis offuderit. Denique 535 Hieronymus in hoc loco adeo miseram recepit opinionem, ut diceret quia quadraginta annis, quos in solitudine referuntur egisse, non Deo, sed idolis servisse videantur: cum nihil utique tale historia consignet, sed tantum quod caput vituli, Moyse morante, conflaverint, quod tamen statim, eodem jubente, contriverint. Non ergo caeremonias Legales sideribus aut angelis offerebant, quarum ritum et ordines auctor noster proprio ore composuit, sibique uni omnia offerenda mandavit. Secundum consuetudinem ergo Scripturarum diversa quidem tempora, caeterum similia increpantis sermo conjunxit, ut ostenderet, quia in praesentibus sacrilegiis profanos imitarentur parentes, qui sibi deos improbe fieri postulantes, in vasta solitudine concidissent. Quid ergo, ait, mirum, si et hi de propriis finibus exigantur trans Damascum, videlicet, in Babylone ultraque perituri? Quod autem posuit sidus Dei vestri, in Hebraico dicitur stellae habere nomen, id est, Luciferi, quem usque hodie Sarraceni colere feruntur. De quo tamen nihil tale Scriptura commemorat, videlicet eo tempore, quo fuit caput idoli fabricatum, ad similitudinem nimirum Aegyptii bovis, quem Apim nominant, quod stellis quoque servire decreverint. Sed colligimus, quia per imitationem Aegyptiae superstitionis, aliis quoque Gentibus componantur, quasi nihil sit profanitatis, quod non per susceptionem unius idoli venerari et colere censeantur. Fit autem contextus in sensibus, si his quae fuerant interjecta, sepositis, ad illud quod dixerat, Vae desiderantibus diem Domini, 536 hoc respiciat quod ait, Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto: id est, longanimitate et benevolentia mea, quae differt longis temporibus ultionem, ita abutitur vestra profanitas, ut argumentemini nunquam venturum esse illud exitium, quod necdum venerit, cum fuerit saepe promissum: quasi non suppetant exempla, quibus agnoscatis consuetudinem meam, quia his nimirum qui destinantur exitio, longum ad poenitendum tempus indulgeat. Sed ut praetermittam reliqua, saltem illud aspicite: quia cum eductus de Aegypto populus ad montem Sinae pervenisset, et consistens inter miracula meis digna virtutibus, ad cultum tamen idolorum, quae reliquerat, revertisset, meruit exitio destinari. Ego tamen nec sacrificiis eorum, nec muneribus mitigatus, quadraginta annorum tempus indulsi, neque iram subito in reos saevire promisi [ Forte permisi]. Caeterum agmina sensim jam sententiae addicta consumsi, sicque nec indulti temporis longitudo, quod denunciatum est, frustravit judicium, nec accensam praecipitavit horror criminis ultionem. Cur itaque dubitetis futurum quod jam factum videtis? id est, ideo vobis denuntiari venturas calamitates, nec easdem celeriter inferri, ut emendationis spatium praebeatur, non ut evanescat ultio, cui nihil valebit tempus officere. Vos autem quoniam bonitate Dei impudenter abutimini, consequetur finis eorum parentum, quos in sacrilegiis estis imitati: ut sicut eorum cadavera in vasta solitudine corruerunt, ita et vos de patriis excussi finibus, in barbara regione moriamini. LIBER SECUNDUS. CAPUT VI. Vers. 1.-- Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae: optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Exosam quidem Deo semper fuisse superbiam, frequens Scriptura commendat, quippe quae initium peccati talis fuerit, ut Angelos in daemones commutaverit. Unde et beatus David sollicite deprecatur, ne subjacent proculcatui superborum: ibi enim, inquit, ceciderunt omnes operantes iniquitatem (Psal. 35.). Hic tamen propheticorum ordinem in increpatione custodit, ut superbiam quasi fructum esse impietatis ostendat, per quem tenorem Apostoli quoque sermo videtur ingressus: qui cum diceret, quod creaturis, creatore relicto, servissent, enumerationem deinceps facinorum flagitiorumque subjecit: propterea illos nefandis actibus scatere pronuncians, quod pietatis erga Deum jura temerassent. Vae, inquit, ergo vobis, qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, non quo pauperum crimina laevius aestimemus, sed vos scelerum major pulsat invidia, quos major extendit opulentia. Quo enim magis estis de honore ac facultate conspicui, hoc vos decuit majus studium religionis 537 habuisse: nunc vero non minus impietate quam pecunia locupletes esse contenditis. Comprehendent ergo vos lamenta gravia, quia secundum divinam sententiam exiguis potest miseratio nonnulla conferri, Potentes autem potenter tormenta patientur. Inter tantas ergo miserias regionum, quas de vel amissis viribus, vel de irruentibus jam calamitatibus experitur, in locorum praesidiis et munitione confiditis: in Sion videlicet et Samaria fore vos tutos adversus iram judicis aestimantes. Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae: optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Nunquam enim vos magis quam adversorum tempore publicastis, quanta vos luxuriae implevisset ambitio, qui gentis imperio, majore jam ex parte consumto, intra obsessas tamen urbes opulentia tumetis luxuriaque diffluitis. Vers. 2.-- Transite in Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Intulit opportune externarum gentium mentionem, et per occasionem alterius sermonis, ostendit quia et aliis regiones quas incolerent, et regna quibus florerent, rerum conditor deputasset: illos siquidem populos plura non cupere, istos vero et ingratos et profanos doceri, qui ita fuissent urbibus pestilentes, ut quos ante per exempla corruperant, eosdem postea fastu praedae protererent. Notanda vero divini forma judicii, apud quam non pro afflictorum qualitatibus affligentium quoque merita ponderantur (ut si nocentes non fuerint qui teruntur, excusabilis quoque deprimentium videatur injuria), sed ita rei ac si sanctos violaverint, arguantur. Neque enim odio malignitatis alienae, caeterum impetu propriae iniquitatis insiliunt: praedonum, non censorum animum deferentes, quorum ut iniquitas exprimatur, profanarum eis conterminarumque gentium modestia et quaedam probitas antefertur. Transite, inquit, in Chalanne, in Emath magnam, in Geth Palaestinorum, et diligenter inspicite si latiores vestris terras quas incolerent, acceperint: quarum ita sunt sorte [ Ant. forte] contenti, ut nihil aliud videantur expetere. Quae sane exprobratio, ut illos cupiditatis accusat, ita desiderat explicari. Inconsequens enim videtur, ut postquam opulentiae ac luxuriae crimen objecit, ad comprobationem adduceret eos, qui breviores terras viderentur incolere. Posset enim referri, ideo istos plus habere jactantiae, quia majores opes delatae sibi regionis vectigalibus collegissent, nullamque ad exprobrandum vim comparatio illata retineret, quia hoc fiebat quod ipsa consequentia postularat. Quis ergo sensus hic est, quem verba destituunt? Ille nimirum qui parricidales animos in sacrilegis plebibus fuisse convincit, quem alius propheta, id est, beatus Osee evidenter ostendit, cum diceret: In diebus desolationis ostendit fidem, facti sunt principes Judae quasi assumentes terminum, id est, decem tribubus, Assyrio vincente, translatis. Judae populus, misericordiae et compunctionis alienus gaudebat, dilationem sibi finium contigisse. Hoc ergo intuitu et nunc propheta non solum in Juda, sed etiam in ipso Israele, qui captivitati prior subjacuit, impios 538 principes exultasse demonstrat: quod popularibus incolisque regionis varia clade consumtis, istis velut inter urbium moenia liberandis, latior possessio provenisset: quod tamen tribui Judae magis crimen objectat, ejus quippe in sequentibus nomen appellat. Merito ergo et hostias et munera eorum, vicina quoque gentium laudata parcitate damnavit. Sed videamus et reliqua. Vers. 3.-6.-- Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris: qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Qui canitis ad vocem psalterii: sicut David, putaverunt se habere vasa cantici. Bibentes in phialis vinum et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritione Joseph. Eorum, quos supra optimates vocaverat, pompatice ingredientes domum, in divitiis et epulis suis gloriantes, atque humilium capita deterentes, fraterna etiam captivitate gaudentes, consequenter epulas et delicias percucurrit. Vae, inquit, vobis, qui separati estis in diem malum, quibus tempus videlicet ultionis impendet, cui vos estis ita dicati, ut videamini ad hoc prorsus electi. Quod autem ait, et appropinquatis solio iniquitatis, vel sic intelligere debemus, ut conjunctiva ista, quae est praelata conjunctio, id est, appropinquatis, vim rationalis conjunctionis obtineat, id est, quia: ut sit sensus, separatos in diem malum qui appropinquaverint solio iniquitatis, videlicet ideo puniendos, quia in alios exercuerunt iniqua judicia; vel certe solium iniquitatis appellat, quo injustitia examinata damnabitur: sicut judicium pecuniarum et caedis vocamus, non quo peculatus aut homicidia perpetrentur, sed cujus examine puniantur. Sub tali autem scelerum atrocitate degentes, adeo nihil de poenitendi studio cogitatis, ut omnia luxuriarum instrumenta generaque sectemini, nec totos dies lusui dedisse contenti, thoris eburneis et stra is mollibus incubetis, ut obscoenitatis operi corpora sericis fota sufficiant: epulas autem vestras etiam aurium voluptate conditis. Nam cum electos de gregibus et armentis agnos vitulosque consumitis, et usque ad temulentiam vina defunditis, psalterium et lyras facitis concrepare: hisque flagitiis etiam contumelias antiquitatis adjungitis, dicentes videlicet, ea vos habere organa, quae David beatissimo suppetiverint. Neque miseri consideratis tantum inter studia, quantum inter merita vestra atque illius interesse. David enim laudes creatoris legesque virtutis et remedia perturbationis sacro carmine personabat: vos vero econtrario incentiva luxuriae cum injuria creatoris (cujus lex spernitur) concrepatis. Ille epulis sobriis, et prophetalibus delectabatur ac muniebatur unguentis, vos vero ebrietate crapulaque, oleo etiam vulgari, et quod sit arte corruptum, madetis. Denique ille misericordiae plenus affectu, multis post saeculis venturas suae genti calamitates, et fletibus prosequebatur, et precibus. Vos vero easdem jam illatas jamque grassantes, ita siccis oculis intuemini, ut eas venisse, parricidaliter gaudeatis. Quod ergo ait: nihil patiebantur super contritione Joseph, ad compassionem retulit, quam in pectoribus vel diligentium, vel miserantium 539 noverat solere cooriri; quam duritiam etiam illud sub persona justi carmen accusat: Quaesivi, qui simul mecum contristaretur, et non fuit: et consolantes me, et non inveni (Psal. 68.). Cum ergo Joseph, id est, decem Tribus captivitas occuparet, nullum Juda misericordiae, nullum compassionis sensit affectum. Quidni, cum magis putaret augendae opulentiae tempus oblatum, si suis finibus fraterna rura conjungeret? Tale autem votum ac tale propositum, quid recipiat, audiamus. Vers. 7.-- Quapropter, inquit, nunc migrabunt in capite transmigrantium, et auferetur factio lascivientium, id est, inanitatem sperum suarum protinus fatebuntur, quando et ipsos comprehenderit, quae fuerat paululum dilata captivitas. Exigentur enim de suis finibus in capite transmigrantium, id est, inter primos isti, qui se tutos fore crediderant exulabunt: sicque catervae luxuriantium disperibunt. Vers. 8. 9.-- Juravit Dominus Deus in anima sua, dicit Dominus Deus exercituum: Detestor ego superbiam Jacob, et domos ejus odi, et tradam civitatem cum habitatoribus suis. Quod si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur. Ut graviter se horruisse despectum fraternae captivitatis ostenderet, in proferendae ultionis verba juravit. Quod autem ait propheta, per animam suam Deum jurasse, more nostro dictum, quibus loquebatur, intellige: ut quoniam nihil pretiosius anima nostra, aut dulcius aestimamus, ille quoque non quasi animal aliquod ex anima membrisque compositum, sed qui majestatem et vitam suam animae appellatione signaverit, detestari se domos Jacob, superbiamque juravit tantisque eas esse calamitatibus subditurum, ut populosae familiae tam assiduis mortibus absumantur, nec supersit in eis qui possit sepehre defunctos. Nomine autem Jacob, et Judam et Israelem pariter indicavit, quippe quos paulo ante jam in calamitate miscuerat. Cum ergo ad eam solitudinem multae domus venerint, ut non inveniant funerantem, vicini venient et propinquorum busta curabunt; neque honoratis ex more condent sepulchris, sed vulgari ea incendio concremabunt, ingredientesque ipsi quos diximus vicini, ne lateat in penetralibus, vel remaneat aliquis, scrutabuntur, sibique invicem colloquentur: Vers. 10.-12.-- Et dicet [Ant. dicent] ei, Tace, et non recorderis nominis Domini. Quia ecce Dominus mandabit [Ant. mandavit], et perculiet domum majorem in ruinis, et domum minorem in seissionibus. Quid est, quod ait, Tace, et non recorderis nominis Domini, cum utique magnitudo miseriae etiam obstinata corda potuerit ad recordationem judicis et creatoris sui inflectere, perque hoc competentius diceretur, Recordemur nominis Domini, cujus indignatio tam multiplici nos calamitate vastavit [ Ant. vastabit]. Sensum ergo in hoc loco latentem de superioribus colligamus: Vae, inquit, desiderantibus diem Domini; ut quid eam vobis? dies Domini est vobis tenebrae, et non lux; non quo illi possent damnationis suae tempus expetere, sed quia, 540 ut exposuimus, abutentes dilatione vindictae, prophetas ipsos de mendaciis infamabant, quasi comminantes ea mala, quae nulla essent aetate ventura. Ideo nunc ait, cum noxiorum agmina promissa olim captivitas occupaverit, et ille dies, id est, tempus advenerit, quod se per irrisionem desiderasse jactaverant, tantus eos divini nominis terror implebit, ut invicem colloquantur, ne quis audeat recordari nominis Domini, cujus offensi tanta severitas apparuerit, ut putetur excitanda commotio etiam nominati. Quia ecce Dominus mandabit, et percutiet domum majorem in ruinis, et domum minorem in scissionibus. Paulo ante nomine Jacob, et Judam et Israelem, id est, omnes simul tribus quae inter se divisae fuerant, diximus indicatas. Hoc itaque praesens versus absolvit, qui et majorem et minorem domum percelli scissionibus, ruinisque denunciat: diversis autem verbis unum videtur ostendere, id est, eversionem domorum. Quia enim ruinam scissiones parietum praecedere solent, utramque ruituram collapsione et scissione signavit; majorem autem domum pro numero tribuum, Israelem, minorem vero Judam vocavit, easque ambas sicut simili iniquitate pollutas, ita simili denunciat calamitate perituras. Vers. 13.-- Nunquid currere queunt in petris equi, aut arari potest in bubalis: quoniam convertistis in amaritudinem judicium, et fructum justitiae in absynthium? Gratissimus sensus, et qui elocutionis sit genere contectus. Allegoricis enim verbis populo vitia, quibus squalebat, exprobrat: neque enim hic quadrupedes simpliciter, aut equos signavit, aut bubalos, sed superbiam profanae gentis exaggerat; jam enim judiciorum dulcedinem in conterendis innocentibus, in amaritudinem verterat, tantumque sibi de viribus arrogabat, ut nullis incommoditatibus se percellendam putaret: quippe quae tantum sibi opulentiae comparasset, ut instar bubalorum nunquam videlicet aratris colla subdentium, continua libertate frueretur: nec per itinera equis difficilia, ut habenarum liber equus, caeterum per campos et prata discurreret. Ergo, inquit, certum est, quod nec juga bubalus portet, nec per saxa equus sponte incedat: vos autem, qui vos et juga discussisse, et frenos rupisse gaudentes, equi vobis in luxuria, in virtute et libertate bubali videbamini, rebus probate, quod spebus hausistis, id est, quia nullis subjaceatis imperiis. Quod cum utique in contrarium cadit, atque ad arbitrium hostium, et per itinera asperrima ingredimini, et graves labores confracta cervice toleratis, confiteamini necesse est, nec equos vos esse, nec bubalos, nec quicquam praesidii atque virium, vel opes vestras comparasse, vel mentes. Vers. 14. 15.-- Qui laetamini in nihilo: qui dicitis, Nunquid non in fortitudine nostra assumsimus nobis cornua? Ecce enim suscitabo super vos, domus Israel, dicit Dominus Deus exercituum gentem: et conterent vos ab introitu Emath usque ad torrentem deserti. Adjuvit omnino expositionem praemissam, 541 illam videlicet, quod se instar bubalorum et equorum liberos fortesque crediderant, haud de conscientia virium, sed de propria opinione et spei vanitate venisse. Laetati enim, inquit, estis in nihilo, dicentes apud vos: Nunquid non in fortitudine nostra assumsimus nobis cornua, quae nimirum bubalorum formam videbantur ostendere. Ergo de vestris vobis tantum viribus arrogastis, ut putaretis praecepta posse tuto contemnere. Veniet super vos fortis exercitus, teque priorem, o Israel, vincentium potestate vastabit: ab introitu Emath, id est, ab Antiochia, usque ad torrentem deserti, partem scilicet quae tangit heremum: omnes videlicet fines tuos hostili crudelitate populabitur: et te, o Juda, sub brevi dilatione manentem, tamen vicino afflabit et consternet incendio. CAPUT VII. Vers. 1. 3.-- Haec ostendit mihi Dominus Deus et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsorem gregis. Et factum est cum consummasset comedere herbam terrae, dixi, Domine Deus propitius esto, obsecro, quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? Misertus est Dominus super hoc: Non erit, dixit Dominus. Prophetali sermonem suum more contexit: imo quid revelationum in spiritu prophetae conspicari solerent (unde etiam videntes vocabantur) ostendit, id est, quia eis rerum futurarum sub diversa specie breves illae quidem imagines apparerent, sed quarum jam intelligentiam caperent: et ita in diversos moverentur affectus, vel ad censuram nimirum, vel ad misericordiam pertinentes. Postquam ergo excitatum iri gentem denunciavit, quae eis esset allatura perniciem, ne ipsa judicii brevitas non satis auditorem moveret, explicandis quas viderat imaginibus immoratur, et per earum occasionem, quam sedulo pro eis precaretur ostendit, ne quis eum vel insultantis, vel nihil dolentis animo annunciare illas calamitates putaret. Audite ergo, in quarum me imaginum spectacula Deus noster induxerit. Stabat quidam qui in morem figuli locustarum fingeret, id est, formaret examina, eisque numeros excedentibus id negocii delegaret, ut omnes segetum fibras et cuncta germina, quasi indefessis morsibus pascerentur. Quod autem ait, in principio germinantium serotini imbris, ad augmentum ostendit cladis valere: id est, ut tempestivi imbris tempora gravis siccitas occupare videatur, et longa pluviarum 542 exspectatione defatigati vexatique cultores Luciferi, imbris coeperint habere solatia, sicque raptim desperatas collocarint sementes; verum cum et ipsa semina vix et tardissime obruta germinare coepissent, priusquam in culmos spicasque consurgerent, locustis pascentibus disperirent: quod tamen malum, ne spes sua, vel exigua temperaret, alter serotinus post locustam veniret. Ecce enim, inquit, serotinus post tonsorem gregis: id est, ea germina quae locustae totonderant, usque ad radices ei [ Forte is] qui sequebatur absumeret: cujus quoniam hic vocabulum siluit, de superiore prophetia quid signaverit, colligamus. Ait enim beatus Joel, Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Ergo et propheta Amos serotinum, tonsoris reliquias insequentem, bruchum indicavit. Quod autem fictorem videt locustae, cum potuisset, quasi exstantis jam creaturae evocator ostendi, ad illud nimirum valet, ut inaestimabilis multitudo ipsarum animantium publicetur, quarum videlicet non quanta inveniri in mundo poterant examina congregentur, sed per potentiam judicantis, qui sit etiam universitatis creator, nova fingantur: cum proinde caussam formationis prodidisset impleta vastatio, et morientium multitudinem alimentorum consumtio: exclamavi, inquit: Domine Deus, propitius esto, obsecro: Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? id est, Si per tuam indignationem ad tantam exiguitatem, quantam hae pollicentur figurae, gens nostra perveniet, quis eam poterit ulterius suscitare, quam tali vastitate confeceris? Misertus est Dominus super hoc, Non erit, dixit Dominus, id est, efficacem fuisse deprecationem meam, docuit sententiae consecuta mutatio. Promptus quippe ad misericordiam Deus, plagam illam, cujus magnitudinem vidit me expavisse, submovit: responditque hoc non fore, quod ne fieret supplicaram. Verum aliud quod esse judicabat mitius, intromisit. Vers. 4.-- Id enim ostendit mihi Deus: ecce vocabit judicium ad ignem Dominus Deus, et devorabit abyssum multam, et comedet simul partem. Nisi prudenter atque sollicite quae sunt dicta capiamus, non exigua in sensibus detegetur absurditas. Post ea siquidem damna, quae depascens locusta et sequens bruchus intulerat, quasi mitior plaga ignis inducitur: cum omnino 543 non sit ambiguum, multo majorem esse calamitatem quam, immissa operetur exustio, omni illa quam germinum afferebat attonsio. Quomodo ergo dicit propheta, misertum Deum, et quasi lachrymis interventoris inflexum ad ignem vocasse judicium, id est, reos incendio deputasse, a quibus inopiae periculum depulisset? Animadvertendum quapropter, quia hic nomine ignis transcursum flammae voluerit indicare, quae licet sui vehementia quod contigerit amburat: tamen quandiu non immoratur afflatis, nec in ea quae sunt profunda descendit, nec robora quae videbatur occupasse, consumit. Igitur locustarum aut bruchorum imaginibus, operi quod susceperant insidentium, internecionem voluit addictae gentis ostendere. Quod cum in spiritu propheta vidisset, et per affectionem populo, et per reverentiam judici debitam consternatus occurrit: atque ut illa sententiae mutaretur atrocitas, obtinuit. Sed quoniam conferri plenam veniam non sinebat populi inveterata profanitas, ejusmodi poena succedit, quae etsi magnam partem immissa consumat, tamen reliquias manere patiatur. Sic enim ait: Ecce vocabit judicium ad ignem Dominus Deus, et devorabit abyssum multam: et comedet simul partem. Sed propheta cum effectus primae supplicationis animasset, huic quoque denunciatui audet obsistere, et dicit parvulum Israelem, imminutas videlicet ejus copias internecione delendas, si iram hostium ipse qui judicat, quasi castigator, accenderet. Imagine autem locustae Assyrios, et imagine ignis Babylonios significatos esse quidam putarunt, non videntes, quoniam repugnaret historiae. Dicit enim propheta, et locustae et ignis plagas suis precibus fuisse submotas, ac de utraque respondisse Dominum supplicanti: Non erit istud, id est, Nequaquam irruet ista vastatio. Assyrius vero et Babylonius hostes, victoriarum potiti, et Israelem et Judam gravi caede vastarunt. Hic ergo ostendit Deus noster per prophetam, qui erat imaginum spectator effectus, et quod populus Judaeorum multo gravius quam sustinuit mereretur exitium, et quod eum aethereus arbiter posset internecione delere, si hostium vel multiplicare numerum, vel indignationem voluisset accendere: et quod necessitatem quamdam affligendae ejus gentis, quam nollet penitus interire, pateretur. Vers. 7.-9.--Verum, cum has duas species imminentium discriminum submovisset, Hoc [Al. Haec] mihi ostendit, ait, Dominus. Et ecce Dominus stans super murum litum, et in manu ejus trulla coementarii. Et dixit Dominus ad me: Quid tu vides, Amos? Et dixi, Trullam coementarii. Et dixit Dominus ad me: Ecce ego ponam trullam in medio populi mei Israel: non adjiciam ultra superinducere eum. Et demolientur excelsa 544 idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur: et consurgam super domum Jeroboam in gladio. Magnam partem dispositionum Dei, sub quibus mortalium vita decurrit, prophetae de quo loquimur, visio publicavit. Nam cum praecedentes sententiae vel comminantem judicem ostenderint, vel frementem, et reorum mortibus leonis instar inhiantem (qui motus utique vel affectus a natura Dei continua tranquillitate gaudentis, secundum rationem dogmatis docentur alieni) praesentis loci reseravit occasio, quo potissimum genere ad ulciscendum Deus noster insurgeret, relinquendo videlicet potius, quam fremendo. Nam quoniam calamitatum agger protinus irruebat, si ille aegre destitisset, dicit eos se feriente collapsos, compunctionisque gratia in reorum pectoribus excitandae, eum sibi et habitum sumit et motum, quem habuisset inimicus, hoc permittente, desaeviens. Ideo cum geminam ejus sententiam, quam pro Judaeorum meritis proposuerat, interveniens precatio sustulisset, tertiam intulit: cui quidem propheta quasi mitissime non auderet obsistere, sed quae affectum ultionis plenissimum contineret, inquit, Super murum enim litum, id est, structoria arte compositum, stare mihi rerum Dominus videbatur, habens in manu trullam caementarii, per quam munus videlicet quo fungi consueverat, indicaret, id est, quod et jugi eos propugnatione tueretur, et quod frequentem medelam, per quam sanarentur et instaurarentur, adhiberet. Caeterum, si ista miseris conferentem providentiam submoveret, neminem eorum vel posse cohaerere, vel posse subsistere. Ergo trullam hanc, inquit, id est, curam meam, qua liniebantur et firmabantur quassa, deponam, atque otium quoddam benignitati, quia ita Israel cogit, indicam, nec sustinebo ulterius laborem cum impudenti nimirum profanitate inefficaci pietate certandi. Sicque demum quid perpetravere cognoscent, cum me nequaquam feriente, sed tamen non protegente, dispereunt [ Forte disperibunt]. Et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur: et consurgam super domum Jeroboam in gladio. Venient enim hostes, ac plenum agentes triumphum ferro ignique desaevient, fana et profana cum totis urbibus concremantes, atque Jeroboae familiam gladio ulciscente vastabunt. Verum postquam hucusque concionantis prophetae sermo processit, Amasias quidam nomine, sacerdos Idolorum misit ad Jeroboam per idem tempus decem tribuum imperio praesidentem, nunciavitque ei quod Amos spiritu potius rebellantis quam vaticinantis instinctu, et nominatim ei, id est, regi denunciaret exitium, et totum populum ita multiplici comminatione terreret, ut etiam sententiae dubiae fieret, quem 545 videlicet regem sequeretur incertus. Totiusque voluminis prophetici propositum breviter amplectens, Vers. 11.-- Haec enim, inquit, Amos dicit, In gladio morietur Jeroboam et Israel captivus migrabit de terra sua. Ex quibus dictis consequenter advertimus, quod etiam in nostrorum temporum negociis experimur, quia pars gentis humilior, id est, quique populares, quominus habebant de nobilitate superbiae, hoc etiam prophetarum dictis facilius movebantur. Sacerdotes vero et optimates cum regis vitiis favere contenderent, respuebant, imo criminabantur, et si liceret, interficiebant salutares magistros. Sed lectionis ordinem prosequamur. Cum ergo ad Jeroboam regem, quibus adversum Dei prophetam succendi posset, mandata misisset, non contentus finem excitati quasi certaminis praestolari: sed ut quocumque modo vir sanctus fugaretur exoptans, ad ipsum conciliator accessit. Vers. 12. 13.-- Et dixit Amastas ad Amos, Qui vides, gradere, fuge in terram Judae, comede ibi panem, et ibi prophetabis. Et in Bethel non adjicies ultra ut prophetes, quia santificatio regis est, et domus regni. Metuens credo, ne reverentia prophetae etiam regis indignatio frenaretur, per seipsum tentavit eum expellere, et cum honore compellans: Qui vides, abi inquit, et ad vicinam Judae confuge regionem, ubi et vivere tuto valeas et docere. Hoc vero loco, id est, Bethel, in quo respicis aulam fabricatam, et sanctificationes regis, videlicet simulacrum, cujus sumus cultui cum ipso principe mancipati, ne pergas ulterius ejusmodi vocibus personare, quas nequaquam tibi forte impunitas intelliges. Vers. 14. 15.-- Respondit Amos, et dixit ad Amasiam: Non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed armentarius ego sum, vellicans sycomoros. Et tulit me Dominus cum sequerer gregem, et dixit ad me, Vade, propheta ad populum meum Israel. De occasionibus responsionum etiam quae tacita sunt plerumque intelligenda succurrunt, sicut nunc propheta, cum ei aruspex dixisset ut fugeret, respondit nec se de prophetarum descendere stirpe, nec hoc munus ab initio suscepisse, nec ideo tamen quasi falsa vaticinantem debuisse auditoribus esse despectui. Sed quod illi ad ejus contumeliam dicere solerent, hoc se etiam cum gaudio profiteri, id est, nec de choro se, nec de stirpe prophetarum fuisse: caeterum pastorali tantum officio deditum, et per saltus armenta ducentem, atque cibos ex arboribus vilissime colligentem, a Deo inspectore cordis, electum et ad hoc prophetandi officium destinatum, secundum quem morem gloriatur et Apostolus cum dicit, quod ubi placuerit Deo, ut revelaret Filium suum, per me, continuo non adquievi carni et sanguini, neque ad antecessores meos Apostolos veni, sed abii in Arabiam, et inde reversus sum Damascum (Gal. 1. 17.), id est, nec magisterium aliquod nec privilegium requisivi, sed statim vocanti me Redemptori nostro ita proinde [ Forte prompte] et impigre parui, ut ad opus praedicationis ingrederer. Ergo et pastorem pecudum se beatus Amos profitetur, nulla ad opus hoc ambitione, sed sola vocantis 546 electione venisse, qui dicit ad me (inquit), Vade, propheta ad populum meum Israel. Ea ergo quae supra comminanter injeci, debuisti tu, o Amasia, et omnes tui participes non ut mea, sed Dei per me loquentis dicta suscipere, nec dubitare quod Dei voluntate ea quae ventura cognoveram, nuntiarem. Quod ne nescias, accipe experimentum ejus, qui in me loquitur Christi. Uxor tua in civitate fornicabitur, filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur. Et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua. Quid ergo tibi prodest audire nolle quod necesse habeas sustinere, cum non te denunciantis verba crucient, sed vulnera persequentis. Proinde ut sentias nulla arte impendentem removendam sententiam, praedico omnium te affectuum tormenta sensurum, id est, quae maritus, quae pater, quae clarus civis excipiat. Uxor enim tua non clandestina turpitudine polluetur, sed in medio urbis vincentium libidini subjacebit, et liberos tuos gladius, te spectante, cui non liceat lugere, vastabit: tuque simul dedecore et orbitate perculsus in terra polluta morieris, id est, vel in ipsa Judaeorum regione quam videlicet prius sacrilegia civium, deinceps vero facinora hostium polluerunt: vel certe in barbaris finibus, quos semper esse politissimos aestimastis, et Israel in exilium turbine captivitatis abigetur. Sed videamus et reliqua. CAPUT VIII. Vers. 1.-3.-- Haec ostendit mihi Dominus Deus, et ecce uncinus pomorum. Et dixit: Quid tu vides, Amos? Et dixi, Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me, Venit finis super populum meum Israel: non adjiciam ultra ut pertranseam eum. Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus: multi morientur, in omni loco projicietur silentium. Usque ad praesentem locum denuntiaverat calamitates, quae debebantur criminibus, fixaque aeterni judicis sententia contineri, ut profani neutiquam evaderent impuniti. Sed cum longa hoc sonuisset vis orationis, nunc jam ferendarum poenarum vicinum etiam tempus ostendit, ac secundum morem prophetarum, imaginem quae idipsum exprimeret, intromisit. Sicut enim supra trulla caementarii curam providentiae publicavit, quam de manu sua judex sub indignatione deponens docuit, quod eos jam protegere cessavisset: ita nunc vicinitatem damnationis ostendens, corripuit uncinum pomorum, id est, quem illi habere solent, qui ascendunt in arbores ut poma distringant, et quia per teneritudinem ramorum progredi ad extrema non possunt, consistentes in solido, ad se inflectunt capita ramorum, poma quae matura viderint colligentes. Ergo cum et judex aeternus jam opportunam cerneret ultionem, quasi maturuisse ad suscipiendam eam populos fecit intelligi, pronunciatque munus suscepisse vindictae, nec ulterius impunitum Israelem posse consistere. Non adjiciam ultra ut pertranseam eum, sicut videlicet, collectores pomorum quae adhuc acerba vident, pertranseunt, quae vero sunt esui apta decerpunt. Ergo jam tempus implendae sententiae uncini forma monstravit: eos scilicet, qui videbantur florere divitiis et abundare 547 filiis, ad debita supplicia pertrahentis. Stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus; multi morientur: in omni loco projicietur silentium. Nec ambiguum putes, o tu popule, quid haec uncini forma denuntiet: Stridebunt cardines templi: id est, cum urbibus delubra omnia, in quibus fiditis, destruentur, neque enim januae eorum sensim pro venerantium recludentur officiis: caeterum vi expugnantium dissilibunt, et profanum vulgus confusa caede morietur: sicque compita quae multitudine civium perstrepebant, lugubri silentio complebuntur. Videretur autem nomine templi, cujus ait cardines stridere, Judae quoque calamitatem, et templi apud Jerusalem positi, denuntiare perniciem, nisi totus ipse contextus decem magnis tribubus conveniret. Ergo ejus cardines templi convellendos dixit, de quo et superius ait (Cap. 7, v. 9.), Demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur, et post pauca apertius: Qui juravit in delicto Samariae, et dixit: Vivit Dominus Deus tuus, Dan, viae Bersabeae cadent, et non resurgent ultra. Vers. 4.-6.-- Audite hoc, qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae, Dicentes: Quando transibit mensis, et venundabimus merces: et Sabathum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas. Ut possideamus in argento egenos, et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus. Iisdem regulis, quibus institutus est, prophetalis sermo contexitur, ut quanquam super omnia crimina cultum accuset idolorum, quo videlicet, deserentes Deum, profanissimi reddebantur: tamen etiam alias vitae partes, id est, reliqua morum delicta non sileat: sicque vel ostendat, quia magisterium legis sacrae vitiorum amore contemserint, vel quales morum fructus impietas proferat, quae licet per omnes fere species improbitatis vagetur, tamen prae caeteris avaritiae studet: quae et apud Apostolum idolorum servitus vocatur (Gal. 5. 20.). Ergo et hic sermo divinus cum sacrilegos arguisset, eisque jam vicinum minaretur exitium, exclamavit subito, quasi qui profanorum vellet rumpere surditatem, ut si de studiorum meritis judicare negligerent, sed quae erant foeda pulchris et vilibus anteferrent, saltem, jam rebus in angustum redactis, et motae ultionis fragore cominus sonante, aspicerent, in quem usum pecuniam congregarent, quoque aere marsupia niterentur implere, quae certi essent ventura protinus in hostium potestatem. Audite, inquit, hoc qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae (Psal. 4.). Filii hominum, usquequo graves corde, utquid diligitis vanitatem, et divitiis mendacibus impudenter inhiatis? Nihil de his auxilii, nihil imo solatii sentietis, quae vobis et culparum caussam faciunt et poenarum. Qua spe credita vobis, judicantium munera corrupistis, ut de oppressis necatisque pauperibus, 548 spolia cruenta reciperetis, nec ullum industriae genus haberetis innoxium: neque enim solum corruptione sententiarum in judiciis deliquistis, sed etiam cum de agrorum fructibus pecuniam redigere pergebatis, ipsa quae honeste geri potuissent commercia polluentes concessae industriae votorum scelera miscuistis. Quando enim, aiebatis: Transibit mensis, et venundabimus merces: et sabathum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum et supponamus stateras dolosas. Non minus ergo avaritia, quam iniquitate peccantes, publicam expectabatis et optabatis inopiam: quanquam luxuriosissimi perque hoc inertissimi, tamen fastidiebatis feria sabbathorum, quia indicto otio, uno saltem die vos a fraudibus continebant. Ergo increpabatis, inquit, transeuntis otii tarditatem: ad actuosa nimirum tempora festinantes, in quibus esurienti populo magnis preciis venderetis non solum frumenta, sed etiam quisquilias, quas utique projicere solebatis, talia apud vos mutua iniquitate meditantes, ut possideatis in argento egenos, et pauperes pro calceamentis. Cum ergo vos ita gesseritis humanitatis inimicos, ut quo eratis caeteris ditiores, hoc vos crudeliores civium turba sentiret: et nec ipsa vos rerum copia ad largiendum vocaret, debetis profecto nullam consequi ab aeterno judice misericordiam, quam proximis vestris tanta obstinatione, tantaque impudentia denegastis. Vers. 7.-- Juravit Dominus in superbiam Jacob, si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum. Magnitudinem iniquitatis tuae, o Israel, Creatoris indignatio publicavit, qui se etiam obtestatione constrinxit, quod nullus tot malorum immemor redderetur: sed donec ultimos eos finiret exitio, vim severitatis intenderet. Simul etiam latentes reorum detexit affectus, qui cum viderentur in fraude mensurarum, et ponderum per solam avaritiam deliquisse, in superbiam eorum se surrecturum minatur: ostendens profecto, quia nunquam illi tot crimina, nisi per contemtum legis admitterent, atque ut pecuniam immodice, ita etiam praecepta Dei viliter aestimarent. Non est, inquit, quod eorum fastum contumeliis inopum terminetis, longe ulterius effrenata impiorum processit audacia, nostrum inquam hausere contemtum: propter quod merito, qui sum inspector animorum, superbiam eorum detestor: et juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. 94.). Quae enim potest censuram miseratio temperare, cum tali atrocitate grassentur, ut universa eorum regio mereatur intremere, cupiens eorum pondere, quos degeneres aluit, liberari. Vers. 8.-- Nunquid super isto non commovebitur terra, et lugebit omnis habitator ejus: et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur et defluet quasi rivus Aegypti? Quid esset terram moveri, quod per schema utique terroris edixerat, 549 subjecto sermone patefecit dicendo, Et lugebit omnis habitator ejus. Veniet, inquit, olim promissa et hactenus delata captivitas: jam quippe ultionis negotium, ille quem supradixi sententiae nostrae uncinus attraxit. Et implebitur omne, quod tam contemtus protuli, quam juratus, omnisque Israelis populus non majori difficultate, quam rivus Aegypti, videlicet Nilus, effluet, atque ad Assyrios transire cogetur. Cujus temporis erit tam tristis et acerba facies, ut die medio sol defecisse et nox irruisse videatur. Ita enim nulla ordinum distinctio, lux consilii nulla remanebit, ac si palpabiles tenebrae terram et coelum pariter miserorum oculis abstulissent. Vers. 10.-- Et convertam, inquit, festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum: et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium. Et ponam eam [Ant. eum] quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum. Quoniam non unam personam, sed populum simul institutus sermo designat, ideo permutatio et numeri contingit et generis: ut tum pluraliter tum singulariter alloquatur. Convertam, inquit, festivitates vestras in luctum, et cantica vestra in planctum, id est, aemula laetis cuncta succedent, et quae liberi ad voluptatem parastis, luctui subjiciet immissa captivitas: corporaque nobilium pretiosis paulo ante tecta ornamentis, cilicium pannique convestient. Quod totum tempore captivitatis obtingere, utinam, lectione tantum indicante, nossemus. Sed tam frequens nostris temporibus ejusmodi est facta conditio, ut quidquam melius sperantium miremur audaciam. Inducam, inquit, super omne dorsum vestrum saccum, et super caput calvicium: et ornamenta corporum, firmamenta virium perdetis, ut caesaries vel ludibrio, vel morbo incipiat consumente defluere: et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum, id est, gentis Israeliticae status ab arce felicitatis antiquae ad ima descendit miserae servitutis: ut tam acerbo luctu digna sit, quam illa orbitas, quae de unigenitis consuevit accidere, ubi non solum amissa pignora, sed etiam posteritas extincta lugetur. Sed videamus et reliqua. Vers. 11.-- Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et mittam famem in terram: non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini. Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab Aquilone usque ad Orientem circuibunt, quaerentes verbum Domini, et non invenient. Inter extremas calamitates ejus populi, qui Legis conditione floruerat, numerandum esse monstravit defectum salutarium magistrorum. Quidni cum ea sit conditio, ut si discenda non audias, subeat imperitia, perque hoc ignorantiae nocte verseris, atque in multiplices miserias, velut luminibus captus, incurras? Qui enim, ut alius propheta denuntiat, non didicerit justitiam, super terram veritatem non faciet, sicque mendacia loquentes peribunt. Propter quod, et populo, cui per Osee prophetam exprobratum fuerat, quia scientiam repulisset, ob id quia ipse ab 550 omnipotente Domino mereretur repelli, etiam in praesenti loco sub denuntiatu poenae idem crimen objicitur, ut qui pietatis magistros studiis fuerant profanitatis exosi, quantum in exitium suum laboraverint, agnoscant: qui hoc videlicet peccando fecerint, quod eis judex inter caetera imo supra caetera supplicia comminetur, idest inter captivitatis aerumnas doctrinae eos egestate feriendos, ut illo insigni, quo inter omnes nationes conspicui fuerant, deserantur, nec quisquam eos prophetarum vel instruat ignorantes, vel consoletur afflictos. Quod totum sub hostili damnatione contingere, assidua nos pericula docuerunt. Hanc autem minarum speciem Esaias quoque beatus asseruit, auferendum videlicet a Judaea principem, atque seniorem consoliorum, doctoremque, praenuntians in eorum locum pueros reges et effaeminatos principes subrogandos. Quod autem ait, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini, illis populis inferendam, quantum ad tenorem quidem pertinet lectionis, eo sensu videtur illatum, ut dixerit, non solum famem panis, neque solum sitim aquae, sed audiendi verbum Domini eam fore penuriam, ut nusquam valeant doctorem, etiamsi eum avidissime quaesierint, reperire. Neque enim quasi doctrinae spiritalis cupidos, perque hoc dispendia ejus graviter aestimantes edicenda, solorum magistrorum ablatione terreret. Secundum eloquia itaque Scripturis familiaria non utique negavit, eos fame sitique vexandos, sed subaudiendum reliquit, non his solum, quae pro conditione mortalis vitae bonis malisque quasi promiscue interdum accidunt, subjugandos, verum alia majore calamitate, et ea quae ad omnium respicit, et non noxiis accidere non potest, esse plectendos, id est, ut divina eos doctrina non instruat, sed auris eorum, etiamsi adjurent se discere velle, contemnat. Quasi quibus conveniat illud, quod apud alium prophetam legimus: Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. 49. 16.), fingitur sensus ex omnibus, quia pro sceleribus, et religionis et conversationis suae captivitati barbarae Judaeorum gens quondam dilecta subdatur: qui tantum sane a prisci decoris arce defluxerint, ut voluntatis suae crimina recognoscant in poenis, atque fererum tolerantes jussa dominorum, doctrinam sacrae legis nusquam audiant insonantem: cujus nimirum adhuc in patriis collocati finibus, illuminantia se praecepta contemserint. Verum ut contextus ipsius lectionis intelligentiae hujus tenorem poscit, ita etiam debemus advertere, eadem quoque ad futurorum significationem valere, eorum videlicet temporum, in quibus Judaei sceleratissime peccantes, gravissime conciderunt. Postquam enim vinea illa, quae translata ex Aegypto (Isai. 5.), plantata est in regionibus opimis, et aedificato templo, torcular sacri altaris accepit, expectataque, ut faceret uvas, fecit spinas, et non justitiam, sed clamorem, ita ut cultores ejus in ipsum filium patris familias efferati (Marc. 12. Luc. 20.), crederent se absque molestia reliquum 551 esse tenturos, quod cum legitimi haeredis interitu pervasissent, Juravit Dominus Deus in superbiam Jacob, si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum, quorum tanta emersit atrocitas, ut ipsa terra eorum moveretur, ac medium diem lugubris auferret obscuritas. Sexta siquidem hora tenebrae factae sunt usque ab horam nonam, et terra mota est, petrae scissae sunt (Matth. 27.), sicque festivitates eorum in luctum, et in planctum cantica pervenerunt, atque impiorum dorsa sacco tecta sunt, et capita sensere calvicium: venientibusque in ultionem piaculi gentibus, Jerusalem est obsidione circumdata, atque adeo illisa terrae, ut ulterius nequaquam possit adsurgere. Sensit ergo quasi luctum unigeniti, et amaro conclusa fine est gens illa, quae Unigenitum Dei contumeliis plagisque violavit, secutumque est vere tempus, in quo fame spiritalium bonorum consumatur: nec penuriam panis, aut aquae sitim, sed audiendi verbum Domini, videmus eos, qui in verbum Domini contumaces fuerant, experiri. Annon eorum ista calamitas in ipsa rerum attestatione collucet? Nam cum spiritalis philosophiae, erga Dominum scilicet pietatem, erga proximos benignitatem, et probitatem docentis, ab eis origo discesserit, ad tantam studiorum et doctrinae sunt inopiam devoluti, ut a solis ortu usque ad occasum, id est, in toto orbe terrarum dispersi, nusquam verbum Dei, quo vegetentur, audiant, nec coruscantis Evangelii fulgore tangantur; sed instar infantium pro virtutibus morum vitalibusque sacramentis, rebus pudendis et ludicris intumescant: carnis videlicet concisione, et sabbatibus feriis gloriantes. Consequenter ergo nec doctor apud eos aliquis eruditus, nec princeps, nec sacerdos, a quo reformentur, existit: quia loquente Moyse, oculi eorum velamine conteguntur, quod non aliter aufertur, nisi cum in Christo, qui nos redemit, aboletur. Circumibunt, inquit, verbum Domini quaerentes, et non invenient (Joan. 1.), quia eum, qui Verbum caro factum est, negaverunt, sicque lux in tenebris lucet, et tenebrae eum non comprehenderunt. Vers. 13. 14.-- In die illa deficient virgines pulchrae, et adolescentes in siti. Quia juravit in delicto Samariae, et dicit: Vivit Dominus Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee, et cadent, et non resurgent ultra. Licet sui temporis mores prophetalis accuset oratio, tamen per censurae cumulum, etiam futura signa consequenter ostendimus; atque ideo, etsi sermo progrediens ad negocia, quae videbantur instare, respexit, nihilominus et isti conditioni potest, quae nunc Judaeos detinet, convenire. Neque enim absurdum est, si de praeterita dignitate ipsae Tribus pulchrae virgines nominentur, quae ut tunc idola sequendo, exitio leguntur addictae: ita nunc cum Redemptorem suum negarunt, idem commisisse dicuntur, quod et cum in Dan et Bersabee locatos 552 vitulos adorarent, ut fiat sensus: Quia frustra se Judaei, Christo Domino non credentes, immunes impietatis existiment, per id videlicet quod idola nulla venerentur, cum nihil apud eos de antiqua patriarcharum pietate resederit, quia nomen Christi pervicaci infidelitate violando, participes et aequales idolorum cultoribus conteguntur: propter quod etiam in Evangelio pronunciat inspector animorum: Qui me odit, et Patrem meum odit (Matth. 16.): proinde eos adducit cumulata damnatio, qui negando Filium, Patrisque pronunciantur inimici. Quod autem ait, Vivit Dominus Deus tuus, Dan, et vivit via Bersabee, vulgi consuetudinem denotavit, qui videlicet superstitione prolabens, et itinera plerumque quibus ad delubra itur, adjurat. Cadent, inquit, et non resurgent ultra, id est, spei solatiis inniti non sinentur ulterius, ut putent usque ad terrorem ejusmodi comminationes sonare, statimque occursum ire liberationis gaudia, sicut leguntur frequenter experti; sed quia ultionis tempus comprehensus demum uncinus attraxit, patiendo sentiant, quod hactenus didicerant audiendo, et ita cadent, ut rebus ipsis deprimentibus conterantur. CAPUT IX. Vers. 1.-- Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria. Avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Altare hoc quidam, super quod ultor astiterit, legitimum videlicet, quod esset in Jerosolymae templo positum, crediderunt, secundum illud, quod alius propheta dicit, A sanctis meis incipite, videatur templi quoque ipsius exitium comminari; sed intellectum ejusmodi loci contextus refutat. Mentio quippe Judae nulla praecesserat: caeterum decem Tribubus specialiter imminebat. Denique postquam dixit, Jurant in delicto Samariae: et, Qui dicunt, Vivit Dominus Deus tuus, Dan, et vivit via Bersabee: cadent, inquit, et non resurgent ultra, ac deinde subdidit: Vidi Dominum stantem super altare. Cum ergo signantissime decem Tribus Samariamque pulsaverit, altare quoque et delubrum, quod praecipiat everti, ipsum debemus accipere, de quo paulo ante dixit: Et venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra, ut pertranseam eum, et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus. Et paulo supra, Dixit ad Amasiam Amos: Nunc audi Verbum Domini: Tu dicis, Non prophetabis super domum Israel et non stillabis super domum Idoli. Propter hoc haec dicit Dominus: Uxor tua in civitate fornicabit, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur, et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua. Quia ergo dixerat, quod in delicto Samariae jurantes debito subderentur exitio, persequitur ipsius comminationis effectum, et dicit se vidisse Dominum ad eruenda profanorum altaria constitisse. Et 553 quamvis sub imagine varia, tum occurrentis, tum stantis appareat: tamen quia omnia jussione perfecit, et dixit, inquit, ministris, vel angelis nimirum, vel gentibus, ex ejus voluntate venientibus, ut percuterent valvas, et commota superliminaria dissilirent, sicque omnis aedium ruina sequeretur, statimque causas commotionis ostendens: Avaritia enim, ait, in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Quidam in elocutionibus videtur esse defectus, sed si diligenter inspicias, consilio potius quam forte susceptus. Quia enim toto volumine scelera eorum, hisque debita tormenta digesserat, merito nunc compendium sermonis elegit, ut et morum vulnera unius vitii signaret indicio, et damnationis pondera succincto nimirum sermone contingeret. Percussu quippe cardinum, et superliminarium motu, ruinam fanorum; avaritiae vero nomine in capite omnium commorantis, a principibus ad imos, sordibus cunctos et sacrilegiis horrere pronunciat: novissimos vero eorum quod interficiendos hostili mucrone signavit, ostendit neque exiguis esse parcendum: sed optimates et vulgum confusa caede perituros. Non erit [Ant. erat ], inquit, fuga eis: fugient, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Fugam pro effugio nominaverat, quod ut exponeret, postquam dixit: Non erit in eis fuga, continuo subjecit, fugiet, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Ergo quia nihil proderat fugisse capiendis, neque fugam eos arreptum ire pronunciat. Verum ne hoc esset incertum, intulit, quod ad expositionem valeret. Fugiet, inquit, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Ex quo sensu est illud in psalmo: Fiat via illorum tenebrae et lubricum, et angelus Domini persequens eos (Psal. 34.). Verum ne hoc ipsum breviter indicatum sensum eluderet audientium, pergit sententiam dilatare per species, ut affectum timoris longitudine descriptionis exasperet, simulque commendat, se indignante, qui sit totius orbis inspector, nullam religionem, nullam esse creaturam, quae vel auxilium aliquod vel solatium valeat praebere damnatis. Postquam ergo dixit, Non erit fuga eis: fugiet, et non salvabitur, qui fugerit ex eis: Vers. 2.-4.-- Si descenderint, inquit, usque ad infernum, inde manus mea educet eos: et si ascenderint usque in coelum, inde detraham eos. Et si absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos: et si celaverint se ab oculis meis in fundo [Vulg. profundo] maris, ibi mandabo serpenti et mordebit eos. Et si abierint in captivitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos. Non quo horum aliquem quos enumeravit locorum, adire captus Israel aut posset, aut cuperet, sed ut magnitudo se aeterni judicis publicaret, ab impossibilibus exempla collegit, id est: Si me 554 insequente, possent aut ad coeli ardua subvolare, aut vorari terrarum hiatibus, ut laterent, aut, sicut est stultitia plerumque metuentium, Carmeli verticem peterent, quasi tutas latebras, vel si in profunda marinorum gurgitum mergerentur, nusquam tamen possent vim nostrae ultionis effugere. Quibus sane ne haec ipsa forte, qua puniantur, conditio blandiatur, putentque, se ita ferenda captivitate defungi, ut nihil in eos reliqui juris habeam, quos dominationi barbarae mancipavero: denuncio, quia nec captivorum valeant sorte defendi, quibus videlicet parcere solet dominantium vel lassata vel satiata crudelitas: sed ibi quoque ad nutum meum jugulos eorum tela penetrabunt; neque enim cuiquam licebit misereri eorum, in quos ego quoque fuerim saevire compulsus. Hunc autem colorem in laudem Dei sacrorum carminum scriptor excoluit; Quo ibo, inquiens (Psal. 138.), a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum, aderis. Si sumsero pennas meas ante lucem, et habitavero in extremis maris: illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua. Etiamsi dicam, Tenebrae occultabunt me, noxque mihi consolatio erit, considero rursus atque conspicio, quia sicut tenebrae, ita et lumen ejus: id est, oculis Dei ita sunt praeviae, quamvis densae noctis tenebrae, sicut et lumen diei. Ut ergo beatus David haec caetera numeravit sub divinae admiratione virtutis, ita etiam nunc per Amos, et ad indicium virtutis suae Deus noster, et ad cumulum timoris valitura proposuit, quodque nihil solatii possent invenire monstravit, dicendo: Et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum, id est, hos ego puniturus aspiciam, ut sentiant in doloribus, cujus potentiae Deum longa miseri aetate contemserint. Vers. 5.-- Et Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescit [Vulg. tabescet]: et lugebunt omnes habitantes in ea. Videtur quidem ad indicium potentiae suae nomine totius terrae, totius orbis mentionem fecisse: quod is videlicet, si Deus praeciperet, absque ulla difficultate deflueret, secundum illud Apostoli Petri, qui ait: Quales oportet nos esse in sanctis conversationibus, exspectantes adventum Domini, in quo coeli magno impetu transibunt, et elementa ignis ardore tabescent (2. Petr. 11. 12.): fieretque sensus ejusmodi: O tu, Judaeorum popule, profanitatibus dedite, hoc quod dixi, te ultionis meae vim nullis effugiis posse vitare, ne ita accipias, quasi omne, quod possum in magnitudinem tuae calamitatis expenderim. Quam sit enim hic exiguus meae virtutis effectus, hinc [ Ant. hic, et mox universa] intelligere potes, quia si universam terrae molem iratus aspexero, haud difficilius, quam cera ignis vapore solvatur. Ego enim Dominus Sabaoth, id est, exercituum, cui 555 nimirum militant innumerabiles angelorum catervae, qui mentem sero licet, demum tamen ultor accingor. Magnitudinem proinde tuae calamitatis expendito, quia omnia potest, cujus te nunc ira persequitur. Sed ad consequentiam magis respicit lectionis, si de Judaea id quoque dixisse regione videatur, in quam comminationes ab exordio voluminis personabant. Cum enim dixisset, Ponam oculos meos super eos in malum et non in bonum, et quod nulla eos elementa vel auderent eos celare vel possent, consequenter adjecit: quia rex virtutum esset, Dominusque dominorum, qui illo pollutam regionem squalore vestiret. Et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti. Id est, in captivitatem gens tota migrabit. Et sicut alius propheta ait, Ad nihilum devenient tanquam aqua decurrens (Psal. 57.). Rivum enim Aegypti Nilum vocat, qui cum inundatu annuo Aegyptia arva contexerit, ita rursum in alveum suum fluenta subducit, ut aquarum nulla fere in campis vestigia relinquantur. Ergo et Samariae populus, qui quondam Palestinae terram quasi uberaturus impleverat, dignitate ac libertate depositis, claustra alienae dominationis intrabit, et nulla pristini decoris signa retinebit. Vers. 6.-- Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. De laudibus Dei pergit contexta praedicatio quae nunc videtur: ad illud enim quod dixerat, Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescit: et lugebunt omnes habitantes in ea, cohaeret istud, Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit, id est, ejus oculos nec si ad coelum ascenderes, nec si in profunda pelagi mergereris, posses effugere, qui angelorum Dominus est, qui mundum creavit et continet. Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. Est autem sensus, quia cum in coeli solio pro sui majestate considat, tamen dignatus est in terra quasi proprium habere fasciculum, videlicet Abraham, Isaac et Jacob posteros, quorum vocari specialiter Deus, cum sit Dominus universitatis, elegit. Fasciculum ergo quasi possessionem vocavit, secundum illud Deuteronomii: Cum divideret Excelsus gentes, statuit terminos earum secundum numerum Angelorum Dei, et facta est pars ejus Jacob, et haereditatis ipsius, Israel (Deut. 32.). Quod utique breviter inferendo, ostendit quanta benevolentia cum Judaeis gesserit, quantisque eorum sit sceleribus asperatus. Qui ergo aedificat, id est, qui aedificat, et ab initio creaturae sacris legibus ordinavit, ut ipse in coelum quasi in excelsa mundi ejus rector ascenderet, et aeterna illic dominatione consideret, terram vero famulorum suorum incolatui deputaret, secundum illud quod beatus David eloquitur: Coelum coeli Domino, terram autem dedit filiis hominum (Psal. 113.). Cum ergo ita sit throno sublimis et sceptro, 556 cumque non solum sidera, sed coeli coelorum cum tremore suscipiant: tamen ad infima oculos suae pietatis inclinat, et humilia ita respicit, ut nullam creaturam providentiae suae gubernatione destituat. Non si fasciculum, ut diximus, videlicet gentem sacris ritibus imbuendam in honorem Abrahae, Isaac et Jacob habere dignatus est, tamen (secundum quod sacrum carmen eloquitur [Psal. 144.]: Bonus est Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus. Solemque suum facit oriri super bonos et malos [Matth. 5.], pluit super justos et injustos ) non solum hominibus, sed etiam avibus et jumentis alimenta suppeditans, secundum illud Davidicum: Omnia a te expectant, ut des illis escam in tempore: dante te illis colligent, aperiente te manum tuam, omnia implebuntur bonitate: Avertente te autem faciem tuam, turbabuntur (Psal. 103.). Et alibi, Qui dat escam jumentis et herbam servituti hominum, ut exhilaret faciem in oleo, et pane confirmet corda hominum (Ps. 103. v. 15.). Ut ergo in victum hominum fruges et fructus terrae pariant, lapso de nubibus imbre foetantur, quarum est ad hoc creata mollicies, ut missae in fluctus quasi spongiae compleantur: et eisdem aquis a genuina salsedine ipsa transfusione purgatis, atque in dulcedinem potabilem transeuntibus, sitientia arva perfundant, diversitatemque seminum mirabili ubertate multiplicent: unum esse certo jure Dominum, qui haec videlicet ordinaverit, confitentes. Sed videamus quo proficiat divinae virtutis praemissa descriptio. Vers. 7.-- Nunquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel, ait Dominus? An Judaeorum Deus tantum? nonne imo et Gentium? unus enim Deus qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. 3.). Quamvis ergo providentiae meae testimonio, quae consulit omnibus in commune mortalibus, potueritis et debueritis agnoscere, vestrum me quidem genus in honorem sanctorum parentum praecipue delegisse, non tamen alias gentes a mea consulentia repulisse, saltem me esse universorum Dominum, ex his quae sunt gesta, cognoscite: neque tantum vobis, cum decideritis in crimina, vendicate, ut solos vos anteferri caeteris aestimetis, pro hoc quod de Aegyptia servitute mirabiliter estis educti, et regionem uberem, ejectis, quod est amplius, incolis, possidetis; neque enim circa vos tantum ejusmodi dispensationis munus exercui, sed sicut Israelitae de terra Aegypti, ita et Palaestinos de Cappadocia, et Syros de Cyrene assumtos, in eorum locos qui expelli meruerant, intromisi. Haud ergo vestras credatis meruisse virtutes, quod ego justitiae meae semper impendi: videlicet ut polluta sacrilegiis regna delerem, legitimi Domini hanc praecipuam curam esse contestans, ut neminem impunitum relinquat, quem nihil cogitare de correctione perspexerit. Vers. 8.-- Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans: et 557 conteram illud a facie terrae. Discite proinde rerum saltem periculis, nullum mortalium vel opibus tutum esse vel viribus, qui non fuerit innocentiae pravitate circumdatus. Mea ergo justitia semper exposcit, ut non solum unus aut duo, sed etiam totum regnum, si peccatis est subditum, depereat. Verumtamen parentum a me vestrorum sanctitas impetravit, ut vos non patiar internecione deleri, sed etiam si meritorum momenta perpendens, in crimina vestra ultionem suscitavero, miserendi etiam mihi nunquam subrepat oblivio, sed etiam si conteram reos, non etiam sinam Israelitarum nomen perire. Erit ergo inter vos reliquosque discretio, quod vos castigati, illi autem docebuntur extincti. Et quoniam in ipso indignationis impetu Deus tamen prodidit, reliquis se esse parsurum, quae sunt laeta persequitur. Vers. 9. 10.-- Ecce enim ego mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur [Vulg. addit triticum] in cribro, et non cadet lapillus super terram. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super nos malum. Hoc proinde quod toto volumine indignatio mea fremuit, non effusa pernicitate grassabitur, sed quasi cauta manu et sollicita vos inspectione concutiet, instar videlicet cribri quo frumenta purgantur: cujus augusta foramina nec grana sinunt decidere nec lapillos, sed solum pulverem ac lolium, ac reliqua quae sunt inutilia secernunt. Quod autem lapillos ait inter frumenta residere, ad consuetudinem videtur respexisse purgantium, qui plerumque ad hoc in cribrum mittunt lapillos, ut vim concussui addant marginibus illisi, et nihil de quisquiliis remanere patiantur. Secundum subtiliorem vero sensum, propius eam rem pro qua fuerat suscepta, tangentem, nomine lapillorum, eorum indicat firmitatem, qui malis haud facile corrumpantur exemplis, ut illis temporibus et prophetas et alios justos fuisse legimus: qui cum reliquum vulgus ut ligna ac stipulae deperirent, illi velut solidi, perque hoc pretiosi lapides permanebant: super quos merito Ecclesia fundaretur, quoniam nulla posset procella subruere. Ergo etsi omnes ait pariter abripiat immissa captivitas, tamen nequaquam vos viliter aestimabo, ut confusa videlicet caede pereatis: sed exercebitur libra judicii, ut nullum gladius contingat innoxium, nullum praetereat criminosum. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit et non veniet super nos malum, id est, qui sacris vatibus restiterunt, et eos quasi convincere gestientes, affirmabant, nihil calamitatum, quas illi denunciabant, esse venturum, neque se ulla malorum experimenta capturos: hos, inquit, vindicta persequetur saeviens. Caeterum omnes vel innocentia vel examinata virtute 558 conspicuos ita manus nostra defendet, ut exercitati quidem, nec tamen doceantur extincti. Sed videamus et reliqua. Vers. 11. 12.-- In die illa, dicit Dominus, Suscitabo tabernaculum David, quod cecidit: et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant instaurabo: et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis. Ut possideant reliquias Idumaeae et omnes nationes, eo quod invocatum sit nomen meum super eos, dicit Dominus faciens haec. Quia promiserat, se etiam sub tempore indignationis accensae, circa Judaeorum tamen gentem ita misericordiae habere respectum, ut non eos usquequaque pateretur aboleri (sed in ipso captivitatis turbine, cum jam eos fera barbaries possideret, mirabili tamen auxilio innocentia vel justitia praeditos defensurum iri, ut potestatem in eos non haberet interitus, quod utique videbatur esse difficile) opportune et necessarie prospera quae essent ventura subjunxit, ut clementiae videlicet suae, cujus signa promiserat, evidentiora etiam documenta congereret, et eorum se habere curam, de quorum meritis judicabat, ostenderet, sicque intelligerent, quia neminem sine judicio pateretur perire, quandoquidem non solum erga personas, sed etiam inter gentes hoc discrimen exereret. Jam enim decem tribubus Assyria dominatione possessis, Judam et Benjamin, qui una tantummodo, Judae videlicet, commemoratione signantur, a Sennacherib expugnatione defendere. Dicit ergo prophetali more tempus appellans: In die, ait, illa suscitabo tabernaculum David quod cecidit, et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant instaurabo, et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis. Quibus verbis utique illam signat aetatem, quae et Judae tribus cum reliquis de Babylonia captivitate liberata est. Ea enim, sicut omnes pene prophetae concinenter praedixerant, ita etiam rerum exitus comprobavit. Hic ergo cum tristia omnia sub persona decem tribuum narrasset, ubi ad praedictionem laetorum ventum est, per Judae occasionem, eorum seriem percucurrit: simul indicans Jerosolymitas sub adversa venturos, de quibus nimirum eos educendos esse promittit: cujus sane libertatis sub Ezechia signa paruerunt, quando videlicet in Jerusalem a manibus obsidentium, gravi penuria laborantes, mirabili Deus protectione defendit. Cunctis ergo quaeque fuerant adversa depulsis, illam, inquit, quam indignatus posueram, caementarii opificis trullam, resumam, ut aedificem interrupta murorum, quae hostium fuerant impugnatione quassata, aedesque omnes quae consenuerant suscitabo, et in vigorem antiquae felicitatis reducam: nec solum libertatis dulcia, sed etiam ultionis attribuam, id est, ut possideant reliquias Idumaeae gentis, scilicet de Esau stirpe 559 venientis, cujus assidue parricidali odio laboraverant, cunctasque nationes ita sub propria ditione constituant, ut appareat quantum pietatis fructum fuerint consecuti, qui opimas crebra sane victorias nominis mei invocatione perceperint. Notandum vero, quoniam hujus loci in Actibus Apostolorum (Act. 13. 15.) B. Jacobus ad praedicandum mysterium Redemptoris nostri, sub intelligentia subtiliore fuerit recordatus, tabernaculum videlicet David corpus Christi appellans: quod cum pro ipsa conditione naturae cecidisset in mortem resurrectionis est virtute ac mysterio suscitatum: et vere sanctificatio David fidelis, id est, aeterna resplenduit, quando non permisit sanctum suum Deus videre corruptionem (Psal. 15.), sed clarificavit eum ante faciem omnium populorum, ad gloriam plebis suae Israelis. Apostolorum ergo doctrinam sequentes, sic esse intelligenda prophetarum o volumina noverimus, ut per contextum sui temporis gesta complexi, et per excursus subitos vel sensuum cumulos etiam futura signaverint, eorumque magnitudinem docuerint spectari in narratione praeviorum. Sic enim forma loci praesentis instituit: quia quantum ad historiam respicit, et Babyloniorum soluta damnatio, et quam Judaei pertulerant, rescissa captivitas est, atque resplenduit anxiis, ut saepe promissa fuit, longum expectata libertas: quam tamen, si ad regulam virtutis examines, quippe mortalibus, et vitae istius amara tolerantibus, nimis exiguam fateberis contigisse. Haec autem liberatio, quam Christi mysteria Fidelibus contulerunt, cum semel venerit, absque fide longior est, et absque comparatione sublimior: cui ita moenia firmitatis et dulcedinis comparantur, ut repositae in eis divitiae nec oppugnationem possint timere nec fraudem. Idumaeae autem reliquias possessura credatur, quando corpus hoc, quod per rufum Judaeorum colorem videtur ostendi, quemadmodum seminatum est in ignominia, sic consurget in gloria (1. Cor. 44.), nec aliquas de infirmitate molestias aut intellectui generabit aut sensui; caeterum, erit Deus omnia in omnibus. Verum his breviter explicatis, revertamur ad seriem lectionis. Vers. 13.-- Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen, et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. Non solum, inquit, libertatem restituisse contentus, frugum quoque vos faciam ubertate gaudere, ita ut toto anno colligenda suppeditent, et ad vindemiam tempus messis nimium opima procedat: vindemiam 560 sementis excipiat, secundum illud, quod apud beatum David canitur: Benedices coronae anni benignitatis tuae, et campi tui replebuntur ubertate. Pinguescent fines deserti, et exultatione colles accingentur (Psal. 64.). Sic ergo et hic post praemissa subjecit, Stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. Adversorum siquidem tempore raritas erat magna cultorum; nunc econtrario multiplicabit incolas restituta tranquillitas, et bonum pacis publicae montium cultura testabitur: ita ut stillent dulcedinem, id est, videantur effluere vina de rupibus, mella de montibus. Vers. 14.-- Et convertam captivitatem populi mei Israel, et aedificabunt civitates desertas, et habitabunt: et plantabunt vineas, et bibent [Ant. bibentem] vinum earum, et facient hortos, et comedent fructus eorum. Quod per exaggerationem dixerat, id est, quasi passim de montibus eruptum iri nectar, subdita narratione composuit, dicendo videlicet, quod bonis libertatis utentes, exstruerent urbis maenia, aedesque repararent: pangerent vineas, nec praedatorem timerent, sed optatis earum fructibus implerentur. Nec solum divites, sed etiam mediocres, hortos sedulo colerent, et libenter indeptis eorum copiis vescerentur. Vers. 15.-- Et plantabo eos super humum suam, et non evellam eos ultra de terra sua, quam dedi eis, dicit Dominus Deus tuus. Id est, populum quem captivitatis flagella correxerint, cum ad possessionem terrarum suarum respexero [ Forte reduxero], ita faciam continua securitate gaudere, ut non experiatur ulterius superborum jussa dominorum, nec amarum iterum gustet exilium, sed in regionibus propriis sempiterna possessione consistat. Quod dicendo, utique non est pollicitus, illos in pravam voluntatem nunquam esse mutandos, quos constat, postea et Redemptorem humani generis tam negasse, quam persequendo violasse, et de illis terris, quas acceperant, usque eo fuisse depulsos, ut ab earum incolatu jugiter arceantur. Sed suum propositum rerum Dominus publicavit, quod eos scilicet ita restituerit finibus paternis, ut nunquam eos vellet expelli, si eorum vita pateretur: sicque ad intelligendum pateret, adversa omnia quae sunt deinceps consecuta, illorum esse moribus imputanda. In Christi autem corpore, id est, Ecclesiae membris, haec omnia fideliter et cumulate apparent impleta, quibus scilicet ea est, spei collata felicitas, ut cum tempus resurrectionis advenerit, et beatitudinem quae est vera contigerint, bona sua, ut suavitate, ita fateantur aeternitate pretiosa. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] irip1a06jhv23c8r4zm5hpm6pu9qb4c 0 51859 264788 226528 2026-05-06T18:24:21Z Demetrius Talpa 13304 264788 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Rufinus Aquileiensis |OperaeTitulus=Commentarius in Ioel |OperaeWikiPagina=Commentarius in Ioel (Rufinus) |Annus= Saeculo V |SubTitulus= (ed. Migne) Auctor incertus |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne 1849 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Rufinus_Aquileiensis_Incertus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/21|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 21]]''' '''Auctor incertus''' ''AuInRuA.CoInJo 21 Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?) Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' PROLOGUS. 477 Cum ad haec prophetica, vel abdita, vel si competentius nemora dixerim, audax quidem, sed amminiculis religionis potius quam temeritatis innexus, percunctator accederem: si frui sensibus liceret, haud plebeia luce perspicuis, sed arcano splendore reverendis, quam Editionem assumere (sunt enim plusculae) delegissem: notavi videlicet ultimam quae secundum Hebraeum vocatur, quod in ea magis elocutionum esset integritas, quae vel docentis affectum, vel comminantis exprimeret. Ipsius ergo Translationis judicio [Forte indicio] comperimus, alium esse XII. Prophetarum ordinem apud Hebraeos, quam quem vulgatior Editio continet. Per illud, quod non in omnibus prophetis indices temporum tituli praelegantur, neutiquam incertum fit, quibus aetatibus eorum singuli prophetaverunt: quandoquidem traditio per manus missa commendet, sub illis 478 regibus eorum, qui sine titulis leguntur, viguisse doctrinam, sub quibus ante eos prophetaverint, qui titulis instruuntur. Proinde et beatus Joel videris an aequaevus inter coaevos sancto Oseae, quem ante eum legimus, comprobetur: eorumdem videlicet regum crudelitatem contumeliasque perpetiens, eadem sacrilegia populi furentis accusans, eadem impendentia criminosis tormenta denuncians. CAPUT PRIMUM. Incipit autem ab admirantis potius, et quasi commiserantis affectu: Vers. 1.-- Verbum Domini, quod factum est ad Joel filium Fatuel. Hoc, inquit, doctrinae, imo censurae munus imposuit famulo suo doctor aeternus: nomine quippe verbi totam, quam visurus est, doctrinam pariter indicavit. Pater quoque prophetae non de nihilo memoratur: sed quoniam sanctitate pollentium, quotiens non solum virtutes, caeterum Majores etiam nominantur, fiat eis cum parentibus suis dignitatis aequatio, sicque et illi, vel justi, vel prophetae, vel pontifices judicentur. Haec ergo caussa laudandae radicis in germine, et honesta et gravis docetur. Illud autem quod quidam Commentatores etymologias etiam nominum 479 prosequuti sunt, de his videlicet laudum semina colligentes, idest, Joel quod ἀρχόμενος incipiens transferre possumus, Phatuel latitudo Dei, et reliqua in hunc modum, ut puerilia et inepta sunt, ita plus negotii videntur habere, quam commodi. Vers. 2.-- Audite hoc, senes, et auribus percipite, omnes habitatores terrae, si factum est istud in diebus vestris, aut in diebus patrum vestrorum. Habitu concionatoris ingreditur, magnitudinem calamitatis quae Israelitis contigit, narraturus. Ecce, inquit, vocem vestri fletus anticipo, et quod ad invidiam motura erat conquestio, primus enuncio, non vos unis, videlicet alterisque subjacuisse verberibus, excitatas calamitates spumantium instar undarum novis semper praecedentes miserias depulisse. Omnes ergo jam ad audiendum incolae convenite: vel vos, qui senio vitae istius plurima pericula collegistis [Ant. collegisti], vel vos qui minus licet habeatis annorum, tamen vigenti memoria potestis continere, si quid simile a parentibus accepistis, quale in praesentem confluxit aetatem. Immo quid dicam? solos consulamus annales, quasi exemplorum solatia requirentes, cum in eum cumulum miserias gentis nostrae ascendisse perpendam, ut nihil tale vel apud futuros possit existere. Et senes ergo, et habitatores terrae, qui vel percipere auribus, vel audire jubentur, non diversa aut merita signat aut studia, sed simpliciter ut audiant, imperatur. Quale est illud in psalmo: Audite haec, omnes gentes: auribus percipite, omnes qui habitatis orbem, quique terrigenae et filii hominum, simul in unum dives et pauper (Psal. 48.). Pluribus utique modis nihil aliud, quam homines quos convocat judicando, signavit. Quod ideo breviter adnotavi, quia quidam in his vocabulis multam esse differentiam crediderunt, per quae hoc plurimum inutilium expendere verborum. Sed nos quid propheta cum tantae admirationis ambitu deferat, audiamus. Vers. 4.-- Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruckus, et residuum bruchi comedit rubigo. Diversas calamitatum species comprehendit, quas Judaeorum populo deplorat illatas: quarum singulae cum incidunt, ita fructus anni spemque consumunt, ut agricolarum pectora aerumna pariter et formido comminuant. Quae sane incommoda illis non semel sed plerisque accidisse temporibus, vel ipso quem 480 disserimus propheta, vel Deuteronomio denunciante, colligimus. Unde et illorum opinionem qui haec omnia de hostibus dicta aestimant, refutamus. Nam et erucam, et locustam, et bruchum, et rubiginem, ad Assyrii et Chaldaei, et Macedonici, et Romani populi putaverunt significationem valere: quorum opibus nimirum Judaeorum est attrita Respublica, sub descriptione videlicet locustarum, vicissitudinem hostium publicatam esse credentes. Quod utique viderentur per aliquam consequentiam suspicati, si nihil calamitatum Judaei nisi ab hostibus pertulissent. Cum vero et famem gravissimam, et prodigialem sicut beati Heliae temporibus siccitatem, et mortem subitam variasque corruptiones pertulisse doceantur, quid fuit necesse eam quoque penuriam, quamvis locustarum et bruchorum intulerit mentionem, gentium incursionibus applicare? Intelligentes ergo simpliciter verba prophetica, magis quam eadem alio, quo libuerit, transferentes, locustas et erucas non cataphractos equites aut clypeatos pedites, sed vermiculos raripedes et minutas pennatasque accipiamus animantes: quae ita sibi tunc in profanatae gentis tormenta successerunt, ut sedulo custodirent vices nocendi, et si quid praecedentibus remansisset, id totum quae sequebantur absumerent. Quam sane perniciem sanctus Joel impendentem magis, quam jam illatam prophetali intuetur aspectu: et ideo illis, de quibus agatur, miserabili securitate torpentibus, ipse quasi benignus, et spectaculo tali consternatus, inclamat: Vers. 5.-- Expergiscimini ebrii, et flete, et ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine: quoniam periit ab ore vestro. Moraliter prorsus inchoata conquestio, quae in calamitate communi illos primum, qui gravius caeteris eadem laturi docentur, appellat. Acerbius enim mordet penuria deliciis assuetos, et luxuriosis non solum inopia, sed etiam frugalitas ipsa tormentum est. Cum ergo egestatis esset incommoda narraturus, a mediocribus coepit, et deliciarum tantum damna contingit, quae non in commune cunctis, sed helluantibus tantum possunt esse metuenda: eosque tam viliter aestimat, ut propter solam voluptatem vivere voluisse pronunciet. Proque ut status talium meretur, adjungit, ut diligerent, et expergiscantur, earum saltem rerum imminente dispendio, quarum studuissent 481 indormire consortio. Nulla vos, inquit, studiorum hactenus habuit cura districtos, nec compunctionis stimulum tantorum criminum conscientia suscitavit: sed servistis omnibus desideriis, quasi ageretis a justitia liberi: victa est patientia judicis aeterni impudentia et obstinatione peccantium: decrevit vos debitis subjugare verberibus, et prima isthaec deliciarum, quibus abutimini, instrumenta subducere. Cujus sane penuriae quanquam processus etiam ad mediocres inopesque perveniat, vos tamen etiam exordia ipsa cruciabunt. Quos ergo nihil docuit disciplina justitiae, incipiat saltem timoris stimulus experiri, et date lachrymas vitiis, quas officiis non dedistis: quique nunquam doluistis sauciatam innocentiam, flete demum temulentiam destitutam. Expergiscimini ebrii, et flete: ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam periit ab ore vestro. Caussas, inquit, offensionis gravissimae consectatu luxuriae praestitistis: nec lautis tempestivisque conviviis aut simplici ebrietate contenti, sed vinum permiscendis dulcibus corruptis, et irritamentum epulis artificio comparastis, ut omne vitae spacium inter lasciviam et temulentiam disperiret. Ecce nunc tempus ejusmodi ultionis advenit, quae populandis terrarum fructibus deliciarum potissimum instrumenta subducat. Haec vos ergo primos, inquit, aerumna vexabit [ Ant. vexavit], quia frugalitatis ignaris experientia poenarum fit imminutio copiarum. Et quoniam rationis obliti, bestiarum vos similes reddidistis, in ipsis saltem quibus incubatis thoris et cubilibus, ululate omnes, qui bibitis vinum in dulcedine, quia periit ab ore vestro. Cum denunciationi propheticae censoris exprobratio permiscetur, ostendit quia homo in honore constitutus non intellexerit (Psal. 48.), et idcirco brutis, quibus se similem reddidit, comparetur, damnum quippe, ut diximus, vitae putans detrimenta, ut quia luxuria aegre sub ipso fragore motae ultionis evigilat, ut quia nescit flere, vel ululet: quale est illud in psalmo: Famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Psal. 58.). Oportuerat ergo, ut ratio vos potius compunctionis stimularet, quam aerumna doloris morsibus excitaret: sed quoniam ejulatu nimio consulentiam perdidistis, ut non jam providere, sed tantummodo sentire possitis, ululate percussi, qui non timuistis admoniti. Et quae est caussa talium lachrymarum? Vers. 6.-8.-- Gens enim ascendit super terram meam, fortis et innumerabilis: dentes ejus ut dentes leonum [Al. leonis], molares ejus ut catuli leonis. Posuit vineam meam in desertum, et ficum meam decorticavit: nudans spoliavit eam et projecit: albi facti sunt rami ejus. Plange sicut virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Temporibus quidem illis, quae beati Oseae titulo continentur, frequens etiam Assyriorum narratur eruptio: sed quia non uno genere temeratores legis suae rerum conditor affligebat, ideo inter hostiles populationes, has quoque lues accidisse, quas denunciat propheta, colligimus: in quarum sane descriptionem, multam operam intentus expendit, 482 consilio nimirum et arte medicantis: ut salutarem illum timorem, qui illecebras cogit horrescere, in audientium pectoribus commoveret, nec denunciati terroris stimulos sub indicii brevitate transcurreret, sed consideratione rerum immorari auditorem doceret, cujus emendatui tota haec plagarum ambitio parabatur. Nec solum descripsisse contentus, pergit etiam verborum ponderibus augere, quod gesserit. Denique locustarum agmini gentis nomen adscripsit, quasi per turmas manipulosque gradientis, et cujus non minus esset novitas, quam magnitudo formidini. Hujus enim si efficientiam potius, quam membra consideres, videbis dentes ejus leonum catulis, imo ipsis praedandi peritis leonibus conferendos: neque enim difficilius ab his germina, quam ab illis armenta vastantur. Et quanto minus ad victum mortalibus greges constat commodare, quam fruges: tanto amplius frugum, quam gregum populator incommodat, inhiantiaque sanguini guttura bestiarum. Sed ipsum lac frugum et graminum saeviens locusta consumit, et ideo etiam pecora, qui non mandit [F. quae non mandunt] interficit. Omnes enim sylvas virore despoliat, et quasi naturae ipsius conditionem, vi cladis imitatur: ut quemadmodum sole in hyberno divexo, humor arborum ad interiora compellitur, sicque frondium honore deposito, robora nuda consistunt, quae si rusticandi ignarus aspiciat, desperat posse revirescere: ita istud agmen, quod advenire deploro, haud solum mollia graminum, sed matura etiam vineta consumet, nec pomis albata vindemia temperabit, dulces quippe ficus amaro dente populabitur, et ita dedita opera totum corticem persequetur, per quem vitalis nimirum poterat succus illabi, ut alba pro viridi sylva visatur. Cum ergo, nec [Ant. ne] creditam sibi frugem terra restituat, nec spontaneus palmitem fructus inclinet, nec pomorum solatia aegris annus cultoribus subministret: quid superest, noster popule, nisi ut calamitatem tuam fletibus persequaris? sed ita irriguis et plurimis, ut solent foeminae quas luctus viduitatis oppressit, et eorum virorum societate privantur, quibus fuerant a virginitatis suae tempore copulatae. Vers. 9.-- Plange sicut virgo accincta sacco super virum pubertatis suae: periit sacrificium et libatio de domo Dei [Al. Domini]. Opportune ad regionem migravit oratio: quia enim dixerat viduitatis luctum totius gentis planctibus exaequandum, cur hanc similitudinem protulisset, commemoratu regionis absolvit. Nam sicut saepe alias, ita et apud beatum Osee, quasi in locum uxoris se Deus noster Synagogam adscivisse pronunciat: sed illam adulterarum more conjunctionis istius pacta violasse, ac se diversorum deorum cultui subdidisse. Ergo quoniam, et hic ab impendentis calamitatis exordio in immensum narratione processit, et post dispendia quasi primae temulentiae, quae luxuriosis dolenda signavit, aerumna cumulatissime est egestatis illata, culta pariter et lustra vastantis, per quae haec non solum communis alimonia, sed nec illa, 483 quae secundum religionem erant offerenda, superessent; ideo quasi ad similitudinem viduatae mulieris convenitur, quippe quae per hoc videatur mariti discessione cruciari, quod oblationis et ceremoniarum instrumenta perdiderit, quibus per diurna sacrificia et placere Deo, et adhaerere credebat. Vers. 10.-12.-- Luxerunt sacerdotes ministri Domini. Depopulata est regio, luxit humus, quoniam devastatum est triticum, confusum est vinum, et elanguit oleum. Confusi sunt agricolae, ululaverunt vinitores super frumento et hordeo: quia periit messis agri. Vinea confusa est, et ficus elanguit, malogranata [Ant. malogravata; al. malogranatum], et palma, et malus, et omnia ligna agri aruerunt, quia confusum est gaudium a filiis hominum. Eo usque ad publicam inopiam pervenisse, vastante videlicet locusta, brucho et rubigine, ut hostiarum quoque indigentia sequeretur, nec panes Propositionis imponerentur altari, consequenter primi sacerdotes levitaeque lugebant: plebs autem reliqua, quasi ab aeterno conjuge repulsa, viduarum instar (ut diximus) ingemiscat, quia et ipsa terra ornatu omni viriditatis ac fertilitatis amisso, squalore lugentis adoperta est. Non enim tristi huic populatui frumenta messor eripuit, non fertilitatem suam vitis, qua gravata constiterat, ad dulcia musta perduxit: sed tanta cultores frustratione decepit, ut mendacium suum videatur crubescere. Similis oleas pulsavit invidia, elanguerunt malogranata cum ficubus: nec ullum genus pomorum meliore potuit conditione subsistere: sed cum gaudiis spebusque mortalium, tam germina periere, quam gramina. Non est dissimulandi tempus doloris, omnes lugentium habitum mentemque suscipite: teterrimum enim genus impendit exitii, quibus tam spes anni lamentanda, quam res est. Vers. 13.-14.-- Accingite vos, et plangite sacerdotes, ululate ministri altaris, ingredimini, cubate in sacco, ministri Dei mei, quoniam interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio. Sanctificate [Ant. Sacrificate] jejunium, vocate caelum, congregate senes, omnes habitatores terrae in domum Dei vestri, et clamate ad Dominum. Magnitudine calamitatis exposita, omnibus quidem populis fletus impendere descripserat, sed quia lachrymarum tantummodo spectaculo commoveri, miserantis potius, quam docentis officium est, propheta autem animo parentis indutus, nihil nisi pro utilitate conciliat. nunc quoque ordinate ad lamenta conducit, ut non vacuis fletibus tempus absumant, miserias suas lugubribus nimirum vocibus persequentes, quod utique, et religiosos et fortes animos deceret: sed ipsa lachrymarum munera secundum sacrae legis regulas ordinantes, messem praeparent gaudiorum, tantumque aerumnis mentis indulgeant, quantum sufficit ad indignationem judicis, offensionem, quam rerum amissionem dolentes. Vos proinde, ait, sacerdotes, asperis vestimenta mollia mutantes, habitum fugentium animumque suscipite, sed et quod ad curam vestram specialiter pertinet allegantes, deesse videlicet, unde divino cultui serviatis. Quod vero spectat ad populum: 484 Sanctificate jejunium, id est indicite sub ea denunciatione, ut si quis forte contemserit, quasi sancta violaverit, arguatur. Hoc est, quod ait, Sanctificate jejunium. Simul autem, inquit, omnes, idest non solum aetate validos, sed quos etiam imbecilles habet vel infantia, vel senectus, pro magnitudine periculi ad communionem officii convocate. Est enim consequens, ut cunctorum repellat afflictio eam calamitatem, quae erat in omnes communiter saevitura. Non autem debet nobis opportunitas intelligentiae subtilis elabi: universis siquidem jejunium communiter imperatur. Convocate, inquit, senes, omnes habitatores terrae in domum Dei vestri. At si illa inopia (quae supra descripta est) totis regionem finibus obtinebat, ita ut nec sacrificium solenne possit offerri, quomodo iterum magnae sanctificationis ambitu jejunium eisdem plebibus imperatur: cum utique sub tanta indigentia constitutis, difficilius factu [Ant. factum] esset cibum parare, quam continuare jejunium? Ergo debemus advertere, quia aliud sit esurire, aliud jejunare: hoc ad exercitationem virtutis respicit, illud vero ad mortalitatis angorem. Ideo non placat Dominum afflictio reorum, sed correctio poenitentium: neque opus est cabe, sed compunctione curandis. Sordes enim luxuriae nequaquam aerumna bonis malisque communis, caeterum amica tantum generosis mentibus disciplina depellit. Et ideo jejunium peto, inquit, quod de officio venit, non esuriem quae de supplicio plerumque contingit: vel esurientibus inquam conciliate jejunium, ut quod inopia molestum fecerat, reddat devotio fructuosum. Sed haec nos pro aedificatione audientium dixerimus. Caeterum potest consequentia propheticis sententiis majore compendio vendicari. Impendentem enim calamitatem magis, quam jam irruentem vaticinator annunciat, meritoque admonet sacerdotes, ut plebem ad jejunia convocent, et legitimis supplicationibus occurrant his calamitatibus, quas audiunt imminere. Denique sequitur: [Vers. 15.-18.]-- A A A diei! quia prope est dies Domini, et quasi vastitas a potente veniet. Numquid non coram oculis vestris alimenta perierunt? de domo Dei vestri laetitia et exultatio? Computruerunt jumenta in stercore suo, demolita sunt horrea, dissipatae sunt apothecae, quoniam confusum est triticum. Quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti? quia non sunt pascua eis; sed et greges pecorum disperierunt. Postquam lugentium habitum, ut sacco videlicet operti, id est amicti ciliciis convenirent, propheta composuit: nunc etiam, qua fungi debeant oratione, subjungit, et exclamationem dolentis bis terque congeminans, quasi vim ictuum quibus plagae incutiantur, expressit. Haud ob aliud profecto, quam ut formidinem et compunctionem in cordibus audientium pronunciatae calamitatis ambitio suscitaret, ac si diceret: Credite oculis meis, credite sensibus, acie prophetali non solum illata, sed etiam ventura cernentibus: ejus nimirum quae tolerari nequeat 485 calamitatis pondus insistere, et ad cujus ictus singulos quasi convulsi visceribus collabamur. Sic enim sibi eruca et locusta, bruchus, rubigo succedet, ut cessatio praecedentis incommodi, quae respiramentum videbatur aliquod polliceri, graviora miseris tormenta comportet. Ac dies ille Domini, quo reos videlicet destinavit ulcisci, non quasi tenui sit vexatione terribilis, sed eam vastationem ferat, quam potentissimus quisque ultor inveheret. Cujus videlicet viribus, nec audacia resistentium quiret obsistere, nec subtrahere quippiam calliditas occulentium [Al. oculentum]. Quod igitur ait, Vastitas a potente veniet, vel comparationem positam accipe, ut non minus valituram castigationem sciamus, quam si esset potentissimi alicujus regis saevitura victoria. De quo colore etiam illud in psalmo est: Excitatus tanquam dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus a vino; et, Percussit inimicos suos in posterioribus, opprobrium sempiternum dedit illis (Psal. 77.): vel certe, non per exemplum, sed pro singularitate factam intelligamus commemorationem potentis, neutiquam unum aut duos, sed cuncta quae voluerit absque difficultate patrantis, sicque potens Omnipotentem expressisse videatur. Quia prope dies Domini, et vastitas a potente veniet. Numquid non coram oculis vestris alimenta perierunt? Non est, inquit, tempus ut impedimentum mediocre formides, et colligendis tantum fructibus haud etiam collectis calamitas inferatur, sed sub ipsis oculis vestris, ut jam repositis confidatis alimentis: nec solum privatis domibus, sed etiam templi aerario inopiam imminere praedico, ita ut laetitia, imo consolatio universa depereat. Nec sane ablatis frugibus victum pecora ministrabunt, quia et ipsi perniciem depasti montes, et consumtio viroris indicent. Quibus utique propiantibus malis ostendit se propheta pulsari, quod vel ad spiritalium sensuum judicium valet, multum se ultra hos corporeos porrigentium, vel ad pompam (ut diximus) descriptionis, in populorum cordibus affectum formidinis commoventem. Ergo quasi speciem interrogantis assumsit, dicendo: Quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti? ut a respondentis parte subjiceret, Quia non sunt pascua eis. Sed et greges pecorum disperierunt. Proinde, cum me ex omni parte intolerabilis circumdet afflictio, ad te unicum Dominum, manus, voces, vota sustollo: et ut calamitates terrae jam dexter, jam mitis aspicias, animo et corpore stratus imploro. Ecce enim [Vers. 19.] speciosa deserti flamma consumsit. In quo sane loco diligens auditor inquirat, quae in desertis pulchritudo praedicetur agrorum, quam nova haec exustio invidiosa consumserit: praesertim cum nusquam incendii praecessisset querela? consequentia proinde lectionis ostendit, pulchritudinem hic agrorum frondentes sylvas et laeta pascua nominari. Ideo autem non culti, sed deserti ruris amoena laudavit, quia armentorum 486 et gregum fecerat mentionem: quia quoniam per nemora laetantur et pascua, his utique aliqua clade corruptis, illi quoque subduntur exitiis. Ignem autem posuit pro vastatione, quam locusta intulisset et bruchus, sicut etiam legimus in psalmo: Posuit pluvias eorum grandinem, ignem comburentem in terra ipsorum, et percussit vineas eorum, et contrivit omne lignum finium eorum (Psal. 104.). Proinde cum omnium sylvarum et graminum virorum ita locusta bruchusque consumserit, ut non adesa, sed exusta videantur: consequenter etiam ferae bestiae ad famis pericula pervenerunt, et ad te unum naturali magisterio doctae suspiciunt, ut remedium periculo propiciatus apportes. Attestantibus quippe sacris cum veritate ac suavitate carminibus, Omnia a te exspectant, ut des illis escam in tempore. Dante te, illa colligent: aperiente te manum tuam, universa implebuntur jucunditate: avertente te autem faciem tuam, turbabuntur. Auferes enim spiritum eorum et deficient, et in suum pulverem revertentur (Psal. 103.). Proinde sic a te etiam ferarum greges remedium, etsi liquidarum vocum inopes, tamen diversis faucium sonis postulant: sicut terrarum area susceptis aptata seminibus, aut rorem, aut pluviam, quo germina producantur, exspectat. Quod si bene consideres, noster auditor, inesse videbis pondus exemplo: animarum enim sitim elementorum naturali appetentiae, quae est utique multo vehementior, comparavit. Sed videamus et reliqua. CAPUT II. Vers. 1.-2.-- Canite tuba in Sion, ululate in monte sancto meo, conturbentur omnes habitatores terrae, quia veniet dies Domini, quia prope est. Dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis: quasi mane extensum super montes. Cum inquit tempus magnae vastationis appropiet, civitatis incolae agrorumque conveniant, et orationibus atque fletibus tempus denunciatae calamitatis anticipent. Cujus si ego possem ante ipsa rerum experimenta acerbitatem explicare dicendo, videntur mihi fore tales angorum tenebrae, quales si contingat atra geminari, ut cum noctem caligo et tenebrae faciunt densiorem: imo si his nubes densas, turbinesque consocies, ut solatio siderum penitus excluso, per caecum aerem fulminum terror intermicet. Quae tamen imagines solam mali qualitatem laboraverunt indicare, cujus de quantitate in majorem modum acerbitas augeatur. Ita enim vis, de quo loquimur, mali, universa spacia nostrae regionis implevit [Al. implebit], quasi limitibus explicatis, omnes simul montes atque colles mane nitidum, id est, rutilans aurora perfuderit. Unam ergo rem et nocti comparavit, et lumini, ut non contrarium aliquid inferret, sed ut dilatationem ejus et acerbitatem diversitate comparationis exprimeret. Populus multus et fortis: similis ei non fuit a principio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis. Quod de locustis magis, quam de hostibus sit instituta narratio, processu orationis ostendit. Examen quippe 487 ipsum locustarum et bruchorum, cujus irruptio multiplicem calamitatem peperisse describitur, nunc armato exercitui frementique composuit: quod utique per comparationem non posset inferre, si de militibus fuisset instituta descriptio. Pergit itaque effectum, inquam, mali per varias species explicare, et dicit qualem terrarum faciem, cum veniret, invenerit, qualem reliquerit, cum abiret. Nihil, inquit, simile majorum nostrorum vidit aetas, nihil minorum simile videbit. Vers. 3.-- Ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma: quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti: non est qui effugiat eum. Ante faciem ejus, quod dixit, ipsum locustarum incursum voluit indicare, non utique ut faciem locustarum aliud periret incendium, et illae exustae deinceps rura corrumperent: sed ita, inquit, totas regiones eorum vastabit incursio, ut non minus quam ignis absumserit. Et quia non efficientia probatur incendii, verum levia quaeque rerum, ut frondes, ut culmos, ut paleas, crepitantibus volitantibusque flammis celeriter solet penitusque consumere: quae vero materiae plus habuerint firmitatis, majore incendii mora superat: ideo, et ante et post, flammam vigere denunciat. Augendi autem ordinem ex arte custodiens, postquam locustam incendio contulit, regionem quae vastata sit, terris amoenis irriguisque ait potuisse conferri. Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti: non est qui effugiat eum. Ut tunc utique vis mali grassantis appareat, ut ea quae fuerint nimis amoena consumserit. Vers. 4.-11.-- Quasi aspectus equorum aspectus eorum, et quasi equites sic current. Sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam, sicut [Al. velut] populus fortis praeparatus ad praelium. A facie ejus cruciabuntur populi omnes, vultus mutabuntur in ollam. Sicut fortes current, sicut [Al. quasi] viri bellatores ascendent murum: viri in viis suis gradientur, et non declinabunt a semitis suis. Unusquisque fratrem suum non coarctabit, singuli in calle suo ambulabunt: sed et per fenestras cadent, et non demolientur. Urbem ingredientur, in muro current, domos conscendent, per fenestras intrabunt quasi fur. A facie ejus contremuit terra, moti sunt coeli, sol et luna tenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui, quia multa sunt nimis castra ejus, quia fortia et facientia verba [Al. verbum] ejus. Magnus enim dies Domini, et terribilis valde: et quis sustinebit eum? Paulo ante commonui quia magis magisque processu orationis appareret, non de armatis aciebus (sicut quidam opinati sunt), sed de bruchis et de locustis narrationem simpliciter institutam. Harum itaque ut vim effectumque signaret, armatorum et equitum similitudines congregavit. Nec solum narrandi ambitionem, sed etiam comparandi eruditionem sequutus, ut magnifice quod susceperat, ita etiam eleganter explicuit: et cursum ipsum, videlicet irruentium locustarum, 488 incessui quadrupedantium componendo, et sonitum ei crepitatui, quem in stipula solet ignis efficere, comparando. Quas quoniam imagines vidit decenter assumtas, multa in eis commoratus industria est: et non solum stridorem atque incursus ignibus equitatuique composuit, sed illud etiam sedulo, quod non sparso, sed composito agmine, plenoque gradu [Ant. gradus; et mox signi] vaderent, plane ut legiones aliquae sub signis, et centurionibus agentes (quia id poscebat terroris caussa) signavit. Sicut populus, inquit, praeparatus ad praelium, a facie ejus cruciabuntur populi omnes, vultus redigentur in ollam. Si vim, inquit, copiarum militaris etiam disciplina componat, ut non vagi et latrocinantium similes, sed per turmas aciesque compositi, constantibus et animis et ordinibus in bello procedant, ante certaminis adventum, ipso facile timore solvuntur hostes, ut plerumque eorum facies futurae mortis lurido vestiantur: ita, inquit, agmina nostrae gentis, nec aspectum ipsum ferre ingruentis calamitatis valebunt, sed ad similitudinem ollae, quam fumus infecerit, non solum pallescent, sed etiam penitus attrahentur: quippe quibus nec in campo virium, nec in urbibus murorum succurrat auxilium. Locustarum siquidem agmina, quae ventura denuncio, officium populationis obeuntia, sicut bellicosissimi viri, quocunque indignatio vel cupiditas vocaverit, excurrent. Nec solum arva vastabunt, verum etiam intra urbium tecta penetrabunt. Nulla erit impedimento obsistentium multitudo: nullum quod irruentes moretur obstaculum: inoffensis callibus victrix turba gradietur. Hoc enim ait: Unusquisque fratrem suum non coarctabit, singuli in calle suo ambulabunt: sed et per fenestras cadent, et non demolientur. Nec solum, inquit, civitatum aedibus irruentes, quasi publico erunt timore contentae: sed in penetralia privatarum domorum, furantum instar, intrabunt. Sicque universos regionis istius incolas laetabilis anxietas occupabit, ut eis caeli moveri, et tremere terra videatur, splendorem suum astra subtrahere, palpabilibus tenebris sol ac luna vestiri. Nequaquam autem dubitem universa cum tanto malorum cumulo ventura: quando haec agmina, ipse qui est Omnipotens ductor indicet, et in perniciem reorum tali abutatur exercitu: atque ipse signum praecepti, quo incitentur, attollat: eisque vires, quibus exsequantur sententiam, subministret. Magnus enim dies Domini, et ipso ultionis cultu ambituque metuendus: cujus deprimentem ruinam non posse tolerari, facies prima demonstrat. Possumus autem has beati Joelis concionantis querelas, quamvis cum ipso severitatis suae fragore ad aedificandum valentes, tamen per subtiliorem quoque intelligentiam transferre ad animorum figuras: ut per descriptionem calamitatum, quas regionibus totis ob cruciatum peccantium impendere denunciat, squalorem criminosarum mentium signasse credatur. 489 Neque enim censura sapientis magis miseros existimat quos aerumnis, quam quos vitiis viderit subjugatos. Secundum quam regulam, statum profanissimae gentis, nullis omnino sceleribus abstinentis, tum miseratus, tum indignatus arguit: denuncians primo, se nec facta meminisse, nec futura concredere, quae suis videat accidisse temporibus, id est, exiguis quidem mole vermiculis, et qui vix capiant nomen animantium, tantam vim ad undarum similitudinem (quae se continue sequerentur) illatam ut omnem paratum regionis vultumque delerent. Residuum enim erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Si ergo humanos animos indicanter [Forte judicanter] inspicias, et vitia necdum punita consideres, deprehendes profecto in eis talem statum, qualem regionibus lues miseranda contulerat. Quatuor siquidem species corruptionis incommoda deferentes, quae sibi quadam affinitate jungantur, intulit, id est, erucam, et locustam, bruchum, et rubiginem: quas quatuor illis animorum passionibus possumus competenter aptare, spei videlicet, et gaudio, timori, ac dolori. Ex his enim quatuor affectionibus, sed de una origine motionis (videlicet qua afficiamur) emanantibus, universa mala, et diversa pariuntur incommoda. Nos autem ea tali decisione signemus, ut erucam folia tantum arborum virentia persequentem, et locustam saltibus magis quam gressibus promoventem, ad spem referamus et gaudium, quadam nimirum sua saltatione peccantia: e regione vero bruchum et rubiginem, qui absque ulla operis alacritate insidendo inhaerendoque consumat, pavori secernimus et dolori. Cum ergo viderimus aliquem per ea quae dicuntur laeta peccantem, ut pote modestiae et pudoris alienum, postquam honestatis ornamenta corruperit, etiam patrimonium suum flagitiis victumque submittere, exclamemus licebit: Residuum erucae comedit locusta. Cum vero ediverso alterum adeo ignaviae servientem, ut nullum decus libertatis existimet, sed cum ipse nullo amictu seriae dignitatis exultet, si eum etiam latere cupientem deprehenderit alicujus superioris improbitas, et sceleribus suis vel adjutorem poposcerit, vel ministrum: aut certe abnuere tentanti, malum aliquod aut quodpiam minetur incommodum, statimque illum videris etiam majoribus, quam putaveras, servitum ire criminibus, dicito cum propheta: Residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Secundum hanc itaque regulam, in omnem vitam mortalium si perspicaciter aciem dirigamus, diversis quidem negociis, sed in cunctis fere studiis eorum atque temporibus, ubi his prophetae exclamationibus congrue utamur, offendimus. Tali siquidem vitiorum multiplicatione perfectum est, ut non solum gramina et germina, quasi naturae generositas interiret, sed ipsa et vinearum, et olearum, ac ficorum, quae religionis videlicet fuerant instituta muneribus, et poma corrumperentur, et robora. Cum ergo etiam 490 sub Christiano, inquam nomine constitutos, sacramentorumque adoptione gaudentes, tamen eos nullam virtutum curam habere conspexeris, imo ipsius altaris ministros ambitioni tantum luxuriaeque famulari, miseranter atque indignanter exclama: Posuit vineam meam in desertum, et ficum meam decorticavit, nudans spoliavit eam, et projecit: albi facti sunt rami ejus, confusum est vinum, elanguit oleum, confusi sunt agricolae, quia messis agri periit. Hic autem ecclesiarum status, qualem hac potissimum tempestate conspicimus, illam indignationem Dei, quam intremuit propheta, succendit, id est, Magnus est dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum? Quo autem sit consilio proditus, qui sustineri nequeat, audiamus. Vers. 12.-14.-- Nunc ergo dicit Dominus: Convertimini ad me in toto corde, in jejunio, et in fletu, et in planctu. Et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra, et convertimini ad Dominum Deum vestrum: quia benignus et misericors est, patiens, et multus in misericordia, et praestabilis super malitia. Quis scit si convertatur et ignoscat, et relinquat post se benedictionem, sacrificium et libamen Domino Deo vestro? Ergo pompam severitatis, qua stipatur egrediens ad vindicandum aeternus Dominus, intuentes, animos desperatione prohibere, speique melioris effectu scitote, illum non saeviendi, sed parcendi desiderio terruisse. Neque enim propriae benignitatis oblitus, tam multiplici fragore motae animadversionis insonuit, sed ut in vobis affectum formidinis excitaret. Denique ipsa vos rerum voce compellat, ut ad eum aegra demum pectora conferatis, ejusque medicinam aeternis virtutibus obligantes, non solum habitum lugentium, sed totum impleatis affectum, cordaque vestra potius, quam vestimenta rumpatis. Quod cum exaggerantur, tum etiam eleganter admonuit, ut quia mos plangentium est, a pectoribus vestimenta diducere, illos quoque quasi admotae pectoribus manus altius ut imprimerentur, admonuit: ac non solum videlicet indumenta, sed etiam viscera, si fieri posset, ipsa rumperent. Verbum quoque accommodatissimum rei, de qua agebatur, invenit: Scindite corda, et non vestimenta vestra. Quae utique scissio praeter ambitionem lugentis, discretionem quoque boni malique videtur indicere, et separationem a flagitiis, quorum commixtione sorduerant. In melius ergo mutate propositum, vel ea quae sunt prius male gesta, deflete, quippe quibus caussa sit cum benigno, et misericordi Domino, et praestabili super malitia, id est, qui ejus calamitatis, quam malitiam vocat, remissionem, si compunctos viderit quos comminatione eruerat, libenter indulgeat. Ex usu autem Scripturarum, quasi speciem dubitantis assumsit, dicendo: Quis scit, si convertatur, et ignoscat, et relinquat post se benedictionem? Quod utique pro reverentia judicantis inseritur, cujus tantum vult esse terrorem, ut etiam tuta timeantur. Relinquat autem post se benedictionem, ideo ait, quia supra dixerat tantam vim egestatis locustis vastantibus 491 inferendam, ut post transitum earum remaneret terra sicut solitudo deserti. Ergo nunc ait, Offerte lachrymas, offerte gemitus. Talibus forte hostiis vis animadversionis denunciata laetabitur: ut si imminuit copiam, non etiam absumat alimoniam. Et relinquat post se benedictionem, sacrificium, et libamen Domino Deo nostro [Al. vestro]. Per ordinem ad praemissa respondit. Supra enim dixerat, magnitudinem egestatis eo usque venturam, ut periret sacrificium et libatio de domo Domini: hic itaque, cum spem solatii correctis ac poenitentibus vendicaret, adjecit, quod relinqueret benedictionem, quae libamentis serviret altaris. Vers. 15.-17.-- Canite tuba in Syon, sanctificate jejunium, vocate coetum. Congregate populum, sanctificate Ecclesiam, coadunate senes, congregate parvulos, et sugentes ubera: egrediatur sponsus de cubiculo suo, et sponsa de thalamo suo. Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes ministri Domini, et dicent: Parce, Domine, parce populo tuo: et ne des haereditatem tuam in opprobrium, ut dominentur ei nationes. Quare dicunt in populis, Ubi est Deus eorum? Familiare prophetis, ut non sollicite tempora, vel quae dicuntur genera verborum in declinatione custodiant: caeterum sensum implevisse contenti, quasi obviis elocutionibus abutuntur. Unde et nunc cum dixisset, Egrediatur sponsus de cubiculo suo, et sponsa de thalamo suo, subjecit, Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes, pro eo ut diceret, plorent sacerdotes. Contentus enim officio censoris, non fuit curiosus modorum: vel certe, ut efficacem fuisse hortationem suam proderet, dixit curaturos, quod ut facerent, imperasset. Inter vestibulum itaque et altare, coetus, ait, lamentantium personate: et vos praecipui sacerdotes, quibus sacrorum rituum delegata custodia est, madentes ora fletibus, exclamate: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne hos, quos decrevisti jure haereditario possidere, nunc profanis (quibus cingimur) nationibus exsecratui fieri, despectuique patiaris: et si nihil aliud, nobis id saltem apud tuam clementiam suffragetur, quod absque tua contumelia perire non possumus. Qui ergo nos tuos credi vocarique servos, ac filios, non solum creando, sed etiam adsciendo, voluisti, noli sinere ut dicant gentes: Ubi est Deus eorum? quo videlicet solebant propugnatore gaudere. Quae postquam officio praeceptoris explicuit, vaticinantis continuo fiducia pollicetur, fuisse populi efficaces precatus, et quasi pro zelo stimulatum rerum Dominum, defensionem fidelium recepisse. Vers. 18.-- Zelatus est, inquit, Dominus terram suam, et pepercit populo suo. Interesse, inquit, propriae dignitati aspiciens, ne gens, quae ipsius proprie nomine censebatur, quasi indiga defensoris periret, et desperatione eam prohibuit, et spe jocunditatis implevit. Ex ejus ergo responsione subjungitur: Vers. 19. 20.-- Ecce ego mittam 492 vobis frumentum, vinum, et oleum, et replebimini ex eo, et non dabo vos ultra opprobrium in Gentibus. Et eum qui ab Aquilone est, procul faciam a vobis: et expellam eum in terram inviam et desertam, faciem ejus contra mare orientale, extremum ejus ad mare novissimum: et ascendet foetor ejus, et ascendet putredo ejus. Beatus quidem Jeremias et alii prophetae, Assyrios et Chaldaeos dicunt ab Aquilone venturos. Et hic ergo Assyrius posset intelligi, nisi, ut supra notavi, alias quoque plagas, secundum quod in Deuteronomio sanxerat, profanato populo constaret illatas. Proinde, secundum institutum ordinem, locustas accipiamus et bruchos, quarum amolitionem placatus Dominus pollicetur: qui hoc sane ad gratiam et dulcedinem liberationis adjecit, quod illa agmina in deserto jussit occumbere, ne foetoris magnitudo de cadaveribus excitati incolis morbum crearet. Ascendet ergo illic foetor ejus et putredo, quia superbe egit: superbe autem eum egisse pronuncians, haud vicium mentis, caeterum magnitudinem calamitatis expressit. Vers. 21.-23.-- Noli timere, terra, exulta, et laeta re: quoniam magnificavit Dominus, ut faceret. Nolite timere, animalia regionis: quia germinaverunt speciosa deserti, quia lignum attulit fructum suum, et ficus, et vinea dederunt virtutem suam. Et filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae. Consequenter ad totam regionem quasi sermo dirigitur, ut ei promittatur recidiva fertilitas, cui fuerat denunciata vastatio. Et per easdem species sermo decurrit, per quas etiam sub adversitate transierat. Dicit itaque, montes pascuis vestiendos, frondosam faciem silvis redire, ficus et vites munera suae foecunditatis offerre. Hoc enim est, quod earum virtutem vocavit, quae quoniam omnia usui sunt hominum mancipata, merito subjecit: Et filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro: quia dedit vobis doctorem justitiae. Coronavit omnino praecedentes monitus eruditionis plena sententia: quae post depulsionem aerumnarum, et successus optatissimos prosperorum, usurpari a populo gaudia, sed ex qua potissimum deberent parte, signavit: non utique quod fruenda appeterent, sed quod doctorem justitiae reperissent. Et filii, inquit, Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro: quia dedit vobis doctorem justitiae. Est quidem, inquit, misericors, et qui una succurrendi virtute depellat tristia, et secunda contribuat; sed tu, popule meus, in eo potissimum exultare debes, quo caeteris nationibus antecellis: quia doctores videlicet justae conversationis acceperis, quorum informatu, et modestus ageres et beatus. Quale est illud apud alium prophetam: Beati sumus Israel, quoniam quae Deo placent, nobis nota sunt (Baruch. 4. 4.). Vers. 24. 25.-- Et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum in principio. Et sic implebuntur 493 horrea frumento, et redundabunt torcularia vino et oleo. Et reddam vobis annos quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca: fortitudo mea magna, quam misi in vos. Per diversas species id quod caepit exsequitur, et futuram mutationem de tristibus in laeta describit. Promissurus ergo foecunditatem, tempestivi ac serotini imbris praedicavit in lapsum, descendere, inquiens, faciet imbrem matutinum et serotinum in principio. Quod Septuaginta, non in principio, sed sicut a principio, transtulerunt, ut facerent sensum: quia offensionibus, quibus annuorum temporum opportunitas erat quasi perturbata, sublatis, ad morem suum annus recurrat: ut pro diversitate seminum, vel tempestivis, vel serotinis arva pluviis irrigentur. Quae tantam, sane fertilitatem creabunt, ut et horrea tua superentur, et dolia. Potest ergo hoc quod dixit, tempestivum imbrem et serotinum in principio, sic intelligi, ut signasse videatur ordinem commodorum, nec sit ulla in sensibus contrarietas, quasi quomodo in principio dictus sit imber, qui etiam serotinus vocatur: sed ut foecunditatem fructuum pluvia praecessura dicatur, sitque sensus: Mittam primum imbrem, et postea frugum laetitia subsequetur. Quae cum cultores suos gaudiis viribusque compleverit, obliviones inopiae praecedentis infundat, et aerumnae pergat abolere vestigia: ita ut non solum penuriae molestia conquiescat, sed etiam detrimenta, quae praecesserant, suppleantur. Hoc est enim quod dixit, Reddam vobis annos, quos comedit locusta. Non utique ut momenta temporum, sed ut foecunditas redderetur annorum. Notandum quoque, quia fortitudinem suam et magnam erucam Deus appellavit, et locustam: baud utique, quod ejusmodi vermes ad coaeternam Dei potentiam aliqua ratione referantur, sed quod earum ministerio, atque populatu in afflictionem reorum munus implevere ultionis. Erucarum ergo et locustarum ipsa exiguitas potentiam indicat et creatoris et vindicis: qui ubi populos decrevit atterere, nec dentibus bestiarum aliquarum utitur, nec venenis, sed per bruchum et rubiginem opulenta paulo ante regna consumit. Et ideo virtus Dei appellatur, cujus sententiam, quasi strenuus lictor, impleverit. Cum ergo istorum temporum damna fertilitas, inquit, optata correxerit: [Vers. 26 27.] Et comedetis, et saturabimini, et laudabitis nomen Domini Dei vestri, qui vobis fecit mirabilia: et non confundetur populus meus in sempiternum. Et scietis quia in medio Israelis ego sum, et ego Dominus Deus vester, et non est amplius: et non confundetur populus meus in aeternum. Venit autem ex more prophetico, ut quotiens quae sunt laeta promiserit, ita etiam in sempiternum mansura denunciet. Quod vel sub conditione duntaxat, quae Scripturis celebrata est, debemus accipere, id est, Si illi studiis probitatis insistant, tunc etiam prospera mansum ire: vel certe, quod ad vaticinantis officium aliquid semper de optantis parte conjungat. Potest autem sensus introferri, cui sane processus ipsius orationis alludit. 494 Nam jam supra dixerat, Filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae. Quod quamvis multipliciter possit intelligi, tamen quantum ad rationem temporum respicit, beatum Ezechiam proprie videtur ostendere: quem magno circa cultum Dei studio ferbuisse, fides pandit annalium: cujusque persona regis, sicut praecipue Esaias propheta demonstrat, ad significationem majoris negocii videtur electa. Ea ergo, quae per Ezechiam gesta sunt, ad Redemtoris nostri negocia transferamus: ut illo quidem tempore mediocriter impleta, sub Evangelio vero ingentes cumulos adquisisse videantur. Verus quippe doctor justitiae ille est, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. 2.): qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexerit propter justificationem nostram (Rom. 4.): ut justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Jesu (Rom. 2.), et a veteribus liberaremur erroribus, et soli justitiae subderemur: omnemque praeteritam rerum salutarium penuriam nova fertilitate pellentes, et doctrina impleremur, et copia, Evangelio pollicente: Quaerite primo regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia apponentur et adjicientur vobis (Matth. 6.). Sicque non conlundetur adquisitionis populus in sempiternum, qui sententiae Redemtoris innititur: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem seculi (Ibid., 28.). Illo ergo duce in sui medio commorante, fidelium agmina secura semper alacriaque consistunt: et quaecunque in certaminibus adversa toleraverint, ea ita sentient prosperis succedentibus antiquari, ut ad laetorum tantum commendationem processisse videantur. Vers. 28. 29.-- Et erit post haec: effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae: Senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos meos et ancillas, in diebus illis effundam spiritum meum. Hujus loci meminit in Actibus Apostolorum beatus Petrus, dicens hanc prophetiam illo fuisse tempore, cum in Apostolos Spiritus sanctus descendit, impletam (Act. 2.). Animadvertendum proinde, quia hoc solum de contextu propheticae orationis Apostolus, quod suo tempori congruebat, assumserit, idest, Effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae. Quia enim linguarum scientiam Apostoli fuerant miraculo consecuti, praedictam hanc effusionem spiritus Ecclesiae doctor ostendit, et prophetiam appellavit linguarum scientiam: quae etsi non de futuris, sed de recentibus Dominicae incarnationis mysteriis disputaret, tamen non nisi virtute sancti Spiritus contigisset. Nequaquam vero solam mentionem donorum fecisse contentus, subjungit etiam illa quae ad pompam terroris aspicerent. Vers. 30. 31.-- Dabo prodigia in coelo, et in terra, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et Luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis: et omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Itaque toto continuatu illo suadere festinat, quod cum 495 dies. Domini, id est, tempus ultimi judicii cum tanta sit potentia et fragore venturum, ut trepidantibus perculsisque sideribus, machina ista velut combusta dissiliat, ac sola fides sit quae agmina piorum, mundo collabente, tutetur: debere illos Evangelio credere, si pervenire cupiant ad salutem. Quia ergo non explanandi prophetae, sed praedicandi Evangelii curam beatus Petrus susceperat, tantum ex dictis ejus quantum sibi conducebat, arripuit: nec per hoc utique illam explanationem, quam facit contextus, prophetici operis abrogavit. Quod ideo breviter admonemus, ut illorum repudietur audacia, qui temere imperiteque contendunt, hoc solum tempus a propheta indicatum fuisse, de quo Petrus Apostolus disputavit: cum operis, inquam, tota contextio primo populi Judaeorum, deinceps vero nostra tempora quasi cumulum doceat [ Ant. doceatur] amplecti. Sicut ergo non officit significatui prophetico, ad Evangelii negocia transferendo, quod historiam Judaicam totum volumen exsequitur: ita etiam imo longe magis apud lectorem duntaxat eruditum, nunquam sinitur consequentia fidem negare, si qua praedicatio ex Gentibus, quoque credentium queat negociis applicari. Videamus ergo, quemadmodum tenor quasi historicae explanationis incedat. Sub beato nempe Ezechia sanctum Johelem prophetasse colligimus: cujus regis aetate, et gravia institere certamina, et ingentia miracula. Inter caeteras autem clades, quibus et decem Tribus usque ad translationem leguntur afflictae, nonnullae civitates, de Judae quoque et Benjamin sortibus, corruerunt: morbo quoque Judaeos, et penuria laborasse deprehendimus. Denique, cum Rapsaces alloqueretur obsessos, et denunciaret interitum, nisi regi Assyrio se protinus dedissent, mala quoque eis famis ac sitis toleranda promittit. Et propter hoc ergo eis misericors Dominus pollicetur, quia tristibus in laeta mutatis, damna quoque penuriae suppleantur. Sed quam seriem rerum et temporum fecerit, audiamus. Effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos et ancillas in diebus illis effundam spiritum meum, et dabo prodigia in coelo sursum. Prophetico nempe ore instructa promissio. Nam postquam vitae praesentis commoda percucurrit, spiritalia junxit insignia, quibus 496 utique populus Dei praecipue gloriabatur. Consequenter itaque pollicetur, quia praeter ista, ut diximus, corporalia bona, revelationum quoque sint ornamenta capturi, et spiritalium donorum abundantiam consequantur. Ergo quod ait, Effundam spiritum meum super omnem carnem, et utrumque sexum, et variam significavit aetatem. Denique sequitur, Prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae: et senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Diversis videlicet revelationum speciebus, ea quae sunt ventura conspicient. Sed et super servos, et ancillas effundam spiritum meum, id est, ab his sanctitatis insignibus sicut nulla aetas, ita nec conditio, quae vilis putatur, excludetur. Caeterum et in servos, si donorum talium inveniuntur capaces, sacra haec inundatio commeabit. Omnia beati Ezechiae temporibus, quasi primo duntaxat gradu dicuntur implenda. Quia enim ingruentibus periculis in graves est coarctatus angustias, et contra spem vicinarum gentium sola religione defensus, ideo tempus ipsum cum magno ambitu, et sub pari schemate propheta describit, ad exprimendam nimirum potentiam Dei, cujus ope ex tanto diluvio civitas potuisset emergere. Secundum quem sensum, ordinata nimirum vatis nostri cucurrit oratio. Nam praeter consolationem redeuntium copiarum, etiam dona Spiritus, id est, revelationum promisit insignia, quibus ille populus ad Deum specialiter pertinere proderetur: et ideo deberet inter adversa confidere, quandoquidem non possit viliter disperire, qui carus Deo perque etiam pretiosus existeret. Ipso autem de quo loquimur attestante propheta, colligimus etiam somniis aliquid quasi minoribus et familiaribus oraculis, quod ad consolandum valeret, fuisse monstratum. Cujus loci sane occasione, distinguendum videtur quod in Deuteronomio (Cap. 18.) legimus, id est, ne somniis crederemus. Quomodo enim nunc somnia ad sancti Spiritus dona referuntur, si illic eis penitus fides abrogata crederetur? Unde apparet, cum utraque sit pari auctoritate sententia, discrimen rationis adhibendum, ac si personae somniantis caussa congruerit: ut sicut illa reverenda de meritis, ita ista sit de suis aestimata ponderibus: intelligamus adminiculum aliquod per somnia contigisse. Si vero nihil adsit testimonii, quod vel tempus, vel persona mereatur, imagines somniorum legali esse auctoritate temnendas. 497 Sed quae jam ab eo late adjecta diximus, audiamus. Dabo, inquit, prodigia in coelo et in terra, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et Luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis; et omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Consuetudo prophetica est, ut quotiens annunciatur Deus vel ad propugnandum, vel ad ulciscendum cum indignatione consurgens, mutata polorum facies, et elementa ipsa trepidantia describantur. Quale est illud apud beatum David, qui occursum et habitum aetherei propugnatoris effugiens, Ascendens, inquit, fumus in ara ejus, et ignis a facie ejus exardescet, carbones succensi sunt ab eo, inclinavit coelos, et descendit, et reliqua. Secundum hunc ergo modum, ut diximus, ex legis more venientem, etiam nunc propheta sub tempus animadversionis caelitus inferendae, elementa ignibus pervadenda, sidera vel fumo vestiendae, vel sanguine, natura praemittit. Non quod ita haec ut dicuntur effecta sint, sed vel quod ejusmodi apparatus caelorum praesuli conveniret, vel ita facilem effectum ejus sententia duceret, quasi eam consternatus orbis, et cursitantia elementa perducerent: quod tanta postremo reorum animos occuparet anxietas, ac si polorum machina solveretur, atque Luna sanguinesceret, terra cine esceret, astra nigrescerent. Quod ergo metuendum animis accidebat, sic narratur, quasi ipsis eveniret elementis: ultima siquidem illa creditur et una convulsio, sub ipso videlicet fine mundi, vel terris, vel sideribus inferenda. Illo autem prophetae (de quo disserimus) in tempore, non caelo ac terris (ut supra dixi) ejusmodi perturbatio, sed solis reorum mentibus incidisse [ Ant. insidisse] est. Cujus quoniam speciem modumque deprehendimus, narrationis quoque seriem investigemus. Pronunciat ergo illa omnia, quae beati Ezechiae temporibus leguntur impleta. Quia enim decem jam tribubus ad Medorum arva translatis, in Judae fines Assyrius irrupit exercitus: et cum Sennacherib urbes alias obsideret, ad Jerusalem Rapsacem quemdam cum magna copiarum parte direxit, qui ad deditionem populos (ut supra dicere coeperamus) Hebraico sermone, cujus erat peritus, illiceret: coeperunt impendio hi qui muris praeerant postulare, ut Syro sermone, et non Hebraico loqueretur. Tunc Rapsaces pondus maximi terroris adjecit, asserens se clades maximamque perniciem, non paucis stemmatibus, caeterum universae genti, nisi imperium reciperet, attulisse. Quibus minis adeo et beatus Ezechias, et reliquiae sunt ipsius populi comminutae, ut ad Isaiam prophetam toto lachrymarum ambitu verterentur, dicentes: Venerunt filii usque ad partum, et virtus non est pariendi, id est, in eam se coarctationem spiritus pervenisse, quam tempore partus edendi usu filii, si virtus non esset in pariente, sentirent. Sub illo ergo aestu imminentis discriminis Ezechia Judaeisque positis, et Sol nimirum videbatur in tenebras, et in sanguinem Luna converti, antequam veniret dies Domini magnus et horribilis, qui illam videlicet molem atrocis exitii transferret a populo Judaeorum, et ad Assyrios subita virtute converteret. Horribilem 498 proinde diem Domini et magnum vocavit, non quod tristis esset fidelibus, sed quod operis majestate reverendus. Denique sequitur: [Vers. 32.] Et erit: omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon, et in Jerusalem erit salvatio. In illo inquam monte, in quo minimum defensionis fere paulo ante virium pollicebatur attritio: in illa, inquam, urbe, quae populos suos libertati, sicut edendos mundo huic filios mater imbecilla [imbecillis] conceperat, imo quae pariendi viribus destituta, indubitatum foetui minaretur exitium, apparuit subito tam gloriosa defensio, ut praeter eam nusquam esset certa salvatio. Et erit: omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon et in Jerusalem erit salvatio, sicut dicit Dominus, et in residuis quos Dominus vocaverit. Haec autem universa, quae cum summa propugnatoris Dei nostri laude perfecta sunt, tempore Incarnationis Dominicae cumulatius in donis spiritalibus docentur impleta: ita ut ipsa quae patrum temporibus praecessere miracula, non solum historicam, sed etiam propheticam vim habuisse vim habuisse videatur: quippe ad eorum significationem valentia, quae longe post redderentur. Sic enim tempore Dominicae Passionis, cum acerbissimam mortem vitae auctor intraret, diem medium nox improvisa subduxit. A sexta, inquit, hora tenebrae factae sunt usque ad horam nonam (Matth. 24.): ut quod splendoris ingeniti decus atro sydus ore deposuit, ad officium videretur vel lugentis respicere, vel timentis: quia nollent contumeliam creatoris, vel Judaeorum facinus intueri, antequam dies Domini magnus et horribilis adveniret: videlicet, antequam gloria resurrectionis emicaret: vel certe dies ille quem Dominus noster in Evangelio, quasi sub gemina narratione digesserit. Nam cum ultimi temporis signa contraderet, prius Jerosolymorum descripsit exitium, et quibus calamitatibus Judaeorum regio compleretur. Sicut ergo illic eversioni Jerosolymorum finem orbis adjunxit, ita etiam omnis ista apud prophetam elementorum astrorumque concussio, plene sub mundi fine peragetur: Quando, ut ait Beatus Petrus, coeli ardentes magno impetu transibunt: et elementa ignium ardoribus decoquentur (2. Petr. 3. 10.). Tunc [ Ant. Nunc] enim fides sola proteget suos, et qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon, et in Jerusalem erit salvatio, sicut dixit Dominus; et in residuis, quos Dominus vocaverit. Jerusalem, inquit, caelestis, quae est mater piorum, municipatui adscribentur omnes qui ad gaudia aeterna migrabunt: qui tamen omnes residui nominantur, quia multi sunt vocati, pauci autem electi (Matth. 13.). Sed videamus et reliqua. CAPUT III. Vers. 1.-3.-- Quia ecce in diebus illis et in tempore illo, cum convertero captivitatem Judae et Jerusalem; congregabo omnes Gentes, et adducam [Al. deducam] eas in vallem Josaphat: et disceptabo cum eis ibi super populo meo, et haereditate mea Israel, quos disperserunt in nationibus, et terram diviserunt meam. Et super populum meum miserunt sortem, et posuerunt puerum in prostibulum, et puellam vendiderunt pro vino ut biberent. Terminato illius, quae in longum processerat [ Ant. praecesserat], significationis excursu, 499 revertitur ad tempora, de quibus vaticinium fuerat exorsus, et immoratur eis quae propediem cernit implenda: ut vel eorum attestatione confirmet etiam illorum fidem, quae longe post ventura promisit: vel ut ostendat se non deposuisse studium consulendi, per hoc quod impetum vaticinantis assumserit; ac si diceret: Si illa quae olim ventura sunt temporis sui rationibus invitentur, nunc vero quod instat et imminet, exsequamur. Nempe jam decem Tribus, Assyrio transferente, migrarunt, Judae in sortem infestus populatur exercitus, nec spes ulla virium, quibus obsistamus, remansit. Denuncio ergo quod nunc potissimum propugnator occurrat, et captivitatem populi sui, Judae scilicet, quae jam videbatur inhiare, depellat, ac post desperationem salutis ejus, ultionis gloriam quae toto celebretur orbe, contribuat. Cum enim ad obsidionem Jerosolymitarum Assyria multitudo convenerit, ita eos, inquit, faciamus subjacere vindictae, ut non tam ad bellum concitati, quam ad tribunal videantur exhibiti. Cum ergo coepero disceptationem movere in vallem Josaphat, remunerabo Assyriis diversisque hostibus, quod merentur, ut et proceres absumat immissa pernicies, et malis captivitatis gens relicta subjaceat: atque populi mei filios qui in servitutem, aut turpitudinem vendiderunt, ipsi quoque patiantur arbitria nundinantium: sentiantque quales sint anteactae fructus audaciae, qui ob hoc, quod mea nuper arva pervaserint, patiuntur agrorum suorum acerbissimos divisores. Vers. 4.-8.-- Verum quid vobis et mihi, Tyrus et Sidon, et omnis terminus Palaestinorum? Nunquid ultionem vos redditis mihi, et ulciscimini vos contra me? Cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum. Argentum enim meum et aurum tulistis: et desiderabilia mea et pulcherrima intulistis in delubra vestra. Et filios Judae, et filios Jerusalem vendidistis filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de finibus suis. Ecce ego suscitabo eos de loco, in quo vendidistis eos: et convertam retributionem vestram in caput vestrum. Et vendam filios vestros, et filias vestras in manibus filiorum Juda, et venundabunt eos Sabaeis, genti longinquae, quia Dominus loquutus est. Vicinorum, quibus circumdati erant Judaei, iniquitatem et odium, vel levis saepe detegebat occasio. Nam 500 quoniam propriis viribus Judaeos oppugnare non poterant, majorum hostium jungebantur agminibus. Quod eorum facinus carmen accusans, Tabernaculum, inquit, Idumaeorum, et Ismaelitae, Moab et Aggareni, Gebat et Ammon, et Amalech, et alienigenae cum habitantibus Tyrum. Etenim Assur venit cum illis: facti sunt in susceptionem filiis Loth (Psal. 82.). Secundum hunc ergo morem, conterminae nationes ad evertendam Syon cum Assyriis copias miscuissent, convenit eos divini censura sermonis, et quasi caussam ab eis talis poscit injuriae. Deinceps vero convictorum et tacentium parti respondit, ne forte memoriam praeteriti doloris assumserint; quando videlicet filii Israel egressi de Aegypto, Jesu Nave duce, terram Repromissionis intrarunt, et traditam sibi certis dimensionibus possederunt. Nunquid ergo rebelli spiritu illud, ait, tempus paratis ulcisci? et quasi inventa opportunitate, occupatos fines recuperare contenditis? Sed si ejusmodi vos meditatio concitavit, et imbecillitatem, et profanitatem vestram irruens vindicta convincet. Non solum enim nihil valebitis de antiquis mutare decretis, sed sub ipsorum potestate sistetis, quos oppressum ire vestris conspirationibus aestimatis. Per species autem varias mala captivitatis enumerat, quae pro nocentium nimirum arbitriis inferuntur. Atque ideo, cum dixisset, quia aurum et argentum aviditate praedantium sustulissent, addidit, et desiderabilia mea, et pulcherrima intulistis in delubra vestra, ut vel reliquam videlicet supellectilem, vel monilia diversa signare. Cum his etiam domorum ornamentis etiam pignora miserorum venumdedistis: quod qualem orbatis parentibus creet dolorem, illatu [ Ant. illatum] vicissitudinis sentietis. Eo quippe, cujus judicia convulsum ire tentatis, vindicante, tempus adveniet, ut non solum gaudia Judaei liberationis adquirant, sed etiam vindictae voluptate pascantur, dentque venum vestros filios non vicinis gentibus (a quibus sperent recursum), sed populis Saba, quem Gentiles literae Meroen vocarunt. Quod totum sane vel statim post Assyriorum exitum, vel post reversionem de captivitate Babylonia, Machabaeorum temporibus videtur impletum. Notandum autem, quia non omnia quae illis sunt gesta temporibus, ad spiritalem intelligentiam, id est, significationem Evangelici muneris probabiliter 501 transferuntur, sicut alia quae paulo ante diximus de commotione siderum, de magnitudine prodigiorum, de effusione donorum: quae et illis videlicet temporibus contigerunt, et sub Dominica passione, vel ultimo ejus Judicio cumulatius impleta implendaque creduntur. Haud ergo, inquam, eo modo cuncta, quae his propheta subtexuit, ad spiritalem intelligentiam copulantur. Quos enim Tyrios, quosve Sidonios, vel reliquos Palaestinorum terminos ambientes, praeter simplicem intelligentiam suspicabimur, ut eos fidelium liberos vendidisse fingamus? Quos si tamen, quia pellexerunt ad vitia, venum etiam tradidisse fingamus [ Ant. fingantur], quomodo eis eandem vicissitudinem comminabitur, ut nos videlicet mercatoribus Sabaeis eorum denuo filios contradamus? Proinde tenenda illa intelligentiae regula, ut cum tenore simplici instituta currat oratio; per excessus interdum vaticinio congruentes, ea intersonent, quae futuris etiam possint convenire mysteriis. Sed peracto rursus officio, ad propositum sui temporis res ducatur; ac per consequentiam, vel comminationis, vel exhortationis incedat. Unde et beatus Joel, postquam impetu prophetandi extremis etiam seculis ventura, sed breviter, indicavit, ad temporis sui rationem revertitur: conterminisque hostibus exitia comminatus, pergit ea gaudia, quae jam appropiare conspexerat, explicare, ut et longe post venturis fidem faciant, quae propediem denunciat exhibenda: et eos, quibus consolationem parat, percipienda jucunditate perfundat. Pompam autem subrogat, ut instituerat, nunciandis. Vers. 9.-12.-- Clamate hoc in gentibus, sanctificate bellum, suscitate robustos. Accedant, ascendant omnes viri bellatores. Concidite aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas. Infirmus dicat, Quia fortis ego sum. Erumpite, et venite omnes gentes de circuitu, et congregamini: ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos. Et consurgant, et ascendant gentes in valle Josaphat. Quanta belli cupiditate ad eversionem Judae conscenderent, imagine exhortationis hujus, vim judicii continentis, expressit. Omnis, inquit, cultor agrorum arma corripuit, in gladios falces, et vomeres in pila mutarunt. Nonnulli etiam vel imbecillitate corporis, vel praejudicio senectutis negociis bellicis abnuentes, tamen sponte ad praelia cucurrerunt: prae multitudine videlicet copiarum, quas tam Assyrius belli princeps, 502 quam reliqui minuti et contermini hostes trahebant, indubitata se potituros victoria suspicantes: qui sane propugnatoris nostri profundum consilium noscitis. Nam cum ad vallem Josaphat, id est, ad obsidionem Jerosolymorum superbo, inquit, ac truci spiritu omnis vestra convenerit multitudo, tunc in vos capiet versuram justa pernicies. Et quoniam sic in me contumelias direxistis, sicut solebatis in obvios tela jaculari: inde trepidabitis, id est, sentietis exitium, unde neutiquam suspicari omnino poteratis. Id est, nullae acies laborabunt adversum vos signa proferre, nec aliquis clamor pugnantium personabit: caetorum omnes una nocte, feriente Angelo, corruetis: et quasi magni certaminis incapaces, cum quodam despectu atque derisu, nocturna atque jocunda antea quies aeterno deceptos tradet sopori. Vers. 13.-16.-- Populi, populi in valle concisionis: quia juxta est dies Domini in valle concisionis. Sol et Luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus de Syon rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Et movebuntur coeli et terra, et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Israel. Rite, inquit, Josaphat vallis concisionis locus vocatur: sicut enim opinabantur hostes, istic erat Judaeorum futura concisio. Verum quia eos spes profana destituit, et in ipsos est directa sententia ultionis, vallis haec concisionis, sed Assyriae, nominabitur: ad quam primo cum hostiles copiae convenissent, tanta in Jerosolymis conclusos anxietas et formido pervasit, ut eis neque magna quicquam astra lucerent. Verum cum ulciscendi operam Omnipotens propugnator assumeret, illae tenebrae quas angor animi creabat, barbarorum et animis et oculis inciderunt: atque ad vindicandum Deus noster tanta majestate prosilivit, ut non solum clamorem instar bellantium ducum, sed rugitus quosdam videretur et fremitus edidisse. Quorum videlicet virtutem et magnitudinem haud solum corda hominum, sed nec ipsa possent elementa proferre. Ait quippe: Dominus de Syon rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam; et movebuntur coeli ac terra. Et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Jerusalem. Fiet ergo, ut diximus, ista conversio, ut tenebras, quas nequaquam astris, sed timentium pectoribus insidentes, Judaeorum primo gens senserat, deinceps ita hostium turba patiatur, ut videantur et astra nigrescere, et elementa nutare. Filiis ergo Israelis fortitudo continget, 503 scientque docti rerum periculis, quia Deus eorum dominus sit universae terrae, qui tamen in monte Syon ob nimiam clementiam dignetur habitare. Vers. 17. 18.-- Et erit Jerusalem sancta, et alieni non transibunt per eam amplius. Et erit in die illa, stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae. Facies, inquit, totius regionis de tristibus in laeta mutabitur. Et quoniam peculiare nostrae gentis insigne est, ut sancta dicatur, non solum Templum, sed etiam tota urbis maenia ita reverenda faciet admiratio prosperorum, ut nemo eam profanus adire posse credatur. Dulcem autem libertatem tanta consequetur ubertas, ut non solum de alveariis [ Al. alvariis] aut arboribus, sed de ipsis montibus videantur mella defluere, atque in fontanorum rivorum gratiam torrentes quique mutari, ut continue videlicet fluentium copiam non deponant. Hanc autem, inquit, novam venarum foelicitatem, de illo fonte, qui de domus Dei erumpit adytis, consequentur. Quae omnia utique vel pro exaggeratione dicuntur, vel quod populi, recuperata salute gaudentes, ejusmodi patiantur affectus: ut sicut supra tristibus, et in ultimo discrimine constitutis obscurari astra et elementa tremere videbantur; ita rursus gaudii effusione, temulentis lac videatur manare de rupibus, mella de montibus, torrentes cumulari fontibus, variisque floribus non solum prata, sed etiam saxa vernare: fontem quoque egressum iri de domo Dei, qui torrentem spinarum riget, idest, loca quae erant vepribus occupata, faciat opportuna culturis, per id quod continuo rigationis fomenta suppeditet. Capit jam iste contextus, quo Jerusalem foelicitas praedicatur, etiam Ecclesiae sacramenta, quae et impugnationem adversariae potestatis, et Judaeorum pariter Gentiliumque perpessa est, sed cunctis eis ad nihilum, aquae instar, dilabentibus mirabili more convaluit, et ad fines orbis terrae vinea dilatata processit, oppressaque idolorum profanitate, convaluit, atque in quodam solio perceptae dominationis augusta dignitate consedit: quantumque ad institutionis ejus regulas aspicit, ita praeceptorum sanctitate vallata est, ut nemo valeat per eam alienus, id est, profanus criminosusque transire. Quidni! cum pro ea se Christus tradiderit, ut exhiberet sibi ecclesiam non habentem maculam aut rugam (Ephes. 5.), sed quae sancta et immaculata consisteret. Haec ergo virgo aeterni regis dicata consortio, sicut in praesenti ab improbis quibusque virtutum institutione, ita in futuro seculo, praemiorum quoque 504 foelicitate dirimitur, ut nemo in eis tabernaculis conquiescat, nisi qui ingreditur sine macula (Psal. 14), operaturque justitiam. Cui ergo municipatus illius foelicitate [ F. felicitas] aeterna contigerit, ita inebriabitur ubertate domus Dei (Psal. 35.), ut voluptatis sanctae quodam torrente potetur, sentiatque, dolorem aut moerorem pariter aufugisse. Quae beatitudo sicut plena resurrectionis tempore conferetur, ita et in hac vita partem ejus maximam sibi Apostoli eorumque discipuli vendicarunt. A persecutoribus siquidem verberati, laetabantur, quia meruissent pro nomine Christi contumetiam pati (Act. 5.). De his ergo celsis montibus doctrinarum salutarium videmus mella fluxisse. Teste enim propheta, dulcia sunt piorum faucibus eloquia Dei, super suavitatem mellis ac favi (Psal. 18.). De Apostolorum, inquam, pectoribus vivificantia mundo fluenta manabant, et ex dumetis, in quae [ Ant. qua] inciderant, picta floribus ingravata frugibus arva reddebant. Quidni? cum abundantiam de illo fonte perciperent, ex quo qui bibisset, non sitiebat ulterius, sed flumina de ventre illius fluebant aquae viventis (Joan. 14.). Per haec itaque donorum incrementa conspicuis ad cumulum foelicitatis, vindictae dulcedinem pollicetur. Vers. 19.-- Aegyptus, inquit, in desolatione erit, Idumaea in desertum perditionis, pro eo quod inique egerint in filios Juda. Et effunderunt sanguinem innocentem in terra sua. Conclusit ad temporis sui vaticinium propheta sermonem. Et sicut supra Tyriis ac Sydoniis denunciavit vicissitudinem calamitatis: ita nunc Aegyptiis, et Idumaeis ob eadem scelera comminatur. Quod quidem nos ad Ecclesiae negotium ea poterimus ratione transferre, si Idumaeos et Aegyptios, crudeles ac tenebrosos animos nominemus. Vers. 20. 21.-- Et Judaea in aeternum aedificabitur, et Jerusalem in generatione et generationem. Et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaveram, et Dominus commorabitur in Sion. Assyriis, inquit, aliisque populis, qui cum eis arma sociaverant, mirabili ultione deletis, incolae Syon in omnibus spebus et actibus augebuntur, curamque religionis assument meque fient protectore, conspicui. Quod sicut ex parte sub Ezechia legimus effectum, ita etiam cumulatius sub Dei et hominum mediatore praedicamus impletum. Mortuus est siquidem propter delicta nostra, resurrexit propter justificationem nostram (Rom. 4.), ut justificati ex fide pacem habeamus ad Dominum: qui commorari se in media Syon urbe promisit dicendo, Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem seculi (Matth. 28.). [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 3wjnof2sia1ni6wtcajifiktsrblz7h 0 51862 264790 226527 2026-05-06T18:24:38Z Demetrius Talpa 13304 264790 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Rufinus Aquileiensis |OperaeTitulus=Commentarius in Oseam |OperaeWikiPagina=Commentarius in Oseam (Rufinus) |Annus= Saeculo V |SubTitulus= (ed. Migne) Auctor incertus |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne 1849 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Rufinus_Aquileiensis_Incertus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/21|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 21]]''' '''Auctor incertus''' ''AuInRuA.CoInOs 21 Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?) Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Vers. 1 et 2.-- Verbum Domini, quod factum est ad Osee filium Beherim in diebus Oziae, Joathan, et Acaz, et Ezechiae regum Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel. Principium loquendi Dominum in Osee. Ex usu quidem, quae diversis temporibus sunt gesta narrantium, commemoratio quoque regum videtur effecta, ut cujus seculi texeretur historia, nosceremus. A prophetis tamen longe magis observari fuit necesse, quia licet non simpliciter munus historiae persequantur, ut ea videlicet, quae sunt gesta commemorent, sed impetu quoque [ Forte quodam] vaticinantium futura denunciant: tamen quoniam non ea casibus, sed judicio ventura commendant, et ad ejus principis arbitrium disputant, cujus violatas leges, et pollutas saepe ceremonias conqueruntur: ordinate nimirum in fronte operis vocabula regum aetatesque constituunt, ut quae sunt sub eorum commissa temporibus, historia docente, noscentes, fateamur eos dignas ingentesque caussas invectionis habuisse. Et Regum itaque et Paralipomenon continetur annalibus, quod cum hi, quorum nomina sunt praemissa, regnarent, tota quidem Judaeorum gens idolorum cultibus esset inquinata: decem tamen tribus, quae a divisione sub Jeroboam facta, Israel vocabantur, et ultimis sacrilegiis squalerent, et impendentibus sibi calamitatibus urgerentur. Quatuor itaque regum de Juda, quorum videlicet tempora vaticinii ejus contingebat aetas, et unius qui de Israelis parte regnaverat, intulit mentionem. Sed cum prophetiam fuisset exorsus, hi quos dixit partibus illis praesidebant. Post non longum vero tempus apud Samariam finita dominatio est. Siquidem Zacharias filius Jeroboam, qui sexto jam mense per successionem obtinebat imperium, civili seditione, idest Sellum rebellante, consumtus est. Sellum vero, cum uno apud Samariam mense regnasset, ascendit Manaen filius Gad. et dictum praecedentem tyrannum, instaurata rebellione, consumsit. Atque ipse per decem annos tumultuario potius imperio, Assyriorum regi, qui Sul appellabatur, sub tanto tributorum onere, ut egestas aperta esset, famulatus est. Jam ergo in illam decem tribuum portionem, calamitatum excitatarum turbines irruebant. Sicque adhuc, regno apud Jerosolymitas manente, decem tribus abstulit denunciata captivitas. Postquam ergo ad fines Assyrios populi Samariae migraverunt, sanctus Osee [Ant. sanctae Oseae] in Juda regione consistens, Ezechiae regis, famosum miraculis tempus aspexit, et sub ipso, etiam vaticinandi munus exercuit. Ergo quae Israeli jam pernicies imminebat, unius tantum partis ejus principem nominavit, sub quo prophetare coepisset. Quod autem posuit, Principium loquendi Dominum in Osee, id nimirum videtur ostendere, quia ipse prius sit ad hoc genus sermonis adscitus, non quod prophetae ante non fuerint, 393 cum et beatorum Heliae et Helisaei, et aliorum plurium, eadem regum historia, gesta dictaque commemoret; sed quod eorum quisque, quod praenunciabat, etiam literis mandare ad sempiternam memoriam, juberentur, operam Osee primus assumserit. Nec sane diffitemur, beatum David et sapientissimum Salomonem, Evangelio et Apostolis testibus, legitimos prophetas, dicta sua literis tradidisse; sed tamen inter illos atque istorum scripta, quos nunc explanare tentamus, non parvam esse differentiam peritus lector advertet. Illi enim licet aliqua de populi captivitate dixerint, tamen quasi quietis mentibus, id est, nulla mali vicinitate trepidantibus, ea quae olim fore conspexerant, praecinebant. Hi autem inter ipsos positi ultionum fragores, attonitis omnino pectoribus, quippe qui calamitatum etiam participes redderentur, quasi lacrymosis questibus totum exsequuntur, et affectum Domini nostri, qui ad vindicandum nimis aegre cogatur effingunt; implorantes, quidem interdum divinae miserationis auxilium: caeterum quasi stilo tragico, calamitatum ordinem persequentes. Principium ergo istorum vatum, qui hac praecipue appellatione signati fuerunt, ut prophetae nominarentur, a beato Osee susceptum esse noscamus, qui morum et generis sanctitate conspicuus, talem operam concionatoris assumsit, ut sustineret personam et redemptoris, et judicis, quod per totum opus clarius apparebit. Vers. 2. 3. 4. 5.-- Et dixit Dominus ad Osee: Vade, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum: quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Et abiit, et accepit Gommor filiam Debelaim, et concepit et peperit filium. Et dixit Dominus ad eum: Voca nomen ejus Jesrahel, quoniam adhuc modicum, et visitabo sanguinem Jesrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel, et illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Notanda consuetudo, immo dignitas sanctorum virorum, quod postquam ad id decoris ascenderint, ut lingua eorum, quasi calamo scribae, Dominus noster utatur, non solum dicta eorum, sed etiam gesta, honore prophetico vestiantur: enunciandisque mysteriis, vel docendo ponant operam, vel gerendo. In ipso ergo compellationis exordio: Hoc, inquit, beato Oseae sacer conditor imperavit, ut, et propositi sui et sanguinis splendore neglecto, vilissimae foeminae, ac vulgariter prostitutae, per maritale consortium jungeretur. Neque usque ad nomen conjugis tantum tolerans, contumeliae quoque paris in se jure [ Forte jura] turbaret: ut incertae sobolis genitor crederetur, quasi qui filios alienae obscoenitatis aluisset. Non me autem fugit quanta doctorum hominum fuerit in loci istius opinione contentio, ita ut regiones integrae super ejus assertione dissentiant. Nam Palaestina et Aegyptus aliique omnes, qui Origenis auctoritate plurimum commoventur, conjugium istud ab Osee propheta negant corporaliter institutum. Sed quomodo pleraque prophetis in spiritu gesta narrantur, ita has aiunt cum meretrice nuptias, in verbo tantum fuisse completas. Neque enim temporis illius 394 expetisse rationem, ut contra instituta sacrae Legis, quae denunciaverat, nefarium esse cum meretrice consortium, Osee ad concionandum progrediens lasciviret, et exerturus in peccata censuram, primus ipse committeret, quod totus populus consequenter argui set. Quam autem esset incompetens, si ad defensionem flagitii objiceret personam jubentis, asserens nimirum, se quidem, quantum ad mores suos respicit, foeditatem illam consortii foediter horruisse, sed cessisse auctoritati ejus Domini, qui ad arguendos populos eum destinasset. Videretur prorsus materiam irrisionis potius, quam formidinis attulisse ei, qui ex ejus persona obscoenitates aliorum arguendas putaret, quem ipse commissi a se flagitii praedicaret auctorem. Quaeritur et quo hoc per totam legem, vel praecepti, vel facti, simili fulciatur exemplo; sicubi videlicet Dominus noster faciendum quippiam adversum praecepta mandaverit, quorum utique transgressores, denunciatis per prophetas cladibus, ultum ibat. Ad quod docendum, si imperatum beato Abrahae parricidium proferatur, ipso fine operis, quanquam ante tempora legis editi, commonebimur, non truculentiam coedis, sed pietatem ac fidem patriae menti electam. Unicum enim offerebat, qui habebat repromissiones, cui dictum erat, quia in Isaac suscitabitur tibi semen (Gen. 21. 12.): ostendens quod possit Deus, etiam a mortuis excitare. Veruntamen, ut adversum timorem frustrandae promissionis credulitas fixa eum tuebatur: ita non sivit Deus in exitium usque pueri devotionem parentis excurrere, sed compressit immolaturi manum, exploratae virtutis interjecta laudatio. Claruit, inquit, quod solum volui publicare, nihil apud te vel amore, vel honore meo esse vehementius. Nunc jam parce sanguini, quem nec ab alio licebat nec a te decebat effundi. Nec tamen sacerdotis videaris munere destitutus, ecce aries propter te assistit, cornua vepribus illigatus, cujus vita, ut absolvendo filio praesens valuit deferre subsidium: ita et futurum merebitur signare mysterium. In negotio vero beati Oseae non solum imperata, sed etiam impleta multisque temporibus frequentata permixtio, nec operis honestate nec praecepti auctoritate videtur posse defendi. Huc adjicitur, quoniam in ipsis quoque figuris prophetalis non fuerit ordo servatus. Nam ad significationem Tribuum, quae quasi sub Dei contubernio et societate degentes, in adulteria, idest, sacrilegia proruperant, assumitur mulier prostituta quae tamen nobilis, castificata consortio, filios non de flagitioso, sed de reverendo conjuge, idest, vate suscipiat, et in honorem nuptiarum, praeteritorum oblita vitiorum, foecunditate magis, quam libidine perfruatur. Quomodo ergo ista mulier, quae matronalibus illustratur insignibus, gentis illius probabitur figurare personam, quae ante nuptias obscoenitatis vitia non exhorruit, sed cum in sacro prius Domini sui consortio constitisset, turpitudinem sectata describitur? His et aliis pluribus argumentis docere contendunt, meretrici prophetam corporaliter 395 non fuisse commixtum. Ad quod e regione Syri, et qui connubium illud carnaliter opinantur impletum, nominum praecipue attestatione nituntur. Quibus evidenter et mulier, et ejus tam parentes quam regio publicatur, atque conjunctionis negotium secutis foetibus comprobatur. Ad devotionem autem magis prophetae, quam ad susceptam ab eo temerationem legis debere revocari quicquid contra consuetudinem morum suorum per obedientiam curarit adjungere. Quamquam illud opus honestatis quoque potuerit ratione defendi, id est, ad pudicae in reliquum conjugi et munus a professione meretricia foeminam transtulisset. Ejusmodi ergo inter se disputatione certantes, utramque opinionem reddidere suspectam, cum revera et compendiosius videatur et tutius, et ad significationem rerum accommodatius, si res spiritu gesta credatur, ut quemadmodum beatus Jeremias de Judeae finibus non recedens, infodisse tamen in regione Parthorum vestimentum lumbare describitur: sicut sanctus Ezechiel medio captivitatis Babylonicae constitutus in templo Jerosolymitano spectator inducitur, imagines utique solas locorum et actuum, longe alibi positus, contuendo: ita etiam beatus Osee multorum gesta temporum signaturus, per imagines congruas tam culparum seriem viderit, quam poenarum. Cujus sane muneris testimonio sub quavis opinione propenso, reverentia prophetantis apparet, quem nimirum persona sua rerum conditor videtur induere, ut de factis viri, judiciorum quoque divinorum ratio colligatur, tantaque inter aeternum Dominum et fidelem servum necessitudo consistat, ut utriusque quasi existimatio misceatur: et si prophetae actio diluenda est, divinae quoque pietati excusatio videatur commodatura. Sin autem opprimit et depellit nostrae attestationis obsequium quicquid rerum est supergressa majestas, idem quoque sibi complacitis mentibus auctoritatis attribuat, ut humani examinis nequicquam egere doceantur. Quod quidem et Apostoli Pauli censura denuntiat cum dicit: Mihi autem pro minimo est ut a vobis dijudicer aut humano die, sed neque meipsum dijudico, nihil enim mihi conscius sum: Qui autem judicat me Dominus est (1. Cor. 4. 4.). Sub una itaque eademque reverentia et praeceptio conditoris et prophetae actio constiterunt. Notanda autem diligenter series et ordo dictorum quae illi sensui potius alludit, quo non videretur corporaliter impleta commixtio. Vade, inquit, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Atqui illud tempus non exordia sacrilegum [Forte aliquid deest], quae nomine fornicationis accusat, sed jam ejus postrema tangebat. A temporibus quippe Jeroboam praecipue religionis fuerat inchoata corruptio, et commendata populis cultura vaccarum, quae multis aetatibus sine interpolatione permansit. His vero jam diebus, quibus beato Oseae vaticinii munus imponitur, non praevaricationes, sed potius ultiones 396 incipiunt exoriri. Quod utique ab illa significatione dissentit, quam assumta in conjugium meretrix videbatur ostendere, indicans eam contumeliam, quam Dominus longo tempore laturus esset. Jam igitur quid denuntiationis ordo contineat, videamus. Vade, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino: et abiit et accepit Gomer filiam Debelain, et concepit et peperit filium. Et dixit Dominus ad eum: Voca nomen ejus Jesrahel, quoniam adhuc modicum et visitabo sanguinem Jesrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Frequentatus hic per sacra volumina a Deo nostro sermo deprehenditur, ut sacrilegia nomine fornicationis accuset. Quia enim notus in Judaea Deus unam gentem quam sibi sociaret, elegerat, et quasi instar conjugis, intervenientibus legis tabulis, de qua filios instituendo generaret, assumserat, eos appellat pudicos, qui inviolata religionis jura custodiunt; illos vero econtrario turpes atque pollutos qui cultus sacri foedera, errorum infectione et haeresis consectatione violaverunt. Qua imagine nimirum et magnitudinem caritatis erga pios, et vehementiam severitatis, qua hosce impios persequatur, expressit: quia non solum sicut censor aut judex, sed quasi fremens ad vindicandum maritus insurgat. Sed cum ad id intelligendum suo tenore decurrat, quaerendum est, quid egerit tanti schematis apparatu. Quid enim opus erat, ut non simplex narratio haec omnia contineret, sed imperaretur prophetae, sive in corpore, sive solum in imaginibus, cum meretrice ineunda conjunctio? In quo sane loco pie conditeque cogitantibus, profundum et divinae benignitatis et propheticae dignitatis occurrit. Deus enim noster qui providentiam suam humanis rebus interserit, consulit quidem in commune mortalibus, sed quasi eos tantum homines existimet, qui reverentiam de morum virtutibus fuerint assequnti, ipsorum se ostendit judiciis commoveri, tumque praeceptis tum imaginibus ipsos praecipue festinat instruere. Vel hoc itaque volens ostendere quod praemisi, gravissimum videlicet se sanctorum virorum habere respectum, nec in levi ponere eorum querelas, vel certe quod sanctorum soleat orationibus mitigari, cum tempus est, ut incipiat proferre vindictam: apud illos prius negocia quibus sit accensus allegat, ut explanatione meritorum interventionis impedimenta submoveat, et eos quos experiri poterat sententiae moratores, primum a sua parte constituat, secumque hortetur irasci. Inde est illud quod cum beatus Moyses exploratores terrae Repromissionis de singulis duodecim tribus destinasset: reversique praeter duos, omnes reliqui ignavum populum terruissent: ipsum quoque beatum Moysen seditio exorta conquassavit. Sed cum ad tabernaculum confugisset, Apparuit, inquit, gloria Domini, et ostendens quanti eum faceret, quamque omnibus illis populis anteferret, Dimitte me, inquit, ut deleam 397 populum istum, et faciam te super gentem multo majorem, quam haec est (Exod. 32.). Ex quibus sermonibus, quid apud eum vir sanctus posset intelligens, indignationem judicis protinus mitigavit. Sic et cum templo Jerosolymitarum Babylonicae captivitatis immineret eversio, Ezechielem prophetam, contemplatione dumtaxat spiritus, per adyta quae olim fuerant veneranda circumagit, ut qualiter populus peccaret, aspiciens, desineret admirari, si fieret in contrarium tanta mutatio, ut gens singulari nuper veneratione sublimis, vilissime disperiret. Ita ergo et beato Oseae, per quem imminens populo nunciabatur exitium, pro quo videlicet nihil erant parentum valitura merita, nihil prophetarum valitura suffragia, negotii similis indicitur apparatus: quatenus in suo sentiat et perpendat exemplo, utrum illum contumeliarum aggerem vel possit Deus sustinere, vel debeat. Personam ergo, inquit, assumito viri benevoli, sed jamdiu meretricios mores in conjuge sustinentis, et suscipe filios qui vel habeantur incerti, vel alienae obscoenitati consequentius applicentur, atque experire utrum queas continuatam habere patientiam, et an credas veteris singularem medicinam doloris, si vel desidio [dissidio] libereris ab ea muliere, quam numquam per beneficia, quamvis multa, correxeris. Sive igitur in solis mentis affectibus, sive etiam in negotiis foedi corporis imperata conjunctio, prophetae honorem videtur aspicere, qui ut severitatem judicis fideliter indicaret, gustum ejus, qua Deus afficiebatur, sentit injuriae, atque rursum quasi obligatio fieret ultionis in impios proferendae, hoc ipsum quod propter significationem rei indignam se propheta contumeliam pertulisse. Igitur cum idonea quam diximus parabolae caussa fuisse videatur, nos jam ordinem ejus persequamur. Sume, inquit, tibi uxorem fornicationum, et filios fornicationum: quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Ad idioma sermonis Hebraei spectat ista geminatio, faciens faciet, loquens loquetur, et caetera in hunc modum. Sic ergo et fornicans fornicabitur. Posset autem elocutioni huic subdere discrimen adhiberi, sed non est negligendum veniens de Scripturarum more compendium. Nota sane, quod nomine fornicationis, non tam ineundae praevaricationis tempus, quam subeundae jam captivitatis appellet. Nec inconsequenter. Quia enim materiam damnationi prophanarum mentium fecit obscoenitas, ideo caussae suae nomine poenae signatur, ut dicamus fornicari populum, cum pro fornicatione damnatur: quod quidem in praesenti loco occasionem quoque magnam docet habuisse. Nam cum liqueat, non idem esse poenam quod culpam: quippe cum ista honesto adversetur, illa petulantiae: satisque comparatum sit, definitionem rerum, communione nominum neutiquam posse confundi, atque ideo poenam esse quod culpam: haud utique de nihilo pronunciavit fornicatorem populum, quo tempore mala captivitatis esset aditurus. Sed quia noverat ipsam castigationem pro diversitate mentium promoturam, et alios fieri afflictione meliores, alios impudentia nequiores, 398 merito dicit, et pro impietate quam in suis finibus perpetrabant, illos esse supplicia laturos, et in ipso captivitatis tempore, quosdam emendationis insignia, quosdam vero criminis argumenta capturos, secundum illud quod alibi comminatur: Servistis in terra vestra diis, quos nescierunt patres vestri, servietis diis alienis in terra non vestra. Quia ergo eam prophanitatem quam perpetraverat gens libera, celebravit ancilla, in mediis quoque suppliciis fornicatura praedicitur. Primus autem filius quem quasi peperit meretrix, nomine ipso, cui imminet captivitas, regionis inducitur. Ait enim, Voca nomen ejus Jesrahel. Quo vocabulo vallis Samariae adjacens signabatur. Per hujus itaque loci appellationem, quid regio sit passura denunciat. Denique sequitur: Quoniam adhuc modicum et visitabo sanguinem Jesrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel: et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Exercendae, inquit, ultionis tempus insistit, atque ob hoc, in regnum Samariae quae nomine Jesrahelis, vicinae, ut dixi, vallis ostenditur, ira consurgit. Nascatur igitur animo tuo soboles destinata supplicio, ut scias, id in meos filios esse peragendum, quod quasi in tuos videris ordinatum. Visitabo enim sanguinem Jesrahel super domum Jehu. Ad quod explicandum geminus sensus per consuetudinem legis occurreret, nisi unum consequentia subjecta firmaret. Usque ad familiam quippe Achab, qui fuit Jesabelis maritus, soboles Jeroboam imperavit. Sed cum Achab tam suis quam uxoris, cujus serviebat ausui, criminibus sorduisset, Jehu filium Namsi Heliseus propheta, ex praecepto Dei, in assumendum imperium suscitavit. Qui paribus de caussis severitate commotus, omnem Achab et Jesabelis familiam, cunctosque Baal Idoli sacerdotes pariter et ministros internecione delevit. Pro quo ultionis officio promissum est ei, quod posteri ejus usque ad quartam generationem Israelitico imperio praesiderent. Verum quoniam et ipse Jehu, et ejus filii vel nepotes non relinquendo sacrilegia Jeroboam, perdiderunt insignia suae devotionis, qua persequuti fuerant cultores Baal, colendis videlicet Samariae vitulis inhaerentes, diversisque morum criminibus, ut cultus prophanitatis exigit, servientes: in hos quoque, Jehu videlicet posteros, qui Achab familiam deleverant, ideo dicitur ira consurgere, ut illorum, qui ab his extincti fuerant, sanguinem vindicaret: non quod caedes fuisset injusta, sed quoniam qui illa fecissent, per imitationem criminum decus judicum perdidissent: et similia illis, quos deleverant, exsequendo, transissent in numerum et societatem reorum. Sicque viderentur ultione digni, quos sceleratorum gladius peremisset: quem colorem in Scripturis etiam frequentatum facile monstraremus. Ergo posset, inquam, duobus modis versus propheticus explanari: hoc videlicet quem praemisimus, et altero qui sequetur, si non illum magis processus operis communiret. Nomine enim Jesrahelis, gentem ipsam: nomine vero Jehu, regnum gentis voluit indicare: idest, 399 ecce jam tempus advenit, ut populus Israelis, qui vel in Jesrahelis valle vincendus est, vel urbem regiam habet in eadem valle positam, ut qui regem habet de Jehu stirpe venientem, vim debitae ultionis incipiat experiri. Denique ad confirmationem istius intelligentiae subjecit, Et quiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Visitationis proinde animadversionem, quietem vero, finem appellavit imperii: quod ut utrumque planius indicaret, Conteram, inquit, arcum Israel in valle Jesrahel. Vers. 6.-- Et concepit adhuc, et peperit filiam, et dixit: Voca nomen ejus, Sine misericordia: quia non addam ultra misereri domus [Hier. domui] Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Quia statuerat, ut exitus rerum imaginibus, quae forent eorumdem judices, praeveniret, filia quasi nata describitur, quae susceperit vocabulum calamitatis alienae, idest, Absque misericordia. Non enim, inquit, addam ultra misereri domus Israel, sed oblivione obliviscar eorum. His geminae pondus sententiae continetur. Neque enim solum ait, tempore miseriarum misericordiam denegabo, sed eos nec in memoriam meam redire permittam. Esset enim, licet in extremo languore, solatium, si vel quocumque tempore memoriam eorum, quos abjecisset, assumeret. Nunc vero ut comminatio praelata crudescat, utrumque sibi affore pollicetur, et memoriam videlicet damnandorum, et oblivionem plenissimam damnatorum. Quod sane, quoniam apud aures sapientis ministri, ad invidiam posset crudelitatis accendere (ut aliquid ejusmodi si non sermone, vel cogitatione versaretur: unde in istam benignitatem, quae caussa rerum est, tantum acerbitatis influxit, ut non obliviscaris reatuum, si oblivisceris reorum: et sis curiosus delinquentis, si numquam recordaris afflicti; metuo ne poenitentium quoque desperanda salus sit, si tanto praesuli lapsorum subrepat oblivio): ideo subjecit statim, non se miserendi abjecisse curam, sed libram debiti examinis admovisse, idest, eorum tantum quasi oblivisci, qui etiam post plagas de emendatione non cogitarent. Vers. 7.-- Quia non addam ultra misereri domus Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Et domus [Hier. Domui] Juda miserebor, et salvabo eos in Domino Deo suo, et non salvabo eos in arcu et gladio et in bello et in equis et in equitibus. Cum populum, inquit, Samariae praevaricatione foedatum calamitatibus exitiisque subjecero, et ita eos pro culpa viles esse permisero, ut videar eorum prorsus oblitus; tunc in Judae parte sistentes, et in cultibus religionis spem salutis suae ac fiduciam collocantes, non solum protegam, verum etiam novitate mirabili vindicabo: ut etiam palam clareat, eos nequaquam armis munitos fuisse sed meritis, nec acie consequutos, sed pietate victoriam. Illud autem tempus annuntiat, quo, Ezechia apud Jerosolymitas imperante, Sennacherib rex Assyriorum magno ad obsidionem ejus urbis accessit exercitu, atque illic multa in contumeliam Dei et sacrae religionis loquutus, divinam in se sententiam concitavit, ac sub una nocte omnes ejus copiae Angelo 400 feriente, ceciderunt. Nam centum et octoginta quinque millibus bellatorum amissis, ipse in regionem suam cum paucis fugisse atque illic periisse describitur (4. Reg. 19). Sed videamus et reliqua. Vers. 8.-- Ablactavit, inquit, eam quae erat absque misericordia, et concepit et peperit filium et dixit: Voca nomen ejus, Non populus meus tu, quia vos non populus meus, et ego non ero vester Deus. Usque ad Ezechiae tempora mansisse, et prophetasse beatum Osee, titulus indicavit. Quicquid ergo gestum per omnem vaticinii ipsius legitur aetatem, hoc in ipso breviter consignat exordio, ut per totum volumen, gestorum seriem ordinemque, jam detexat. Cum ergo ingratae gentis prophanitas impulisset, ut Deus noster operam ultionis assumeret, denunciavit se puniturum reos, et ita eos in miseriis relicturum, ut penitus eorumdem videretur oblitus. Sed ne recepta in sacrum pectus oblivio piis quoque formidinem commoveret: statim se, non vitio, sed judicio oblivionem usurpare signavit, quando quidem meritum inter affines discrimen agitaret, et Israelitis exitio permissis, Judae populos cultui nimirum suae religionis adhaerentes, per miracula magis, quam per tela protegeret. Quod licet opportuno tempore panderetur: tamen quia et ipsa portio gentis Judeae nequaquam jugi devotione complacuit, sed, sicut exprobrant alii prophetae, in cultum exarsit idolorum, similem quoque est perpessa sententiam, et de finibus suis, Babylonio vincente, translata. De qua tamen captivitate, promissa est omnium pene vaticinio prophetarum, et sub Cyro Persarum rege impleta revocatio. Utrumque nunc ergo tempus beati Oseae sermo proloquitur. Sed in significationem Israeliticae captivitatis, filia inducta est, quae, Absque misericordia, vocaretur. In figuram vero Judae, puer inducitur cui nomen sit, Non populus meus. Inter filiorum autem imagines, de sola tantum puella, quod sit ablactata, memoratur: nimirum ut ostendat, in decem tribus, illatae captivitatis quasi convaluisse sententiam. Revera enim multo longior decem tribuum legitur fuisse captivitas, et ideo prolatio aetatis, est puella ablactatione signata. Tertius autem qui captivitatem Judae ultimus pollicetur, nomen accepit, Non populus meus. Quamdiu enim vel Juda in suis finibus mansit, erat turba quae Dei populus diceretur: postquam vero etiam ipsum captivitatis procella convellit, visus est a confusione Gentilium ille discretus ante populus disperiisse. Et ideo ait: Vos non populus meus, et ego non ero vester Deus: idest, hoc a vobis auferetur insigne, quo eratis ante conspicui, ne populus Dei in toto orbe dicamini, nec ego princeps, nec Deus vester appeller; justum est enim ut qui instituta sacrae legis quae vos a caeteris gentibus dirimebat, peccandi studiis corrupistis, illo quoque quo insignes eratis decore privemini. Verum haec breviter a severitatis parte denuncians, transit ad prospera, quae dispensatio reverenda ita implevit rebus, sicut prophetica 401 oratione contexuit. Vers. 10. 11.-- Erit enim, ait, numerus filiorum Israel quasi arena maris, quae sine mensura est, et non numerabitur. [Sup. Et] Erit in loco ubi dicetur eis, Non populus meus vos; dicetur eis, filii Dei viventis. Et congregabuntur filii Juda et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra, quia magnus dies Jesrahel. His autem sacris vocibus reversionem populi de captivitate Babylonica pollicetur, cujus etiam apud alios prophetas, sed praecipue apud beatum Esaiam ingens pompa describitur, quae sane valet ad commendandam Dei clementiam, et ad consolationem confirmationemque fidelium, quibus societatem illius calamitatis contra meritorum decus, pro gentis suae communione tolerantibus, spei solatia praebebantur, de prosperorum videlicet exspectatione pendentia. Ea siquidem tam fore ampla dicuntur, ut vocabulorum etiam novitatem requirant. Nam cum de laetis ad tristia laberentur, cessaverunt Dei populus nuncupari, quasi in reliquarum gentium vilitatem refusi. Cum vero tempus liberationis advenerit, tanta successione reducitur a tristibus in laeta mutatio, ut non sufficiat prioris restitutio dignitatis, sed vocabulorum augeantur insignia. Arenarum enim instar excedet numerus fidelium, in quibus tantum et reverentiae splendebit et gratiae, ut Dei omnia continentis non jam populus, sed filii nuncupentur. Emendati siquidem praemissae servitutis angoribus, ut sanguine, ita etiam caritate sibi jungentur: illamque praecipue separationem, quae fuit illis magna et criminum et discriminum caussa, vitabunt, atque uno rectore gaudentes, ad Templum Dei cum alacritate conscendent, tantumque in illo statu foelicitatis locabuntur ( sic ), ut magnum diem Jesrahelis fuisse fateantur: idest, vel illud tempus quo adversa coeperunt, et de quo supra dixit Propheta, conteram arcum Israel in valle Jesrael. Et hoc assumet in memoriam populus liberatus, ut gaudia ejus ex comparatione grandescant: vel certe Jesrahelis ipsius interpretationem sibi convenire clamabit; exprimit siquidem in nostro sermone, semen Dei, fitque sensus ejusmodi: Soluto captivitatis tempore, erit tanta exultationis ambitio, ut magnus dies Dei filiis illuxisse dicatur. Hanc autem festivitatem, ut reliqui prophetae, ita praecipue in illo carmine beatus David, exsequitur: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, In domum Domini ibimus. Stantes erant pedes nostri in atriis tuis Jerusalem ad confitendum nomini tuo, Domine. Quia illic sederunt sedes in judicio, sedes super domum David. Rogate, quae ad pacem sunt Jerusalem (Psal. 121.). Igitur secundum tenorem historiae, quam denunciatio prophetica continebat, totum quod est acturus, breviter indicavit: decem videlicet tribus, Jeroboam auctore, corruptas, Assyrio capiente, translatas: Judam vero, qui in Deo suo confideret, sub Ezechia rege miserabiliter liberatum; postea autem, etiam ipsam tribum fraternae impietatis vestigia subsequutam, dominationi Babylonicae fuisse permissam: cujus tamen denuo vincla solveret promissa libertas, et 402 jam non separati ab invicem fratres, sed sub uno rectore sistentes, honorem Dei in Templi ejus adytis celebrarent. Hujus vero temporis tanta esset foelicitas ut juvaret etiam adversa meminisse, et magnum diem Jesrahelis vocare, idest, illud tempus captivitatis illatae: cujus videlicet occasio tam multam exultationem creasset. Ponent igitur sibimet caput unum, et ascendent de terra. Super quo tempore, et beatus David ait, A finibus terrae ad te clamavi dum angeretur cor meum, in petra exaltasti me. Deduxisti me quia factus es spes mea (Psal. 60.). Notandum quoque est quia promissionem loci istius super multitudine fidelium, ad praedicationem Evangelii confluentium, beatus Paulus acceperit, asserens videlicet, quod unius gentis angustias annunciatio evangelicae pietatis excesserit. Et non solum de Judaeis, qui olim populus Dei vocabantur, sed etiam de Gentibus, quae in multiplici errore degerant, ad capessendam divini stigmatis dignitatem agmina convenirent, sicut in Osee, inquit, dicit: vocabo non plebem meam, plebem meam, et non dilectam, dilectam. Et erit in loco ubi vocabitur, non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi (Rom. 9. 25.). Gentium ergo magister ostendit quod evangelii tempore foelicitatis hujus promissio compleretur: non utique ut negaret illud quod totius prophetiae textus inculcat: resolutionem videlicet captivitatis quoque Babylonicae fuisse promissam; sed ut ostenderet, quam intelligentiae regulam custodire in propheticis libris debeamus: idest, ut cum sub narratione Judaicarum rerum ingentius, quam unius gentis mediocritas caperet, aliquid promeretur, et ex parte in illo populo nosceremus fuisse completum, etiam per theoriam, aliis quoque, idest cunctis gentibus, convenire. Theoria est autem (ut eruditis placuit) in brevibus plerumque aut formis aut caussis, earum rerum, quae potiores sunt, considerata perceptio. Haud igitur illa Judaeorum de Babylone revocatio, secundum historiam, ista vero quae per fidem Christi est collata libertas, secundum allegoriam significata, proprie diceretur, cum sermo propheticus solide utrumque promiserit, ut praecedens mediocritas sequentes cumulos intimaret. Nam quod primo per exaggerationem dictum erat, id deinceps rerum magnitudine vix exaequavit. Atque ita, quae tunc populum Judaeorum terruit denunciata captivitas, et quae postea erexit restituta libertas, aliarum quoque (quae multo graviores sunt) et captivitatis et libertatis indicia praeferebant: illius nimirum, de qua ait Apostolus, Eramus natura filii irae sicut et caeteri. Deus autem cum sit dives in misericordia, propter nimiam caritatem, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo (Ephes. 2. 4.). Illum siquidem hostem generis humani, qui longa dominatione reos depresserat, fortior veniens alligavit, vasa ejus cuncta diripuit: et captivitatem gentium reddita libertate dissolvit, donisque gratiae nobilitavit redemtos, ut qui aliquando eramus alieni et hospites, subito plebs ejus et populus misericordiam consequulus, immo 403 genus electum, et sacerdotale ac regium diceremur (1 Petr. 2.). Sic ergo quod Osee de temporibus Babylonis edixerat, Paulus ad negocia transtulit Salvatoris, non utique propheta, quasi abnuente, aut aegre, quo ducitur subsequente; sed Apostolico intellectui nimis favente per tenorem vaticinii, quo docuit aucta esse hic prope usque ad consummationem vel dona, vel gaudia, quae illo jam seculo fuerant inchoata. Sed huc usque sermo prophetae eo tenore processit, ut de quibuscumque erat negotiis temporibusque locuturus [ Ant. locutus] breviter indicaret. Nunc autem ad ordinem institutae revertitur vel censurae, vel querelae, quod consulte provideque curavit, ne quod ad pompam praedictionis valebat, inciperet salutari incommodare doctrinae. Nam quoniam vaticinantis impetu ea attigerat, quae post erant longis secutura temporibus, et tam adversis, quam prosperis fidem denunciandi confidentia subrogabat, ne per hoc ipsum, inquam, et meritum, et volum pariter videretur extinguere, quando quidem ne correctionis studium prodesset assumi, insistente semel praenuncianti [ forte praenunciari] necessitate supplicii: nec prosperorum denuo necessaria videretur optatio, cum omnimodis osset pro denuntiantis veritate reddenda. Ideo ad populos sermo dirigitur, et in communionem judicii convocantur, ut ipsi matrem suam (multitudinem videlicet parentum, cujus criminibus Deus fuerat asperatus) intentis pergant examinare luminibus, atque eam divinae admonitione [F. admonere] clementiae, quae solet, vel denuntiata removere tormenta, si reus ad correctionem videat confugisse. Non ergo illos salutem desperare debere si reddantur timore meliores, cum magister meritorum praesideat expunctorum, quem multo magis indulgentia renidens, quam severitas amara delectet. CAPUT II. Vers. 2.-- Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Ingens (inquit) benignitatis meae monimentum exstat liberatio vestra: et ideo loedae parentis vestrae merita deteguntur, quibus a meo depulsa est consortio, sed adeo foedae, ut nec vobis judicantibus possit absolvi. Verum quia non unam personam, sed totam gentem praesenti aestimatione taxamus, speramus aliquos tore, quos ad meliora studia severitas denunciata commoveat, et ideo exspectate, quid praestoler. Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum. Vers. 3.-- Ne forte exspoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativitatis suae. Id est, a vultu suo verecundiam quae solet obscoenitati impedimentum esse, depulerat, et faciem turpitudinis professione duraverat. Nunc ergo his contrarios capessat affectus, frontemque impudentia exutam, pudore convestiat, sciat neque hoc solum labiis quasi in superficie fecisse contenta, de uberum medio haustum virus ejectet, ut toto protinus corde purgetur. Quod si facere neglexerit, ad opera severitatis accingar, et qualia tempore illo quo haec mihi in populum nascebatur, exercui. Indicat autem egressionem Synagogae de terra Aegypti, quo videlicet tempore nulla institutionum 404 legalium, vel ornamenta, vel indumenta susceperat, nec quibusdam vestimentorum pollebat insignibus, sed quantum ad precia morum, in eadem qua Aegyptii vilitate consistens, magnis tamen propter solum honorem parentum, miraculis servabatur. Denique quoniam praeceptis Dei, tum protervia, tum ignavia restiterunt, omnes etiam in heremi solitudine leguntur absumpti, nec praeter duos viros Jesu et Caleb, de sexcentis millibus virorum militari aetate gradientium, quisquam in terram Repromissionis intravit. Hoc est ergo, quod nunc per prophetam rerum Dominus comminatur, quoniam gens illa nisi pectoris sui arcana mundaverit, et facta in melius mutatione, profecerit, nullum ei possit, quod per tot secula ab aliis egit discreta nationibus, et institutis Legis, atque spiritalibus donis floruit, comparare subsidium. Quo videlicet insistens criminibus sententia moliatur, sicut neque illa, inquit, aetate, qua egressa est de Aegypto, et recenti quasi adoptione gaudebat, quicquam miseris profuit, quominus ac si essent omnibus nudi privilegiis, disperirent. Quem sensum et Apostolus Paulus scribens ad Corinthios diligenter excoluit. Omnes, inquit (1. Cor. 10.), unis miraculis liberati, eisdem cibis spiritualibus usi sunt, eosdem fontes de petra erumpentes biberunt: nec tamen ex his, inquit, Deo vel universi placuere, vel multi, sed in illa exilii aetate, diversis horruere peccatis, diversis periere tormentis: quorum cur recordaretur, ostendens, Scripta sunt, inquit, ad institutionem nostram, ne eorum studia, quorum ruinas legimus, aemulemur. Per hunc ergo prophetam Dominus noster consulentiae suae pandit affectum, monetque, ut illa plebs festinata emendatione sibi succurrat, et de medio uberum, videlicet pectore, impietatem, quae fornicatio nominatur, expellat, ne illius severitatis experimenta percipiat, cujus dispositionem difficultas remoratur. Sive enim pergat impios ultione consumere, obsistere non valebit pereuntium multitudo: sive filios punitorum, pro innocentiae honore, aut emendationis meritis, saluti restitui mandarit, etiam nihil impedimenti creare praemissae calamitatis adgestio poterit. Ut ergo hoc totum propheta breviter indicaret, eundem ordinem in exemplo, quem in vaticinio, custodivit: et sicut in ipso titulo totam, qua prophetasset aetatem, regum commemoratione signavit: ita etiam, quid negociorum praedicatio ipsius contineret, ostendit: captivitatem videlicet, primo Israelis, deinde Judae: deinceps eorumdem populorum, soluta captivitate concordiam, et ad cultum ac templum veri Dei, reddita libertate, concursum. Cujus tamen regressionis ea describeretur ambitio, quae ad majoris negocii significationem valeret, id est, Evangelii libertates pariter ac liberalitatem sonaret: quae transcendens vota muneribus, non solum populum, sed etiam filios Dei appellaret, quos a servitute funerea liberasset. Igitur breviter ista percurrens rediit ad concionem illis temporibus congruentem, et quasi filiis, objurgandae et docendae matris munus indicit, ut quae nihil de custodienda sanctitate curaverat, de arripienda saltem poenitentia 405 curaret, nec se putaret, contra precia morum, sanguinis tantum nobilitate defendi, quoniam quando nihil prodesset adoptio his, quos non etiam devotio communiret. Nam ut de praeteritis futura colligeret, exitum illorum agminum, quae de Aegypto mirabiliter educta fuerant, cogitaret: quorum utique iniquitas, neque parentum, ut diximus, dignitate defensa est, et quorum interfectio, filiis ad gaudia promissa ducendis, obstacula non creavit. Is itaque, ait, judiciorum ordo etiam in vestra, nunc expunctione servabitur, ut squallentes sacrilegiis, obruantur exitiis, et eorum posteri, qui proposito genitorum studiis melioribus discrepaverint, vel desperati libertate potiantur, vel cumulatius prosperorum successibus augeantur. Quae vicissitudines temporum, ait, quoniam tam tristium videlicet, quam laetorum, rationem divinae providentiae et justae dispensationis assignant, nunc jam id, quod caussa praesens flagitat, exsequamur. Denuntiat ergo, ut impendentis sibi damnationis molem anticipent, tam studio corrigendi, quam gemitu poenitendi, ne cum saevire ultro coeperit, omnis haec natio sicut nullis unquam insignita privilegiis, sic internecione dispereat: ne forte spoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativitatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam eam in siti, [Vers. 4.] et filiorum ejus non miserebor, quoniam filii fornicationum sunt, quia fornicata est mater eorum, confusa est, quae concepit eos. Quia semel commemorationem et similitudinem egressionis Aegyptiae induxerat, per eorumdem locorum descriptionem cucurrit, solitudinem videlicet nominans, et terram inviam ac fontium solatio destitutam: ac rursum de occasionibus verba suscipiens, commemorata heremi vastitate, sitis quoque discrimen adjecit. Interficiam, inquit, eos in siti, non quo eductus de Aegypto populus, atque penuria legatus absumtus, sed quoniam (ut Apostolus dicit) bibebant de spiritali sequenti petra (1. Cor. 10.), id est, potentia ductoris, non conditio regionis, castris pocum ministrabat. Quae si utique defuisset, primo sitis periculo populus fuisset extinctus. Idem denuncians, quod in necessitates similes improbi deducantur, nec suam occursum iri clementiam, quando quidem etiam soboles talium, obscoenos sibi parentes esse vitiorum imitatione fateatur, et tam filii de parentibus, quam parentes de filiis erubescant: promittit eos siti esse perituros. Vers. 5. 6. 7.-- Quia dixit, Vadam post amatores meos, qui dant panes meos, et aquas, lanam meam et linum meum, oleum meum et potum meum. Et propter hoc, ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas suas non inveniet, et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos, et quaeret eos, et non inveniet. Qui ab initio libri profanatae genti personam meretricis aptavit, etiam reliqua sublimi descriptione prosequitur, et ad locutionem scortatricis inducit, quam illa nimirum etsi non in labiis, tamen in operibus, gestasse convincitur. Sicque, secundum Scripturarum 406 morem, ea quae per consequentiam sinisterioris vitae dicere impii quique possunt, quia sibi et voce dixerint, arguuntur. Ergo et ista (inquit), impudens mulier, consectatui flagitiorum faciem utilitatis obtendit, ut sequi se amatores suos ob liberalitatem potius, quam ob turpitudinem, mentiatur: illos enim sibi, lanam et linum, et oleum et potum: id est, victum et vestitum usque ad delicias redundantem, praebuisse commendat. Quibus sane dictis, quanquam ad peccata sacrilegii, ingratae quoque mentis crimen adjungat: tamen illud quoque videtur inducere, quod in profanorum etiam nunc ore versatur: inter varias, videlicet opiniones, nullum esse validius certae religionis testimonium, quam quod vox afferat prosperorum. Ideo et ista, in consectatum amatorum se ire pronunciat, et flagitium silentio premit, et quasi honestiores caussas, quibus illiciat, effingit. Amatores autem vocat, vel Gentium proceres, quorum consectatione profanata est, vel ipsos nationum deos risu potius quam veneratu digniores: quibus haec, videlicet Synagoga, paternae Legis, et veri atque unici Dei oblita succubuit. Spebus ejus, ait, adversa succedant, et improvisis angoribus implicentur. Primo, ut ineundi foederis cum his, quas maxime cupit, Gentibus facultas ei nulla suppetat, et nec in adversis suis illorum utatur auxilio, quorum in prosperis deliquit exemplo. Sicque sepiam viam ejus spinis, et non solum vepribus, sed etiam maceriis: ut quos ante triverat calles, deinceps inire non possit. Quae utique consequenter universa subtexuit, aspiciens ad personam mulieris, quam induxit, clandestinis quasi semitis, flagitii sui frequentantis auctorem. Haud utique, quod Israelis populus clanculo profanis gentibus misceretur, sed quod a muliere (ut saepe diximus) similitudo translata, hunc descriptionis ordinem postularit. Cum ergo coeperit ulciscens severitas ei obviare, nullamque opem angoribus ejus poterunt cuncti quos diligebat, afferre: non jam ratione, sed angore commota, reminisci incipiet foelicitatis antiquae. Et dicet, Vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis, quam nunc. [Vers. 8.] Et haec nescivit, quia ego dedi ei frumentum, vinum et oleum multiplicavi ei, et aurum, quae fecerant Baal. Si erecta saltem rerum periculis, ad priorem virum redire deliberat, quomodo consequenter adjectum est: Et haec nescivit, quia dedi ei frumentum, et vinum, et oleum? Est ergo sensus ejusmodi, per quem propheticis sententiis concinentia vendicetur. Quia ad primam castigationis faciem patiatur haec mulier, quod omnes qui vana sectantur: votorum videlicet frustratione perterrita, non per emendationem sententiae, sed per judicii levitatem ea tentet quae repudiaret appetere: et ad hoc tantum se Deo subditam repromittit, ut impendentia quasi damna prosperitatis effugiat, secundum illud, quod beatus David exprobrat: Cum occideret eos, quaerebant eum: et convertebantur ante lucem, et veniebant ad eum, 407 cor autem eorum non erat rectum, cum eo, nec fideles habiti sunt in testamentum ejus (Psal. 34.). Igitur permanente gentis ejus reatu, quae instar pecorum, nequaquam magisterio verbi, sed sub actu verberis excitabatur: neque ira mea tentabitur per hoc quia dixit: Vadam, et revertar ad virum meum priorem. Caeterum in longa plagarum experimenta eam deducam, quia [Ant. qua] scire et indicare neglexerit, haec omnia dari posse a nullo nisi a me, a quo utique fuerint et creata. Ergo quod ait, Et haec nescivit, quia ego ei dedi frumentum, et vinum et oleum, voluntariae tarditatis spectat invidiam, secundum illud Davidicum, Noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. 35.). Incipiet itaque inter pericula aerumnarum fateri, quod prius scire neglexerat, me videlicet unum esse a quo alimonia praebeatur, qui et ipsam hominum substantiam procreavi. Quia ego dedi ei frumentum et vinum et oleum, et aurum, quae fecerant Baalim. Non solum ergo instructa, sed etiam copiosa, donis meis abutebatur in crimina, et ad contumeliam meam, idola de his, quae a me acceperat, opibus fabricabat. Idcirco, et ego, cujus dispensationem propheta collaudans intelligenter canebat: Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris, et cum perverso perverteris (Psal. 17.): censurae tandem munus arripiam, ut ingratis, quae fuerant collata subducam, ipsaeque opes liberationis quoddam beneficium consequantur, cum prophanorum usibus subtrahuntur. Ideo autem distincte ait [Vers. 9.], Sumam frumentum in tempore suo, et vinum in tempore suo, quia non est frugum una collectio, caeterum diversis anni temporibus singula quaeque rediguntur, atque ideo messem negabit aestas, autumnus vindemiam, mobilitatem bruma subducet, et continget (inquit) creaturis quaedam liberatio, si eis non utantur immeriti: et liberabo lanam meam, et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus. Ad mundum quippe muliebrem eleganter allusit, quod ita omne corpus, in quo sunt aliqua verecunda, contexerit, ut illud etiam venustaret. Acute tamen videtur ostendere, quia plerumque sub prosperitate vitae reorum foeditas delitescat: quos si digna rursus inopia consequatur, merita quoque latuerant, detegantur. Vers. 10.-- Et nunc revelabo stultitiam ejus in oculis amatorum ejus. Id est, illos ipsos, qui auctores, vel participes sceleris exstiterunt, consequentia rerum subiget confiteri, nihil hac natione stolidius esse, quam nec consilia direxerint, nec pericula correxerint, sed eum Dominum ingratae mentis criminibus asperaverint, cujus potentiam, omnium continentem, tam adversis suis sit experta, quam prosperis. Revelabo ergo stultitiam ejus in oculis amatorum ejus, et vir non eruet eam de manu mea. Id est nullus erit principum, quorum est secuta prophanitatem, qui possit eam a mea indignatione defendere: non quod aliquis id esset ausurus, sed quia per similitudinem mulieris et virorum oratio suscepta contexitur, ideo ait, quia cum eam indignatio divina perculerit, amatores ejus 408 nequibunt et succurrere: nec miseriis, quibus obruenda sit, quicquam afferre solatii. Vers. 11.-- Auferam omne gaudium ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, sabbatum ejus, et omnia festa tempora ejus. Posuit nomina feriarum, in quibus plurimum laetabatur, cum tota regio choreis, canticis epulisque lasciviret: quae utique luxuries non vigebat nisi, cum populus alta pace frueretur. Universa, inquit, haec contrariis mutabuntur, et cessante, luctus adhibebitur, feriarum tempora captivitas occupabit, sabbati otia labor aerumnosae servitutis implebit: nec solum tanta captivitate libertas, sed etiam terrarum foecunditas lugubri sterilitate mutabitur. Vers. 12.-- Corrumpam enim vineam ejus, et ficum ejus, de quibus dixit, Mercedes hae meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei: et ponam eam in saltum, et comedet illam bestia agri. Exsecutus est, quid partium damna conficerent, id est, cum culturae sedulitatem jugis fuerit consecuta frustratio, amoenitatem pristinam, succedente squalore, rura, exponent, fietque lustris potius, quam agris regio tota consimilis, id est, quae feris dignior, quam hominibus censeatur. Quod quoniam hanc faciem colentium raritas erat illatura, eleganter expressit, bestias agri ejus fructibus esse vescendas. Sponte sua, inquit, lumen rationis abjecit, et post satietatem, atque impinguationem calcitravit dilectus, ac tantum proprio impudentissima gens favit errori, ut gaudia pacis, et rerum copiam, quorum continuationem, si fuisset casta ac devota, ei promiseram, suis corruptoribus auderet adscribere: ideo haec, sicut dixi, pars erit prima vindictae, ut his, quibus non est bene usa, et gaudiis exuatur et copiis, sciatque, quoniam haec ille propicius ante contulerit, qui potuit deinceps iratus auferre. Ponam eam, inquit, in saltum, et comedet illam bestia agri. Permittam, ait, ut hostili consumatur incursu, sicque nullo meae dispositionis muniatur objectu, sicut nec saltus, nec lustra laboratis sepibus claudit agricola. Et quia videbatur veram sententiam protulisse, caussam denuo ipsius commonitionis adnectit, ut doceat se justitiae magis, quam irae, quicquid infremuit, praestitisse. Vers. 13.-- Et visitabo, ait, super eam dies Baalim, quibus incendebat incensum, et ornabatur inaure sua, et monili suo, et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, dicit Dominus. Non nunc, inquit, inter peccandi versatur exordia, ut processu temporis suffundenda credatur: olim cum ejus improbitate patientia nostra contendit, nec tamen aliquid ad emendationem promovimus, quando haec in sua profanitate consenuit. Ne ergo etiam judicis famam impunitas longa commaculet, et videar fovere, quod tamdiu vigere permitto, quanquam sero, tamen vel demum ad opus ultionis accingar, ut expungam etiam illos dies, quibus Baalim, idolo videlicet turpitudinis, compta insuper monilibus, serviebat. Quod autem non solum monilium, sed etiam inaurium fecit mentionem, possumus quidem dicere, quia quibus 409 comantur foeminae, nominaverit pauca de multis. Patitur tamen locus, ut aliquid subtilius afferamus, id est, inaurium nomine obedientia videatur ostensa. Et quoniam tunc populus Judaeorum solus praecepta legis, quibus obediret, acceperat, merito quasi inaurium ornamenta gestabat. Sed postquam funesto deceptus est errore, ut Idolorum ritibus subderetur, idipsum praecipue nunc exprobratum putemus. Ac si diceret: Aurum et argentum quod, me creante, terra protulerat, me largiente, synagoga susceperat, reliquarumque rerum copiam, ad cultum et ornatum Idolorum impiata convixit, et illud insigne obedientiae, quo inter reliquos populos sola pollebat, erubescentibus ritibus mancipavit. Aestimansque quod in ea, qua olim fuerat, pulchritudine permaneret, sequebatur amatores suos cum tanta fiducia, eam plene ut nostri numinis subiret oblivio. Vers. 14.-17.-- Propter hoc ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem: et canet ibi juxta dies juventutis suae et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti, Et erit in die illo, ait Dominus, vocabit me Vir meus, et non me vocabit ultra Baalim. Et auferam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Notandus est diligenter prophetici sermonis ordo. Qui ubicumque fuerit necessitas, ut tormenta denunciet et meritum divinae severitatis ostendat, statim caussas, quae hoc meruere, subnectit: neque mortalium culpas dinumerasse contentus, gaudia sequuturae prosperitatis exsequitur, ostendens quod brevem illam dissimulationem veniae Deus noster in apparatum conciliationis quodammodo assumat. Quo tamen argumento, ut laudatur divina clementia, ita iniquitas humana deprimitur: cujus videlicet, efficit magnitudo, ut tantae bonitatis Dominus interdum ad iracundiam concitetur. Postquam ergo pronunciaverat, quod universis gaudiis tristis esset inferenda cessatio, nec aliquis miseris, vel auxilium vel solatium laturus occurreret: statim crimina populi, id est, caussas suae indignationis exposuit, atque eorum magnitudinem aetatemque commemorans, ostendit: quia censura ejus nulli esse deberet, de nimietate suspectior, cum si scelerum vel quantitatibus, vel aetatibus conferatur, excusandam parcitatem, excusandam habeat tarditatem. Verum non uno hoc colore, inquam, dulcem et familiarem sibi clementiam commendans, etiam de prosperorum illatione plagis adhaerente, idem istud consignat, et tanto ea ambitu majore describit, quasi qui vellet non solum compensare, sed etiam excusare quod perculit. Ergo cum dixisset, quia poneret eam in saltum, ut comederent illam bestiae agri, id est, cunctis regni et urbium munitionibus amputatis, potestati 410 hostium traderetur ( censura, ut quondam in Aegypto, contumeliam vel aerumnam luteae servitutis) quippe quae consectatu idolorum, Dei sui fuisset oblita: tamen quia ipse miserator et misericors ageret, post captivitatis terminum gaudia regressionis adnunciat. Et quia supra Aegyptiae liberationis intulit mentionem, ad illius instar, hanc quoque Israeliticis populis asserens conferendam, nunc quoque latius quidem, sed idem percurrit exemplum. Ecce ego, inquit, lactabo eam, et loquar ad cor ejus: et dabo vinitores ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem: quia nativitatem Synagogae tempus Aegyptiae liberationis appellat, lactatio quoque cibum Mannae videtur ostendere. Locutio autem ad cor directa, promulgationem indicat legis, quae auditorum corda formavit. Dabo autem vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem, quid significet accipito. Antequam populus Terram repromissionis intraret, missi exploratores fructum vitis egregium portaverunt, id est, uvam ejus magnitudinis, quam vector unus subire non possit. Postquam vero urbem opulentissimam, Jerico videlicet, mirabili occupavere victoria, vir de tribu Juda, Achar nomine, filius Charim, quiddam de praeda, quae exustioni fuerat dicata, subripuit. Cumque esset vincentium, adversis subitis impedita foelicitas, admotis fortibus, fur anathematis vestigatur: et cum omnia, quae occuluerat protulisset, lapidante populo, in valle Achor interemtus legitur et sepultus (Jos. 7.). Quae sane expiatio ita valuit ad melius placendum Deo, ut incruentis deinceps potiretur triumphis. Sicque illa vallis, nova arva capientibus, spem foelicitatis apparuit, quam praecedentibus culpa concluserat. His ergo commemoratis, quae illo tempore gesta constabat, etiam de Babylonia captivitate tam laetum fore Judaeorum reditum pollicetur. Denique sequitur, Et canet ibi juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Sicut enim tunc, incisis fluctibus, sicco per pelagus itinere transierunt, ac Maria soror Moysi, musica instrumenta corripiens, laudes Dei, choris sequentibus, praecinebat: in hunc modum exeuntes de Assyria captivitate cantabant, non utique Jerico aliquam deleturi, aut botrum denuo reperturi; sed quibus ita tempora laetanda succedant, ut illam videantur quam sub Moyse et Josue habuerant, gloriam consequuti. Cujus tamen historiae quemadmodum sit memoria laeta perpende, videlicet tam ad exemplum tristium, quam laetorum. Dixerat quippe supra, ne forte spoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativi tatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam illam velut terram inviam, et interficiam eam in siti. Ad illorum utique similitudinem, quorum cadavera, 411 ut ait Paulus Apostolus, prostrata sunt in deserto (Heb. 3. 17.): nunc vero cum solvendam promitteret servitutem, et gaudia de libertate ventura, ipsorum totidem [Al. itidem] temporum recordatus est, quibus videlicet gloriosa liberatio sacris fuerat laudata carminibus. Cujus sane foelicitatis, idest, post captivitatem Babyloniam sentiendae, ut dulcedo consolabatur Judaeos, ita magnitudo signabat populos ad praedicationem Evangelii congregandos. Qui vero novum carmen Deo canunt ( notum enim fecit orbi salutare suum, et ante conspectum Gentium revelavit justitiam suam [Psal. 97. 2.] ), eamque servitutem, qua peccatis et immundis spiritibus subdebamur, gratuita indulgentia et sanctificatione dissolvit, ut liberati ab iniquitatibus, justitiae serviremus, atque populus adquisitionis effecti, divini stemmatis insignibus fulgeremus, habentes de nostro corpore, de nostro, inquam, populo vinitores, vel ingentis botri gratiam nobis in mysteriis contradentes, vel ipsam artem atque industriam, qua vinea Dei colitur, indicantes. In illo proinde tempore, cum haec quae enumeravimus optata contigerint, quanta fuerit praemissae castigationis utilitas, etiam morum emendatio publicavit. Toto siquidem, inquit, corde, mihi sociabitur, ita ut non me ulterius ex interpolatione veneretur, sed continuum mihi cultum, mihi continuum impendet affectum: meque tantum suum virum appellabit et Dominum: nec ultra Baalim, idest, Idolis, meum nomen ascribet. De quo sane Baalim vocabulo Judaeorum traditio sensum aliquem voluit comminisci. Sed apparet hoc esse solidius, per quod consequentia tota decurrit, ut de ore videlicet correctae gentis auferenda Idolorum nomina repromittat et Deum ac Dominum se tantum vocandum. Dicendo autem non recordabitur ultra nominis eorum, vel correctionem, quae esset plena signavit, vel ad illud aspexit, quod supra posuerat, Ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, ait Dominus. Hoc ergo vitium castigatione discludens, in contrarium migrabit affectum, ut studium profanitatis plena oblivione deponat. Vers. 18.-20.-- Percutiam ei foedus in die illa cum bestia agri, et cum volucre coeli, et cum reptili terrae! arcum et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire faciam eos fiducialiter. Sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in judicio et justitia, et in misericordia et miserationibus. Et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus. Est, inquit, consequens, ut quae plagis foedata subjacuit, bonis omnibus correcta potiatur. Et ideo sicut ei omnes creaturas non solum adversas, sed etiam infensas indignatio nostra reddiderat, ita rursus benevolas et commodas easdem faciat nostra placatio. Percutiam itaque foedus ei cum bestia agri, ut nec arvorum fruges saevities ferina populetur, nec vindemias eorum aut oliveta volucrum praecipiat 412 multitudo, nec per membra lassorum angues venena diffundant. Quae omnia cum liberationis tempore cessatura dicuntur, diebus utique plagarum docentur illata. Cum his cladibus etiam bella cessabunt, ita ut in patriis finibus dormire possint, idest, requiescere confidenter, quippe nec irruptiones nec insidias formidantes. Sponsabo te mihi in sempiternum, idest, rebus ipsis erudita cognosces, non meo, sed tuo vicio illud, quo afflicta es, contigisse dissidium. Caeterum, me paratum esse, ut in sempiternum mihi sponsa permaneas, idest, si talis fueris, qualem nunc castigantia judicia reddiderunt, in sempiternum tibi faederatio prisca servabitur. Sic enim paciscor, te in nostro permanere consortio, ut explorent justitiam tuam admota judicia. Vel si te subrepens [ Ant. subripiens] negligentia vulneraverit, et a me tamen remedium toto flendi ambitu postulaveris, nihilominus desponsabo te mihi in misericordia et in miserationibus: quas cum sane fideles constantesque persenseris (hoc est enim quod ait, Sponsabo te in fide ) alacritate debita praedicabis, quia ego sum Dominus. Quod totum sic instituimus, si ad vocationem Evangelii transferamus, manifestius constabit impletum. Speciosus enim forma prae filiis hominum (Psal. 44. 3.), de cujus labiis fusa gratia mundo dedit salutem, reginam quam sibi in consortium thalami pro virginitatis honore despondit, adscivit in justitia, quam justificando dedit: adscivit in judicio cum eam, quae legitime esset laboratura, delegit; adscivit in misericordia et in miserationibus, cum praeterita debita relaxavit, et despondit in fide, qua vel corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. 10. 10.): vel quod non est dubium, quia diligentibus Dominum omnia procedant in bonum (Ibid. 8. 28.). Vers. 21.-24.-- Et erit in illa die, exaudiam, dicit Dominus, coelos, et illi exaudient terram, et terra exaudiet triticum, vinum, et oleum: et haec exaudient Jezrahel. Et seminabo eam mihi in terram, et miserebor ejus, quae fuit Absque misericordia. Et dicam Non populo meo, Populus meus es tu: et ipse dicet, Dominus meus es tu. Seriem votivae promissionis extendit, ac per diversas species, schema voluminibus sacris familiare componit, ut elementa invicem fungi opere suo cupiant ad sustentationem fragilitatis humanae, nec tamen queant, nisi Creator annuerit. Qui sane illo tempore, quo placidus adversa depulerit, affatim praebiturum se omnia pollicetur: incipiet siquidem claudicare foelicitas, si desideret copiam tot seculis expetita libertas. Haec autem, ut diximus, suavitas gaudiorum et in illa aetate praeclusit, cum est Babylonis soluta captivitas: et reddita est Apostolorum tempore cumulatior, cum ita omnis credentium multitudo sobriis rerum copiis uteretur, ut esset eis anima et cor unum (Act. 2.). Atque tunc primum exae quatio a cunctis sapientibus praedicata conluxit, 413 ut in tanto discipulorum coetu nemo esset divitiis erectior, nemo paupertate depressior: caeterum sicut una cunctorum in virtute, consensio: ita communi jure esset possessio. Neque enim aliquis eorum, quae possidebant, suum quicquam esse dicebat; sed cum essent illis universa communia, agrorum etiam pretia pedibus Apostolorum offerebantur, ut pro singulorum necessitatibus distributio proveniret. Et quia spiritalis populi status intra historiam Judaici populi tenebatur: revertitur ad illa nomina, a quibus vaticinium fuerat exorsus, et ait: Terra exaudiet triticum, vinum et oleum, et haec exaudient Jesrahel, idest, populum, vocabulo vallis, in qua est superatus. Ostensum, cujus peccata, quae erat puniturus, supra expressit, ipsam, inquam, gentem non in eisdem personis, sed in eisdem tribubus permanentem, et plagarum verberibus expiatam, in consortium suum propitiatus adsciscat, et quasi terrae etiam bonae praeceptorum semina diversa concredat, ut per amplitudinem succedentium prosperorum, etiam ille dies Jesrahelis, quo est inducta calamitas, pretiosus fuisse atque optabilis censeatur. Miserebor, quippe [ Forte inquit] nunc ejus cujus paulo ante nomen horrueram, et populum meum vocabo, qui mei desertor exstiterat, et adversantium mihi jure defecerat. Ipsique vicissim fiducia, ut me appellet verum et unicum Dominum, conferetur. Verum huc usque prosperorum denunciatione prolata, rursus ad praesentis temporis statum sermonem reducit: Sequitur enim: CAPUT III. Vers. 1.-5.-- Et dicit Dominus ad me: Adhuc vade, dilige mulierem dilectam amico, et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi respectant ad. Deos alienos, et diligunt vinacia uvarum. Et fodi eam mihi quindecim argenteis, et coro ordei, et dimidio coro ordei, et dixi ad eam: Dies multos exspectabis me, non fornicaberis, et non eris viro, sed et ego exspectabo te. Quia dies multos sedebunt filii Israel sine Rege, et sine Principe, et sine sacrificio, et sine altari, et sine Ephod, et sine Teraphin. Et post haec revertentur filii Israel, et quaerent Dominum Deum suum, et David regem suum, et pavebunt ad. Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum. Quia exordium vaticinii, captivitatem populi illius reversis [Al. diversis] vocibus pollicentis, hic, sicut in principio docuit, Propheta susceperat, ex persona Dei tristia, sed jam impendentia nunciabat, et eodem sacri Spiritus gubernatu, quasi ex contrariis texit oraculum. Nam cum infremuerit truculentis, statim quibus confoveat sauciatos, laeta subjecit, ut vel audiendis tristibus populus assuescat, vel ipsum Dominum cunctantem, et sicut supradiximus, studio differentem, cum sit vindicaturus, ostendat. Per quod simul docet, ne unquam sub tali judice desperent salutem, nimirum ita ad indulgendum parato, ut placidis inter adversa narrandis videatur id sedulo, quod iratus fuerit, excusare. Praecipit itaque Propheta, ne caritatem quam obscoenae mulieri impenderat, praevia offensione deponat, sed cum impudentia illius, professa benignitate contendat, et sive ipsa re, sive id quod consequens videtur, spiritu tantum revelante, cognoscat, quia illa meretrix levi mercede posset conduci, non solum ut 414 prophetica societate esset contenta, sed ut illius et aliorum conventu pariter abstineret, quasi quae valeret ostendere, magis necessitate parandi victus, quam consectatu libidinis se prostituisse: denique si vel tenuis alimonia praeberetur, eam facile flagitii voluptate carituram. Quo utique exemplo redditur Synagogae caussa deterior, quae eam videlicet pactionem nec copiis invitata servaverit, quam prostibula quaepiam, vel sub nimia parcitate, veretur. Indulgemus ergo, ait, tempus errantibus, ut vel ad correctionem fletibus erumpant, vel gravi demum ultioni succumbant. Qui nunc pretiosa vilibus postferentes, obliviscuntur proprii Dei, et sequuntur alienos, non aliter quam si spretis uvis, vinacia suibus magis quam hominibus apta colligerent. Itaque primo mensura cori nominata est triginta modios continentis. Secundo ait: dimidium cori hordei, inde pactione constituens continentiae officium a muliere comparari, ad imaginem illius conditionis, quam Synagoga passura est in Babylonia captivitate, ubi tolerans quidem, sed sub spe reversionis, exilium, nec Deo legitime, nec idolis cohaerebit, sed quasi omni deget nudata solatio. Propter hoc enim ait, non fornicaberis, et non eris viro, sed et ego exspectabo te. Hunc locum Judaei, vel eos sequuti, ad praesentis temporis judicium pertinere contendunt: Quod expulsi videlicet de Jerosolymis, nulla quidem habeant officii sacerdotalis insignia, quae propheta enumerat, sine rege eos, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine Ephod et sine Teraphin fore pollicens: reversionis tamen se pignora continere, idest, vocem Dei, qui se quoque eos exspectaturum esse promiserat. Sed falli eos in hac opinione vel fallere, adscitarum in fidem Christi nationum omnium documenta convincunt. Postquam enim Evangelio Christi credere noluerunt, sublata est ab eis vinea, et aliis commissa cultoribus, qui redderent ejus fructum in tempore suo (Psal. 1.). Ergo illo seculo, in quo Babyloniis serviebant, merito se invicem gens et Deus exspectasse dicuntur, non quod totus populus gentilium profanitatum esset immunis, quae eis etiam a sanctis aliis doctoribus imputantur; sed quoniam erat illic permixtio justorum virorum, et quia melior soboles quam parentes gaudia liberationis erat habitura. Propter horum partem Deus se utique exspectaturum promittit, idest, nullam aliam gentem in locum depulsae, protinus adsciturum, donec redeat, sicut et supra diximus, castigatione melior, et recipiens antiqui pontificatus, quae amiserat [ Ant. admiserat], ornamenta; in confrequentatione fidelium, cornua circumdet altaris, reddens Deo vota, quae distinxerunt labia ipsius, et pavebunt ad bonum ejus in novissimo die (Psal. 65.). Caussam proinde ipsius depulsionis exposuit, ut per eam videlicet abstinentiae profanorum, gens afflicta consuesceret, donec legitimis castigata verberibus, in consortium denuo mereretur adscisci, ex quo examen pium laetandumque prodiret. CAPUT IV. Vers. 1. 2.-- Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae, non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Maledictum, et mendacium, 415 et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit. Quae esset ratio, ut in ipso comminationis impetu, de illis quoque prosperis, quae post multam aetatem erant ventura, loqueretur, semel iterumque commonui, idest, ut vel gens haberet exulatura solacium, vel clementia pateret auctoris, qui ad vindicandum quasi invitus accederet. Hoc ergo consilio etiam de futuris locutus, ad praesentium, ut supra fecerat, revertitur aetatem, et merita puniendae plebis examinat, ut solvat eam quam divinae pietatis allegatio fecerat quaestionem. Opportune enim ejusmodi cogitatio nasceretur, si maneret fixa sententia, ut captivitas illata solvatur, et regressio gloriosa contingat. Cur non est continuata libertas, aut quantum potuit esse culparum, quod in tam magnam severitatem animum nostri gubernatoris accenderet? necessario igitur subtexitur criminum enumeratio, ut gravitas vindicantis appareat. Audite ergo, ait, verbum Domini, filii Israel, quia non recusat vobiscum inire conflictum, et rationem ponere judiciorum suorum, meritorumque vestrorum, cui dicit beatus David, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris (Psal. 50.). Audite; inquam, verbum Domini, filii Israel, vos omnino ipsi, de quibus agitur, judicate: et de quibus populi studiis conqueramur, videntes, si superest vobis aliquid sensus, ad confessionem et poenitentiam convolate. Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Haud quasi ex intervallo aliquo, inquit, delinquunt, ut quaedam videretur ultionum et virtutum facta commixtio, sed ita pessimis laudanda cesserunt, ut nec vestigium probitatis uspiam appareat, non fides, inquam, in testimoniis, non justitia in judiciis, non pietas remansit in ritibus. Quid dico [Al. dicam] vacare pectora timore divino, cum omnes etiam nominis ejus occuparit oblivio, atque invicem secum crudelitas et libido contendat, quando irruentibus quoque flagitiis, inundantibus facinoribus, nec a pudoris nec a sanguinis discrimine temperatur, sed jungunt maledicta mendaciis, homicidia furtis, adulteria sacrilegiis? Omnia, sanctae quondam regionis loca caedibus impleverunt, ut per multitudinem interfectorum sanguis sanguini misceretur. Quod non per exaggerationem, sed per fidem dictum esse, prodit historia. Ipsa sunt siquidem tempora in quibus et beatus Helias interrogatus a Deo quid in solitudine ageret, cum dolore respondit: Domine: Prophetas tuos occiderunt, altaria tua destruxerunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam (3. Reg. 19.). Tanta ergo prolanitate populus erat corruptus, ut internecione ultima pios quosque, idest, cultores Dei delere contenderent. Quae nefanda religionis corruptio quoniam nullum quidem habebat, propter quod expeteretur precium voluptatis, impunitatem tamen factis et turpibus pollicebatur et trucibus. Ideo Baalim vaccarumque cultores, 416 Jezabelis furori, fundendo piorum sanguinem, serviebant. Vers. 3.-- Propter hoc lugebit terra, et infirmabuntur omnes qui habitant in ea: in bestia agri et volucre coeli, sed et pisces maris congregabuntur. Propositis indignationis suae caussis, consequenter exclamat, ipsam terram operiendam luctibus, sicuti est operta criminibus. Quibus tam multis tamque ingentibus, si contigisset impunitas, etiam providentia negaretur. Infirmabitur ergo omnis cultor regionis in bestia agri, et in volucre coeli. Bestias agri appellare, armenta, et greges etiam solet divinus sermo. Ergo cum frugum (ait) et fructuum incubuerit egestas, pecorum quoque defectus et inopia consequetur. Nec sic sane finis angoris: sed etiam pisces congregabuntur, idest, deficient ut desint, ut nec in aquis possit alimonia reperiri. Vers. 4. 5.-- Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir. Populus enim tuus, sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Et corrues tu, corruet etiam propheta tecum. Si stante, inquit, republica, per sententiam judicum nocentes aliqui disperirent, argueretur certe alter, et alter argueret: proprium siquidem munus censura exerceret. Per quod simul ostenditur, quia non omnem simul populum scelerum tabes, morbi instar, aut pestilentiae, possedisset; sed sicut alii turpia, ita plerique honesta sequerentur. At ubi universos pene coetus iniquitas quasi conjurata possederit, quod suis accidisse temporibus Osee propheta deplorat, merito etiam tam doctrina quam censura cessabit, ut effusa in impios poena desaeviat. Ergo sub specie praecepti, vis est expressa judicii. Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir, idest, nemo judicabit, neque aliquis arguetur: hostili enim furore vastanda es, non judicum expungenda sententiis. Populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti, corrues tu, corruet etiam propheta tecum. Pro judicio, non pro comparatione istud, sicut, propheta constituit. Ergo nihil novum in ultione conspicies, sed quod exercuisti in culpis, recognosces in poenis. Populus quippe tuus restitit sacerdoti, idest, a vero pontificatu, consectando idola, recessisti. Contradixisti ergo sacerdoti, ait, cum sacras ceremonias repulisti, cum salutares monitus, et praecepta mores informantia respuisti: et ut impiis ducibus, ita etiam profanis vatibus te tradidisti. Merito igitur utrosque sententia nunc immissa involvet, ut et tu cum prophetis tuis, idest, ariolis conlabaris. Vers. 6.-- Nocte tacere feci matrem tuam. Conticuit populus meus, eo quod non habuerit scientiam. Quia tu scientiam repulisti, repellam te et ego, ne sacerdotio fungaris mihi, et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Idioma Scripturarum est, secundum quod frequenter admonui, ut quoniam ad gentem sermo dirigitur, tum proprio, tum parentis, cujus filia sit, nomine, videatur conveniri. Et ideo cum dixisset, corrues hodie, et corruet propheta tecum: idest, vastationis tuae tempus advenit, et quae olim a 417 discenda et loquenda justitia destitisti, nunc etiam a profana voce cessabis. Subdidit, nocte tacere feci matrem tuam. Id autem non sic accipiendum, quasi per diem loqui permiserit, et tantum nocte reticere. Sed cumulum voluit indictae taciturnitatis exprimere, et ideo, ut ostenderet eam obmutuisse, irruente pernicie, noctis intulit mentionem, ac si diceret, Sic eam effuso moerore convestiam, sicut nox terras operire consuevit, ut sicut generale et commune silentium conditio tenebrosi temporis introducit: ita ista turba seniorum, quam matrem tuam vocavi, quae paulo ante profanitate garrula perstrepebat, sub nocte adversi temporis conticescat. Post vero secundum institutum ordinem, ubi terrore personuit, caussam commotionis adnectit: Conticuit populus meus eo quod non habuerit scientiam. Justum erat (inquit) ut labia plebis meae lugubri silentio clauderentur, quae noluerunt loquendo condiscere. Proinde, quod dixit scientiam populo defuisse, ne tu ad aliquam necessitatem referres, continuo, quid accusasset, ostendit. Quia tu scientiam repulisti, repellam te et ego, ne sacerdotio fungaris mihi: et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Noluisti (inquit) intelligere, ut bene ageres (Psal. 35.), sed iniquitatem in cubili meditata, pro arbitratu tuo ausa es apud te legis meae membra dirimere, ut justitiae parte neglecta, hostiarum instituta retineres: ideo ibit obviam perversitati tuae digna frustratio, ut non sit licentia offerendarum hostiarum, cui sequendarum non fuit cura virtutum: dura tibi imminebit taciturnitas, quae ab auribus tuis salutares monitus propulisti. Oblita es mei, obliviscar et ego filiorum tuorum, ut quae spontaneam passa es in officiis caecitatem, experiaris acerbissimam de liberis orbitatem. Quod ita sane intelligendum est, ut non putemus illum populum idolis mancipatum, Deo vero, vel hostiarum oblatione servisse, cum haec potissimum fuerit caussa consecrandorum in regione vitulorum, ne per oblationem hostiarum adeundi templum detur illis occasio. Geminus ergo intellectus debet assumi, ut vel sub conditione illius positum sit, ac si diceremus: Etiamsi sacerdotii partes graviter impleretis, nihil profecto ad defensionem vestram valeret, quos morum foeditas arguebat: sed consequenter etiam amitteretis superstitionis vestrae angusta isthaec et ridenda solatia, qui meritorum auxilia perdidistis. Vel certe, quia erant in ipsis Tribubus sparsim habitantes et prophetae et legitimi sacerdotes, aliqui etiam de plebe eadem munuscula offerre consueverant, et per hoc impunitatem scelerum credebant se posse obtinere: his quoque talibus, sub persona populi, comminatur [Ant. comminatus], quod cum irruerit aperta captivitas, etiam illius opinionis amminiculis exuantur qua se erga Dominum, vel ex intervallo, munificos aestimabant. Vers. 7.-- Secundum multitudinem eorum, sic peccaverunt mihi: gloriam eorum in ignominiam commutabo. Quasi dedita opera impensoque studio contra beneficia mea populus certare proposuit, ut quanto ego fuissem in largiendo affluentior, tanto hic in abutendo appareret insanior. Denique, cum ita pignorum successibus eum extulissem, ut latissimarum spatia terrarum progrediens cultor impleret: hic actus suos tendentibus 418 in contumeliam meam sceleribus, exaequabat. Prorsus ut videretur vereri, ne plura essent populi membra, quam scelera. Ergo quia gloriam suam in multitudinem tam facinorum posuere, quam militum, ignominia succedente illam mutabo: ut ad extremam videlicet paucitatem, aerumnis consumentibus, perducatur. Vers. 8.-- Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas. Cum exprobratione totum legendum: id est, sacerdotes, vel illi, qui idolorum erant ministri, et per hoc se Deo immolare dicebant, vel principes cum populis, qui studium funesti erroris induerant, inter caetera, quae plectenda faciebant, usurpabant quoque vocabula ex legis traditione venientia. Nam quomodo circumcisionem ac sabbata servabant Samariticae Tribus, quamvis idolis servientes: ita etiam aliqua instituta legis usurpasse credendum est ipsos ariolos. Per institutionem igitur beati Mosis diversae oblationum species erant, inter quas et ista, quae pro peccato offerebatur. Ex qua tamen adipis certis partibus igne consumtis, reliqua in cibum sacerdotum membra cedebant. Et quia his ritibus propiciabatur Deus, pontifices peccata populi, pro quibus orabant, edere, id est, absumere dicebantur: secundum quem modum, arioli, ut variorum delictorum impunitatem, per lucri sui emolumenta promitterent, dicebant, se populi peccata consumere. Hoc ergo per prophetam nunc Deus, sub voce et. vultu indignationis, exagitat: ac si diceret, En quae prodigia, famam non de ullis unquam pulchris facinoribus, sed de solis flagitiis expetentia, reverendae legis instituta sub verborum usurpatione temerarunt, ut promitterent, videlicet circumvento populo, quoniam si per manus eorum hostias obtulissent, statim fierent innocentes, et consequerentur indulgentiam peccatorum. Sicque sublevabant, id est, consolabantur, et superbire factebant reorum animas, in quibus nihil sinebant de compunctione residere. Ergo quia nec magister loqui, nec discipulus audire id quod ad salutem attinet, assueverunt, sed utrosque culpa, quae polluit, exaequavit, merito eos etiam sententia sequuta componet, ut fructum operum suorum sine fraude suscipiant, et unam internecionem sacerdos ac populus patiatur. Possumus autem in hoc loco faciliorem intellectum creare, si personam Judae quoque, quem post paululum nominat, inferamus. Ut quoniam et ipsam Tribum, licet minus adhuc ream, non tamen omni ex parte purgatam, seria admonitione castigat, illud quoque jam, quod sacerdotes oblatas pro peccatis hostias comedunt, intulisse videatur, fiatque sensus ejusmodi: Sed quid mirum, tribus a Dei cultu et timore recedentes atque colendis idolis mancipatas, variis sordere criminibus, cum etiam illa pars populi, quae videtur cerimonias adhuc mysticas continere, simili errore lymphetur, et corrupti sacerdotes peccantibus blandiantur, quod eis, videlicet, per oblationem hostiarum, quas ipsi devorant, contingat impunitas? Sublevabant igitur his consolationibus, animos, quos facinorum conscientia deprimebat: et quod sacerdotes impudentissime pollicebantur, hoc libentissime populus audiebat: ideo et in tempore calamitatis, nulla inter 419 plebem erit sacerdotesque discretio, sed qui vixerunt promiscue, viliter etiam interibunt. Vers. 9. 10.-- Visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Comedent, et non saturabuntur: fornicati sunt, et non cessaverunt. Cum, inquit, coeperit se exercere ultionis censura, hae mensurae dolorum, quas ipsi in peccatis fecerant, implebuntur, ut experiantur in suppliciis, quod in desideriis perpetrarunt, fornicati sunt quippe, vel obscoenitates, vel profanitates sequendo, nec eos usurpatae puduit foeditatis, ut qui de prima statione deciderant, saltem de secundis remediis cogitarent, et quod non decuerat contigisse, vel frequentare desinerent, sicque imitaretur abstinentiam erroris admota cessatio. Sed cum fornicati essent, non cessaverunt. Ergo quod exercuerunt in viciis, experiantur in poenis, ut comedant et non saturentur, impleantur videlicet afflictionibus, sed ita eas haurire non cessent, ut esuriem quamdam ferre videantur. Neque enim cum fornicationem audis, usurpationem modicam corporalis illius voluptatis existimes, sed sacri, inquit, foederis pacta violantes, omnipotentem Dominum in cujus consortium adsciti fuerant, reliquerunt. Et ideo intelligentiae luce privati sunt, non considerantes post quae religionis insignia, ad quales essent sortes rituum devoluti, quae profecto opinionum stultitia, nequaquam in animos irreperet, nisi eam temulentia conciliaret, et crapula: atque ideo dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, adeo, ut prophetarum munus a lignis aridis postularent, et quae essent futura unicuique, baculus indicaret: quam profanitatis speciem Graeci rabdomantias appellant. Spiritus ergo profanitatis, quem, fornicationem vocant, decepit eos, ut discederent a Deo vero, et multis, variisque daemonibus, in ore sane et fronte adulterantium, miscerentur. Vers. 13.-- Super capita montium sacrificabant, et super colles accendebant thymiama: subtus quercum et populum et therebintum, quia bona erat umbra ejus. Non uno, inquit, modo errasse contenti, qui divina instituta contemserunt, commenta anilia sectabantur, ut non solum baculis in fraudem aliquam laevigatis, sed jam colliculis paulo eminentioribus, aut umbris arborum paulo densioribus moverentur, et crederent illic divinitatis esse plurimum, ubi aliquid amoenitatis vidissent. Sacrificabant itaque in verticibus montium, 420 quod historia frequenter accusat, cum dicit de regibus, Fecit hoc aut illud, verumtamen excelsa non abstulit, sed adhuc immolabat populus in excelsis: hic autem adjicit, quod et subtus quercum et populum adoleret incensum, caussamque admirationis exponens, subdidit. Quia bona erat umbra ejus. Repudiantes lucis et luminis conditorem, vere quasi filii tenebrarum, nemoris capiebantur umbraculis. Audiamus ergo, quid poenarum amentia ista mereatur. Vers. 14.-- Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras, cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras, cum adulteraverint. Commisistis, inquit, turpia, nec ab opere destitistis, ut si non eos quos innocentes, vel eos saltem, quos rei solent sentiretis affectus, id est, ut honesti violatores puderet admissi, sed in operibus noxiis confirmastis audaciam, eo usque sectantes, quae erant probrosa, ut stipitum saxorumque umbras praeferretis elementorum omnium creatori. Hanc igitur impietatem calamitatis ultimae dispungat illatio, ita ut miro genere vindictae ad culparum similitudinem, poena formetur: eoque sit acerbior, quod non fuerit experta censura: libidini siquidem vincentium, sponsae vestrae ac filiae subjacebunt: nec apud aliquos judices istam ignominiam, vel mariti arguent, vel parentes. Caeterum totum flagitium consumetur in dedecus, ut de eo supersit nihil ad reatum. Quasi acute ergo, negata flagitii objurgatione, conclusit, nihil esse acerbius, quam sub conditione servitutis ejusmodi constitisse, in qua extrema necessitudinum flagitia videre pergas, accusare non audeas. Ergo, cum hoc esse miseriarum ultimum praevidisset, quippe quod, nisi captivitas non posset inferre, statim caussam tantae commotionis, praemissorum repetitione subjecit. Quoniam ipsi, cum meretricibus versabantur, et cum effoeminatis sacrificabant, et populus non intelligens vapulabit. Nesciunt, inquit, quantum dolorem de perversitate ejus, quae in consortio meo quondam egit, experiar; ideo in necessitudinum suarum dedecore, magnitudinem criminum priorum recognoscent: ut qui effoeminatos et prostibula, a quibus cultum daemonum acceperant, subsequuti sunt, abutentibus se, obscoenis hostibus distrahantur, voluntariae stultitiae fructus in contumeliis, quas tyranni victores intulerint, sentientes. LIBER SECUNDUS. CAPUT IV ( sequitur ). Vers. 15.-- Si fornicaris tu, Israel non delinquat saltem Juda. Nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven; neque juraveritis, Vivit Dominus, quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel: nunc pascet eos Dominus quasi agnum in latitudine. Quamvis universas tribus, idolorum cultibus sorduisse, vaticinii ipsius censura demonstret, tamen deteriorem Israelis statum denunciat, et qui damnationis magis, quam correctionis capax esse videatur: non solum enim 421 profanitatis audaciam intra fines proprios moresque continuit, sed contaminationem quoque fratris quasi lucrum aliquod expetivit. Hoc siquidem, ad crimina sollicitantis studium propheta convincit, cum denunciat Israeli, ut non delinquat saltem Juda, neque enim cura fraternae commiserationis ei fuerat imposita, qui ut sit diligens, admonetur, sed per istam praecepti speciem, etiam illud crimen exagitat, quod similiorem sibi maluerit Judam reddere, quam ut ipse de emendatione quippiam cogitaret. Fitque sensus ejusmodi: O tu Israel, qui principem erroris secutus, id est, Jeroboam, a germani tui, videlicet Judae, consortio recessisti, non ob aliud, quam ne tibi per honorem templi et sacrorum dierum celebritatem, respirandi atque ad meliora redeundi esset occasio, si non generis, vel criminis tui pactionem tuere, et qui noluisti laudabilem servare concordiam, susceptam semel discissionem teneto, neque in professionem repudiatae germanitatis, astu corruptoris irrepas, sed propria saltem lue contentus, patere innocentiam [Ant. innocentium] manere consortis, et invitare cessa ad eum statum, in quem tu venisse deflebis. Nunc enim majorem in modum imprudentia grassatur, si quorum elegisti remedii timore dissidium, cum iisdem ineas sacrilegii amore collegium. Illum saltem tibi affectum serva, qui peccantibus consuevit innasci, ut te videlicet pudeat deformis admissi. Cur a te scilicet tenue solamen excludis, ut videare deceptus? nam reatum non evadet ascensio; tamen esse aliquid distinctionis inter incautos et procaces indicat, quod alios audacia reddat exosos, alios formido miserandos. Tu autem, cum nullum pateris tuae foeditatis immunem, quid aliud, quam non errore, sed spontaneo detestabilique judicio, te esse nocentissimum, confiteris? Si fornicaris, tu Israel, non delinquat saltem Juda. Cur inquam, istum prioribus jungis errorem, ut minore te dolore periturum, si cum pluribus, quam si cum paucis pereas, arbitreris? Cur prodigus propriorum honorum, etiam fratris jura contaminas? Quid uno tumulo genus omne vis involvi? Patere superesse aliquam tui sanguinis portionem, cujus adjuveris suffragio, reformeris exemplo. Si fornicaris tu Israel, non delinquat saltem Juda: nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis, Vivit Dominus. Quomodo Israeli, ne Judas delinqueret, imperasset, per subjecta patefecit, prohibendo ne in Galgala et Bethaven, quae loca erant tribui Judae juncta, studio permiscendae religionis ascenderent, et jurarent, Vivit Dominus; quod ita intelligendum, ut quia in iisdem locis sicut in Samaria vitulos consecraverant, et ipsis etiam veri Dei nomen adscripserant, perque eorumdem nomen numenque jurarent, ideo nunc praecipit, ut quoniam ex vicinitate Judae, illo populi confluebant, ad Bethaven videlicet, atque Galgala, isti illuc ascendere facessant et jurare, Vivit Dominus, id est, in illis locis consensu populi consecratis, ne Judas hac familiaritate verborum deceptus, ipse quoque vitulos primo non horrere, dehinc incipiat et jurare. Videtur autem et illud ostendere, quod populi confundebat impietas, ut qui videlicet 422 vitulis serviebant, etiam per verum Dominum quem Judas colebat, in quibuscunque negociis adjurarent, et obtestationes suas illius appellatione, constringerent, quasi optimum judicando, utramque appellationem aequo honore venerari, ut hoc colere, etiam illis, qui in fide manserant, persuaderent, et cultum suscipere vitulorum, religionis, inquam, prioris manente reverentia: sicque devotionis non tam mutatio, quam quaedam facta videretur adjectio. Hoc autem contra legis praecepta susceptum, sine dubio cumulata profanitate miseros polluebat. Nolite itaque loca ista, quae celeberrima sacrilegis ritibus effecistis, eo studio frequentare, ut etiam Judae pectora vestro crimine venenentur. Respiciat enim Judas, si adhuc non totus emarcuit, qui status comprehenderit Israelem; et tunc, quid etiam sibi, nisi caverit, impendat, recognoscet. Vers. 16.-- Quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel, nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine. Apte prorsus a vacca similitudo suscepta est, ut peccati ipsius species, et tumor peccantium, et mugitus pereuntium signaretur. In cultu, inquit, vitulorum, jugo meae legis excusso, Israelis deliquit audacia, et a virtutis semitis declinavit, credens se opimis bonis suis interpolatione fruiturum: sed impios tanta votorum frustratio consecuta est, ut ad agni exiguitatem de taurina quasi mole descenderint. Sic tota gens, quae confidebat in viribus, gloriam suam ignominia sequente vidit mutatam, et sub pastoris baculo constitutam, tanta quanta solet agnus, facilitate compesci. Neque hoc tamen solum, sed sicut agnus in vasta loca perductus, et imbecillus, et solus, tam matris, quam gregis solatio destitutus, metuit quicquid aspexerit, quicquid audierit: ita etiam gens subjecta hostibus truculentis, per solitudinem cogetur incedere. Quam tamen non usquequaque providentia divina destituit, propter quod dicit, Nunc pascet eos Deus; sed ut impositae calamitatis magisterio intelligat atque fateatur, nec contemtibilia fuisse sacrae legis praecepta, nec sua vel impunita crimina, vel desideria fructuosa, subjungit. Vers. 17.-19.-- Particeps idolorum Effraim: dimitte eum. Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus, ligavit eum spiritus in alis suis, et confundetur [Al. confundentur] a sacrificiis suis. Postquam Israel de desolatione [Al. de solutione] propheticus sermo convenit, eique finem, quia non fuerat dictis ejus audiens, nunciavit, consequenter moniturus, convertit se ad Judam. Ne enim videretur Israeli intenta censura, Judam reatibus exemisse, qui utique nunquam, nisi voluntario corrumperetur assensu; ideo ipsum quoque simili vigore compellat. Vidisti, inquit, quoniam Effraim a jugo legis meae ingrata et infoelicia colla subducens, idolorum particeps esse decreverit. Nullo ergo foedere tu illi copuleris, sed dimitte eum, et toto, sicut locorum, ita studiorum fine dirimere. Caeterum si ei te ulla societas alligaverit: etiam calamitas, nimirum aequa, corripiet. Vis contagionem profanitatis effugere? vallo continuae separationis ambire, nunquam cum sacrilegis ineas vel publica foedera, vel privata convivia. Quae enim societas luci cum tenebris (2. Cor. 6. 14.)? quis consensus 423 templo Dei, cum idolis? Fornicatione fornicati sunt. Et ne hoc putes contigisse errore deceptis, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus, dedito studio, et incenso amore, profanitates sequuntur, nec solum in plebeia parte delinquunt, a proceribus ad imos funerea profanitate sunt pervasi. Ideo nusquam eorum sensui coetuique misceare [Ant. miscere], si te castae fidei sacramenta delectant. Provisa est siquidem, o tribus Juda, in adjumentum judicii tui, talium festinata damnatio, ne tu videns differri exitia reorum, fieres etiam incerta meritorum. Adhuc te incolumi, subitus Samariam quasi ventus arripiet, et confundentur a sacrificiis suis, idest, erubescent, et confitebuntur vanitatem spei eorum, qui sibi libertatem et securitatem pollicebatur in iis hostiis, quas idolis offerebant. Alas autem spiritus, quibus gens illigata discesserit, posuit secundum vulgarem opinionem, quae ventorum imagines pennis instruere consuevit. Ergo sic ait: Isti qui sacrilegia sequuti sunt, pessundabuntur, et ad exilia diversa captivitatis turbine perferentur, ut ventorum alis innixi fuisse videantur. Nos autem cum ista legimus, cogitare debemus, quam leviter prophetarum voces vesanus populus aestimaret. Neque enim cum sacerdotes et reges, ac popularis etiam multitudo, in apertum conspirasset errorem, paucis spiritualibus atque pauperibus, aut increpandi, aut concionandi facultas aliqua praebebatur; sed sicut alia Scriptura testatur, arreptitii vocabantur, et publico erant quasi portenta derisui. Tamen isti, et opum et honorum pariter indigentes, merebantur cum Deo inire colloquium: et quasi ab Aetheris solio, in stratas [Ant. instratas] humique cohaerentes animas, proferre sententiam. CAPUT V. VERS. 1. 2.-- Audite hoc, inquit, sacerdotes, et attendite, domus Israel, et domus regis, auscultate, quia vobis, judicium est. Universa nempe ad sacrilegia vaditis, nec aliquod in peccando discrimen, quale habebatis in ordinibus, praestitistis. Nunc ergo, vel sacerdotati, vel regali dignitate sublimes, et tota Israelis turba, quoniam jam impendit exitium, convenit ut intelligatis, vos non pro viribus, sed pro aequitate judicis disperire. Duas siquidem res, quae viderentur esse contrariae, perpetrastis, ut fieretis videlicet, laqueus et rete, sed ita in montis vertice, ac si in loco speculae eminentis extentum. Hostias vero quas caelorum praesuli deceret offerri, et quasi vehente fumo ad superna portari, has vos, ordine commutato, in profundo mersistis. Illud autem est, quod in sacerdotibus et regibus accuso, quia cum eum locum essent in gente sortiti, ut agerent non minus honestate ac religione, quam potestate ac dignitate reverendi, atque ad id, quod rectum erat, tam sermone, quam exemplo debuerint subditos incitare, illi contra, vel conciliationem criminibus praebuere, vel formam: idque solum de fastigio 424 priore retinentes, ut procul quae fecerant apparerent, laqueos et retia tetenderunt, quibus infoelix turba caperetur, eademque perversitate, sacrificia, inquit, in profundum, idest, quasi ad inferna, vertistis. Quidve, cum ea aut daemonibus mactaretis, aut Manibus? Quia ergo peccandi amore, agendi ordinem confudistis, ita ut quidam in vobis ambitus appareret, discernendi ignorantia, quid sequatur, accipite. Ego eruditor ero omnium vestrum, ut docente ultione, discatis, quod spreta eruditione, nescistis. [Vers. 3.] Ego scio Effraim, et Israel non est absconditus a me, quia nunc fornicatus est Effraim, contaminatus est Israel: non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum, et Dominum non cognoverunt. Quanta, inquit, obstinatione deliquerit Israel, nemo magis novit, quam ego, qui peccatorum interiora conspicio. Neque est viscerum ulla pars, quae meum suffugere possit obtutum. Totum eum ergo diligenter inspiciens, cognovi, quia nunc sit penitus fornicatus, penitusque pollutus. Quod ne in excusatione praeteritorum peccatorum dictum putares, quid tali affirmatu indicatum vellet, subjecto statim sermone patefecit. Ait enim: [Vers. 4.] Non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum est, et Deum non cognoverunt. Ergo, post susceptionem peccati, dissimulata compunctio, et recepta in pectus, non solum usurpatio criminis, verum etiam emendationis oblivio, ita praecedentibus erroribus antefertur, ut haec sola iniquitas, vel prima, vel maxima censeatur. Non dabunt, inquit, cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum. Caussam, cur nihil de emendatione cogitarent, hanc esse monstravit, quod immundus spiritus ipse daemon, vel sacrilegiorum amor in eorum medio versaretur. Si enim ex intervallo delinquerent, appropriare eis immundus spiritus crederetur. Nunc autem, cum omne vitae tempus sceleribus impendant, rite sacrilegiorum auctor nequaquam vicinus eorum dicitur esse, sed medius. Illo ergo pectoribus eorum insidente, de emendatione nihil cogitant, et ideo subduntur exitiis. Vers. 5.-- Respondebit, inquit, arrogantia Israel in facie ejus, et Israel, et Effraim ruent in iniquitate sua, ruet etiam Judas cum eis. Ad similitudinem ruralium laboriosorum, quibus saepe respondet ubertas, et hos, ait, mercedem studiorum protinus recepturos. Digne, inquit, respondebit industria, id est, ut sub calamitatibus erubescant, qui plurimum sibi de criminibus arrogabant. Vers. 6. 7.-- In gregibus suis et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient: Ablatus est ab eis: In Domino praevaricali sunt, quoniam filios alienos genuerunt, nunc devorabil eos messis cum partubus suis. Cum dixisset supra, 425 judicantis convenire justitiae, ut qui sceleribus se dedissent [ forte dedidissent], stipendia quoque digna perferrent, Israeli sociavit et Judam, quem, licet paulo serius, in similem tamen reatum noverat esse venturum. Postquam vero justitiam commendavit examinis, ad temporum distinctionem revertitur, et Israelis facta persequitur, quem protinus sciebat esse periturum. Et primum quidem, cum dixisset Judam quoque Israeli in calamitate miscendum, subjecit, quod ad Judam magis respiceret, qui sacratum Deo Templum tenebat. Nam licet pollueretur idolis, tamen etiam hostias offerebat Deo: cumque parum studeret moribus corrigendis, adquisiturum se arbitrabatur de assidua immolatione subsidium. Ergo, in gregibus, inquit, et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient: ablatus est ab eis. Vadent autem posuit pro Ibant, per praeteriti siquidem temporis declinationem invectio tota detexitur. Superstitionis proinde magis quam religionis caffe gradientes (sic enim hostiarum censetur oblatio, si eis defuerit cura virtutum) non potuerunt invenire Deum illum, ad quem nemo nisi plenae devotionis calle deducitur. Ablatus est ab eis, non quod Deus potuerit auferri, sed quod ita nusquam eis occurreret ejus auxilium, ac si ab eis funditus videretur ablatus. Postea vero ad Effraim, idest, Samaritas vocem retorquens, aliam speciem praevaricationis exagitat, quae tamen vetustatem commissae impietatis ostendit. Quod ita, videlicet, legis statuta contemserint, ut profanis gentibus etiam per connubia miscerentur, studentes prorsus atque properantes, ut generis sui nomen exuerent, et quidvis aliud, quam Dei populus vocarentur. In Domino praevaricati sunt, quia filios alienos genuerunt. Tantum, inquit, odium mei nominis concepere, ut a minis eripi se posse vel a molestiis exui crederent, si in numerum aliarum gentium eorum soboles migravisset. Qua mobrem, nunc devorabit eos messis cum partubus suis: vicinam et impendentem calamitatem nomine messis ostendit: in quo tam germina quam fructus, uno pollicetur gladio demetendos. Vers. 8. 9.-- Clangite buccina in Gabaa, et tuba in Rama, ululate in Bethavem, post tergum Benjamin. Effraim in desolatione erit, etc. Quia pronunciaverat, illos brevi tempore consumendos, pondusque sententiae in effectum absque ulla dilatione gradientis, noverat: quasi jam rebus impletis, per eas urbes quae frequentissimae erant, tubis clangentibus, et resonis planctibus jussit indicari [Ant. judicari] quod totum Effraim vastitas occuparet. Omnia autem, quae dixit loca, idest, Tergum Benjamin, quae tribus fuit Judae regioni contermina, Gabaa et Rama et Bethaven, Judae finibus vicina fuisse colligimus. Cum igitur istorum calamitas, quae praecessit, illos solicitos debuerit facere, ipso nimirum timoris exemplo, non solum nihil ad emendationem promovit, sed etiam delinquendi praebuit incrementa. Hoc itaque vehementer exprobrat, et dicit, per id apparuisse pejores, per quod fieri debuerant vel pro ipsa humanitate meliores. Vers. 10.-- Facti sunt enim 426 principes Juda quasi assumentes terminum, super eos effundam quasi aquam iram meam. Idest, tempore captivitatis Assyriae, quae tribus decem de finibus suis pepulit, Judae principes, quos fraterna calamitate in fletum oportuerat commoveri, ac decorem morum sedulo cogitare, ne et ipsi, videlicet, in similes aerumnas laberentur: non solum nihil formidinis compunctionisve senserunt, sed parricidalem etiam animum publicarunt, addita sibi, videlicet, spatia terrarum, expulso fratre, gaudentes. In die ergo desolationis, idest, in tempore quo Tribus Israeliticae de suis finibus migraverunt, ostendit fidem (subaudis) Judae: cujus latens votum detexit occasio. Atque ita in Levi habuit discrimina germanorum, ut ea sibi etiam commoda fuisse loqueretur: quod sane tanti reatus est, ut coegerit indignationem ulciscentis augeri. Sequitur enim, Super eum effundam, quasi aquam, iram meam: idest, postquam dixerat, effundam, aperte subdidit, quasi aquam. Deterior, inquit, Juda per exultationis istius crimen apparuit. Et ideo mergetur inundatione poenarum, quia cum inter caetera beneficia hoc quoque clementia nostra ei praestiterit, ut timori ejus emendationique Effraim impenderetur exitium: ille est eo abusus ad incrementa petulantiae, germanique sibi credidit non exempla provisa, sed praedia contributa. Vers. 11. - 15.-- Calumniam patiens Effraim, fractus judicio, quoniam caepit abire post sordem. Et ego quasi tinea Effraim, et quasi putredo domui Judae. Et vidit Effraim languorem suum, et Judas vinculum suum. Et abiit Effraim ad Assur, et misit ad regem ultorem: et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum. Quoniam ego quasi leaena Effraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Ego, ego vadam, et capiam, et tollam, et non est qui eruat. Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Graviter se Deus commendat offensum, quod nihil compunctionis de fraterna damnatione susceperit, sed remanens Judas, insultaverit exulanti, laetatus, fines suos quacumque occasione proferri. Hoc ergo peccatum ita graviter aestimavit Deus, ut non admoturum se iram promitteret, sed instar aquae penitus effusurum. Et quia per incrementa poenarum, nocentiorem fecerat Judam videri, quippe qui esset, inundante animadversione, populandus, assumtum colorem perrexit excolere. Aitque ita Judae esse graviorem reatum, ut ei comparatus Israel videatur calumniam pertulisse. Fitque sensus ejusmodi: Si meritorum ratio malum captivitatis exegit, cur Judas et gentium moribus inquinatus, et odio fratris infectus, vim distulit ultionis? Sin autem post tot crimina, necdum mereretur expelli, nonne ille qui captus est, per calumniam magis quam per justitiam docentis oppressus? Calumniam patiens Effraim, fractus judicio. Quid esset calumniam pati, curavit exponere, idest, judicis non aequitate, sed potestate deprimi. Ad eumdem autem sensum respicit, quod ait, Caepit abire post sordem. In superioribus enim et multitudinem et vetustatem peccatorum exprobraverat 427 Israeli; ubi vero Judae crimen agitavit, videlicet, de fratris sui captivitate lucrum quaerentis et gaudium sentientis, idque censuit aliis praeponderare criminibus: eodem etiam tenore subjecit reliqua, ut diceret, et circumventum in judicio fuisse Effraim, et ipsum principia erroris habuisse. Ac si diceret: Tantam crudelitatem, Judas, animi tui publicasti, ut in sceleribus, pro quibus est damnatus Israel, tu horridior vetustiorque videaris. Unde et judicii mei, pro meritorum differentia, modus acuetur, ut Effraim, quasi tinea, interpolem: te vero, quasi inhaerens putredo, consumam. Notum est autem quanto minore, ea quae tinea mordet, quam quae putredo pervadit, exitio consumantur. Et vidit Effraim languorem suum, et Judas vinculum suum: id est, conspicietis, et perferetis uterque vindictam, quae vestris studiis destinatur, nec vobis proderit auxilium a diversis regibus postulare: sed rebus fatebimini, illos vobis corruptionis exempla solum, non etiam salutis subsidia praestitisse. Et abiit Effraim ad Assur, et misit ad regem ultorem, et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum. Quoniam ego quasi leaena Effraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Utrique populo promisit se habitu leonis occursurum, sed vehementiam, quam specie non fecerat, servavit in sexu, ut illi se, quasi leaenam, huic vero, quasi leonem diceret apparere. Implevit autem assumtam similitudinem dicendo. Ego, ego capiam, et vadam; et tollam, et non est qui eruat. Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Nemo est, inquit, pastorum qui pervasam a me praedam ausit eruere: sed despiciens rusticorum tumultum, exeram vires, donec indignationis meae esuries expleatur. Revertar autem ad locum meum, pro cubili posuit, ad quod leo non territus recipere se consuevit. Erit autem istud, donec vos aerumnis doloribusque lassati, meam, inquit, faciem requiratis: quod sane extra regulam susceptae de leone imaginis ex negotii veritate constat illatum. Caeterum, quantum ad comparationem respicit, quis eam faciem visere lassus optaret, cui nec validus potuisset obsistere? Itaque cum assumtam indignationem expressisset, per famem leonis, jam de personae suae majestate subjecit, se ad liberandum non esse venturum, nisi vultum ejus proficiens ipso attritu populus concupisset, et ab eo solo caepisset postulare remedium, a quo supplicium sensisset illatum. CAPUT VI. Vers. 1. - 3.-- In tribulatione sua mane consurgent [Al. consurgunt] ad me. Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse caepit, et sanabit nos: percutiet, et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, et sciemus, sequemurque, ut cognoscamus Dominum: quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serolinus terrae. Dixerat quod instar leonis ad venationem progressi, in profanum populum desaeviret, munus videlicet exercens ultionis, quae postquam incitata coepisset impios atterere, non prius a poenarum illatione cessaret, quam illi ad quaerendum Dominum toto deinceps precum ambitu se contulissent. Sed quoniam magna est in ipsa supplicandi professione discretio, et offerunt alteram, 428 solo terrore perculsi, alteram vero, cum metu, etiam ratione correcti, quid in utraque momenti sit, curavit exprimere, ut quamvis una facies appareret ambarum, tamen intelligeremus, quod diversis radicibus niterentur: illa, videlicet, solummodo perturbationis, ista etiam de correctione, virtutis. Quia ergo dixerat, quod nequaquam ad juvandum prodiret, nisi ad quaesitionem vultus ejus, succumbens castigationi gens illa se converteret, pergit necessario, quam supplicationem praestolaretur, exponere, et illius primo verba sub irrisione percurrit, quam pro sui levitate ostendit reprobandam, id est, quae solis vocibus adulatur, cum rerum agitur destituta ponderibus, cujus habitum, et genus, etiam sacrum carmen accusat. Cum occideret eos, inquit (Psal. 34.), quarebant eum, et convertebantur ante lucem, et veniebant ad eum: cor autem ipsorum non erat rectum. In tribulatione sua mane consurgent ad me. Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse coepit et sanabit nos, percutiet et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, sciemus sequemurque, ut cognoscamus Dominum: quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae. Cum me, inquit, quaerere caeperitis, non ista, quam gestatis in labiis, oratione placabor, nec si potentiam meam simul clementiamque laudetis, dicentes quod tam sim ad ignoscendum paratus, ut praeveniam vota beneficiis, nec manere quam intuli plagam per spatia bidni sinam, sed tertia die vivificaturus adveniam. Et vivemus in conspectu ejus, quam dederit, vitae foelicitate potientes. Sciamus atque scrutemur eum, qui noctes angorum dolorumque nostrorum, quasi matutinum lumen, expellat, et tribuendis copiis illabatur instar imbris tempestivi et serotini. Ista, inquam, quae sine emendatione morum formaliter soletis cantare, despiciam. At quae referam, contuemini. Vers. 4.-- Quid faciam tibi, Effraim? quid faciam tibi, Juda? Misericordia vestra (quam praemissis videlicet cantilenis, a me vobis affore dicebatis, ut vestris utar imaginibus) matutinae nubis instar, evanuit, et quasi crepuscularis humor, sole veniente, est siccatus: id est, ita illud quod tibi parcere consueveram, vapore nostrae indignationis absumitur, ut desit unde malorum refrigerium consequaris. Neque id accidit ideo quod mea sit, sed quod tua non sit mutata sententia. Ego enim justitiae et clementiae pariter jura custodiens, nolueram punire quos terrui. Vos autem nec plagarum denunciatione commoti, in effectum coegistis abire terrores. Vers. 5.-- Propter hoc dolavi in prophetis; occidi eos in verbis oris mei, et judicia tua quasi lux egredientur, id est, admovi prophetalium comminationum secures, et cum tantis cumulis mala inferenda descripsi, ut rei quique ipso facile consternarentur auditu. Sed quoniam imprudentiam tuam coercere nequivit elaborata maxime terroris ambitio, necesse est invehi, quae non profuit intimari. Ideo judicia tua quasi lux egredientur, ut nemo jam quid merearis ignoret, nec deformitas tua sub aliqua religionis specie, quam in offerendis habuisti sacrificiis, delitescat. Caeterum rerum exitu pendente, colluceat, 429 me bonas affectiones magis quam hostias opulentas expetisse: illumque mihi acceptum fuisse, qui juvando per misericordiam proximo, magis quam imbuendo per sacrificium altari, sedulus exstitisset, et scientiam Dei, praeceptum ejus universis sacrificiis praetulisset. Tu ergo, qui haec didicisse contemnens, nihil de moribus, nihil de virtutibus cogitasti, sed me, quem diuturnis actibus asperabas, laudum et hostiarum muneribus placare posse arbitratus es, rerum saltem periclis, cujus sim gravitatis intellige. Misericordia, quam laudabas immeritus, quasi nubes matutina praeteriit; judicia vero, quibus convictus addiceris, quasi dies adulta lucebunt. Vers. 7.-- Ipsi autem sicut Adam transgressi pactum, praevaricati sunt in me. Instituto ordine sermonis ingreditur, ut postquam supplicia comminatus, fuerit, materiam eorum, idest, culpas quibus est excitata offensio, subjungat. Unde et hic, postquam claram fore ultionem promisit, quo reatu obligarentur, adjecit. Cujus ut pondus exponeret, antiqui recordatus est exempli. Ubi sane notanda est elocutio prophetae, multis ejusmodi locis, explanationis lumen adportans. Ait enim, Sicut Adam transgressi sunt pactum: ibi praevaricati sunt in me. Non utique quod isti in Paradiso praevaricationem admisisse videantur; sed quoniam dixerat, ita illos, sicut Adam, praeceptum fuisse transgressos, subdidit, eos ibi peccavisse; in eadem nimirum similitudine delinquendo; quod tamen sagacem intellectum requirit. Adam quippe et si violator fuit praecepti, nullis tamen legitur idolis supplicasse, nec aliquod eorum criminum, de quibus Israel arguitur, perpetrasse. Unde ergo illi primo homini degens in summis sceleribus populus comparatur? Haud ob aliud profecto, quam quod et si non aeque sacrilegi, aeque tamen docentur ingrati. Nam sicut Adam, qui in Paradisum, ut inlaboratis copiis uteretur, fuerat inductus, nulla angoris materia, nulla conquestione exorta, seductoris maluit quam creatoris implere mandatum, plusque apud eum valuit blanda de falsitate promissio, quam tot muneribus, tot miraculis, creatoris stipata praescriptio, quae usum videlicet omnium, sub unius pomi exceptione, contulerat: statimque temerator praecepti, experimentum caepit exilii, et summam foelicitatem pene ultima captivitate mutavit, ita ut peccatum ejus arva deinceps, fertilitatem suam negando, castigarent: juxta hunc modum populus Effraim, qui terrae copiis, quasi Paradisi amoenitate, fruebatur, nullam offensionis materiam, idest, nihil quod de Dei indulgentia et liberalitate quereretur, inveniens, quasi solo virtutum odio laboraret, errores praetulit veritati, et ad cultum idolorum, spreta, quae salutaris erat, religione defecit. In eamdem igitur culpam cecidisse dicuntur, cum eo 430 cujus conditionem videntur imitati, et magna ingratarum gentium percelluntur invidia, qui nullius auctorem muneris, tantumque ad evertendum peritum, opifici suo largeque conferenti bona omnia, praetulerunt. Vers. 8. 9.-- Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine; et quasi fauces virorum latronum, particeps sacerdotum, in via interficientium pergentes de Sichem, quia scelus operati sunt in domo Israel. Quia, ut saepe diximus, non unam quamcumque personam, sed populum coarguit, tum generali oratione, quae sunt acta, percurrit, tum in quibus singulae urbes reliquis quasi amplius commisere, dinumerat. Quamvis ergo tota ipsa regio cultu horreret idolorum: tamen erant sine dubio certa loca, quae eo plus sacrilegii collegerant quo plus, vel de opportunitatibus commerciorum, vel de multitudine incolarum, celebritatis habuissent. Ex his ergo et Galaad et Sichem urbes insignes profanitatibus introducit. Galaad, inquit, praecipua civitas eorum, qui idola fabricantur, haud minus crudelitatis studiis quam profanitatis exultat. Nam quasi fauces latronum, ita ejus municipes sanguini inhiant innocentum. Nam sacerdotum suorum, idest, Aruspicum suasionibus servientes, si quis ad templum Dei voluisset ascendere, hunc illi aggrediebantur in itinere, a templo Dei avertentes, et ad societatem erroris proprii pertrabentes, at si parum suadendo promoverent, etiam coedibus rem gerebant. Propter quod dicit, Particeps sacerdotum in via interficientium pergentes de Sichem, quia scelus operati sunt. Primo videlicet ipsi in sacrilegio corruendo, tum quod propria non essent prolapsione contenti, sed alios quoque in similem ruinam, vel suadendo deducerent, vel cogendo. Quod scelus merito pronunciatur, tantum videlicet studium impietatis habuisse, ut etiam invitis et reluctantibus niterentur infundere. Vers. 10.-- In domo Israel vidi horrendum negotium, ibi fornicationes Effraim: contaminatus est Israel. Ut totam regionem doceat fuisse profanatam, loca etiam diversa commemorat, et sicut supra, Galaaditas, latrocinantum more, ait, viatoribus insiluisse, ut eos a recto calle deducerent: ita nunc horrendum negotium in domo Israelis, vel in Samaria, vel in tota regione, vidisse se pronunciat, idest, totum populum Effraim, absque exceptione, sacrilegiis maculari. Quibus quoniam criminibus saepe jam dixerat impendere supplicia, nunc sola meritorum enumeratione contentus transit ad Judam, eumque commonens, ut sciat severitatem judicis non posse corrumpi, sed se quoque, nisi corrigi festinaverit, similium calamitatum stipendia recepturum. Vers. 11.-- Sed et, Juda, pone messem tibi, cum convertero captivitatem populi mei. Noli aestimare, o tribus Juda, fore te damnationis immunem, 431 quia in tuis finibus, eunte in captivitatem Israelis populo, subsistit. Praevenerat te siquidem ille in iniquitatibus: fuit consequens ut in miseriis praeveniret. Sed tu, quem comitaris in flagitiis, etiam calamitatibus consequere, hoc tamen deterior aestimandus, quia nihil tibi profuit quod prior est ille damnatus. Pone ergo messem tibi, cum convertero populi mei captivitatem. Vide, inquit, ne dubites, quoniam cum tempus debitae ultionis advenerit, captivitas quam nunc populus meus, idest, germani tui, pronunciante justitia, pertulerunt, convertatur ad te, ut etiam tu similiter demetaris, quia sicut in lachrymis poenitentiae seminantes, revehunt gaudiorum manipulos: ita qui gaudia polluta sectantur, messem dolorum et planctum [F. planctuum] congregabunt. CAPUT VII. Vers. 1.-- Cum sanare veltem Israel, revelata est iniquitas Effraim, et Samariae malitiae, quia operati sunt mendacium: et fur ingressus est spolians, latrunculus foris. Sedulo curat ostendere, quam sit promtus ad veniam; et quia velut invitus personam vindicantis assumat, si justitia sineret, multo magis multoque jocundius partibus lenitatis usurus. Cum igitur quasi impetum indulgentiae concepissem, inquit, et ad succurrendum miseris meditarer assurgere, converti paululum oculos, ut quos liberaturus eram, viderem. Et ecce in faciem meam iniquitatum, quas Effraim commiserat, agmen insiluit, quodammodo vociferantium, quia nemo talibus parsum iret, quam [Al. nisi] cum labe justitiae, quandoquidem tanto essent odio veritatis imbuti, ut impenso semper studio mendacia funesta construerent. Cum sanare vellem Israel, inquit, revelata est iniquitas Effraim, et malitia Samariae, quia operati sunt mendacium, Praeter vicia autem diversa morum, sacrilegium in nomine mendacii, sicut supra obscoenitatis, exagitat. Commentati sunt enim, quos venerarentur deos, qui verum Deum colere destiterunt: sicque mendacium deteguntur operati, qui simulachris divinum nomen adscripserunt. Unde et magister gentium, tradidit illos Deus, inquit, in desideria cordis eorum in immunditiam, ut afficiant corpora sua in semetipsis, qui commutaverint veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius, quam creatori, qui est benedictus in saecula, Amen (Rom. 1. 24.) Absolvit ergo deliberationem meam, qua parcere cogitabam, commissi ab eis facinoris magnitudo, et in contumeliam sacrae veritatis mendacia fabricatos, non permisit effugere. Inde in omnia penetralia eorum, scitus populator intravit, cum securitate victoris, et cum diligentia furentis ingrediens, ut de his videlicet, quae diripienda erant, nec per negligentiam quicquam relinqueret, nec per abundantiam fastidiret. Furis ergo et latrunculi intus forisque vastantis, et similitudinem usurpavit et nomen, ut ei comparatum hostem non trepidum intelligeres, sed velocem. Vers. 2.-- Et ne forte dicant in cordibus suis, omnem 432 malitiam eorum me recordatum. Interpositus est hic versus pro commendatione modestiae. Caeterum ad sequentem sunt praemissa [Al. praemissae] contextum (id est, Fur ingressus est spolians, latrunculus foris). Nunc circumdederunt eos adinventiones suae, coram facie mea factae sunt: et ne forte dicant in cordibus suis omnem malitiam eorum me recordatum, vel partem aliquam commissae profanitatis exponam, ut minora longe intelligant supplicia esse, quam merita. Circumdederunt eos hostes, et potiti eorum, jure victoriae, ita diligenter omnia perscrutati sunt, quasi aut in penetralia domorum fures, aut in agrorum aperta irruissent latrones. Circumdederunt eos adinventiones suae, quae coram facie mea factae sunt, sicut supra dixerat, cum sanare vellem Effraim, revelata est malitia Samariae. Secundum quod beatus David, ex ejusdem populi persona confitetur, Posuisti iniquitates nostras in conspectu tuo, seculum nostrum in illuminationem vultus tui; et omnes dies nostri defecerunt, atque in ira tua defecimus (Psal. 89.). Vestris igitur criminibus estis illigati, vestrarum adinventionum pondera sustinetis. Fabricati estis mendacia deorum, sed in veritate dolorum. Quae sint autem, quae revelata dixerit, audiamus. Vers. 3.-7.-- In malitia sua laetificaverunt regem, et in medaciis suis principes. Omnes adulterantes, quasi clibanus succensus a coquente, quievit paululum civitas a commixtione fermenti, donec fermentaretur totum. Dies regis nostri: coeperunt principes furere a vino: extendit manum suum cum illusoribus. Quia applicaverunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis: tota nocte dormivit coquens eos, mane ipse succensus, quasi ignis flammae [Al. flammam]. Omnes calefacti sunt, quasi clibanus, et devoraverunt judices suos. Meminit illius festivitatis et temporis, cujus ordo in Regum historia continetur. Nam cum per stultitiam Roboam, populi fuisset impleta discessio, et decem tribubus praesidere coepisset Jeroboam, dixit, inquit (3. Reg. 12. 26. et seqq.), in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste, ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem. Et excogitato consilio, fecit duos vitulos aureos, et dixit eis: Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. Posuitque unum in Bethel, et alterum in Dan, et factum est verbum hoc in peccatum: ibat enim populus ad adorandum vitulum usque in Dan. Et fecit fana in excelsis, et sacerdotes de extremis populi, qui non erant de filiis Levi. Constituitque diem solemnem in mense octavo, quintadecima die mensis: in similitudinem solemnitatis, quae celebrabatur [Ant. celebratur] in Juda. Et ascendens, altare similiter fecit in Bethel, ut immolaret vitulis, quos fabricatus erat. Constituit in Bethel sacerdotes excelsorum, quae fecerat. Et ascendit super altare, quod instruxerat in Bethel, quintadecima die mensis octavi, quem finxerat de corde suo, et fecit solemnitatem filiis Israel. Quia ergo refert regem Jeroboam, suae tantum potentiae consulentem, tot miraculis totque seculis commendatum populo veri Dei cultum levi pepulisse commento, 433 totamque gentem ita aulicis profanitatibus obsecutam, ut se nihil de observantia veritatis habuisse, contentius indicaret, certamen quoddam inter adulantium et dominantium impietatem fuisse describit, quisque videlicet in criminibus praeveniret. Regem igitur quasi rebus suis, si ad cultum templi populus ascenderet, diffidentem, spretu religionis laetificaverunt Tribus, de cujus animo scrupulum formidinis abstulerunt. In mendaciis quoque suis principes: idest, vel satellites regios, vel propinquos, mendaciis suis gaudere fecerunt, tantumque fervorem funereis adhibuere commentis, ut instar clibani, cui flamma subjicitur, viderentur ardere. Vel certe ut fermentum solet, in massa quae fermentatur, abscondi, brevique temporis spatio tota coacescit: ita universas Tribus unius viri ad pravitatem vocantis, penetravit et infecit iniquitas. Sicque a virtutis professione degeneres, ut occasione impietatis horribiles, illud tempus dies regis sui appellare caeperint [Al. caeperunt], lusibus videlicet et conviviis celebrandos; tempus, inquam, quo eis vel vita regis sui, vel securitas contigisset. Talem festivitatem consequenter temulentia comprehendit, ut non solum vulgares quique, sed etiam nobiles, quos gentis principes nuncupat, inciperent furere a vino. Ipse autem rex commaculator illius dignitatis, et sacrilegi fabricator erroris, extendit manum suam cum illusoribus, professa adulatione illum palpantibus: ut quia illi corda sua praeparaverant, ut clibanum qui subjectum impietatis ignesceret, ille nocte tota dormivit coquens eos, idest, succensum non removit incendium, sed quasi calcata lignis fornace, securus se permisit sopori, sciens quod per totam noctem eorum temulentia et profanitas decoqueret. Nec opinio fefellit artificem; omni cuim lumine rationis extincto, inventi sunt diluculo ita criminibus aestuantes, ut judices suos, quos videlicet habuerant impietatis magistros, sine ambiguitate superarent. Omnes reges eorum ceciderunt, et non est qui clamet in eis ad me. Quid ergo miraris, si universi cogantur subire tormenta, cum ita universi scelera perpetraverint, ut non dicam popularium, sed nec nobilium aliquis inventus sit, qui lapsum publicae impietatis effugeret? Vers. 8.-- Effraim in populis ipse commiscebatur: quia supra, gentem praevaricatricem, decursis partibus, judicaverat [Forte indicaverat), populum videlicet obsequutum regibus, ac deinceps principes pariter cum plebibus cecidisse signando, ita ut non esset qui intervenientis munus assumeret: hoc ipsum sequente versu cumulate et breviter indicavit, dicens: Effraim in populis ipse commiscebatur. Idest, non unus aut alter, paucive vel plures de Israelis stirpe venientes, nationum erroribus se inserebant: sed Effraim, totus quantus esse poterat, profanis gentibus se miscebat; ambiebatque ipsum, quo clarus fuerat, nomen abolere, gentiumque potius appellatione censeri. Quod sane desiderium, cum ei semper in adversa erumperet, nequaquam fiebat vel 434 afflictione correctior: et ideo, ut imprudentem eum inter extremas miserias adnotaret, imaginem, protulit congruentem: Effraim factus est subcinericius, qui non reversatur. Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit. Sicut panis exiguus et non pistoris arte confectus, sed quasi tumultuarie ab esuriente compositus, quem subjectum favillis non versari, sed ab una tantum parte torreri contigerit, altera videlicet cruda remanente: ita cum vires illius frequens percussisset afflictio, inquit, nihilominus in impietatis studiis permanebat, ut simul et crudus, quia indomitus, et exustus appelletur, quia tabe se gemebat afflictum. Tenuit autem metaphoram, ut quia stultum attritumque populum subcinericio pani, qui non reversatur, aptaverat, vastatores etiam ejus voratores vocaret. Ait enim: Vers. 9.-- Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit. Idest, discretionem boni et mali quam de virtutis meditatione non habuit, neque de verberibus illatis recepit. Sed nescit omnino, qui robur ejus absumerent, et perniciem suam mirabili stoliditate dilexit. Nec sane, quod est ultimum eruditionis genus, vel post experimenta consipuit, sed in insipientia, quam in prima aetate est complexus, usque ad canos ejus, idest, usque ad senectutis tempore, perduravit. Cumulanter, non apparuisse caniciem, sed defloruisse et effusam esse, commendat, idest, ut non propiasse, sed quasi senectutis annos eam implevisse ostenderet: et tamen ignorantiam pravi aut recti, in parvulis vix excusandam, ad extremum usque attinuisse. Jam autem et supra adnotavimus, quia infantiam atque adolescentiam populi, illud quo de Aegypto egressus est tempus, et terram repromissionis occupavit, adpellet. Juventutem autem ejus mediam, quo in illa regione regnavit: senectutem vero, captivitatis annos, cujus finem, renovationem propheta nominat. In qua nimirum instar aquilarum reparata videatur juventute volitare. Vers. 10. 11.-- Et humiliabitur superbia Israelis in facie ejus, nec reversi sunt ad Dominum Deum suum, et non quaesierunt eum in omnibus his. Et factus est Effraim, quasi columba seducta, non habens cor. Declinationes quidem temporum prophetae licenter immutant, quibus tamen consideratio dictorum, consequentiam possit aptare. Unde et hic humiliabitur posuit, pro humiliata est superbia Israelis in facie ejus. Idest, etiam sibi, quam deformis esset, apparuit. Qui amittens decora securitatis antiquae, squalere se ulceribus miserae servitutis aspexit, et nec sic quidem Deum, quem se offendisse noverat, requisivit. Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor. Quod supra stultitiam usque ad senectam progressam vocavit, hoc nunc implicitatem nominat, fraudibus nimirum patentem seductorum. Nos autem meminisse debemus, omnes similitudines, quas de creaturis sermo divinus consuevit assumere, tam pro vituperatione, 435 quam pro laude posse constitui, sicut nunc, columbis vituperabilem stultitiam propheta composuit, quas in Evangelio Dominus pro laudabili innocentia nominavit. Estote, inquit (Matth. 10.), astuti sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor. Vers. 12.-- Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt. Et cum profecti fuerint, expandam super eos rete meum, et quasi volucrem coeli detraham eos, caedam eos secundum auditionem coetus eorum. Cum Dei essent auxilio, quem reliquerant, destituti, et frequentibus jam eruptionibus pulsarentur, sicut regum narrat historia. ab Aegyptiis auxilia postularunt, ut eos, adversum Assyrios tuerentur. Sed nihil amplius quam nummorum dispendia sentientes, ab illis capti sunt, quibus eos subjecerat divina sententia. Hoc est ergo quod dicit: Quoniam cum Aegyptios invocarent, ad Assyrios abierunt, quia, Aegyptiis nihil ad juvandum valentibus, Assyrii eos ad regiones Mediae transtulerunt. Et quia columbam appellaverat Effraim, quam etiam coeli volucrem vocat, servans metaphoram, detracturum se eam, et operturum rete denunciat: idest, Vos quidem imperium meum praevaricando, reliquistis, non tamen extra arbitrium meum captivitatem sistetis, sed imminebit vobis, etiam ad alia arva migrantibus, potestatis meae fixa dominatio; et ideo ne arbitremini vos migratione ista periculis omnibus defunctos, ecce praedico, quod illic quoque ultionis meae rete patiamini, nec indignationem meam effugere valeatis, nisi ea studia, per quae suscitata fuerat, corrigatis. Vers. 13.-16.-- Vae eis quoniam recesserunt a me: vastabuntur, quia praevaricati sunt in me, et ego redemi eos, et ipsi loquuti sunt contra me mendacia. Non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis: super triticum et vinum ruminabant: recesserunt a me. Et ego erudivi, et confirmavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Reversi sunt, ut essent absque jugo: facti sunt quasi arcus dolosus. Cadent in gladio principes eorum, a furore linguae. Ista subsannatio eorum in terra Aegypti. Necesse est, inquit, calamitate eos imprimente, vexari qui recesserunt a me, et legis meae statuta transgressi sunt, nec semel istud admisisse contenti, omnibus judiciorum meorum, quae ad sanandum illos adhibui, remediis obstiterunt, et quasi donis ac beneficiis redderentur offensi, ita contra meam benevolentiam ingratae mentis scelere certaverunt. Nam sicut jam inde ex Aegypto, ita etiam saepe alias, rerum quoque vocibus obstrepebant, et cum fuissent de angoribus liberati, veris remediis officia falsa reddebant. Hoc est enim quod ait: Adversum me loquebantur mendacia. Idest, non mihi pectore, sed summis labiis subdebantur. Quod ut planius indicaret, objecit, Non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis. Ubi enim deest sincerae mentis affectus, a crapulatis fusa supplicatio, rite ululatio nominatur. Denique consequenter adjunxit, Super triticum et vinum ruminabant; recesserunt a me; cum ubertatem 436 videlicet frugum omnium contulissem, ita ut de conviviis ad convivia instaurata transirent, et instar pecudum quibus est innata ruminatio, isti quos vocaverunt cibos, vel laudando, vel instaurando, quasi nihil scientes, melius retractabant, atque a me qui eram abundantiae ipsius collator, jugiter recedebant. Et ego erudivi, et confortavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Cum vero, inquit, tempus fuisset, ut in bella procederent, strenui ductoris munus implebam, ut certaminibus firmarentur lacerti, et victoriae decus dulce gustarent. Illi autem meis adversum me beneficiis abutentes, pectorum quam collegerant, firmitatem in contemtum legis protinus exercebant, et quia jugum hostile depulerant, mihi quoque subjici renuebant, illud operum voce, dicentes, Labia nostra a nobis sunt, quis noster dominus est (Psal. 11.)? Facti sunt quasi arcus dolosus: idest, tantum perversitatis habuerunt, ut viderentur arcus dolosus, qui videlicet, fraude monstruosa, in ipsum [Al. ipsam], cujus manibus tendebatur, tela dirigeret. Sic isti, inquit, audaciam quam adversum hostes suos, meo favore, conceperant, in contemtum nostri contumeliamque vertebant. Codent in gladio principes eorum a furore linguae suae. Ista subsannatio eorum in terra Aegypti. Quod duobus intelligi potest modis, et ut videlicet, dinumeratis eorum diversa aetate criminibus, pronunciaverit esse rectissimum, ut principes cum populis interirent: et quae esset subsannatio in terra Aegypti, idest, quae [Forte quas] contemnebant prophetarum minas, ab Aegyptiis auxilia praestolantes, digno fine cognosceret, et ideo quasi insultanter, a convincente, post plagarum dinumerationem videatur illatum, Ista est subsannatio eorum in terra Aegypti, idest, ruina principum atque populorum. Vel certe quia dixerat, reversi sunt ut essent absque jugo: idest, legi Dei colla subduxerant, liberarique ab ejus [Ant. eis] dominatione cupiebant. Non nunc primum id velle ceperunt, ait, sed in Aegypto positi, antequam a Pharaonis liberarentur imperio, et Moysi et Aaron impietate simili resultabant. Corruent igitur in gladio principes eorum, qui ita legem Dei blasphemandi atrocitate, violarunt, ut viderentur non tam errare, quam furere. CAPUT VIII. Vers. 1-3.-- In gutture tuo sit tuba, quasi Aquila super domum Domini, pro eo quod transgressi sunt foedus meum, et legem meam praevaricati sunt. Me invocabant: Deus meus, cognovimus te Israel. Projecit Israel bonum, inimicus persequetur eum. Etiam in superioribus partibus, notandum esse morem prophetici sermonis, admonui, qui quotiens gravi comminatione sonuisset, vel subdendis illico indignationis caussis, vel proferendis similibus exemplis, judicia sua et a fama iniquitatis assereret, et convenire per cuncta justitiae, comprobaret. Ita ergo et nunc, postquam culpas et calamitates Israeliticae plebis explicuit, eamque non solum acerbitate, sed etiam vetustate horruisse monstravit, ne videretur scelerum quidem fuisse convicta, sed tamen vilius aestimata quam Tribus Judae, quae etsi non tantis, similibus tamen sorduisset erroribus: ideo 437 subito ejus quoque captivitatis intulit mentionem, quam post multos longe annos constabat implendam, et ait, In gutture tuo sit tuba, idest, fauces tuae, tubae instar exclament, quia super domum Dei, templum videlicet Jerosolymis situm, quasi Aquila, ferox praedator adveniat. Non quod religio loci, et virtus numinis illic apparere soliti, propugnare non posset, sed quia et ipsius verbis indigenae transgressi sunt foedus, quod inter Deum hominesque fuerat percussum: idest, religionis pacta violaverunt, simulachris Gentium serviendo; fitque sensus ejusmodi: Quanta sit judicantis gravitas, intellige, nec eam Tribum, quae ceremonias legis aliquandiu, te praevaricante, servavit, quae tempore Sennacherib, miraculo maximo est vindicata: quae altaris et Templi agit conspicua et reverenda subsidio, nec ipsum [Ant. ipsum], inquam distuli, postquam in tuos mores dilapsa est percellere [Ant. praecellere]. Frigida namque est, et nihil ad defendendum valens, nominum sola jactatio, et quae impudentiam magis quam religionem judicet confitentis. Id est, quod profanis studiis inquinati, dicere tamen audent, Deus noster libera nos, qui te soli in toto orbe cognovimus, et dato a te Israelis nomine gloriamur. Operum quippe apud bonum judicem graviora sunt momenta quam vocum: et ideo Israelis populus, qui bonum suum cultum, videlicet, sacrae religionis abjecit, inimicis persequentibus subjacebit. Vers. 4.-- Ipsi regnaverunt, et non ex me. Principes exstiterunt, et non cognovi. Argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Vetus ista, inquit, erga me populi contumacis insania est: olim meum regimen abjicere [ Ant. abjecere] festinavit. Nam quasi parum esset, quod sicut reliquae in circuitu nationes, regibus magis, quam sacerdotibus obedire decrevit, ita etiam brevi tempore, istam reverentiam, qua a me regem postulaverat, dereliquit, et totus extra dominationem nostram consistere concupiscens, fecit sibi principes, quos nec sacerdotum, nec prophetarum, vel nobilitaret electio, vel benedictio consecraret; sed qui, me quasi nesciente, aulae jura susciperent, sicque contextum in criminibus obtinentes, ut immeritissimis quibusque suffragia et divitias suas impenderent simulachris. Argentum suum et aurum fecerunt sibi idola, ut interirent. De quibus supra dixerat, Et argentum multiplicavi et aurum, quae fecerunt Baalim. Ergo cum essent mea liberalitate ditati, sacrilege abutebantur indultis, de ornamentis domorum fanorumque ludibria fabricantes. Argentum ergo et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Notanda locutio, quam sacrorum praecipue librorum frequentat auctoritas, ubi principaliter id, quod est consequens, collocatur. Id est, fecerunt sibi idola, ut interirent, cum non studio pereundi, simulachra fecerunt, sed quia fecerunt, merentur perire. Vers. 5. 6.-- Projectus est vitulus tuus, Samaria: iratus est furor meus in eis, usquequo non poterunt emundari? Quia ex Israel et ipse: artifex fecit illud, 438 et non est Deus. In cunctis versibus indignationis plena conquestio. Quod spontanea iniquitate prolapsa sis, inquit, o gens beneficiis tui conditoris ingrata, adversitatis potissimum testimonio comprobatur. Esto enim, ut discretionis tuae aciem copia rerum ac securitas oblimaverit, putaverisque, divinitatem bubulis inesse simulachris (id quippe opinari, etiam finitimas nationes videbas), saltem cum tristibus laeta mutasti, et victor hostis illa, in quibus fiduciam posueras, delubra vastavit, atque ad arbitrium ejus (indignationi tamen meae, quem tu reliqueras, servientis) vel dejecti sunt, vel conflati vituli quos sacraveras, debuisti opinionis tuae crimen horrescere, ut sentires nihil tibi opis ab imaginibus mutarum pecudum posse conferri, quae nec se vel a ludibrio, vel ab exitio vindicassent. Et ut quae sunt acta replicemus, Tu, inquam, o popule, cum esses conscius, quia illis simulachris materiam tu dedisses, tu contulisses effigiem, perque hoc intelligeres, impie te appellare deos, qui tuo beneficio substitissent, quibus sane non vitam dare potuisses, sed formam: tamen, etsi illud omne tempus, quod in otio luxuriante defluxit, his quoque temulentis ritibus occupaveras: saltem, postquam inanitatem culturae talis consequens aerumna convicit, debuisti protinus de emendatione curare, et oblimatum rationis ignem experimentis vigentibus fovere, sordesque tuas, quibus fueras indutus, exuere. Quod quia non fecisti, merito exclamat propheta: Usquequo non poterunt emundari? quia ex Israel et ipse, artifex fecit illud, et non est Deus: quoniam in aranearum telis [Al. telas] erit vitulus Samariae. Vers. 7.-- Quia ventum seminabunt, et turbinem metent: culmus stans non est in eis, germen non faciet farinam: quod si et fecerit, alieni comedent eam. Consilia tua, inquit, nisi perturbaret imitatio, judicares non esse deos, quos manu artificis noveras fuisse compositos. Secutus est deinceps hostilis incursus, numina tua cum suis periere cultoribus, nec magis morari vastantes, quam aranearum fila, potuerunt: tamen etiam his rerum periclis obstinatione et imprudentia restitisti, nec sordes profanitatum talium abjicere curasti: merito ergo et vota tua et omnes labores, ita frustratio lachrymosa consequetur, ut non frumentum videaris seminasse, sed ventum, nec spicas sed turbinem messuisse: id est, apud te nihil fertilitatis firmitatisque remanebit, ut solet in culmo, cujus proceritas, per aliquam aeris injuriam, spicae plenitudinem non creaverit. Ita igitur et tu, inquam, nihil emolumenti de tuis laboribus consequeris, nec ulla culturae respondebit industria, sed etiamsi aliquid de reliquiis priscae fertilitatis coeperit apparere, id totum in hostium veniet potestatem. Vers. 8.-10.-- Devoratus est Israel, nunc factus est in nationibus quasi vas immundum. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, onager solitarius sibi: Effraim munera dederunt amatoribus suis. Sed et cum mercede 439 conduxerunt nationes: nunc congregabo eos, et quiescent paulisper ab onere regis et principum. Repetitu assiduo ea quae comminatur, exasperat, ut adversorum longa descriptio sensum timoris exacuat, si quomodo priusquam puniantur, corrigantur obnoxii, exterriti: proinde jam statum ipsum captivae plebis inducit, et devoratam eam consequenter appellat, quae est posita sub arbitrio consumentium: cuique non amplius ad internecionem supersit, nisi quantum feritas vincentium successibus expleta donaverit. Devoratus est, inquit, Israel, factus est in nationibus quasi vas immundum. Superficies quidem sententiarum resultat: sed quantum ad sensum respicit, explanantur praemissa subjectis. Quid enim devoratum appellasset, ostendit: id est, cujus omne robur fuerit exhaustum, et qui facile posset internecione consumi, si hoc quoque posceret ira dominantium. Porro illi addendis contumeliis, quod minus saeviere, compensant, et ideo non interimunt universos, ut habeant quos semper exhorreant, atque invidisse magis solatia mortis, quam vitae beneficia contulisse videantur. Haud enim miseros fruendae luci, sed ferendo servavere despectui: et ideo ait, Factus est Israel in nationibus, quasi vas immundum. Quod interpretes alii, matulam, transtulerunt. Nunquam, inquit, honesto Israel delegatus officio est, ut post libertatis et dominationis insignia, saltem inter servos liberaliter censeretur, sed quasi vas ad naturae requisita compositum, ita contumeliarum sordibus implebatur. Et bene commemorata nationum conditione, cumulavit injuriam dicendo: Factus est Israel in nationibus quasi vas immundum. Ac si diceret, Heu, heu quam flebilis fuit, et quam magna conversio, ut ille populus, qui solus magisterio sacrae legis inter munda didicerat immundaque discernere, qui ideo segregatus a cunctis erat gentibus, ne eum contagio ulla [Al. ullo] pollueret: nunc earum quoque gentium judicio comprobatur immundus, quae a primis vitae annis usque ad postrema vivendi, squalore flagitiorum omnium sorduerunt. Itaque Factus est in nationibus quasi vas immundum. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, onager solitarius sibi. Id est, quae diximus, Assyrio inferente, patientur. Cui tantum eminentiae in viribus collatum esse perspicient, ut ad eum qui pervenit, ascendisse dicatur. Onager, autem, solitarius sibi, ad Effraim referendum: id est, onager solitarius sibi: Effraim munera dederunt amatoribus. Populus, inquit, Judaeorum, qui nulla externorum patiebantur imperia, sed instar onagri, jugum et onera nescientes; de quibus beatus David in Dei laude cecinerat, Qui habitare facit unius moris in domo (Psal. 67.): singulari videlicet institutione pollentes, in terra Repromissionis fecit habitare. Hic ergo, inquam, qui expers damnationis 440 humanae, divinis tantum subdebatur imperiis, nunc adeo iratus atque contristatus est, ut beatum se putet, si ei vel servitus honesta contingat. Munera dederunt amatoribus. Sed et cum mercede conduxerunt nationes: nunc congregabo eos. Cum castigari ob profanitates suas decem tribuum turba mereretur, prophetis denunciantibus, Assyriorum eis promissa est dominatio. Sed Judaei, prorsus eum animum comminationibus, quem etiam Tribus, exhibentes, exstiterunt per omnia contumaces, malueruntque vel Aegyptios mercede conducere, quam Assyriis, quibus eos subjiciebat divina sententia, subjugari. Hoc est ergo quod dicit, quia proposito fornicandi, quasi amatores voluerint Aegyptios experiri, et ipsis munera sponte transmiserunt, annuaque stipendia inlatum ire polliciti sunt, si eorum auxilio pellerentur Assyrii, et prophetarum comminatio vinceretur. Dixit proinde, quoniam cum mercede conduxerunt nationes, idest, Aegyptios, nunc congregabo eos in captivitatem, id est, pertraham, et denunciato dominatui Assyriae gentis addicam. Congregabo eos, ait, ne quis videretur effugere. Et quiescent paulisper ab onere regis et principum. Hoc cum irrisione videtur illatum, ut requiem videlicet appellaret eam, quae fuisset illata [ Forte, quam fuisset illatura] captivitas. Id est, quantum consiliis suis studiisque promoverint, recognoscent, cum fuerint congregati, cum in aliena exules arva migraverint, desinentes siquidem vel ab Assyriis imperata, vel spontanea Aegyptiis tributa praebere, totis viribus exsequentur jussa dominorum, ut hoc quod tributa inferre cessarunt, in malorum augmentum sibi cessisse fateantur. Vers. 11-14.-- Quia multiplicavit Effraim altaria ad peccandum, factae sunt ei arae in delictum. Scribam eis multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Hostias affer, affer, immolabunt carnes, et comedent: Dominus non suscipiet eas, nunc recordabitur iniquitates eorum, et visitabit peccata eorum: ipsi in Aegyptum convertentur. Et oblitus est Israel factoris sui et aedificavit delubra. Et Judas multiplicavit urbes munitas, et mittam ignem in civitates ejus, et devorabit aedes illius. Per quam consequentiam delinquendum, Aegyptiorum auxilia convocasset, ostendit: id est, Sanctis monitoribus per omnia resultando, ut sicut spreverat docentes prophetas, ita etiam sperneret comminantes: nec solum sperneret, sed etiam impugnaret: et quantum in se erat, falsitatis argueret, si conductis nimirum Aegyptiis, repulisset Assyrios. Nunc merito beatus Osee, mala ventura captivitatis enumerans, tum supplicia, tum delicta percurrit, et ab Effraim altaria idolis multiplicata, deplorat, atque aras ei vertisse in crimen conqueritur. Ac si diceret: ideo nempe rei divinae instituta curatio est, ut expiarent arae quos flagitia polluissent: 441 nunc autem ita miseros funesta convolvunt, ut nunquam eis gravius, quam apud aras contigerit impiari. Scribam eis multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Confugiendo ad gentes, inquit, et earum misceri ritibus ambiendo, absolvendam se, gens ingrata a nostrae legis molestiis aestimavit. Sed quoniam praesto est censurae meae, freno atque camo profana contumacium ora conterere, impunitum eis praeceptorum non esse contemtum, ipse pandet eventus. Scribam enim eis multiplices leges meas quae velut alienae computatae sunt. Rem autem quam facturus erat ambitu judicantis expressit, qui scriptam solet de libello recitare sententiam. Leges igitur meas, quae olim promulgatae, Deuteronomii praecipue volumine continentur, multipliciter in eos scribam: id est, exsequar atque cumulabo. Tibi ergo, ut de multis pauca memoremus, in hunc modum sermo concluditur: Quod si audire nolueris vocem Domini Dei, ut custodias et facias omnia mandata ejus, et caeremonias quas ego praecipio tibi hodie, venient super te maledictiones istae, et apprehendent te. Maledictus eris in civitate, maledictus in agro: maledictum horreum tuum, maledictae reliquiae tuae, maledictus fructus uteri tui, et fructus terrae tuae: armenta boum tuorum, et greges ovium tuarum. Maledictus eris ingrediens, et maledictus egrediens. Has igitur leges multiplicaturum se profanatis plebibus comminatur. Hostias afferunt, et immolabunt carnes, et comedent: Dominus non suscipiet eas: nunc recordabitur, iniquitatis [Al. iniquitates] eorum. Populus quidem Samariae, idest, decem Tribus, non minus sacrificia quae vero Deo offerenda erant, quam judicia et praecepta ejus contemserant. Tribus autem Judae, sororia impietate necdum sordescens, tamen curam abjecerat hostiarum. Ergo in qualitate morum, pergit eos prophetia conjungere, et sub accusatione Israelis, transit ad Judam, ut sicut supra jam fecit, exprobret, quia nihil de morum justitia cogitantes, spem salutis in victimarum tantum oblatione constituunt, et quasi invicem se exhortantium vocem, idest, affer, affer hostias introducit: responditque protinus, Dominus non suscipiet eas, nunc recordabitur iniquitates eorum. Gravitas nimirum consideranda judicii: dicit enim, se tunc praecipue in memoriam eorum iniquitatis adductum, cum illi, sub conscientia contemtae neglectaeque justitiae, offerendis arbitrati sunt se victimis protegendos, cum utique munera tum grata sint, cum non ab inimicorum, sed a carorum personis fuerint oblata. Caeterum contumeliae propius est, si ei, quem criminibus asperaveris, levia munerum, quasi non supplicantis sed donantis ambitu, largiaris. Vobis ergo convenit illa sententia quam sensit Cain parricida, ut immoletis carnes, ipsique eas, non suscipiente Domino, consumatis. Quidni cum ille obedientiam malit quam sacrificium, et justitiae curam plusquam holocaustum? Nunc ergo potissimum, inquit, accelerat ultionem, quando vos liberationis vestrae fiduciam in effundendo pecudum 442 sanguine collocatis. Nunc visitabit peccata omnium qui in Aegyptum, scilicet, et animo convertuntur et precio; totus quippe pariter Israel, idest, tam Juda quam Effraim, ita sunt proprii Creatoris obliti, ut cum eum sibi infensissimum reddidissent, nihil de emendatione curarent. Sed partim instaurandis munitionibus, partim conducendis nationibus opes suas operasque consumerent, quasi a sacro carmine denunciatum esse non nossent, Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant qui aedificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam. Istorum ergo ita crevit impietas, ut omnipotentem judicem cum ad iracundiam promovissent, fore se nihilominus beatos, per suam arbitrarentur industriam: si videlicet adversum eruptiones hostium, munitiones plurimas fuissent fabricati, sicque manerent, non solum non adjuvante Deo, verum etiam pugnante, felices. Ideo, inquit, percellet eos digna frustratio, ut munitionibus suis conclusi videantur potius quam defensi: omnesque ejus modi aedes saeviens flamma consumat. Quae cum ita sint, idest, cum justitiam Dei nec aliqua impediat difficultas, nec fraus ulla deludat: CAPUT IX. Vers. 1.-- Noli laetari, Israel, noli exultare, quia a foedere legis sacrilega pollutione discesseris. Id est, ne tibi aestimes impune cessurum, quod te reliquis gentibus miscuisti. Fugae enim talis ambitio, non te vanae quam optaveras, libertati vindicat, sed severae tantum subjicit ultioni. Vers. 2. 3.-- Dilexisti mercedem super omnes areas tritici. Area et torcular non pascet eos, et vinum mentietur eis. Non habitabunt in terra Domini. Noli, inquam, o gens nostra, impudenter laetari; sed scito, omnia votiva tua mutaturam te esse contrariis: non solum enim in religionis officiis, sed etiam in omni actione vilis et intemperans exstitisti. Dilexisti nempe mercedem super omnes areas tritici: idest, Nihil melius, nihil amabilius terrarum ubertate et ventris impendiis censuisti. Tota ergo tibi et frugum et fructuum subducetur ubertas: utque magis vota discrutient, diu apparens vindemia ita subitis disperibit procellis, ut in dolorem tuum, non solum laesa, sed etiam mentita videatur. Verum quid ego minora damna commemoro, cum penuriam tuam consequantur exilia, nec vobis colendi patrii soli ulla detur facultas? cujus tamen calamitatis magnitudinem non poteris, quasi conquerens, admirari. Terrae enim istius, quantum ad studia respicit, voluntarius desertor fuisse convincens: Assyriorum namque et Aegyptiorum tum crimina, tum auxilia concupisti. Qua ergo impudentia regionis istius fertilitatem capessas, cujus insignia et in ritibus et in moribus respuisti? Abibis potius, illo pulsus, quo isti ante corruptus voluisti. Et sicut ad Aegyptum voto, ita ad Assyrios captivitate profectus, eam penuriam sustinebis, ut pollutis et obviis cibis cum dolore vescaris. Vers. 4.-- Non libabunt Domino vinum, et non placebunt; ei sacrificia eorum, quasi panis lugentium: omnes qui comedunt eum, contaminabuntur, quia panis eorum, animae ipsorum, non intrabit in domum Domini. Mala jam captivitatis exsequitur, et dicit, 443 quoniam, cum rerum copiae extrema egestate fuerint mutatae, nec felicitatis aliquid nec consolationis occurrat, transigentque omne tempus in luctibus: quippe qui nec sacrificium Deo sinantur offerre, nec de expiatu aliquid sperare culparum: per quae videlicet officia, Deo se placituros esse arbitrantur. Omnis ergo eorum oblatio, non feriis, sed inferiis aptior, polluet potius quam purget adeuntes: quia panis eorum, animae ipsorum, non intrabit in domum Domini. Eadem est, quae in superioribus fuerat, intenta sententia, cum repudiata a Deo sacrificia, ipsorum qui obtulerunt esse dicuntur. Ergo et nunc, inquit, repuli eorum oblationes, quos ob nimietatem criminum, etiam de solo patrio commotus exigi: ipsorum funebri cedet alimoniae panis ille quem in domum Dei non merentur inferre. Vers. 5. 6.-- Quid facietis in die solemni, in die festivitatis Domini? Ecce enim profecti sunt a vastitate, Aegyptus congregavit eos. Memphis sepeliet eos. Desiderabile argenti eorum urticae haereditabunt, lappa in tabernaculis eorum. Quamvis major sit beato Oseae intentio, decem tribuum gesta percurrere, atque eorum vel exaggerandis criminibus, vel explicandis calamitatibus immorari; tamen pro potestate vaticinii, quae Judae quoque Tribui accidere, attingit. Et quoniam novit Jerosolymitas, sed paulo tardius, pro aequatione meritorum, Samaritis similia latum ire: Templi etiam sacrificiorumque commeminit, toti quasi genti, quod duabus praecipue Tribubus concordet, adscribens. Proinde, cum diceret eos oblationum per quas se purificari aestimabant, solatia perdidisse, excoluit incidentem colorem. Et quia ejusmodi officiorum inquinata cessatio his praecipue crudescit diebus, quibus exercebatur jocunda solemnitas ideo ait, Quid facietis in die solemnitatis Domini? quae vos videlicet tenebrae, quae amaritudo, quis animi angor implebit, cum illum festivitatis Dominicae diem, quem insignem vobis ante et dulcem coetus populi cantusque reddebat, exules, inviti, in vinculis et in servitute barbara transigetis? Et quoniam per occasionem Effraim, etiam quae essent, ut diximus, Judae ventura signavit, sequitur: Ecce enim profecti sunt a vastitate: Aegyptus congregabit eos, Memphis sepeliet eos. Cum regionem eorum hostilis dominatio populata fuerit, inquit, cunctis Tribubus continget, exsequente supplicio, quod antea peccante desiderio perpetrarunt: ut sicut pars in Assyrios ducta est, ita etiam partem Aegyptus congreget, et Memphitica terra susceptos consumat. Id autem post victoriam Nabuchodonosor, qui Jerosolymitas eruit, illis accidisse Judaeis, quos agrorum cultores Babylonii reliquerant, et beatus Jeremias, et Regum narrat historia. Quod autem subjicit, Desiderabile argenti eorum urticae haereditabunt, ex usu captivitatis evenire, utinam nos lectio tantum, et non etiam experimenta docuissent. Constat quippe, vel aedes magnis sumtibus 444 fabricatas, cum defecissent incolae, sylvis fuisse contectas, vel plerumque etiam auri et argenti defossos thesauros, his qui occuluerant, interemtis, in continuam oblivionem perisse. Vers. 7.-- Ver erunt dies visitationis, venerunt dies retributionis. Scitote, Israel, te stultum prophetam, insanum virum spiritalem, propter multitudinem iniquitatis tuae, et multitudo amentiae. Oportuerat quidem, ut ratio te potius ad discernendum, quam calamitas erudiret. Sed quoniam rationis velut prorsus imparticeps, flagra et stimulos exegisti, vel nunc jam, cum visitationis, idest, damnationis tuae tempus advenit, expergiscere, ut quid merearis, intelligas. Et studiis tuis deberi stipendia tam dura, fatearis, quae te, utique despectu spiritalium magistrorum, collegisse perpendis. Eo siquidem usque furoris eruperas, ut prophetas, qui ad sancti Spiritus loquebantur arbitrium, et quae te manebant, parentum studio, nunciabant (si forte ageret formido praemissa, ne inveniret ultio quos puniret) in eos non solum nihil supra reliquos praevidere, sed etiam humana ratione dicebas privatos, et quos vesania potius quam revelatio commoveret. Ita autem per abundantiam profanitatis, appellari illo tempore prophetas solitos fuisse, Regum quoque pandit historia. Nam cum in Ramoth Galaad, missu beati Helisei, propheta quidam, ut Jeu in regem ungeret, advenisset, circumsedentes proceres dicunt ad Jeu, Quid sibi vult fanaticus iste? (4. Reg. 8.) Ita igitur apud eos exsoleverat divini sermonis auctoritas, ut praecepta virtutum, jam non esse mendicantia, sed furiosa censerent. Cujus criminis magnitudinem concionator horrescens, judicanter exclamat: Propter multitudinem iniquitatis tuae, et multitudo amentiae. Ac si diceret, non est hic simplex quidem error, sed multiplicata dementia, videlicet spiritales magistros et prophetico splendore pollentes, eo potissimum tempore, quasi stultos vesanosque despicere, quo ipsi tantam egestatem prudentiae sustinerent, ut deos esse quos conflaverant, aestimarent. Vers. 8.-- Speculator Effraim cum Deo meo, Propheta laqueus ruinae factus est super omnes vias ejus, insania in domo Dei ejus. Hic quidam nomine Effraim significatum Jeroboam putarunt, quem, et de Tribu Effraim venisse constat, et studiosum culturae templi fuisse, atque ob hoc in offensionem incidisse Salomonis: sed postquam tribuum imperium adeptus est, auctor etiam profanitatis evasit, ad cultum vaccarum subditorum corda traducens. Ergo nomine Effraim, appellari Jeroboam putant, qui ideo speculari cum Deo dictus sit, quod prius et curam religionis habuerit, et diligenter quae fuerant recta, conspexerit. Sed qui olim, inquam, erat Propheta, ita subito ad prava, defecit, ut ruina et laqueus suis sectatoribus redderetur. Quidni, cum in domo Dei sui quem elegerat, quanta est maxima versaretur insania? 445 Verum hic locus hoc modo potest compendiosius explicari, ut dicamus, quia de contumeliis prophetarum assumta conquestione, ex eodem illud tenore subjecerit, ac si diceret: O tu popule, profanis ritibus subjugate, ad cumulum iniquitatis tuae spiritalium magistrorum contumelias addidisti, ita ut prophetas Dei insanos, et spiritales magistros, stultos, vocares; quae amentia de magnitudine iniquitatis erupit. Audebas quippe interdum quoddam cum promissis eorum inire certamen, et dicere: Ecce speculandi munus ambo pariter sortiamur, et conspicemur, utrum illa omnia veniant, quae isti nobis ventura denunciant. Addebasque, nihil aliud prophetas debere censeri, quam hostilem laqueum, in ruinam miserorum civium fabricatum. Sicque blasphemiam contumeliis copulantes, in domo Dei prophetarum esse insaniam dicebatis. Quam opinionem, sane maximi esse sacrilegii, invectio subjuncta convincit. Vers. 9.--Exclamavit enim: Profunde peccaverunt sicut in diebus Gabaa [Al. Gabaam]. Recordabitur iniquitatis eorum, et visitabit peccata eorum. Non est, inquit, tale facinus ut censura judicis valeat ipsius oblivisci. Et quoniam historiae veteris fecerat mentionem, ait: Recordabitur iniquitatis eorum: et vindicabit, inquit, praesentem contumeliam prophetarum: non serius quam si illud crimen ad examen adduceret, quod ante regum aetatem, Judicibus gentem Judaeam regentibus, perpetrarunt. Illo siquidem tempore levita quidam cum ad habitationis propriae locum rediret, in urbem tribus Benjamiticae, cui nomen erat Gabaa, die jam advesperascente, deflexit. Cumque nullum illic hospitem reperisset in publico, cum propria uxore consedit. Sed perdita civitatis juventus, non contenta diversorii negatione, peccasse, sacerdotis conjugem in usum obcoenitatis arripuit, tantumque insolentissimae foeditatis exercuit, ut illusa mulier, sicut amiserat pudicitiam, privaretur et vita. Sed postero die levita consurgens, jumento suo extinctae conjugis cadaver imposuit, idque in frusta concidens, per omnes Tribus gentis illius destinavit, ut caussa tam trucis spectaculi cognita, communem arriperent ultionem. Sicque Gabaonitis bellum, nisi noxios traderent, indicentes, tertio, vix superatos, delevere conflictu: ita ut de tota Tribu Benjamin, non amplius quam quingenti homines superfuisse referantur (Judic. 19.). Illi ergo sceleri praesens peccatum propheta composuit, quod videlicet perpetrabant, spiritales viros stultos et vesanos vocando. Commendat autem reverentiam prophetarum aequatio facta culparum, quorum honorem audaci tamen sermone violatum, ostendit non ad minorem reatum valere, quam illum, quem obscoenitas quondam publica, et eadem cruenta atque incesta contraxerit. Vers. 10.-- Quasi uvas in deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae in cacumine ejus, vidi patres eorum: ipsi autem intraverunt ad Beelfegor, et abalienati sunt in confusione, et facti sunt abominabiles sicut ea quae dilexerunt. In unum colligit quae diversis gesta sunt temporibus, ut exaequet, 446 sicut diximus, reatum religionis violatae et contumeliae prophetalis. Fecit autem excessum in laudem parentum, per quam, degenerantibus filiis, crescat invidia, appareatque a quo culmine sanctitatis, in quae criminum profunda descenderint. Cum densis, inquit, impietatis vepribus squaleret et tegeretur natura mortalium, Abraham, Isaac et Jacob, generositatis judicia praestiterunt: ita suavitatem debitae erga Deum confessionis, quasi uvas ficusve parientes, quam illorum fidem atque virtutem, non pro sua paucitate despexi, sed tanto majoris honoris et gratiae judicavi, quanto plura gentium profanarum exempla contemserunt. Sicut ergo vitem in vasta solitudine germinantem, sicut ficus praecoquas, in quarum appetentiam et tempestivitas commoveret et suavitas, ita eos in gremium meum debita sedulitate collegi, ne quid de eorum aut fructibus periret aut laudibus. Sed cum ego appellari Deus eorum, qui eram rerum dominus, elegissem, sobolem quoque eorum multiplicare perrexi, sed degener populus, et malorum suorum pariter, et conditoris oblitus, ad cultum eorum idolorum, quae sola consecrasset obscoenitas, introivit: ad Beelfegor videlicet quam figuram Priapi dixerunt tenere. Id autem commendat historia libri Numerorum, id est, quia secundum consilium Balaam, instructae Madianitarum mulieres Israelitico exercitui obviam meretricio habitu gestuque processerunt, ut cum illos in appetentia libidinis concitassent, non prius stupri facultatem praeberent, quam Beelphegoris idoli sui sacrificio polluissent. Denique talis in populum plaga surrexit, ut viginti et tria millia uno die pariter interirent. Confusio ergo comprehendit obscoenos, ne minus abominabiles Deo fierent, quam ipsa idola, quorum consectatione [Ant. consectationem] deliquerant. Haud igitur illius aetatis populi, quos Osee propheta compellat, in Beelphegor peccasse dicuntur; sed quia commemoratio antiquitatis inducta est, et sanctorum patrum laudata generositas, quae posteri eorum diversis aetatibus commiserunt. explicantur, ut quorum similes sint, hi qui in praesenti arguuntur, appareat, ac si eis diceretur: En, in quae dedecora ab illustri stirpe fluxerunt [Ant. fluxerant]. En, quibus tantae fuit paternae dignitatis oblivio, ut cum majores eorum in salutem eligi, mundo pereunte, meruissent, isti deinceps, stultitia in eis et obscoenitate certantibus, Priapos vitulosque venerati sint. Vers. 11. 12.-- Effraim quasi avis avolavit, gloria eorum a partu et ab utero, et a conceptu. Quod si et enutriverint filios suos, absque liberis eos faciam in hominibus. Sed vae eis, cum recessero ab eis. Effraim, inquit, quasi avis avolavit. Jam supra dixerat, Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor. Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt. Iste ergo populus qui noluit inter pia impiaque discernere, sed factus est abominabilis sicut et ipsa simulacra, merito tanta in captivitatem velocitate transferetur, ut non tam ambulasse quam volasse videatur. Nec tamen sola exilii flagra patietur, sed praecedens 447 inopiae morborumque calamitas filiorum consumet examina, ut puniat orbitas eorum pectora, quae prius foecunditas efferebat. Gloria eorum, inquit, a partu, et ab utero, et a conceptu. Quod si enutriverint filios suos, absque liberis eos faciam in hominibus. Id est, cum aeternum judicem criminibus asperassent, nihil de ejus placatione curantes, multiplicandis tamen familiis gestiebant: eam felicitatem suam gloriamque censentes, si liceret tum sociare nubentes, tum spectare gravidas, tum audire parientes. Illic ergo eos feriam ubi maxime laetabantur, ut non eis liceat filios nutrire susceptos, vel si contigerit nutrire, depereant, donec ad solitudinis squalorem optata dudum soboles defectu perducatur, sicque sentiant quia cum non possit bene esse his quos desero, multo sit his deterius quos depugno. Vers. 13. 14.-- Effraim, ut vidi, Tyrus erat fundata in pulchritudine, et Effraim educet ad interfectorem filios suos. Da eis, Domine: quid dabis, Domine? Da eis vulvam sine filiis, et ubera arentia. Etiam apud alios prophetarum descriptam Tyricae civitatis amoenitatem et frequentiam legimus: ita ut eam meretricem, beati Jezechielis Canticum nominaverit, propter multitudinem videlicet carminum, quibus tota urbs per noctem in luxuria concrepabat. Quia ergo hic Samariae mutationem populo comminatus erat, ut augeret sensum doloris, pulchritudinem ejus, quae fuit in prosperitate, miratur, ac si diceret: Calamitatis istius magnitudinem, qua de finibus suis Judaei, consumta sobole, migraverunt, non bene intelligit nisi qui priora considerat: tunc enim advertet, quanta in deterius fuerit facta mutatio, cum cogitarit, quanto prius laetitiae flore vernaverint. Effraim, inquit, ut vidi [Ant. vidit], Tyrus erat, aestuans populus, affluens copiis, perstrepens lusibus, resonabatque carminibus, ut cujus situs ita et a litore et a continenti venientibus arrideret, ut posset dici, ipsa ejus fundamenta in quadam pulchritudine constitisse. Sed huic, inquam, civitati, deliciis quidem circumfluenti, nullum tamen sibi de justitia et religione praesidium comparanti, ut ad interfectionem suos filios educeret, imperavit, saevientiumque hostium pateretur arbitria, quae nostrae legis praecepta calcaverat. Mutatis autem in declinationem temporibus, quae adhuc sub Nabuchodonosor futura sunt, quasi alia facta commemorat. Effraim ergo, id est, Samaria reliquarumque Tribuum multitudo, tanto est ulciscentis terrore compressa, ut sobolem suam ipse prope interficientibus praepararet offerre. Quod utique non agendo implesse dicitur, sed merendo. Fit autem de consuetudine Scripturarum quasi schema dubitantis, et sub rogatione, quid veniat, nunciantis. Da eis, Domine: quid dabis eis? Vulvam inquit, sine liberis, et ubera arentia. Ea, inquit, plaga condemnet, sciantque se internecione delendos. Supra enim dixerat, quod si enutrissent filios, orbitatem illorum illico sustinerent, nunc autem 448 addidit, arida ubera, et prodigialem sterilitatem foeminis, ingerendam, ut populorum, quos depasta est captivitas, etiam reparatio desperetur. Vers. 15-17.-- Omnes nequitiae eorum in Galgal, quia ibi exosos habui eos, propter maliciam adinventionum eorum. De domo mea ejiciam eos, non addam ut diligam eos, omnes principes eorum recedentes. Percussus est Effraim, radix eorum exsiccata est: fructum nequaquam facient. Quod si et genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus: non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus. In Galgal quidem praecipue idola coluisse referuntur, et ideo omnes eorum nequitias ibi collectas esse, pronunciat, propter quas eosdem se odisse testatur. Putaverunt autem quidam, quia propter Saulem, loci quoque hujus sit recordatus propheta. In Galgal enim suscepit gentis ipsius principatum; quae quoniam, Jeroboam auctore, vitulos videlicet consecrante, deliquerat, ideo pro occasione praesentis reatus, etiam illum originem accusat erroris, cum, sacerdotum regimine fastidito, esse sub regibus ad similitudinem vicinarum gentium, concupivit. Sic ergo ait, Omnes nequitiae eorum in Galgal. Ac si diceret, ista quae nunc devoravit impietas, inde habuit caussas, illic suscepit exordium, ubi rempublicam de sacerdotali ad regiam transtulerunt. Sed hic sensus videretur esse subtilior, ille autem clarior et validior, institutae concionis tenore, in Galgala et in aliis locis cultum arguit idolorum, propter cujus errorem, ejecturum se eos de domo sua, justus arbiter comminatur, eique sententiae, aliud quod magis urat, adjungit: id est, Non addam ut diligam eos. Quod et in principio filia illa, Absque misericordia, futura signavit. Ejiciendas autem de domo sua tribus, id est, de terra Repromissionis, annunciat, quia quantum ad Templum respicit, olim ab eo, Jeroboam regis per funesta commenta, discesserant. Severitatem igitur, qua de finibus propriis ejiciuntur profani, fixam in eos mansuram promittit, ut videatur nullius misericordiae successu temperanda. Quod, quoniam grave animadversionis pondus docebat, statim caussam quae esset magna, subjecit. Omnes enim, ait, principes eorum recedentes. Quod utique ita posuit, non ut solos optimates lapsos in peccata signaret, sed ut de vulgi iniquitatibus dubitatio nulla remaneret, cum nec de principibus aliquis, qui non a cultu Dei recederet, exstitisset. Reliqui sane versus geminant sententiam paulo ante praemissam, idest, per quam eis et orbitatem et sterilitatem pariter fuerat comminatus. Percussus est Effraim: radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient. Quod si et genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt eum, erunt vagi in nationibus. Ipsos, inquit, hauriet captivitas, sobolem vero eorum, qua nihil dulcius est parentibus, calamitas multiplex variaque consumet. CAPUT X. Vers. 1-3.-- Vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei; secundum multitudinem fructus sui, multiplicavit 449 altaria. Juxta ubertatem terrae suae exuberavit a simulachris. Divisum est cor eorum, nunc interibunt. Ipse confringet eorum simulachra, depopulabitur aras eorum, quia nunc dicent, Non est rex nobis, non enim timemus Dominum, et rex quid faciet nobis? Una eademque materia est per quam prophetae currit oratio, id est, populi illius exaggerare crimina, denunciare supplicia, et ideo plerumque similes, et eosdem retractat colores; quantum tamen potest, aliquid quo noventur, admiscens; igitur frondosam vitem nominans Israelem, fructum ei adaequatum esse pronunciat. Haec autem vinea, cum translata de Aegypto, terram Repromissionis implesset, diffusis, inquit, constitit laeta palmitibus, et tantam ubertatem fructuum, id est, filiorum nepotumque produxit, ut angusta terrarum quas acceperat spacia redderentur. Sed, quid profuit auctus sobolis contigisse, cum ita in contrarium erumpere studuerint, ut in meas contumelias, qui tanti muneris auctor fueram, pro numero multitudinis armarentur, et quasi copias suas sceleribus aequare contenderent: publice privatimque deos sibi quos colerent, fabricarent? Sicque illa vitis, quae de electorum patrum fuerat stirpe plantata, in botrum amaritudinis, et in palmitem Sodomorum est conversa, ut tam populares quique, quam principes, non tantum neglexisse justitiam, sed eam etiam impugnasse gauderent. Ergo Divisum est cor eorum, nunc interibunt. Idest, intentione tota a me separati sunt, et a cultu legis firmata discessere sententia. Quid superest, nisi ut fixa clade depereant, atque opinionis suae intelligant vanitatem, qua se ita assueverant consolari, ut dicerent, meliorem statum suum vel sub captivitate censendum, quam cum a sanctis 450 aut pontificibus gubernabantur aut regibus? Inter se igitur, ait, per impudentiam colloquentur, quoniam tunc sicut quamdam obtineant libertatem, qua nec legi cogantur obedire, nec regi; quippe quorum principem hostis abduxerit, et qui religionis jugum, antiqua profanitate, depulerint. In his ergo, ait, sceleribus gestientes, felicitatem putant, quod non ad diuturna regum suorum vocentur officia, sed procul degentes annua victoribus tributa dependant. Sicut enim illi, de quibus ait Apostolus, Desperantes, semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immundiciae omnis et avaritiae (Ephes.4.); vel sicut illi quos innuit propheta, quia dixerunt, Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster est dominus (Psal. 11.)? ita et de istis beatus Osee pronunciat, quod eo usque profanitatis eruperint, ut vel dixisse vel dicere posse videantur, Non est rex nobis, non enim timemus Dominum, et rex quid faciet nobis? idest, a divini timoris molestiis sumus absoluti, nec habemus regem, qui hanc dictorum licentiam possit ulcisci. Quod quoniam gravem bene consideranti movit horrorem, increpat et exclamat, [Vers. 4.] Loquimini verba visionis inutilis et ferietis foedus et germinabit quasi amaritudo judicium super sulcos apri, scilicet quibus cordi sit, tanta dementia iniisse vos foedus cum extremis calamitatibus, sentietis, adeoque omnes vestrae regiones diversis cladibus implebuntur, ut in ipsis terris pericula magis videantur pullulare quam germina. Competenter autem, quia eos non negligentia, sed studio deditaque opera peccavisse signaverat, sulcos nominavit, impressos arvis, in quibus amaritudo judicii, id est, vindictae severitas nasceretur. Ideoque se nossent, quod seminaverant messum ire. LIBER TERTIUS. CAPUT X ( sequitur ). Vers. 5. 6.-- Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae, quia luxit super eum populus ejus, et aeditui ejus super eum exultaverunt in gloria ejus quia migravit ab eo. Siquidem et ipse in Assur delatus est, munus regi ultori. Effraim confusio capiet, et confundetur Israel in voluntate sua. Hunc locum traditio Judaica ita consuevit exponere, illis videlicet temporibus, quibus necdum fuerant Israelitae ad Medorum arva translati, sed in propria adhuc regione sistentes, Assyriis tributa pendebant, exhausto aerario, vitulos quos colebant pro vectigalibus Assyrio fuisse directos. Quos tamen, cum Jeroboam aureos fabricasset, ab Aedituis suis, quibus 451 eorum fuerat delegata custodia, aere fuisse mutatos. Cum ergo necessitas exstitisset, ut ad supplementum tributorum etiam vituli mitterentur, luxerunt quidem populi, qui se aestimabant numina perdidisse: fraudis vero conscii resultavere custodes, quia translatis alio simulachris, etiam inquisitionem furti ulterius timere desiissent. Quamvis autem huic sensui occasionem praestitisse lectio videatur, tamen potest etiam sub tenore institutae ab initio explanationis liquere, ut postquam comminax denuntiarat auctoritas, quod per sulcos agri, amara miseris ultio germinaret, statim caussam indignationis, suo more, subjecerit. Vaccas Bethaven, inquiens, coluerunt habitatores Samariae, id est, regiae civitatis, qui alios debuerant ab errore revocare, ad exigua oppida, adoratum vitulorum imagines, cursitabant. Post quae sequentis versus, per hyperbaton, ordo mutetur, fiatque ista distinctio: quia confundetur populus Samariae, cum vilitatem et inutilitatem deorum ejus, adversa detexerint. Nam cogente penuria, etiam ipsi ad vectigalia supplenda jungentur; non plus videlicet habentes momenti, quam ratio poscit metalli. Et ideo infelix populus eos lachrymis prosequetur, quos paulo ante cum honore maximo et ariolorum gaudiis consecraverat. Confusio Effraim capiet, et confundetur Israel in voluntate sua, cujus tantam nimirum deformitatem et tam acerbum stipendium recognoscet. Vers. 7. 8.-- Transire fecit Samaria regem suum, quasi spumam super faciem aquae. Disperdentur excelsa idoli, peccatum Israelis, lappa et tribulus ascendent super aras eorum, et dicent montibus, Operite nos, et collibus, Cadite super nos. Quantum ad divinam pietatem clementiamque respicit, inquit, volueram ut fieret eis terrae suae longa et secura possessio, sed gravia eorum sacrilegia restiterunt, et regem, id est; regnum suum, celeri compulerunt [Ant. compulerant] fine deleri: ita ut instar spumae aquae cursibus innatantis, et profanitas gentis laberetur et dignitas. Cunctis igitur delubris, quorum frequentatu consueverat me asperare, hostili igne consumtis, aras eorum dumeta convestient, ita ut qui reliquus fuerit, vel pudoris sui, vel timoris impulsu delitescere cupiat, si non datur aliter, vel sub montium aliquorum ruinis. Notandum autem, quia hunc versum et in Evangelio Dominus assumserit (Luc. 23. 30.), ut metuentium vota signaret, atque de Scripturarum more descendat, prolatas in caussam aliquam sententias ad similia negocia decenter assumi. Vers. 9.-- Ex diebus Gabaa, peccavit Israel: ibi steterunt: comprehendit eos in Gabaa praelium super filios iniquitatis. Jam supra temporis ipsius intulerat mentionem, ubi ait, quoniam hi quibus erant prophetarum dicta derisui, ita peccaverint, ut illa Gabaonitarum juventus, quae uxorem levitae usque ad interitum polluisset. Sed ne esset jejuna repetitio, quos ibi contulerat, hic proponit dicens: Simile crimen videri quidem illorum, qui incesta obscoenitate peccassent, et horum qui viros spirituales, stultos amentesque censerent. Et ideo saevituram captivitatem ad similitudinem illius cladis, quae Benjamitas pene internecione deleverat. Nunc ergo quasi culparum et momenta poenarum ad examinandum 452 suspendens, hanc quae est posterior graviorem pronunciat ultionem. Non utique de nihilo, sed quod illic inter acies decem et unius Tribus diu certamen erraverit, et Gabaonitae quamvis exigui numero, magno tamen sint labore superati. Hic vero ita omnes Samaritarum opes, praecedentes ultimam eversionem, calamitates eversionesque consumserint, ut nemo esset qui haberet fiduciam resistendi. Ex diebus igitur Gabaa, Israelem peccavisse pronunciat; sed illo tempore aliquandiu constitisse, ac virium suarum documenta gravissimis edidisse conflictibus. Nam tertio demum certamine auxilium Dei lachrymis implorantes Israelitae omnes confecere victoriam. Nunc vero, quoniam non solum in aciem adversum Assyrios nemo processit, sed neque muros suos voluerunt tueri, ideo dicit propheta: Ex miseriarum cumulo, quantitatem etiam debere iniquitatis intelligi. Nam illo, inquit, tempore tam fortiter restiterunt Benjamitae, ut aliquandiu nec comprehensi praelio viderentur. Hi vero decem tribuum populi cum suis regibus atque principibus, quoniam me offenderant, nec steterunt. Ergo quoniam absque vero certamine in reos promulganda mihi est sententia, [Vers. 10.] Juxta desiderium meum corripiam eos. Quod secundum nostram prorsus consuetudinem videtur illatum, qui cum indignatione aliqua commovemur, desiderare nos dicimus ultionem, et voluptatem de reorum afflictione sentire. Nunc itaque eos, juxta desiderium suum, corripiendos esse promittit. Sequitur enim, congregabuntur super eos populi: id est, quasi ad paratam praedam, diripientium multitudo conveniet, ut isti supplicia geminae iniquitatis excipiant. Sic enim ait, corripientur propter duas iniquitates suas. Quarum tamen ut indicavit numerum, ita species non notavit. Possemus proinde dicere, illas iniquitates quas non distinxit, alium prophetam signasse: id est, quod reliquerint Deum fontem aquae vivae, et lacus sibi contritos (Jer. 2. 13.), videlicet idola, fabricarint, ex quibus nullum possint sentire refrigerium. Sed quoniam optima est exponendi regula, quae de consequentia lectionis assumitur, duas illum iniquitates appellasse, eas nimirum quas in praesenti loco arguit, arbitremur: id est, quod non solum veros prophetas contumeliis et cladibus operiebant, sed et de regione, falsos ac daemonibus servientes de officiis et muneribus honorabant. Per quod utique docebantur, non labi errore, sed studio, qui pari instantia utrumque faciebant, et honorando perniciosos, et detestando salutares magistros. Per contrarium quippe ita gradiens, sanctus ita quisque describitur. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam. Qui loquitur veritatem in corde suo, et non egit dolum in lingua sua, nec fecit proximo suo malum, et opprobrium non accepit adversus proximum suum. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, timentes autem Dominum magnificat (Psal. 14.). Propter has ergo duas iniquitates, ea quae mihi minus jocunda sit afflictione consumam impios. Vers. 11. 12.-- Effraim vitula docta diligere trituram, et ego 453 transivi super pulchritudinem colli ejus; ascendam super Effraim, arabit [Ant. orabit] Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Seminate vobis in justitia, et metite in ore misericordiae: innovate [Ant. invocate] vobis novale; tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui docebit vos justitiam. Affectum indignationis suae, verbis irridentibus publicavit, ut gentem, quae erat poenis obnoxia, opportunam dignamque terendis frugibus vitulam nominaret. Cujus sane imbecillitatem, sexu pariter et aetate signavit: quippe quam, supra collatam Gabaonitis, omni ex parte postposuit. Ergo irridendo, eam et vitulam appellat, et pulchram: et earum pressurarum, quas malis studiis meruit, diligentem: non utique quod aerumnas suas amare posset afflicta, sed quod ita eis per sententiam necteretur, sicut solent pectora amore inflammata sibi conjungi. Cervix igitur subjici digna tormentis, aestus et auras latum ire promittitur, ut quae ei cum de risu comminator insultet, eorum malorum, quibus est dignissima, et cupidam eam pronunciat et peritam. Effraim, inquit, vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus; ascendam super Effraim, arabit Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Ego, inquit, colla Effraim hactenus superba defringam, ut quem docentem indulgentemque contemserit, demum sentiat vindicantem. Nec sane censuram meam utilitas optata destituet: quamvis enim istos subdat exitio, alios eorum sanabit exemplo. Effraim quippe, qui fermentum esse noluit, nec medulla pietatis impletus est, sed totus in paleas levitate mentis evanuit, sustinebit exurentem se arearum laborem. Judas vero feliciore conditione succedet jugo timoris, nam defixo praeceptorum vomere, inter bonum malumque discernet; glebamque pectoris sui, studiis religionis edomans, sementem scientiae cum opere justitiae et misericordiae collocabit, eamque innovatis novalibus, de quibus videlicet exegerit silvestria virgulta, concredet, ut competens tanto opere respondere possit ubertas. Quod eo tempore videtur impletum, quo de manibus Sennacherib, Ezechiam totamque urbem, missum coelitus liberavit auxilium. Denique sequitur, Tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui [Ant. quod] docebit vos justitiam. Beatum quippe Ezechiam, commendandae religionis studium habuisse, ita ut principis et doctoris munus impleret, sacri loquuntur Annales. Neque enim Tribus suae incolas ad cultum Dei revocasse contentus, per vicinas etiam regiones, in quibus aliqui de Israel capto translatoque remanserant, nuncios atque edicta dispersit, ut ad cultum veri Dei, repudiatis idolorum reverterentur erroribus. Hoc est ergo quod dicit, Jerosolymitas messum ire misericordiam, cum ad requirendum 454 Deum, principis quoque justitiam eos docentis [Ant. docentes] devotio concitaret. Quod sane opus atque munus licet sub Ezechia breviter videatur effectum, tamen plenius a Domino nostro, qui rex regum est, dominusque dominorum, per quem non uni Tribui aut regioni, sed universis terris atque nationibus lux pietatis ostensa est, et virtutum disciplina contradita, docetur effectum. Propter quod et Apostolus dicit, Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (Rom. 13. 11.), nec ullam in ullo dantes offensionem, ut non maculetur ministerium. Tunc siquidem requirendi Dominum opportunum tempus apparuit, cum Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis: et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. 1.). Sed videamus et impietatem. Vers. 13.-15.-- Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii: quia confisus es in viis tuis, in multitudine fortium tuorum. Consurget tumultus in populo tuo, et omnes munitiones tuae vastabuntur, sicut vastatus est Salmana a domo ejus, qui indicavit Baal in die praelii, matre super filios allisa. Sic fecit vobis Bethel a facie malitiae [Al. militiae] nequitiarum vestrarum. Per occasionem Effraim, cujus peccata per totum fere volumen exaggerat, mentio Judae fuerat intromissa: in quo, quid devotio et fides, periculorum tempore meruisset, apparuisset. Hunc ergo commemorationis excursum breviter adnotasse contentus, ad ordinem susceptae actionis revertitur, et arguendis sceleribus Israelis, insistit. Vos vero, Samariae populi, inquit, oppido secus quam Juda saepe ac Benjamin, cum in discriminum extrema venisses, nequaquam in Deo, sed in tuis conciliis agminumque tuorum virtute es confisus. Fructum ergo recipies competentem, ut populum ac munitiones tuas hostilis tumultus interimat atque subvertat, atque ad similitudinem impiissimi ducis, cui Salmana fuit vocabulum, consumaris: quem sicut in libro Judicum legimus, Gedeon patitus victoria, extinxit, et vel cum ipsis necessitudinibus, quas nomine miserae parentis ostendit, vel cum ipsa in qua regnaverat urbe, quae videri potest mater appellata, consumsit (Judic. 4. et 8.). Sicut ergo Salmana, inquit, Gedeon qui Baal idolum dextruxerat, internecione delevit, ita et tibi fecit Bethel: in qua urbe videlicet, statuisti idola, quae Dei tui desertor, adorares. More autem Scripturarum, ut cumulum profanitatis exprimeret, eadem verba geminavit dicens: Sic fecit vobis Bethel, a facie maliciae nequitiarum vestrarum. Ergo facies maliciae ex multiplici iniquitate composita, nihil aliud gestit ostendere, quam dignum illos stipendium, captivitatem videlicet, pro suis moribus percepisse. CAPUT XI 455 Vers. 1.-- Sicut mane transit [alii transiit. ], pertransiit rex Israel, quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Jam supra dixerat, Transire fecit Samaria regem suum, quasi spumam super faciem aquae. Et nunc ergo idem repetere curavit, dicendo: Sicuti mane transit, pertransiit rex Israel, id est, regnum gentis vestrae, peccando desiderastis, peccando etiam delevistis, omnisque arrogantiae vestrae pompa consenuit, quia regalis potentia quam ad similitudinem vicinarum gentium, concupistis, nihil vobis, sine auxilio meo, defensionis paravit. Propter quod vos etiam propheta commonuit, Nolite, inquit, confidere in principibus neque in filiis hominum, quibus non est salus. Exiit spiritus eorum, et revertetur in terram suam, in illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. 145.). Ita ergo nihil illorum vobis insignia, sicut nec vestra illis, profuere suffragia. Totum siquidem quod videbantur posse, vel vivere, ea velocitate consumtum est, ut non diutius appareret, quam matutina crepuscula, quae noctis videlicet digressu, et diei [Ant. dies] coarctantur exortu, secundum illud quod in simili caussa apud beatum David legimus: Cum exorti fuerint peccatores, inquit, sicut foenum, et apparuerint omnes qui operantur iniquitatem, ut intereant in seculum seculi et ultra (Psal. 91.). Ita ergo et principatus Israelis adhaerente criminibus ultione collapsus est, ut non tam floruisse, quam raptim [Ant. raptum] apparuisse videatur. Quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Hujus versus ultimam partem, in personam Domini nostri Jesu Christi beatus Matthaeus Evangelii scriptor assumsit, dispensatorie factum esse commendans, ut ad declinandum Herodis furorem, qui Redemtoris nostri persequebatur infantiam, ad Aegyptum Joseph et Maria pergerent (Matth. 2. 5.). Oportebat siquidem illud impleri quod propheta pronunciaverat, Ex Aegypto vocavi filium meum. Quod igitur de populo dictum esset, prophetiae textus ostendit: hoc etiam ad personam Domini Jesu Christi posse transferri, Apostolica monstravit auctoritas, per quem videlicet ea quae Judaeis data erant divinae pietatis insignia, et cumulatius nobis conferrentur, et gratius. Contextio vero explanationis vim censoris ostendit, qui praeteritae nobilitatis ad hoc inferat mentionem, ut eos graviter urat, quos degenerasse conqueritur. Enumeratis ergo criminibus, denunciatisque suppliciis, intulit subito memoriam praeteritae dignitatis, ac si diceret, En dolor! en lachrymae! et quod hoc genus hominum est, quod sub tanta vilitate censetur? Post quae veluti suscepta responsione, proclamat: Quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Hic ille est, inquit, quem sementi impietatis locata, dolores messuisse deflevi, quem instar Salmana a Gedeone consumti, populandum esse denuncio. Hic, inquam est, qui regnum suum fecit aboleri, ut tam celeriter, 456 quam diluculi potest tempus esse, transiret. Hic inquam est, qui de sanctorum stirpe descendens, in ipsis mihi consecratus fuerat exordiis, et inter tot gentes toto orbe dispersas, unus populus qui Israel vocaretur, electus est: cujus merita, affectione praeveniens, meum puerum, meum, inquam, filium nuncupavi, tantumque illi decus, cum adhuc de Aegypto educeretur, imposui, ut et vocibus quodammodo panderetur et rebus, quia tantum inter istum populum et vulgus Aegyptium apud me discrimen vigeret, quantum esse inter optimos filiorum et pessimos servorum soleret. Cum ergo jam tunc, super omnia liberationis miracula, et libertatis illius dulcia, hoc a me cepisset insigne, ut meus filius diceretur: adeo nunc ad profanitatum ima defluxit, ut mei suique pariter oblitus, solis daemonum cultoribus obediret. Qui ad probandum, quam nihil religionis nihilque rationis in istius populi mente resideret, non elaborata, quibus seducerent, admovere commenta, sed quasi pecudes ad exitium paratas, sic eos vocaverunt, et quo volebant, facili significatione traxerunt. [Vers. 2.] Baalim immolabant, et simulachris sacrificabant, id est, ad cultum variorum Idolorum quibus erant diversis ritibus servituri, vocantes se, tanta facilitate sequuti sunt, ut desiderium ejusmodi occasionis habuisse convincerentur. Vers. 3.-- Et ego quasi nutritius Effraim, portabam eos in brachiis meis, et nescierunt quod curarem eos. Interpositi duo versus, narrationis simplicis abrupere contextum: et per hoc difficultatem intelligentiae praestiterunt. Caeterum quod ait, Quasi nutritius Effraim portabam eos in brachiis meis, illi sententiae quae est praelata, respondet: id est, O puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Post haec autem, quid scelerum perpetrasset interserens, in ordinem commemorandae levitatis revertitur: quod quidem videtur ad contestandos indignationis fluctus valere: ut non videlicet uno tenore instituta currat oratio, sed etiam in tempore quo, quae sunt olim gesta, recoluntur, vis praesentariae conquestionis erumpat, quasi etiam brevis dissimulationis intolerans. Ergo cum instituisset insignia antiqua contingere, ut degenerantis nimirum populi gravaret reatum, et quod spontanea pietate dilexerit eum, et quod filii appellatione decoraverit, exclamavit subito quod aures suas ministris daemonum limphantibus permansissent, et eos ita celeriter essent sequuti, ut nullum in assentiendo crearent laborem. Quod de impetu, ut diximus, conquestionis incertum si paululum seponas, liquidum habebunt, quae sequuntur ad superiora contextum: id est, Quia puer Israel dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum, et ego quasi nutritius Effraim, portabam eos in brachiis meis et nescierunt quod curarem eos: ac si diceret: Non est hujus populi nova profanitas, quia signa mentis 457 ingratae inter ipsa mihi ostendit exordia. Nam cum illum filium nuncupassem, beneficiis etiam delinimenta subjunxi, et quasi parvuli mei curam indulgentissimus nutritor exercui. Quidni, cum eum nec vastae solitudinis molesta sentire permiserim: neque novi et longi itineris labore vexari? Vers. 4.-- Quasi funiculus ejus, id est, sortitio, cum Adae videlicet primi hominis peccato, e felicitate decidisset, qui paradisi fuerat cultor et habitator effectus, ut in laboratis [Ant, inlaboratis] copiis vesceretur: ita et iste incomparata hominibus, et solis miraculis comparata pabula poculaque suscepit, sicque solis caritatis vinculis eum alligavi ac praeceptorum habenis. Ob hoc solum, ut tuti incederent, ora composui [Forte. compescui], ostendens me ideo ad eorum requiem deflexisse, ut opportuna requie ac voluptate fruerentur: quippe qui non sentirent potentiam deprimentem, sed in illa necessitate per loca vasta cum illis gradientem, exaltatum haberent jugum, idest, remotum, sicut in curribus fieri videmus, in quibus juga cum solvuntur, eriguntur. Ille tamen populus nec providentiam meam, nec indulgentiam, qua erat et informandus et sanandus, aspiciens, semper mihi resultantis animum ostendit, donec ad eum, in quo nunc est, statum pertinaci impudentia perveniret. Vers. 5.-7.-- Non revertetur in terram Aegyptiam, et Assur ipse rex ejus; quoniam noluerunt converti. Coepit gladius in civitate ejus, et consumet electos ejus, et comedet capita eorum. Et populus meus ad reditum meum pendebit: jugum autem imponetur eis simul, quod non auferetur. Supra dixerat, vocaverunt eos: sic abierunt a facie eorum: nunc vero noluerunt converti, ait: id est, qui a pietate se avocantibus promtam obedientiam commodarunt, nunc, ut a pravis ad meliora remearent, neque varia sint afflictione compulsi. Nam cum amissis opibus, de servitutis mutatione contenderent, ut Aegyptiis potius, quam Assyriis subderentur, ne hoc quidem obtinere meruerunt, quoniam immobilis est, quae de nostro processit ore sententia: illos videlicet haud aliis interim, quam Assyriis esse dominis servituros. Unde in opus suum ultio inchoata gradietur, ut perrumpat gladius civitates, omnemque nobilitatem ferrum pariter flammaque populetur, cunctaque hostes, quae solent divitibus cara esse, diripiant. Sic populus hic olim meus, omnibus viribus, cunctis etiam solaciis 458 destitutus, ad meum reditum tarda expectatione pendebit, seris videlicet precibus, et gemitibus ingratis, ut ei auxiliator fieri digner, exposcens. Jugum autem imponetur eis simul quod non auferetur. Inefficaces videlicet fuisse lacrymas suas rebus probabit, quia non refigam istam promulgationem, quam coactus multis ejus sceleribus tandem in opus exire mandavi, et quia dixerat manere decretum, jugumque eos Assyriae captivitatis protinus subituros, schema etiam deliberantis assumit, quali videlicet ultione reos consumat, proponitque exempla urbium, quas delatum coelitus delevit incendium. Vers. 8-9.-- Quomodo dabo te sicut Adama, apponam ut Seboim? Conversum est in me cor meum, pariter conturbata est plenitudo mea. Non faciam furorem irae meae, et non convertar ut disperdam Effraim, quoniam Deus ego, et non homo: in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem. Ea quae olim fuerunt gesta recolendo, ostendit et Israelitas non minus quam Sodomitas, vel posse, vel meruisse consumi; se tamen beneficiorum memorem, quae in honorem sanctorum parentum etiam immeritis eorum liberis contulisset, non ea usque adeo velle rescindi, ut eos effusa penitus internecione consumat. Et ideo se quasi paterno affectu motum esse concussumque denunciat, et quandam poenitudinem suscepisse, quod Sodomitarum perniciem Israeli, vel sub deliberationis specie, fuerit comminatus: subjicitque continuo, Non faciam furorem irae meae, et non convertar, ut disperdam Effraim. Id est, non eo usque clementiam meam indignatione mutabo, ut nullum de Israelitis superesse permittam, Quoniam Deus ego, et non homo: cujus benevolentiam videlicet venis undantibus effluentem, exhaurire non posset offensio ( protinus subituros schema etiam deliberantis offensio), vel cujus dispositionem, dicata semel firmitate gaudentem, ingratorum culpa non mutet. Quod et magister Gentium breviter indicavit, dicendo: Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei (Rom. 11. 29.). Dico enim, inquit, nunquid repulit Deus plebem suam, videlicet, quam ante praescivit (Ibid, 1.)? nunquam illam patietur impiarum gentium more deleri. Et nunc ergo, cum debitas plagas pollutis denuntiasset agminibus, habere se tamen rationem eorum, quibus sit parciturus, ostendit. In medio, inquit, tui sanctus, et non ingrediar civitatem. Hunc versum Hieronymus cum vellet exponere, perrexit enumerare, qui civitates 459 condidisse legerentur, et ait primum Cain urbis sibi praesidium comparasse, postea etiam nonnullos criminibus insignes fuisse urbium conditores. Et ideo, Deum commendantem proprie reverentiam sanctitatis, dixisse, quoniam civitatem caveret intrare: atque in hunc modum perrexit asserere [Ant. porrexit], sanctos quosque, et vitam suam philosophiae mancipantes, celebritatem urbium declinare, et montium secreta diligere. Talem autem explanationis colorem, quis sine irrisione consideret? Neque enim hic Deus noster, dicendo se non ingressurum civitatem, urbes generaliter pronunciavit horrere, de quo dictum legimus: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob. Et, Deus in medio ejus non commovebitur: Adjuvabit eam Deus vultu suo (Psal. 86.). Sed quoniam commemorationem induxerat Sodomorum, vicinarumque urbium, quas sicut in libro Geneseos legimus (Gen. 19.), ut deleret, ingressus est, dixeratque: Quomodo dabo te, Effraim? quomodo expugnabo te, Israel? Quomodo dabo te ut Adama, ponam te ut Seboim? intuleratque continuo: ut non faciam furorem irae meae, et non convertar, ut disperdam Effraim, consequenter adjecit: Quoniam Deus ego, et non homo: in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem: id est, de omnibus populis vos elegi, quibus peculiari numine praesiderem, idque in honorem parentum vestrorum, qui mihi acceptissimi vixerant, decrevi atque promisi, quod et si offensionem meam sacrae legis temeratione meruisses, visitarem iniquitates tuas, misericordiam autem meam non penitus auferrem, ut te nimirum sinerem internecione consumi, memoriamque tui nominis prorsus aboleri. Et quoniam Deus ego, et non homo: cujus scilicet decretum variatio nulla convellit: ideo in medio tui versor quidem aeterna sanctitate conspicuus, per quod in peccata tua castigator insurgo, et foedera quae cum patribus tuis sunt percussa, non temero: urbes tamen tuas nequaquam ita ingrediar, ut Sodomae portas, cum delenda esset, intravi. Et quoniam intulerat de prosperorum parte sermonem, non fuit contentus dixisse, quia nequaquam Israelitae 460 instar aliarum gentium disperirent, sed quid etiam aliud de eis ordinaverit, misericors percurrit, atque illius temporis, quo soluta captivitate ad solum patrium reducendi essent, intulit mentionem. Vers. 10. 11.-- Post Dominum ambulabunt: quasi leo rugiet, quia ipse rugiet, et formidabunt filii maris. Et volabunt quasi avis ex Aegypto, et quasi columba de terra Assyriorum: et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus. Quid utique, ait, mirum si ultionem tum maxime calentem pietas nostra moderetur, cum in hoc ipso jam tempore gaudia conferendae liberationis informem, nec celatum esse velim, quanta eos majestate, et de servitute barbara liberare, et ad regionem patriam revocare disponam? Veniet, inquam, tempus ut, me vindictae operam capessente, filii maris, hostilium videlicet turba nationum, haud levius terreantur atque diffugiant, quam gurgites Rubri maris, Israel transeunte, sunt discissi: eadem jussionis potentia in principem Aegyptiorum reflui, qua in salutem piorum fuerant paulo ante suspensi: Tam igitur ex Aegypto, quo post Babylonium triumphum Israelitae confugerant, quam de Assyriorum regione, quo eos Sennacherib abduxerat, quasi columbarum agmina revertentes, nidos pristinos, avitas videlicet regiones, stabili habitatione complebunt. Vers. 12.-- Circumdedit me in negociatione Effraim, et in dolo domus Israel. Judas autem testis descendit cum Deo, et cum sanctis, fidelis. [Incipit CAPUT XII.--Vers. 1.--] Effraim pascit ventum, et sequitur aestum. Tota die mundacium et vastitatem multiplicat, et foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegyptum ferebat. Cum inter comminationis fremitus, quos illius temporis ratio postulabat, per excessum brevem, liberationis gaudia contigisset: ad consequentiam susceptae actionis regressus, Effraim studia, vel quasi moestus, vel quasi indignatus exsequitur: sedulo curans, sicut frequenter notavi, denunciatis suppliciis subtexere species magnitudinesque culparum, quae nihil invidiae commotioni ejus relinquant, ostendantque illa 461 supplicia non vitio, sed judicio fuisse prolata. Sic ergo quae sunt per excessum interjecta, ponent facilem praesentis versus ad superiora contextum: id est, Jugum imponetur eis, quod non auferetur. Cum itaque Circumdedit me in negotiatione Effraim, et in dolo domus Israel, idest, sicut quidam negotiator malus, fraude quam mihi intulisset populus, laetabatur, putabatque cum precabatur se illudere, nec quia clementiam meam noverat subvenire vexatis, plagarum tempore suum confitebatur errorem; sed quia cor ejus non erat rectum mecum, nec emendationem fideliter promittebat, instar illius Pharaonis, qui ubi primum a calamitatibus respirasset, ad flagitia recurrebat. Vel certe, ut in ipso libri volumine exprobravit propheta, quia aurum et argentum caeteraque, vel ad victum, vel ad cultum pertinentia, quae a Deo susceperat, idolorum cultui mancipabant: idem nunc quoque voluit intelligi, negotiatum Effraim in suam contumeliam, conquerendo: cum videlicet mentiretur se ab idolis, cuncta quae a Deo perceperat, consecutum. Sed cum decem Tribus sub regibus, qui in titulo praeferuntur, his quas diximus iniquitatibus sorduissent, Judas adhuc aliquantum a fratre dissimilis descendit cum Deo testis, et cum sanctis fidelis. Id est, religiosum ducem Ezechiam secutus, studuit majestatem divinae protectionis, et fidem promissionis ostendere, atque in ejus viribus, salutis suae fiduciam, vel inter extremas miserias collocavit. Sicque liberari, mirabili defensione, promeritus, ostendit nec patres suos fuisse deceptos, qui hunc unum Deum tota mente coluissent, nec se potuisse diluvio captivitatis operiri, qui veraci propugnatione gauderet. Ad competentes igitur fines populus uterque pervenit, ut verum Deum sequutus et Judas patrum sanctorum et miraculorum testis evaderet. Samaritae vero, sicut falsos deos, relicta veritate, coluerunt, ita ventis pasci, secuti aestum, id est, vanitates et perniciem, deteguntur. Relicta quippe propugnatione Dei, quae meritis erat impetranda, non precio, tum ab Assyriis, tum ab Aegyptiis auxilia mercabantur, et Assyriis videlicet pecuniam, et Aegyptiis oleum, id est, munera soli fertilia, destinando, per unam quippe speciem, multa signavit. Quod ergo secutum est audiamus. Vers. 2.-- Judicium Dei [Al. Domini] cum Judas et visitatio super Jacob. Juxta vias ejus, et juxta adinventiones ejus reddet ei. Nomine Jacob, decem tribuum populos indicavit. Diversitas studiorum, inquit, diversitatem quoque expugnationis exegit, ut judicium Domini pro Judae salute consisteret, Samaritas vero visitatio severa percelleret. Vers. 3. 6.-- In utero supplantavit fratrem suum, et in fortitudine 462 sua directus est cum Angelo. Et valuit [Al. invaluit] ad Angelum, et confortatus est, et flevit, et rogavit eum: in Bethel invenit eum, et ibi locutus est nobiscum. Et ad Dominum Deum tuum converteris: misericordiam et judicium custodi et spera in Deo tuo semper. Recordatur ut supra coepit, nobilitatis antiquae, ut quicquid honorum stirps electa promeruit, vel quicquid virtutis ostendit, ad arguendam posterorum vilitatem proficiat. Ac si diceret: En quo parente generati, ad quae ludibria pervenerunt: quantumque a priscorum degeneravere virtutibus. Jacob siquidem ita fuit appetens gloriae, ut antequam in hanc lucem de utero matris exiret, propheticum inierit cum fratre certamen (Gen. 35.): quodque vix ipsa natura credi permitteret, plantam germani, cui erat etiam primogenita non fraudibus sed meritis erepturus, invasit. Auspicium ergo lucis cum testimonio dignitatis assumpsit, ostendens videlicet, quod placita Deo polleret generositate, cui frugem secuturae virtutis contigisset etiam ante sentiendi tempora, polliceri. Sicque deinceps, cum ad juvenilem venisset aetatem, et percepta jam primogeniti benedictione conspicuus, trucibus fratris appeteretur insidiis, longum exilium, consilium sanctae matris secutus, arripuit: nullisque humanis opibus, caeterum Dei tantum, cui apud Bethel sibi apparenti decimas voverat, confisus et prosperatus auxilio, virtutum ac virium suarum magnitudinem, quam ante experimento nesciebat, agnovit. Nam cum post longi temporis spacium, ad habitationem paternam locupletatus rediret, et subito germani territus fuisset occursu, Angelus in specie hominis ei obviavit, dignatusque est cum timente luctari, ita sane ut non illum exerta majestate deprimeret, sed quasi aequalis cum aemulo, inferiorve certaret. Quod ubi beatus Jacob, ut foelix robore, ita etiam prudentia oculatus, aspexit, videlicet Dominum suum magna pietate se ideo submittere, ut quae de servi sui sublimatione disposuerat, indicaret, id est, quod eo protectore sublimandus esset, quo colluctatore, bene extitisset superior, fieretque ad intelligendum idoneus, quod ita eum nemo mortalium violaret, ut nec superior natura idipsum posset efficere: proinde cum tam profundum consilium patriarcha sensisset, spiritum illico humilitatis non elationis assumsit, et ut benediceretur ab eo, cui videbatur praevaluisse, lacrymosis supplicationibus depoposcit. Nec illa colluctatoris sui simulatione deceptus est, ut se quasi fortiorem putaret: sed sicut ad ferendum adversa magnanimus, ita ad dignoscendum occulta sollicitus, intellexit, ipsum esse qui se comprehensibilibus imaginibus dignaretur induere, quem vidisset apud Bethel, scalae a terra in caelum pertingentis cornibus innitentem. 463 Ibi ergo brevi compellatione didicisse meruit, et quanta esset divinitas apparentis, et quod servi fidelis officium, sine quo Deo penitus placere non possit, ut omnipotentiam videlicet credat et fateatur auctoris, eique tota mente per omnem vitae suae confidat aetatem. Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus. Id est, ita Dei tui memor esse debebis, ut ipsum semper propugnatorem dominumque fatearis. Sed hoc ad dogma respicit: a parte vero morum, studium justiciae misericordiaeque custodi. Spera in Deo tuo semper, ut, vel cum eo continua virtute consistas, vel si fuerit interpolata devotio, ad eum, suscepta emendatione, concurras. Quas virtutis regulas, ad beatitudinis apicem certo tenore ducentes, et foeliciter exercuit, et posteris suis custodiendas reliquit. Unde et ex exiguo loco, in tantum dignitatis ascendit, ut terra Repromissionis ipsius posteris traderetur. Vers. 7. 8.-- Canaam, in manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit. Et dixit Effraim, Verumtamen dives effectus sum, inveni idolum mihi, omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi. Cum generosa beati Jacob facta narraret, a quo posteros suos degenerasse conqueritur, Canaam subito intulit mentionem, non ut ad gentem aliam transiret oratio, sed ut more prophetarum, per nimiam indignationem, Canaam ipsos Israelis posteros nominaret, cui nimirum similiores moribus exstitissent. Hanc autem invectionis speciem, et apud alios quidem, sed praecipue apud beatum Esaiam, et Ezechielem, et apud Danielem, cum senes adulteros convinceret, invenimus. Hujus ergo tenore censurae, in praesenti quoque loco commemoratio Canaam, id est, profanae gentis inducta est, ut fieret sensus ejusmodi: Sed quid ego varia insignia paternae generositatis evolvo, a quibus turba ista, quam defleo, tanto spacio dilapsa convincitur, ut non immerito soboles Canaam nuncupetur? In ejus ergo manu, calumnia diligenti statera, sed nimis dolosa, consistit: quod eo valet, ut ostendam illum non errore, sed studio potius judicioque delinquere. Ubi enim talis animae versatur affectus, ut non impetu aut negligentia, sed cum deliberatione, quasi suspensis ab utraque parte ponderibus, nefanda committat, dicitur peccasse sub trutina. De quo sensu illud etiam apud beatum David legimus: Verumtamen mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de vanitate in idipsum. Cum ergo hoc praecipuum sit humani ingenii munus, ut quid obedire debeat, quid vitare, perpendiculo rationis, et momentis collationis examinet, profanatus populus veritatem in mendacio detinens, admovit quidem stateram negotiis, sed dolosam: melioribus videlicet deteriora praeponens, et noxiis magis quam utilibus adquiescens. Quod autem ait, Calumniam dilexit, potest et ad illud referri, quod in superioribus accusavit: id est, quod tantam impudentiam plebs ingrata, quasi obscoena 464 mulier, induisset, ut ei omnia quae vel ad cultum, vel ad victum, rerum unicus creator contulerat, a suis id se consequi amatoribus mentiretur. Propter quod iratus Dominus, ablaturum se et lanam et linum, quae operierant ejus ignominiam, repromisit, ut ingratorum scelera deformitas et nuditas secuta convinceret. Hujus autem calumniae denotantur apud beatum quoque Hieremiam. Nam cum, denunciatis per multos prophetas cladibus, Jerusalem interiisset, atque tota gente Judaeorum in Babyloniam translata, pauci ad colendos agros essent relicti, tantam mentis suae in delinquendo pertinaciam publicarunt, ut dicere non timerent, quia ex quo reginam coeli colere, atque reliqua vicinarum gentium idola destitissent, ex illo quoque tempore cuncta eos adversa sequerentur. Ergo ejusmodi opinionibus, vero et clementissimo Deo quasi calumniam commovebant, falsissime praedicando, foelices se habuisse dies, cum ab eo discederent, miseros, cum ad illum redirent. Proinde fallax mentis trutina Canaam magis illos, quam Israelis, fecit posteros nuncupari, non momentaneo, ut diximus, impetu, caeterum explorata impietate peccantes: et ideo veri judicii pondera non habentes, in rebus brevissimis, et umbrarum instar elabentibus, salutis et prosperitatis suae fiduciam collocabant. Omnes, inquit, labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi. Id est, cum perpetratis sceleribus urgerentur, tamen tutos se fore elaboratis opibus autumabant, tantum se opulentiae collegisse dicentes, ut ad eos non posset aerumna pervadere. His proinde staterae suae fraudibus ludebantur, cum, Deo excelso ad judicium operum prodeunte, putarent, quod supellex varia, vel pecunia conclusa reos protegeret. Vers. 9.-- Et ego Dominus Deus tuus, ex terra Aegypti, adhuc sedere te faciam in tabernaculis, sicut in diebus festivitatis. Staterae ergo illius, id est, deliberationis tuae fraudes, exitu rerum attestante, cognosces, ut, quod ratione noluisti, angore fatearis, me esse unicum Deum tuum, qui te a tempore liberationis Aegyptiae, in peculiarem populum sum mihi dignatus adsciscere. Cujus animadversionem adeo nullis, aut praesidiis, aut poteris divitiis submovere, ut non solum denunciatae servitutis jugum subire tibi necesse sit, verum statutis sub ea manere temporibus, quibus demum evolutis, gaudia libertatis postrema gustabis. Ergo hoc sensu, inter comminationis fremitus, aliquid de prosperis videtur illatum, ut ad confirmationem praecessurae captivitatis valeret, ne quis ambigeret inferendas miserias, quas didicisset, succedentibus prosperis, terminandas. Possemus autem etiam illud adferre, quod ex usu nimirum Scripturarum veniret, denunciationem permisceri tristium, vel laetorum, ut nec continuata gaudia mentes resolvant, nec tristia continua debilitent. Sed priorem sensum loci videtur juvare contextus. Denique severa. 465 ut caeperat, oratione progreditur. Vers. 10.-- Locutus sum super prophetas, et ego visiones multiplicavi, et in manu prophetarum adsimilatus sum. Nunquam, videlicet, deposui curam medendi, sed per prophetas meos, tam loquendo restiti, quam gerendo, ut providentiam meam intelligerent atque faterentur, qui tanta eis indulgentia consulebam, ut non satis dignas majestate mea species, in quibus propius eis conversarer, assumerem in manibus. Ego idem operibus ( sic ) in oculis prophetarum non sum dedignatus his assimilari formis sive personis, quae etsi clementiam decerent (ut est illud quod paulo ante dixi, quia ut formidinem de corde Israelis expellerem, personam invalidi luctatoris assumpsi: ut beati Moysi tempore, transfigurari in ignem quo rubus non consumeretur, elegi: velut agni sanguine Israelitarum limina communivi, multaque alia, quae in hunc modum diversis temporibus acta legimus) ut appareret videlicet Deus noster in his imaginibus, quas dispensatio suscepta poscebat, non quae majestati illius competebant. Sed videamus reliqua. Vers. 11.-- Si Galgal idolum, tamen frustra erant in Galgal bobus immolantes. Post eorum commemorationem, quae clementer egisset, reducta est, unde fuerat inchoata conquestio, suo sensu, ejusmodi: En quae scelera ingratae plebis experior post tot beneficia mea, post tot dona, totque miracula; apertos in contumeliam meam sectatur errores, et non aliqua argumentorum subtilitate decepta, confessae amentiae subjugatur! Si Galgal idolum: tamen frustra erant in Galgal immolantes bobus. De quo loco, et supra dixit: Omnes nequitiae eorum in Galgal. Per caussalem ergo conjunctionem, id est, Si, sententiam convincentis induxit. Id est, cum nulli sit dubium, solas esse in ipsis locis brutarum pecundum imagines collocatas, in quibus utique, et si ipsas pecudes statuissent, supplicantibus tamen prodesse non possent: nunc vero, cum rerum vilium viliora illic simulachra, sentiendique ignara visantur, neque sibi, neque aliis quampiam utilitatem datura, tamen frustra erant [Al. erunt] in Galgal bobus immolantes: ac si diceret, credereturne hoc committi posse, antequam fieret, ut apertam stultitiam et profanitatem, nihil in se amplius, quam reatum ultimum continentem, plebs quondam virtutibus clara sequeretur? postque illos ritus et majestate reverendos, ad vilia fanaticorum instituta descenderet, atque idola, vel mediocriter sapientum subjecta derisui, frustra, id est, absque ulla, vel brevis commodi utilitate suspiceret? Sed cum esset amentia clarior die, si homines pecudibus supplicandum putarent, fore tamen turbas, 466 quae sibi a boum imaginibus foelicitatem conferri posse arbitrarentur? Nam et altaria eorum, quasi acervi super sulcos agri. Consequenter autem profanos ritus, observationum quoque vilitas ipsa convincit, ut sine aliquo locorum delectu aras exstruant, et probrosos deos tumultuariis venerentur altaribus. Ergo quasi cum gemitu et admiratione, quam disseruimus prolata vox est: Si Galgal idolum, tamen frustra erant in Galgal bobus immolantes: nam et altaria eorum quasi acervi super sulcos agri. Sed quid subjiciat, audiamus. Vers. 12. 13.-- Fugit Jacob in regionem Syriae, et servivit Israel in uxorem, et in uxore servivit. In propheta autem eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta salvatus est. Quia non historicae narrationis tenore commemorationem intulit antiquorum, sed sub impetu et dolore degeneres posteros arguendi, recoluit facta majorum: ideo quasi fluctuabundus sermo progreditur, ut invicem sibi exprobratio laudatioque succedat, objurgationique pondus praedicatio antiquae [Ant. antiqua] nobilitatis adjungat. Proinde, ut instituerat, labores beati Jacob, qui et Israel appellatus est, proventusque dinumerat. Cujus utique nomine gens tota signatur. Propter quod et ipsius praecipue intulit mentionem, atque ut dicere coeperamus, Jacob ille, de cujus stirpe descendunt, consiliis sanctae matris obtemperans, in Deo suo tantum spem ac fiduciam futurae prosperitatis reponens, regionem patriam dereliquit, ac Mesopotamiae fines solus atque exul intravit, nullum habens nisi de generosa indole commendationis auxilium. Cujus conciliatu statim societatem ejus Laban avunculus concupivit. Et ne gratuitus esset labor generosi juvenis, amatae virginis nuptias toleranda septennii servitute despondit: in quo tempore cum magna ejus fides industriaque patuisset, servitutis et nuptiarum geminata conditio est. Hoc est enim quod ait, in uxore servivit, id est, officium pastorale pro impetrandis nuptiis, sicut historia narrat, exercuit. Quod autem ait, Et in uxore servivit, id est, conjugii mercede proposita, gregem soceri custodivit. In propheta autem eductus est, quoniam eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta servatus est. A parvis nempe exordiis, et adeo parvis ut opere mercenario pasceretur, usque ad eam magnitudinem populi divitiarumque pervenit, ut eum jam Aegyptus tota quodammodo capere non valeret, atque ut primo foelicitati ejus inviderat, sic deinceps liberationi [Sup. invideret], et Pharao cum suis periret agminibus, illamque attritae Aegypti gloriam, haud humanis viribus, caeterum tam declarandis patrum meritis, quam instituendis sacris ritibus, agnosceret se consecutum. Nequaquam vero 467 in duce aliquo bellicoso, sed in propheta servatus est; videlicet beato Moyse, qui eum famosis illis, quae legimus, miraculis vendicavit. Quae ergo erit satis digna conquestio, quod gens, quae fuerit tam illustri stirpe conspicua, nunc stultitia insignis, et solis agat famosa criminibus? Vers. 14.-- Ad iracundiam me provocavit Effraim in amaritudinibus suis, et sanguis ejus super eum veniet, et opprobrium ejus restituet ei Dominus suus. Commemoratio patrum reddidit filiorum crimen horridius, idque indicat exclamatio subjecta censoris, qui se ad amaritudinem et indignationem, quae in pejus ultum iret, adactum esse testatur. Et ideo vigore licet pronuntiantis insurgens, a se tamen vindictae ipsius repellit invidiam, elaboratisque suppliciis Effraim interiisse denunciat, qui salutarium disciplinarum desertor, se prorsus auctore, et degeneravit et corruit. CAPUT XIII. Vers. 1. 2.-- Loquente Effraim, horror invasit Israel, et deliquit in Baal, et mortuus est. Et nunc addiderunt ad peccundum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum, factura artificum totum est, his ipsi dicunt, Immolate, homines, vitulos adorantes. Induxit eorum, quae a tempore divisarum tribuum commiserant mentionem, sed eo ordine, quem indignatio magis, quam narratio postulabat. Effraim siquidem in praesenti loco, Jeroboam principem divisionis appellat, qui, ut simulachra vaccarum populus veneraretur, edixit. Postea vero Baal idoli cultum Achab cum Jesabel suscepit, quam profanitatem Hieu severitate congrua legitur vindicasse. Proinde ista idolorum consecratio, et prima coepit in populo, et ultimo tempore conquievit. Sed cum hic sit historiae ordo, quem diximus, nunc partem ejus mutavit invectio. Loquente enim Effraim, id est, ad cultum daemonum convocante Jeroboam, horror Israelem invasit. Videlicet enim timorem illico superstitionis assumpsit, et quasi verum numen extimuit: vel certe eum colendi suscepit effectum, per quem aeterno judici mereretur horreri. Neque hoc perpetrasse contentus, aliis quoque sacrilegiis colla submisit, et Baal instituta complexus, calamitatum etiam experimenta persensit, neque ullum studium emendationis assumens, ex illorum ruinis, qui varia hostium inruptione corruerant, vel cum, Hieu vindicante, ipsum idolum cum suis cultoribus delebatur: nullus tamen, inquit, in istis excitari potuit correctionis affectus. Sed nunc, inquit, addiderunt ad peccandum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum: non utique quod post tempora Achab vitulorum coeperint simulachra venerari, sed quod ea, quae nec post castigationem reliquerunt, addidisse dicantur. Ipsa enim profanitas, nisi rebellibus studiis augeretur, nec posset esse continua. Factura, inquit, artificum totum est: his ipsi dicunt, Immolate homines, vitulos adorantes. Hoc non sine ratione repetivit, toto jam volumine ventilatum, sed ut fieret sensus ejusmodi: Quia levi rerum etsi novitas incauta 468 conciliet, mora tamen examinante profecto vilescunt, nec continua veneratio, nisi his quae certis pollent insignibus, exhibetur. Hic autem cum vilitatem et vanitatem operis, ut ratio, ita aetas longa detexerit: id est, numinibus gentium, non dico potestatem, sed nec formam ullam inesse, nisi cum manus opilicum fingendi gnara tribuisset, profanus tamen populus ariolorum vocibus libenter auscultat, nimirum imperantibus, ut vitulis ratione sensuque carentibus supplicent homines, precum ac victimarum oblatione famulantes: Vers. 3.-- Idcirco erunt quasi nubes matutinae, et sicut ros matutinus praeteriens, sicut pulvis turbinis raptus, et sicut fumus de fumario. Supra dixerat, quod sanguis ejus super caput illius esset, et opprobrium ejus restitueretur ipsi, et nunc idem repetivit, vel execrando cumulavit, quod quoniam extremae se stultitiae subdidissent, honorem videlicet Dei ad simulachra pecudum transferendo, et ipsi ita viliter disperirent, ut fumus, ut pulvis, ut ros, ut nebulae matutinae solis radiis consumantur. Vers. 4.-- Ego autem Dominus Deus tuus eduxi te de terra Aegypti: et Deum absque me nescies, et salvator non est praeter me. Horum versuum est ad superiora contexus, ut fiat sensus ejusmodi: Cum a cervicibus tuis jugum Aegyptiae dominationis excuterem, majestatemque meam foeliciter, cum mancipareris, illustribus illis miraculis intimarem, istud quoque absoluta voce constitui, ut gens meo cultui semper intenta, nulli unquam alii quasi Deo subdereris, quia nec invenires alterum, qui tibi praestaret salutem, quia tunc videbaris elementis servientibus fuisse colligata. Vers. 5.-- Ego cognovi te in deserto, in terra solitudinis. Sed quid nunc ego, inquit, ad sacrilegia tua, quasi nova commovear, cum in illo ipso liberationis tuae tempore, talem te, qualis nunc detegeris, id est, ingratum et contumeliosum semper sim expertus? Quod autem, in terra solitudinis, adjicere curavit, illud utique voluit intelligi, quia non eos semper exempla corruperint: quandoquidem et in illis deliquerint locis, in quibus nullos quos imitarentur habuerunt. Vers. 6.-- Juxta pascua sua adimpleti sunt, et saturati sunt, et levaverunt cor suum, et obliti sunt mei. Cum beneficiis meis, inquit, nequaquam devotione, caeterum improbitate gens tota certabat, quod ut facile clareret, illis temporibus etiam ista connectit, et per invectionis tenorem, ad praesentem, a qua exorsus erat recurrit aetatem, brevi tamen transcursione sermonis, illius quoque sententiae inferens mentionem, quae in Deuteronomii Cantico, beato Moyse denunciante, fuerat prolata, id est, Satiatus est, et impinguatus, et calcitravit dilectus, ut faceret sibi deos novos, sicut panem hordeaceum, quos nescierunt patres eorum (Deut. 22.). Juxta enim pascua sua adimpleti sunt,. ait, et saturati sunt, et levaverunt cor suum, et obliti sunt mei. Quam peccatorum seriem ideo praemisit, ut ultionem quam illaturus esset, non passione incitatam ostenderet, 469 sed justitia et ratione munitam. Sequitur enim. Vers. 7. 8.-- Et ero eis quasi laeena, sicut pardus, in via Assyriorum. Occurram eis quasi ursa, raptis catulis, et erumpam interiora jecoris eorum, et consumam eos ibi, quasi leo. bestia agri scindet eos. Eas calamitates, quas erat illatura hostium barbaries, docet, jubente se, esse et contingere: nec dedignatur commonitionem suam ferinis imaginibus explicare, quas et scit, licet non naturae suae sententiae, tamen damnatorum miseriae convenire. Eleganter autem cum inter leonum hiatus, ursum quoque posuisset, feritatem ejus stimulis orbitatis exacuit, necubi comparatio illata decresceret: Sicut ursa, inquit, raptis catulis. Et dirumpam interiora jecoris eorum, qui me videlicet similibus affecere dispendiis. Nam cum ego hunc populum mihi in filios multa sedulitate formarem, cordaque eorum quasi lambendo componerem, isti me, non solum optatis, sed etiam elaboratis foetibus, orbaverunt, ea videlicet scelera perpetrando, quae perniciem totius gentis exigerent. Vers. 9.-11.-- Perditio tua, Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Ubi est rex tuus? Maxime nunc salvet te, in omnibus urbibus tuis: et judices tui de quibus dixisti, Da mihi regem et principes. Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Quaestioni opportuna sententia, et quam non nisi pietatis norma dissolvat. Ex persona enim Dei dicitur, Perditio tua, Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Atqui tunc est fidelium certa defensio, cum in Deo liberationis fiducia [Al. fiduciae] collocatur. Et hoc est, quod in profanatis populi moribus beatus propheta per totum volumen accusat, quia non in Dei, sed in favorum propugnatione confiderent. Quomodo nunc ergo, quasi ordine commutato, manifestam Israeli nunciat impendere perniciem, quod ejus salus in solius Dei virtute consisteret? Animadvertenda igitur illa distinctio, quae id quod ambiguum putabatur, illustrat: non enim hic irridet fidem plebis, in sola Dei potentia spem sui gaudii reponentis (quod utique, cur non fecisset, offenderat) sed pronunciavit tantum impendere plagarum, ut auxilium ferre nisi divina virtute sola non possit. Ergo, imminet, ait, Perditio tua Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Quod si diligenter consideres, non solum non absurde, sed etiam moraliter et de usu sermonis humani videbis illatum. Inde est enim, quod si quando vel gravi morbo aliquem, vel desperabili calamitate oppressum viderimus, spem ejus in Deo esse dicimus: non utique mentis officium, sed pondus cladis, quae deprimat, indicantes. Indubitata igitur, inquit, perditio te comprehendet, et de qua nemo nisi Omnipotens possit eruere: quem quoniam tibi infensum criminibus reddidisti, superest, ut ab exitio inhiante rapiaris. Quem sensum, ut faceret lucere, subjecit: Ubi est rex tuus? maxime nunc salvet te in omnibus 470 urbibus tuis: et judices tui, de quibus dixisti, Da mihi regem et principes. Secundum consuetudinem prophetalem, illum quoque populis exprobrat errorem, quem recedentes a sacerdotali republica, in appetitu regis, habuerunt. Eum siquidem, quoniam de vicinarum gentium aemulatione contraxerant, rebus male cadentibus, consilia quoque, quae praecesserant, arguuntur, ac si diceret: Vetus tibi est ista dementia, ut videlicet, melius te tibi, quam me putes posse consulere: de cujus opinionis exordio, principes tibi dari ad similitudinem reliquarum gentium postulasti. Nunc ergo consulentiae tuae fructus appareat, et contra indignationem meam, regum te tueatur industria. Debebant nimirum docere te, quid prosint potestates istae tuis ambitionibus expetitae. Sed transeamus ad reliqua. Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Quidam regem in furore datum Jeroboam, qui separandis tribubus auctor fuerit, acceperunt: ablatum vero indignatione, Osee, sub quo est Israel captus intellexerunt [Ant. intelligitur]. Quod quidem, licet possit admitti, tamen, quoniam sub futuri temporis pronunciatur, utrumque signavit, id est, Dabo tibi regem, et auferam, intelligi sententia potest habiliori compendio, ut auferendus nimirum Israelita princeps, dandus vero pronuncietur Assyrius. Denique, ex more prophetali, post condemnationis sarcinam, quae fuisset ejus caussa, subjecit: [Vers. 12.] Colligata est iniquitas Effraim, absconditum est peccatum ejus: id est, scelera, quae multis temporibus perpetravit, ut nullis essent interpolata virtutibus, sed funereo cumulata processu, quasi sub aliquo custodita signaculo, in memoria judicis constiterunt: eorum, inquam remuneratione perfectum est, ut amissis libertatis insignibus, servituti atrocissimae subderentur, et eos dolores angoresque sentirent, quos foeminae solent in partubus experiri. Vers. 13.-- Ipse filius non sapiens, nunc enim non stabit in contritione filiorum. Jam et supra iisdem coloribus disputavit, quod patefactam stultitiam Israelis adversorum attestatione signaret, atque meritorum deformitas, quae aliquandiu sub prosperitate latuisset, aerumnis demum coarguentibus panderetur. Ergo esse te filium, et non sapientem gravi testimonio comprobatur, quia in eo tempore quo hostis irrupit, nequaquam stare meruisti. Et quoniam stultitiae nomine, prophanitatem notabat, cui decem Tribus, sicut ab exordio voluminis arguit, toto se studio manciparunt, ob eamque stultitiam, procella captivitatis eos arripuit, opportune transit ad Judam, et eum non solum nomine, sed gestarum etiam rerum pandit judicio, ut simul ostenderet, qui exitus filios sapientes teneret, sicut etiam eum, qui insipientes manserat, publicasset. Ad prosperiora ergo, quae sub Ezechia rege magnis collata sunt miraculis, propheticus sermo commigrat, et ait: 471 Vers. 14. 15.-- De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors: ero morsus tuus, inferne. Consolatio abscondita est ab oculis meis, quia ipse inter fratres dividit. Adducet urentem ventum Dominus de deserto ascendentem, et siccabit venas ejus, et desolabit fontem ejus: et ipse eripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis. Primo, ut solet, prosperis pollicendis gaudia liberationis annunciat: postea vero, eadem voluptate, ultiones accumulat. Ergo, De manu mortis liberabo eos: id est, cum in tantam rerum difficultatem venerint, ut injecta manu, mors eos comprehendisse ac tenere videatur, tunc ego liberator adveniam. Id autem praecipue exprimebat oratio beati Ezechiae dicentis, venisse dies afflictionis et opprobrii, siquidem venissent filii usque ad partum, et non esset virtus pariendi. Cum ergo opibus Assyriis urgerentur, et urbem hostis obsidione clausisset, ita pernicies imminebat, ut jam jamque videretur miseros voratura. Sed quoniam divinum auxilium justis precibus impetrarunt, edidit illud grande miraculum, et centum octoginta millibus Assyriorum Angelo feriente deletis, liberatio piis votiva resplenduit: secundum illud quod carmina sancta praecinuerant: Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum, et ex omnibus tribulationibus ejus eripuit eum: immittet Angelos Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. 33). Mors itaque et infernus, rex Assyrius et totus ejus appellatur exercitus, quem se extincturum divina sententia pollicetur: praemissoque fragore vindictae, ex suo more subdit caussam, quae indignationem illam moverit. Consolatio, inquit, abscondita est ab oculis meis, quia ipse inter fratres dividit. Habitum et verba lugentis assumsit, ut Assyrii crimen augeret, et quasi ex persona Judae, magis de fratris, id est, Israelitarum, quos in captivitatem Sennacherib duxerat, quam de propria calamitate solliciti, dicit oculos suos adeo maduisse lachrymis, ut consolationem recipere non valerent, quod et rex superbus atque truculentus tristem inter fratres separationem esset operatus, in captivitatem videlicet decem Tribus ad regionem Mediae transferendo. Ubi sane diligens poterit lector inquirere, cur haec Judae tribui, quae discessionem fratris lugeat, adscribatur affectio, cum supra de eodem negotio propheta loquens, impietatem ei exprobraverit gaudiorum? Nam cum dixisset, Effraim in desolatione erat. In die, inquit, desolationis in tribubus Israel ostendi fidem: facti sunt principes Juda, quasi assumentes terminum: super eos effundam, quasi aquam iram meam. Cum ibi de expulsione germanorum laetati esse dicantur, per id quod agrorum suorum terminos dilatatos putarent, quomodo nunc inducuntur, expulsionem fratris absque ulla consolatione lugentes? Quod gemina expositione valebit [Ant. valebat] absolvi: quia enim non de singulis, ut dixi, saepe personis, sed de totis agminibus sermo est: ideo in illa multitudine diversos quoque mores intelligimus fuisse, unde et alia ex piorum personis, ex impiorum alia proferuntur. 472 Consequenter ergo aliquantos illic fuisse colligimus, quos germanorum contristaret expulsio: plures vero quos finium delectaret extensio. Sed videamus jam et alterum explanationis modum, qui ita nimirum valebit judici, ut caussis magis, quam personis videatur aptari. Et necessitudinis quidem vox ista sit, quam prope finem libri propheta constituit, id est, calamitatem se expulsi fratris dolere, et vicissitudinem debitam hostibus imprecari: illud autem, quod quibusdam etiam voluptatem creavit, ad parricidas crimen aspiceret: ut fiat sensus ejusmodi, fuisse aliquos, in quibus profanitas non solum leges, sed etiam naturae jura conturbaverit, ut in captivitate fratrum quod debuerunt compati, maluerunt gloriari. Adducet urentem ventum Dominus de deserto ascendentem, et siccabit venas ejus, et desolabit fontes ejus, et ipse diripiet thesauros [Al. thesaurum] omnis vasis desiderabilis. Urentem de deserto ventum Angelum dicit, qui Assyrium sub nocte una delevit exercitum: non quod in deserto Angeli credantur habitare, quos quotidie faciem Patris visere, Evangelica commendat auctoritas (Matth. 18.), sed quoniam ob vindictae celeritatem, centum octingenta quinque siquidem sub una nocte caesa referuntur, similitudinem ignis assumserit, et deserti ad hoc intulerit mentionem, ut totum illud agmen afflatu potius, quam operatu quopiam videretur absumtum. Sic enim et beatus David dixerat: Qui facit Angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem. (Psal. 103.) Hanc ergo nunc adustionem de locis per ardorem solis inhabitabilibus signavit acciri, qui fontes Assyrios venasque, id est, regem cum exercitu ac stirpe deleret. Et ipse diripiet thesaurum, etc. Si consuetudinem prophetarum respicias, qui declinationes temporum non satis anxie ac diligenter observant, videtur Sennacherib regis collectam de triumphis opulentiam denotasse: ideo videlicet illum praedicta inflammatione consumtum, quoniam multa crudeliter egerit, nec avaritiam ejus direpta satiaverint: et nunc ideo vomere cogatur, quicquid per iniquitatem antea devoraverat. CAPUT XIV. Vers. 1.-- Pereat Samaria, quoniam ad amaritudinem concitavit Dominum [Al. Deum] suum, etc. Paulo ante dixerat: Consolatio abscondita est ab oculis meis, quoniam ipse inter fratres dividit, et eum effectum quo Israelis miseretur ostenderat; nunc vero Assyrii internecione descripta, adversum Samariam rursus incanduit. Quod utique non de varietate fecit, sed de gravitate sententiae. Postquam enim et pietatem et virtutem veri Dei, qui superbum regem, quasi nullo negotio consumsisset, ostendit, sicque eum paratum esse ad defensionem piorum, ut gaudiis eorum magnarum gentium impenderet ultiones: merito Samariae, ut disperiret, quasi inflammatus optavit, quae suis videlicet sceleribus effecisset, ut hic tam bonus Dominus non propugnator illius, sed depugnator existeret: ac si diceret: Cum beneficia nostri, qui aeternus est, rectoris aspicio, magis magisque Israelis crimen horresco, qui videlicet carere tali praesidio laborarunt. 473 Vers. 2.-- Convertere, Israel, ad Dominum Deum tuum, quoniam corruisti in iniquitate tua. Miro contextu procedit oratio. Exclamaverat quippe, quod ad gravandum Samariae peccatum valeret, sed quoniam idipsum miserando potius quam execrando fecerat, secunda saltem remedia, quae vulneri medicentur apportat: et quia noluerunt continuae devotionis praesidia complecti, subsidia poenitentiae et emendationis assumant. Si ergo te faciunt, o tu Israel, vel pericula meliorem, convertere ad Dominum Deum tuum, a quo nunquam debueras averti: et illud ipsum quod in tua iniquitate corrueras, exsecratus, munera confessionis assumito. Hoc est enim, quod ait: Vers. 3.-- Tollite vobiscum verba, et convertimini ad Dominum, et dicite ei: Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum: tu enim solus potes reatum, quo premimur amovere. Quid autem bonum sit, quod ut acciperet, obsecrabat, sequens versus ostendit, Et reddemus vitulos labiorum nostrorum. Sic enim carmina quoque sancta docuerunt, ut immolemus Deo sacrificium laudis (Psal. 50.), quia grata ei sit oblata ex puro corde laudatio super vitulum novellum, ungulas et cornua producentem. Eloquere ergo adversum te, Israel, injustitias tuas Domino, quarum cupis remissionem mereri. Sed quid his adjiciat, audiamus. Vers. 4.-- Assur non salvabit nos, super equum non ascendemus, nec dicemus ultra, dii nostri, opera manuum nostrarum: quia ejus qui in te est, misereberis populi. Quod ait, Assur non salvabit nos, de exemplo Judae videtur assumtum. Nam Regum narrat historia (4 Reg. 18.), quoniam cum Rapsaces nomine dux Assyrius missus regis Sennacherib, ad compellendos atque terrendos eos, qui Jerosolymis clausi fuerant, advenisset, inter caetera, quae gloriose ac superbe de Assyriis praedicabat, adjecit quod duo millia equorum Sennacherib esset paratus educere, quorum sessores totus Judae exercitus non possit offerre: et qua dementia adversum se tanti principis copias incitarent. Si saluti suae proinde consulerent, ejus dederentur imperio, qui non minus subjectis liberalis, quam severus contumacibus appareret. Verum incolae Jerusalem in solius Dei virtute liberationis suae fiduciam reponentes, comminationum hostilium taciti sprevere jactantiam. Ad Judae ergo confidentis exemplum, etiam Israelem sermo nunc monentis instituit: ut ipse videlicet longa servitute correctus, jam devotionem incipiat fratris imitari, quam ille tempore Assyriae obsidionis ostendit. Nec dicemus, inquit, ultra, dei nostri, opera manuum nostrarum. Id est, desinemus, quae manu artificum fiunt simulachra venerari, postquam et fratre teste cognovimus, quia populi in tuo cultu 474 permanentis misereri bonus arbiter non desistas. Huic autem vestrae confessionis oblatui, quid a Deo nostro referatur, accipite. Vers. 5-8.-- Sanabo contritiones eorum, diligam eos spontanee: quia aversus est furor meus ab eis. Ero quasi ros Israeli, germinabit quasi lilium, et erumpet radix ejus quasi [Al. ut] Libani. Convertentur sedentes in umbra ejus, vivent tritico, et germinabunt quasi vinea, memoriale ejus sicut vinum Libani. Diversis comparationibus et liberationis dulcia, et libertatis insignia, et amoenitatem excultorum describit arvorum, quae sicut tempore nimirum quo persultat hostis, squalore plurimo vestiuntur, ita cum securitas pacis cultorum exercet industriam, et ubertas passim visitur et venustas. Sic ergo, Israel, cum captivitatem tuam prospera, quae sunt promissa depulerint, pulchritudo te libertatis et laetitiae dulcedo ita implebit ac vestiet, ut non vilibus quibusque germinibus, sed liliis et rosetis [Al. rosis] stillantia prata visantur: mea quippe clementia meaque gratia, instar tibi roris illabitur, ut omni pedore deposito, invocationis ornamenta percipias. Quod ne tibi dubites pro magnitudine sui posse contingere, procedit in fratre, id est, in Juda de Assyriis manibus liberando. Qualem ergo illi gloriam conferet optata quidem, sed vix sperata libertas: talis etiam te manebit, si tamen dignus cui conferatur, appareas. Vivetis quippe tritico, et germinabitis quasi vinea, quae translata ex Aegypto, Palaestinam latis finibus occupaverat, et memoriale vestrum sicut vinum erit Libani: id est, gloriae vestrae erit tanta flagrantia, quanta vini quod optimum in monte Libano generatur. Vers. 9.-- Effraim, quid mihi ultra idola? ego exaudiam et dirigam eum, ut abietem virentem, ex me fructus tuus inventus est. Quae cum ita sint, inquit, ut disputatio nostra perdocuit: id est, unam hanc esse viam salutis, quam cultus nostri numinis religioque patefecit: ponite profanitati [Ant. profanitatis] saltem modum, cujus nunquam sentire debueratis exordium: et uni, qui verus est, Domino, tota fide ac devotione cohaerescite: nec veritatem ejus in mendacio tenendam putetis, ut incommunicabile nomen idolis adscribatis. Sed scitote, quod non solum praeceptis, verum ipsa negotiorum voce didicistis, me unum esse, cujus sicut cultores aeterna foelicitate potiantur, ita desertores aeternis miseriis obruantur. Ego sum enim qui exaudio supplicantes, qui possum et soleo sanare contritos, dirigere contortos, foecundare steriles, invenire pereuntes, suscitare mortuos, et in eam celsitudinem, quos vegetavero, sublimare, ut de palmis aut rubis in abietes et cupressos profecisse videantur. 475 Vers. 10.-- Quis sapiens, et intelligit ista? intelligens et sciet haec? quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis: praevaricatores vero corruent in eis. Merito volumen suum admiratione conclusit, cujus utilitatem et per praecepta et per exempla monstraverat. Simul, ut doceret, caussam omnem peccatorum et miseriarum de stultitia contigisse, laudavit sapientem, qui omnia quae sunt disputata perpendens, utilitatem viarum sacrarum finemque cognosceret: quod per eas justi videlicet cum severitate graderentur, praevaricatores autem quique corruerent, admittendo videlicet sacrilegia, et exitia sustinendo. Notandum sane quod etiam loca ista, quae secundum praedictam a propheta historiam, prout captus noster ferebat, exposui, etiam ad majorum rerum significationem possint valere. Nam illud quod de Sennacherib dictum est, Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, inferne, etiam de ampliore negocio, secundum quod gentium magister ostendit, accipi potest. Nam cum ad Corinthios super manifestanda resurrectione loqueretur: Ubi est, mors, inquit, aculeus tuus? ubi est, mors, victoria tua? Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum (1. Cor. 15.). Hic enim quasi ventus urens, quippe qui ignem venerit mittere super terram (Luc. 12.), de deserto 476 ascendisse perhibetur, quia de utero Virginis, ad quam secundum naturae leges vir quasi cultor cesserat, germinavit: et venas mortis fontemque ejus fecit arescere, ut non haberet jus secundo repetendi eos, quos semel in aeterna gaudia Redemptor suscitasset. Incarnationis siquidem ipsius sacramento, ros gratiae in Ecclesiarum arva descendit, ut passim diversis virtutibus fructuosa vitis liliaque prodirent, et fieret multiplicationis fidelium tanta faelicitas, quanta esset agri pleni frugibus, fructibus, floribus gloriantis. Sicque convertentur sedentes in umbra ejus, idest diversae nationes sub protectione Ecclesiae requiescere concupiscent, ut et corporalis, et spiritualis vigoris alimoniam in vino, et tritico consequantur. Igitur illa, quae sub Ezechia est, impleta liberatio, a libertate, quam Christus tradidit, et cumulatius explicetur, et gratius. Quis sapiens, et intelliget ista? Intelligens, et sciet haec? Quia videlicet positus sit Dominus in ruinam et resurrectionem multorum: nec per calles ejus confidenter incedant, in quibus sectatores criminum collabuntur, nisi qui ex toto pectore confitentur Christum Dei esse virtutem Deique sapientiam, unusque cum eo fieri spiritus, votis studiisque contendunt. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] cbmmd1kvsrd78akbu7wk3teqdvebmcv 0 51870 264789 226526 2026-05-06T18:24:29Z Demetrius Talpa 13304 264789 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Rufinus Aquileiensis |OperaeTitulus=Commentarius in LXXV psalmos |OperaeWikiPagina=Commentarius in LXXV psalmos |Annus= Saeculo V |SubTitulus= (ed. Migne) Auctor incertus |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne 1849 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Rufinus_Aquileiensis_Incertus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} __NOTOC__ <div class="verse"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=PSALMI I-X |PostNomen=Commentarius in LXXV psalmos/1 }} '''[[Patrologia Latina/21|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 21]]''' ==0== *[[Commentarius in LXXV psalmos/1|PSALMI I-X]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/2|PSALMI XI-XX]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/3|PSALMI XXI-XXX]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/4|PSALMI XXXI-XL]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/5|PSALMI XLI-L]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/6|PSALMI LI-LX]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/7|PSALMI LXI-LXX]] *[[Commentarius in LXXV psalmos/8|PSALMI LXXI-LXXV]] Commentarius in LXXV psalmos ''AuInRuA.CoInLxP 21 Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?) Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' - PSALMUS PRIMUS. - TITULUS PSALMI II. - PSALMUS II. - TITULUS PSALMI III. - PSALMUS III. - TITULUS PSALMI IV. - PSALMUS IV. - TITULUS PSALMI V. - PSALMUS V. - TITULUS PSALMI VI. - PSALMUS VI. - TITULUS PSALMI VII. - PSALMUS VII. - TITULUS PSALMI VIII. - PSALMUS VIII. - TITULUS PSALMI IX. - PSALMUS IX. - TITULUS PSALMI X. - PSALMUS X. - TITULUS PSALMI XI. - PSALMUS XI. - TITULUS PSALMI XII. - PSALMUS XII. - TITULUS PSALMI XIII. - PSALMUS XIII. - TITULUS PSALMI XIV. - PSALMUS XIV. - TITULUS PSALMI XV. - PSALMUS XV. - TITULUS PSALMI XVI. - PSALMUS XVI. - TITULUS PSALMI XVII. - PSALMUS XVII. - TITULUS PSALMI XVIII. - PSALMUS XVIII. - TITULUS PSALMI XIX - PSALMUS XIX. - TITULUS PSALMI XX. - PSALMUS XX. - TITULUS PSALMI XXI. - PSALMUS XXI. - TITULUS PSALMI XXII. - PSALMUS XXII. - TITULUS PSALMI XXIII. - PSALMUS XXIII. - TITULUS PSALMI XXIV. - PSALMUS XXIV. - TITULUS PSALMI XXV. - PSALMUS XXV. - TITULUS PSALMI XXVI. - PSALMUS XXVI. - TITULUS PSALMI XXVII. - PSALMUS XXVII. - TITULUS PSALMI XXVIII. - PSALMUS XXVIII. - TITULUS PSALMI XXIX. - PSALMUS XXIX. - TITULUS PSALMI XXX. - PSALMUS XXX. - TITULUS PSALMI XXXI. - PSALMUS XXXI. - TITULUS PSALMI XXXII. - PSALMUS XXXII. - TITULUS PSALMI XXXIII. - PSALMUS XXXIII. - TITULUS PSALMI XXXIV. - PSALMUS XXXIV. - TITULUS PSALMI XXXV. - PSALMUS XXXV. - TITULUS PSALMI XXXVI. - PSALMUS XXXVI. - TITULUS PSALMI XXXVII. - PSALMUS XXXVII. - TITULUS PSALMI XXXVIII. - PSALMUS XXXVIII. - TITULUS PSALMI XXXIX. - PSALMUS XXXIX. - TITULUS PSALMI XL. - PSALMUS XL. - TITULUS PSALMI XLI. - PSALMUS XLI. - TITULUS PSALMI XLII. - PSALMUS XLII. - TITULUS PSALMI XLIII. - PSALMUS XLIII. - TITULUS PSALMI XLIV. - PSALMUS XLIV. - TITULUS PSALMI XLV. - PSALMUS XLV. - TITULUS PSALMI XLVI. - PSALMUS XLVI. - TITULUS PSALMI XLVII. - PSALMUS XLVII. - TITULUS PSALMI XLVIII. - PSALMUS XLVIII. - TITULUS PSALMI XLIX. - PSALMUS XLIX. - TITULUS PSALMI L. - PSALMUS L. - TITULUS PSALMI LI. - PSALMUS LI. - TITULUS PSALMI LII. - PSALMUS LII. - TITULUS PSALMI LIII. - PSALMUS LIII. - TITULUS PSALMI LIV. - PSALMUS LIV. - TITULUS PSALMI LV. - PSALMUS LV. - TITULUS PSALMI LVI. - PSALMUS LVI. - TITULUS PSALMI LVII. - PSALMUS LVII. - TITULUS PSALMI LVIII. - PSALMUS LVIII. - TITULUS PSALMI LIX. - PSALMUS LIX. - TITULUS PSALMI LX. - PSALMUS LX. - TITULUS PSALMI LXI. - PSALMUS LXI. - TITULUS PSALMI LXII. - PSALMUS LXII. - TITULUS PSALMI LXIII. - PSALMUS LXIII. - TITULUS PSALMI LXIV. - PSALMUS LXIV. - TITULUS PSALMI LXV. - PSALMUS LXV. - TITULUS PSALMI LXVI. - PSALMUS LXVI. - TITULUS PSALMI LXVII. - PSALMUS LXVII. - TITULUS PSALMI LXVIII. - PSALMUS LXVIII. - TITULUS PSALMI LXIX. - PSALMUS LXIX. - TITULUS PSALMI LXX. - PSALMUS LXX. - TITULUS PSALMI LXXI. - PSALMUS LXXI. - TITULUS PSALMI LXXII. - PSALMUS LXXII. - TITULUS PSALMI LXXIII. - PSALMUS LXXIII. - TITULUS PSALMI LXXIV. - PSALMUS LXXIV. - TITULUS PSALMI LXXV. - PSALMUS LXXV. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] olck5blfywugtkdo45dp5dkgodmb2e8 0 52008 264796 170623 2026-05-06T18:27:20Z Demetrius Talpa 13304 264796 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aurelius Augustinus |OperaeTitulus= Contra Judaeos paganos et Arianos |OperaeWikiPagina=Contra Judaeos paganos et Arianos (ed. Migne) |Annus= Saeculo IV |SubTitulus=Migne - XLII |Genera=Theologia |Editio=Migne 1841 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Augustinus_Hipponensis_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/42|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 42]]''' ''AugHip.CoJuPaE 42 Augustinus Hipponensis354-430 Parisiis J. P. Migne 1841 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' ADMONITIO IN SUBSEQUENTEM SERMONEM. Iste quoque sermo sub Arianorum dominatu habitus est, eo tempore quo haereticis illis disputantibus, et Catholicos, alios pollicitatione ac praemio, alios vi potentiaque deducere a fide nitentibus obsistere nullus audebat. Magnus tibi videris, ait concionator, cap. 7, quia disputas nullo tecum altercante, nullo judice praesidente. Et dum suffragatur tempus errori tuo, existimas te aliquid esse, cum nihil sis: et seductus multos seducere concupiscis, aliquos pecunia, aliquos potentia. Id confer cum superiore sermone, cap. 7, quo etiam loco, nempe supra, col. 1115, lin. 11, Arianorum Ecclesiam speluncam dictam, ut hic cap. 22, observabis. De implenda professione renuntiationis baptizati admonentur capp. 3 et 4, non secus atque in subdititiis sermonibus de Symbolo ad Catechumenos in tomo 6. Alia loca illis, vel superiori sermoni similia praeterimus. Multa porro sunt delibata ex Augustino: illud cap. 18, Numquid si magicis artibus fecit ut coleretur mortuus, magus erat antequam natus? est libri 1 de Consensu Evangelistarum, cap. 11. Item illud cap. 13, Quid est, In medio duum animalium cognosceris, nisi aut in medio duorum Testamentorum, aut in medio duorum latronum, aut in medio Moysi et Eliae cum eo in monte sermocinantium? ductum est ex libri 18 de Civitate Dei capite 32. Inde etiam, cap. 23, translati huc Sibyllini versus. Cum Gregorio in Evangel. homil. 33, id usurpat concionatur in sermonis exordio, Cum potius expediat flere magis quam aliquid dicere. Itemque alia quaedam cap. 17 habet cum ejusdem homil. 10 in Evang. convenientia. In cap. 15 dicit Virgilium poetam versu illo, Jam nova progenies coelo demittitur alto, testimonium Christo perhibuisse: quod Augustinus in epistola 104 ad Nectarium, n. 11, longe verius appellat carmen adulatorium, dictum viro nobili, scilicet Pollioni. Dictionis barbariem monstrat Bernardus Vindingus in Critico Augustiniano, et nonnulla velut inepta reprehendit, sed quae editionum erant vitia, correcta hic ex Remigiano annorum octingentorum codice, in quo inscribitur Sermo sancti Augustini de Symbolo; ex Vaticanis tribus, ex uno Bellovacensi abbatiae S. Quintini, ex Corbeiensi, etc. CAPUT PRIMUM. Christianae vigiliae. Inter pressuras atque angustias praesentis temporis et nostrae officia servitutis cogimur, dilectissimi, non tacere, cum potius expediat flere magis quam aliquid dicere: verumtamen ne quid minus lucri areae dominicae accedens, dicatur nobis, Serve nequam et piger, tu erogares pecuniam meam, et ego veniens cum usuris exigerem eam (Matth. XXV, 26, 27): peto Charitatem vestram, ut quae ipse paterfamilias per nos vobis ministraverit, libenter accipere dignemini: Apostoli verba sunt, Nox praecessit, dies autem appropinquavit: deponentes ergo opera tenebrarum induite vos arma lucis (Rom. XIII, 12). Expulsa itaque noctis caligine, effugatisque tenebris peccatorum, radius veri luminis fulgeat in cordibus nostris. Exigit enim a nobis ratio hujus tantae congregationis, et noctis transactae vobis reddere rationem, et istius diei de tanto sacramento percepto veram sempiternamque demonstrare salutem. Si enim opera transactae noctis consideremus, et quid egerimus, Domino donante, explicare valuerimus; inveniemus nos in nocte, non opera noctis, sed diei peregisse. Neque enim delectatione somni sopitos sensus nostros agnovimus, nec phantasmatibus animas nostras illusas, nec ipsa corpora stramentorum calore depressa in alto sopore requies inclinavit: sed vigilando, orando, psallendo, contra adversarium diabolum dimicando, et magnam lucem infusam cordibus nostris sensimus, et in nocte opera diei peregimus. Quid enim egimus in hac nocte? Diabolum fugavimus, Christum introduximus. Quid egimus in hac nocte? Captivatorem captivavimus. Quid egimus in hac nocte? Tenebras diabolicas de cordibus vestris exclusivimus, lumen verum hauriendum esse demonstravimus. Quid actum est in hac nocte? Veniens vera fortitudo alligavit fortem, et vasa domus ejus diripuit (Matth. XII). Quid actum est in hac nocte? Exstirpata est superbia, introducta est humilitas. Quid actum est in hac nocte? Princeps omnium vitiorum expulsus est, fons omnium bonorum susceptus est. Videtis, dilectissimi, quae bona habeatis praeparata, et ex quo onere, vel ex quibus sarcinis peccatorum relevamini ab isto qui vos vocat ut suscipiatis jugum ejus lene, et sarcinam ejus levem (Id. XI, 29): Deponentes itaque opera tenebrarum, induite vos arma lucis. Quid sit hoc, ex verbis Symboli quod modo accepistis, vobis expositum esse cognoscite. Quid est, Deponite opera tenebrarum; nisi, Renuntiate diabolo, pompis, et angelis ejus? Et quid est, Induite vos arma lucis; nisi, Credite in Deum Patrem omnipotentem? CAPUT II. Diabolus qui sit. Prius tamen, dilectissimi, discutiamus, qui sit, vel quid sit diabolus, et quae sint pompae ejus, quibus renuntiantes, opera deponimus tenebrarum: tunc demum, de Deo Patre omnipotente, qui est vera lux, quantum ipse donaverit, Charitati vestrae dicemus. Quid est diabolus? Angelus per superbiam separatus a Deo, qui non stetit in veritate, auctor mendacii, et a semetipso deceptus, qui alterum decipere concupivit. Iste adversarius effectus humani generis, inventor mortis, superbiae institutor, radix malitiae, scelerum caput, princeps omnium vitiorum, persuasor etiam turpium voluptatum. Hic dum illum primum, Adam scilicet, patrem omnium nostrum intueretur, videretque hominem ex limo terrae ad imaginem Dei factum, pudicitia ornatum, temperantia compositum, charitate circumdatum, immortalitate vestitum, aemulus atque invidus haec hominem terrenum accepisse, quod ipse dum esset angelus per superbiam cognoscitur amisisse, invidit statim insatiabilis homicida, eosque nostros primos parentes illis donis ac tantis bonis exspoliavit, insuper et peremit. Namque, dilectissimi, cum tanta bona homini diabolus abstulisset, pudicitiam, continentiam, charitatem, immortalitatem, eumque nudatum ac turpem reddidisset, obsitum suis pannis deridens eum, suo dominio obstrinxit, atque ex illo vinculo omnem prolem ejus sibimet obligavit. Turpes enim pannos suscepit Adam, quando a diabolo exspoliatus pudicitia, accinctus est impudicitia; amissa temperantia, intemperans effectus est; perdita charitate, malus inventus est; exspoliatus immortalitate, morti propinatus est. Heu! quid perdidit, et quid accepit! Ad hos etiam turpissimos pannos suos posteros obligavit. CAPUT III. Renuntiare satanae, quid. Renuntiemus huic damnosae haereditati: pupilli effecti sumus. Antequam exactor veniat, tam pessimae haereditati, in qua sunt panni diaboli, pompae scilicet et angelis ejus si quis renuntiare neglexerit; cum judex venerit, sicut Evangelium loquitur, tradetur debitor exactori, exactor autem debitorem in carcerem trudet. Amen dico tibi, ait Dominus, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem (Matth. V, 26). Omne itaque genus humanum tanquam pauperem et pupillum commendat Scriptura divina, dicens Deo, Tibi derelictus est pauper, pupillo tu eris adjutor. Ejusque adversarium diabolum demonstrans, secutus adjunxit, Contere brachium peccatoris et maligni (Psal. IX, 14, 15, sec. Hebraeos). Adsit itaque aliquis homo pius, et aliquam misericordiam huic pupillo et pauperi exhibeat. Ferocem enim atque callidum adversarium patitur, et hic pupillus in causa sua deficit; quoniam eum suus adversarius pravis actibus obligavit. Adhibeamus huic pupillo idoneos defensores, et Apostolorum tanquam jurisperitorum coelestium ei patrocinium subrogemus. Quid est agendum apud tales pro tali? Apud vos itaque, Petre, Paule, Joannes, caeterique sancti consiliarii veri judicis, amici summae potestatis, causam exponimus, quam optime nostis, hujus pauperis et pupilli, generis scilicet humani, qui ex paterno chirographo debitor inventus reus, atque constrictus ab adversario detinetur: non est aliud, quemadmodum huic subveniatur, nisi ex vestro consilio. Quid itaque in hoc negotio vestrae serenitati videatur pro hujus miseri libertate, ex communi tractatu unitam pro eo dignamini proferre sententiam. Et vos enim astrinxerat haec obligatio, nisi vobis gratia subveniret. Liberati liberate: consilium quod a vero judice accepistis, promite; ut hoc sequatur qui captivus detinetur, atque ex mala servitute per vestram defensionem ad veram perveniat libertatem. Et haec est vox omnium. Quod fecimus faciat. Quid, obsecro, facturus est? Renuntiet diabolo, pompis et angelis ejus: haec est illa damnosa haereditas, cui renuntiare compellimur. Videtis, dilectissimi, qualem sententiam protulerunt nostri defensores. CAPUT IV. Relapsus a Baptismo. Vigilet itaque unusquisque, ne non ex toto renuntians post professionem, apud cum diabolus suos pannos recognoscat: et incipiat reus semper detineri, quem Christus voluit sua gratia liberare. Nec sibi blandiantur, qui post gratiam acceptam corrigi nolunt, atque rursus ad illas suas pristinas redeunt voluptates. Exspectatur enim dies judicii, aderit ille aequissimus judex, qui nullius potentis personam accipiet, cujus palatium auro argentove nemo corrumpet. Astabunt omnes animae, ut referat unaquaeque secundum ea quae per corpus gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10). Praesto enim erit et adversarius diabolus; recitabuntur verba professionis nostrae. Et si talis inventus fuerit quisque, ut debitor ex hac vita migret; exsultabit ille adversarius in conspectu severissimi judicis, superiorem se esse clamans, agens talem causam apud talem judicem: Aequissime, inquit, judex juste, judica: Justitia et judicium praeparatio sedis tuae (Psal. LXXXVIII, 15). Judica meum esse, qui tuus esse noluit: meus est, mecum damnandus est. Post renuntiationem utquid invasit pannos meos? Quid apud eum impudicitia faciebat, cui ipse renuntiaverat? Quid intemperantia, quid avaritia, quid ira, quid superbia, quid caetera mea? Postremo, aequissime: fugientem a me, confugientem ad te, postea cum meis quibus renuntiaverat apprehendi, invasorem detinui: in ipsa quodam modo mea possessione a me apprehensus est. Quid enim in circo faciebat, atque ibi furias, lites, insanas voces, inanesque victorias, tum jam a se alienas sibimet dividebat? Quid in theatro faciebat renuntiator turpium voluptatum? Quid in amphitheatro crudelitates suis oculis intuendo? Thesaurizavit sibi iram in die irae (Rom. II, 5). Haec omnia mea post renuntiationem invasit, meus esse voluit, et mea concupivit. Judica, judica aequissime: quoniam quem tu dignatus es tanto pretio liberare, ipse mihi se postmodum voluit obligare. Poterit, dilectissimi, os aperire is qui post professionem suam talis invenitur, ut juste diabolo addicatur? Videte quid agatis, filii mei, fratres mei; videte quid agatis, quomodo hanc professionem vestram custodiatis. Contestamur vos per ipsum judicem omnesque potestates coelestes, quae et nos audiunt admonentes, et vos excipiunt profitentes, ne in vacuum gratiam Dei accipiatis (II Cor. VI, 1), sed corde integro, tota virtute, perfecta fide renuntiantes atque spernentes tam damnosam diabolicam haereditatem, ne pupilli vel pauperes remaneatis. CAPUT V. Triadis unitas. Credite in Deum Patrem omnipotentem. Mutantes Patrem, mutate haereditatem. Quis est iste Pater omnipotens? Patrem quidem Deum, qui credimus, nostrum atque totius mundi cognoscimus esse per gratiam; sed et proprium ejus Filium quaerimus per substantiam: quoniam et antequam ab illo mundus formaretur, Pater erat. Si Pater erat, cujus Pater erat? Erat ei utique Filius ex ipso cum ipso, hoc quod ipse, sed non ipse; quoniam ille Pater, hic Filius: quoniam omnipotens Pater omnipotentem Filium genuit de se, ita aequalem sibi, ut totus maneret in se, et esset Pater Filii, et Filius Patris, Deus ex Deo, dies ex die, lumen ex lumine: nec tamen duo dii, aut duo dies, aut duo luminaria; sed unus Deus, unus dies, unum lumen. Non capis videndo, intellige credendo: munda oculos cordis; imo potius ipsa lux quam desideras videre, mundet cor tuum, ut sit a peccatorum tenebris mundatum: Beati enim mundo corde, quia ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Ecce extende aciem oculi cordis et vide, et aurem cordis accommoda et audi. Pater enim et Filius duo sonant, sed cum ipse Filius dicit, Ego in Patre, et Pater in me est (Joan. XIV, 10), Verbum enim Patris est Filius; Pater autem nunquam fuit sine Verbo, quoniam In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud Deum (Id. I, 1); hoc Verbum Filius cum est in Patre, et Pater in Filio suo Verbo suo: non ergo duo dii, sed unus est Deus. Dies ex die, duos videntur significare dies: sed cum ipse Filius in Evangelio dicit Judaeis, Abraham pater vester cupivit videre diem meum, et vidit, et laetatus est (Id. VIII, 56); Abraham autem tres videns viros sub quercu Mambre, non tres appellavit dominos, sed unum in omnibus appellavit Dominum, tanquam tres diem unum. Unde ipse Dominus in Evangelio, unum volens intelligi diem Patrem et Filium, Philippo requirenti Patrem tanquam alterum diem, quoniam jam Filium videbat diem, ostendens quo oculo quaerere deberet videre Dei unitatem, quia oculum carnis fixerat in humanitatem: Philippe, inquit, qui me vidit, vidit et Patrem; ego enim et Pater non duo dies, sed unus. Si potes capere, cape sempiternum diem. CAPUT VI. Trinitas incomprehensibilis. Lumen de lumine duo sonare videntur luminaria: sed absit a nobis, ne nos error Manichaeorum comprehendat, qui istum solem aestimant esse Christum: sed nos solem justitiae credimus Verbum Patris, inseparabilem, aequalem, cum Patre manentem, et omnia cum illo disponentem: Patrem per Filium omnia facientem, fabricam mundi per Verbum suum construentem, Filium ad nos venientem, nec Patrem deserentem, semper cum illo, nusquam sine illo; illuminantem, et de se et de illo splendentem, radiantem, coruscantem: non duo luminaria, sed unum lumen. Ego enim, ait, et Pater unum sumus (Id. X, 30). De ipso Verbo unigenito ait propheta David: Semel locutus est Deus, duo haec audivi (Psal. LXI, 12). Quomodo semel locutus est Deus, et secundo sonuit; nisi quia Verbum intransgressibile procedens de corde Patris, suscepit carnem, ut esset homo, ex utero matris? Venit, et mansit: ad nos venit, et a Patre non recessit. Ecce per hoc quod semel locutus est Deus, surrexit omnis fabrica nostra: per hoc quod secundo sonuit, factus est pax nostra, ut solveret inimicitias in carne (Ephes. II, 14). Hoc Verbum, hoc lumen non respiciens Arianus, audet dicere Filium minorem, quem nos confitemur aequalem: insana contumacia vult de Verbo in corde Patris manente disputare, cum semetipsum non valeat intelligere. Insane haeretice, prius redi ad te, considera te totum, si potes comprehendere te: et tunc disputa de illo qui fecit et me et te. Vide quam non altum sapiebat, sed in simplicitate cordis Deum nosse quaerebat ille humilis, qui in uno lapide superbam frontem dejecit Goliae (I Reg. XVII, 49). Vide quam non altum sapiebat: consideravit enim quid in se ipso ageretur; consideravit animam suam, inspexit suam fabricam, discussit se intus quid esset, et ex qua parte molem tam pulchram gubernaret, atque in vasculo luteo quae habitaret domina anima, plena tantis thesauris sapientiae, scientiae, prudentiae: ubi illic essent tanta, tam pretiosa, tam grandia: quae loca anima obtineret, in qua nullus est locus: atque ex uno fonte quomodo procederent singulae virtutes sine diminutione et exeuntis et profundentis. Vidit haec, consideravit haec, voluit nec valuit comprehendere, exclamavit Deo dicens: Mirificata est scientia tua ex me; invaluit, et non potero ad illam (Psal. CXXXVIII, 6). Hoc fuit dicere, Quando te possum comprehendere tam magnum, qui me ipsum non valeo explicare extremum et parvum? Videte et alium humilem requirentem modulum suae infirmitatis, et non excedentem, sed ad humilia inclinantem: Arenam, inquit, maris, et pluviae guttas, et dies saeculi quis dinumeravit? Altitudinem coeli, et latitudinem terrae, et profundum abyssi quis mensus est? Sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigavit (Eccli. I, 2, 3)? Ecce propheta dicit, imo ipse Dominus qui loquebatur per prophetam, quod sapientiam Dei nullus investigavit. Christus est enim Dei virtus et Dei sapientia (I Cor. I, 24). Nullus secundum divinitatem potuit investigare Dei sapientiam: quia secundum id quod Filius natus est de Patre sine matre, nativitatem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8)? CAPUT VII. Contra Arianos. Dic mihi, haeretice, qui audes dicere quod minor sit Dei Sapientia: dic mihi, altitudo coeli quanta sit, latitudo terrae, profundum abyssi? Numera si potes pluviae guttas, arenam maris, et dies saeculi: tuorum etiam numerum capillorum, quoniam omnes capilli capitis vestri numerati sunt (Matth. X, 30), demonstra mihi, atque explica parva ista inferiora, et tunc tibi credam posse te investigare superiora. Sed non potes, non vales. Spiritus Dei te convincit, qui vos haereticos ante praevidit. Qui enim ista quae superius diximus, conscripserunt atque senserunt, spiritu agebantur veritatis, non erroris. Tu autem, haeretice, cum haec non vales explicare, audes de ipsa quae investigari non potest, Dei Sapientia disputare: et magnus tibi videris, quia disputas nullo altercante tecum, nullo judice praesidente. Et dum suffragatur tempus errori tuo, existimas te aliquid esse, cum nihil sis: et seductus multos seducere concupiscis; aliquos pecunia, aliquos potentia: tales tibi congregas, quos plurimos tecum perdas. Non est hic tibi labor utilis ad salutem, sed potius ad perniciem. Talia enim docendo, imo non docendo, sed potius blasphemando, non cuilibet potenti, sed ipsi Deo Patri in ejus Filio facere demonstraris injurias. Major est Pater, minor est Filius: melior est Pater, inferior Filius. Has contumelias nec homo quilibet sapiens libenter accipiat, qui filium meliorem se ipso, aut parem habere contendit. Unde est etiam illud dictum propheticum: Laetatus est pater in filio sapiente, in vita sua vidit, et in obitu ejus non est contristatus. Mortuus enim est pater, et tanquam non est mortuus: similem enim reliquit post se (Eccli. XXX, 5, 4). Ecce propheta dicit sapientem filium hominis esse similem patri; et tu, haeretice, audes dicere ipsam Sapientiam, id est Dei Filium Patri esse dissimilem? Propheta dicit mortuum hominem patrem in eo quod filium similem reliquit, vivere in filio; et tu audes ipsam sempiternam Vitam, quod est Dei Filius, separare ab illo qui nunquam moritur Patre? CAPUT VIII. Aequalitas personarum. Et quid, inquis, facturus sum? Ipse dixit, Pater major me est (Joan. XIV, 28). Quia non intelligis, ideo tibi male sonat quod bene dixit. Nam ipse dixit; imo et confirmavit. Prorsus ipse dixit, Pater major me est: ipse Filius dixit. Sed vide quando hoc dixit: in susceptione humanae naturae positus hoc dixit. Tunc dixit, Pater major me est, quando dixit, Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38). Tunc dixit, Pater major me est, quando flevit, quando lassatus est, quando esurivit, quando sitivit. Tunc dixit, Pater major me est, quando eum dicit Scriptura minoratum paulo minus ab Angelis (Psal. VIII, 6). Numquid enim etiam hic insana superbia ita irreverens progreditur vestra, ut Verbum Dei manens apud Patrem, audeat in ipsa illa divinitate dicere Angelis esse minorem? Si non audes, haeretice, hoc dicere, serva hos gradus, et periet error tuus: Filius apud Patrem, et cum Patre aequalis, quoniam sempiternus cum sempiterno, semper manens cum semper manente: aequalis missus, et veniens: in susceptione hominis minor, non solum Patre, verum etiam Angelis: aequalis in forma Dei, minor in forma servi: aequalis cum Patre creans Angelos; minor Patre homines faciens angelos: aequalis cum Patre novum construens mundum ; minor Patre perditum reparans mundum: aequalis cum Patre vitam largiens aeternam; minor Patre mortem suscipiens nostram. CAPUT IX. Christi nativitas. Hunc itaque Filium credimus Dei in susceptione hominis minorem, in divinitate Patri aequalem, factum, sicut Apostolus dicit, ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3). Ex semine enim David virgo Maria, qua de Spiritu sancto concipiente, et in cujus utero Verbum carne suscepta, nobis factus est mediator homo totus et Deus (I Tim. II, 5), Verbum, et anima, et caro unus Christus. Hoc quippe nobis etiam ordo hujus sacramenti declarat, quod posteaquam credimus in Deum Patrem omnipotentem, credimus et in Filium ejus Jesum Christum, de Spiritu sancto natum ex virgine Maria. Et haec nativitas perturbat omnem cogitationem humanam; quoniam virtus est eam operata divina. Nam quando admittit ratio nostrae generationis, ut virgo concipiens, virgo post partum permanens, Filius videatur, et integritas inviolata servetur? Hoc non potest implere quilibet homo natus: ille autem potuit, quia non erat solus homo, sed Deus et homo; qui propterea voluit nasci homo, quia perierat omnis homo. Primum itaque miraculum magnum hujus Mediatoris ac singulare fuit, quod sic natus est: ut ille qui veniebat multos docere facere miracula, quae ipse per se et per illos faciebat, haberet tamen aliquid proprium qui nihil usurpaverat alienum. Solus enim de virgine natus est, quia solus sine amplexu maris et feminae de Spiritu sancto conceptus est: solus sine corruptione implevit uterum matris, quia solus pro nobis super coelos ascendit, ut sederet ad dexteram Patris. Acceperunt ab illo discipuli ut facerent multa et magna miracula, et fecerunt: nec tamen quispiam praedicatur aut creditur de virgine natus, aut de Spiritu sancto conceptus, nisi ille unus qui creator temporum inventus in tempore est etiam ipse creatus, suscipiens quam integram formaverat humanam naturam, ut per ipsam quodam modo redemptor nostram repararet ruinam. Et hic Dei Filius, et hominis filius; Dei Filius in corde Patris, hominis filius in utero matris: idem ipse unus Christus, qui processit ex utero virginali tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII, 6). In quo utero spirituales nuptiae sunt celebratae, Deusque conjunctus est carni, et caro cohaesit Deo, ut esset unus Christus Deus et homo. :CAPUT X. Crudelitas Herodis. Hinc ergo procedens velut sponsus de thalamo suo, ad cujus nuptias commota universa exsultare visa est creatura. Namque angelorum chorus ex his nuptiis pacem designat hominibus bonae voluntatis: quia qui erat Dei Filius, factus est et hominis Filius; suscipiens quod non erat, non amittens quod erat. His nuptiis coeli novam stellam, novum atque splendidum lumen illo ipso sponso in se operante producunt; ut lumen verum sedentibus in umbra mortis nuntiarent natum, et veluti lingua sua laudarent hunc sponsum procedentem, quem sciebant ad hoc suscepisse hominem mortalem, ut faceret immortalem. Ad hunc sponsum Magi ab extremo terrae veniunt, commoniti requirunt, vocati munera offerunt, infantem natum necdum quidem videntes, sed stella indice regem adorare cupientes. Ex his nuptiis regis nati turbatus Herodes, perturbati et Judaei regem totius creaturae non intelligentes; quaerit Herodes quem audit regem natum infantem perdere, ne illo crescente posset regnum amittere; Judaei nolentes habere Dei Filium regem, ubi Christus nasceretur Herodi produnt, atque de unius infantis nece utrorumque voluntas astringitur. Postquam Herodes Judaeis narrantibus didicit, ubi Christus occidendus posset inveniri, vocans ad se Magos, tempus ab eis inquisivit stellae, missisque in Bethlehem ait: Ite, diligenter inquirite de puero, ut et ego veniens adorem eum (Matth. II, 8). O labia dolosa! utquid in corde et corde loqueris mala? Aliud enim habet tua lingua, aliud clamat conscientia. Te ipsum decipis talia cogitando, erras, fallis et falleris. Frustra in malo vigilat falsitas: non a te, sicut decet, inquiritur veritas. Ecce audiunt te Magi, aliud quidem foris dicentem, sed nesciunt te intus aliud cogitantem, et pergunt ita ut ad te amplius non revertantur. Ille enim eos admonebat, qui insipientiam tuam deridens, hoc Magos facere praecepit quod rex jusserat verus, non quod subdole persuaserat falsus. Per aliam, inquit Evangelista, viam regressi sunt in regionem suam (Ibid., 12). Verum cum a Magis te delusum sensisses, Herodes, voluisti omnes infantes terrae illius perdere, ut unum quem quaerebas posses occidere. Sed ille sponsus noster, qui processit de thalamo suo, ut ex ore infantium et lactentium perficeret laudem, sivit te implere voluntatem tuam, ut aetas quae lingua propria Christum non poterat confiteri, testimonio mortis suae confiteretur, et crudelitas immanis demonstraretur tua, et ad nuptias coelestis sponsi infantium congregaretur turba. Dic, Herodes, si te Christus ideo offendit, quia ejus Magis annuntiantibus audisti regnum; quid te offenderunt bi qui tecum adversus Christum sentiebant principes Judaeorum, quorum filios interficiens ipsos magis atrocissima poena in suis filiis afflixisti? Nam Christum minime invenire potuisti. Sed quid tecum diutius agam? Ipsos, ipsos conveniam Judaeos, qui dum infantem Christum noluerunt agnoscere, filios suos cum illo compulsi sunt amittere: quos quidem occidit mortique propinavit Herodes vester amicus; sed his mortalitatem aeternamque vitam donavit Christus, quem vestrum etiam nunc dicitis inimicum. :CAPUT XI. Contra Judaeos, ex Isaia et Jeremia. Vos, inquam, convenio, o Judaei, qui usque in hodiernum diem negatis Filium Dei. Nonne vox vestra illa est, quando eum videbatis miracula facientem, atque tentantes dicebatis, Quousque animas nostras suspendis? Si tu es Christus, dic nobis palam. Ille autem ad considerationem miraculorum vos mittebat dicens, Opera quae ego facio, ipsa testimonium de me perhibent (Joan. X, 24, 25): ut Christo testimonium dicerent, non verba, sed facta. Vos autem non agnoscentes Salvatorem, qui operabatur salutem in medio terrae vestrae (Psal. LXXIII, 12), adjicientes in malo aistis, Tu de te ipso testimonium dicis, testimonium tuum non est verum. Sed ad haec ille quid vobis responderit, advertere noluistis. Nonne scriptum est, inquit, in Lege vestra, quod duorum hominum verum sit testimonium (Joan. VIII, 13, 17)? Praevaricatores Legis, intendite Legem. Testimonium quaeritis de Christo: in Lege vestra scriptum est, quod duorum hominum testimonium verum sit (Deut. XVII, 6; XIX, 15); procedant de Lege vestra, non tantum duo, sed etiam plures testes Christi, et convincant auditores Legis, nec factores. Dic, Isaia, testimonium Christo. Ecce, inquit, virgo in utero concipiet et pariet filium, et vocabilis nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus (Isai. VII, 14). Accedat et alius testis: dic et tu, Jeremia, testimonium Christo. Hic est, inquit, Deus noster, et non aestimabitur alius absque illo, qui invenit omnem viam scientiae, et dedit eam Jacob puero suo et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch III, 36-38). Ecce duo testes idonei ex Lege vestra, ex quorum testimonio non sunt compuncta corda vestra. :CAPUT XII. Ex Daniele. Sed alii atque alii ex Lege Christi testes introducantur, ut frontes durissimae inimicorum conterantur. Veniat et ille Daniel sanctus, juvenis quidem aetate, senior vero scientia ac mansuetudine, convincat omnes falsos testes: sicut convicit seniores impudicos (Dan. XIII, 47), ita suo testimonio Christi conterat inimicos. Dic, sancte Daniel, dic de Christo quod nosti. Cum venerit, inquit, Sanctus sanctorum, cessabit unctio (Id. IX, 24). Quare illo praesente cui insultantes dicebatis. Tu de te ipse testimonium dicis, testimonium tuum non est verum (Joan. VIII, 13), cessavit unctio vestra, nisi quia ipse est qui venerat Sanctus sanctorum? Si, ut vos dicitis, nondum venit, sed exspectatur ut veniat Sanctus sanctorum, demonstrate unctionem: si autem, quod verum est, cessavit unctio vestra, agnoscite venisse Sanctum sanctorum. Ipse est enim et lapis ille abscissus de monte sine manibus concidentium, id est, Christus natus de virgine sine manibus complectentium: qui tantum crevit, ut mons magnus fieret, et impleret universam faciem terrae (Dan. II, 34, 35). De quo monte dicit propheta, Venite ascendamus in montem Domini (Isai. II, 3). Et de quo David dicit, Mons Dei, mons uber: utquid suspicamini montes incaseatos, montem in quo placuit Deo habitare in ipso (Psal. LXVII, 16, 17)? Cum enim ipse Dominus Christus discipulos suos interrogaret, quem eum dicerent esse homines Filium hominis; responderunt: Alii Eliam, alii Jeremiam, alii Joannem Baptistam, aut unum ex Prophetis (Matth. XVI, 14). Et ille: Utquid suspicamini montes incaseatos, montem in quo placuit Deo habitare in ipso? Hunc agnovit Petrus dicens, Tu es Christus Filius Dei vivi (Ibid., 17). Agnovit montem, et ascendit in montem: testimonium dixit Veritati, et dilectus est a Veritate. Supra petram fundatus est Petrus, ut mortem susciperet illum amando, quem ter negaverat timendo. :CAPUT XIII. Testimonia caetera ex Lege et Prophetis. Dic et tu, Moyses legislator, dux populi Israel, testimonium Christo. Prophetam vobis excitabit Deus de fratribus vestris. Omnis anima quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de populo suo (Deut. XVIII, 15, 19). Prophetam autem dictum Christum, ipsum audi in Evangelio Christum: Non est, inquit, propheta sine honore, nisi in patria sua (Matth. XIII, 57). Accedat etiam David sanctus, testis fidelis, ex cujus semine processit ille, cui Lex et Prophetae testimonium dicunt; dicat et ipse de Christo Adorabunt, inquit, eum omnes reges terrae; omnes gentes servient illi (Psal. LXXI, 11). Cui servient? Dic, cui servient? Vis audire cui? Dixit Dominus Domino meo, Sede ad dextram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1). Et expressius atque nominatim: Quare, inquit, tumultuatae sunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. II, 1). Accedat et alius testis, dic et tu Habacuc propheta testimonium Christo. Domine, inquit, audivi auditum tuum, et timui; consideravi opera tua, Deus, et expavi (Habacuc III, 2). Quae opera Dei iste miratus expavit? Numquid fabricam mundi iste miratus expavit? Absit: sed audi ad quid expavit. In medio, inquit, duum animalium cognosceris. Opera tua Deus. Verbum caro factum est (Joan. I, 14). In medio duum animalium cognosceris. Quis, quousque descendisti? Expavescere me fecisti: quia Verbum per quod facta sunt omnia, in praesepio jacuisti. Agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui (Isai. I, 3). In medio duum animalium cognosceris. Quid est, In medio duum animalium cognosceris; nisi aut in medio duorum Testamentorum, aut in medio duorum latronum, aut in medio Moysi et Eliae cum eo in monte sermocinatium? Ambulavit, inquit, Verbum, et exivit in campos (Habacus III, 3). Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Hoc et Jeremias ait: Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch III, 38). Ecce quomodo conveniunt sibi testes veritatis: ecce quomodo convincunt filios falsitatis. Sufficiunt vobis ista, o Judaei, an adhuc ad vestram confusionem ex Lege et ex gente vestra alios introducemus testes, ut illi testimonium perhibeant, cui perdita mente insultantes dicebatis, Tu de te ipso testimonium perhibes testimonium tuum non est verum? Quod si velim ex Lege et ex Prophetis omnia quae de Christo dicta sunt colligere, facilius me tempus quam copia deserit. :CAPUT XIV. Semeonis et Zachariae testimonium. Verumtamen senem illum ex gente vestra natum, sed in errore vestro non relictum, Simeonem sanctum in medium introducam: qui meruit decrepitus teneri in hac luce quousque videret veram lucem. Quem quidem jam aetas compellebat ire: sed exspectabat suscipere, quem sciebat venire. Cum iste senex admonitus esset a sancto Spiritu, quod non ante moreretur quam videret Christum Dei, natumque cognoscens, perrexit ad templum. Ubi vero eum portari matris manibus vidit, et divinam infantiam pia senectus agnovit, tulit infantem in manibus suis. Ille quidem Christum infantem ferebat, sed senem Christus regebat. Regebat qui portabatur, ne ille ante promissum a corpore solveretur. Quid tamen dixerit, quem confessus fuerit, advertite inimici, non Christi, sed vestri. Benedicens Deum exclamavit senex ille, et dixit: Nunc dimittis, Domine, servum tuum secundum verbum tuum in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum (Luc. II, 26-32). Illi etiam parentes Joannis, Zacharias et Elisabeth, juvenes steriles, in senecta fecundi, dicant etiam ipsi testimonium Christo. Dicant de Christo quid sentiant, et testem idoneum Christo nutriant. Aiunt enim suo parvulo nato, Tu puer, propheta Altissimi vocaberis: praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus (Id. I, 17). Ipsique matri et virgini Elisabeth ait: Unde mihi hoc, ut veniat mater Domini mei ad me? Ecce enim ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo (Ibid., 43, 44). Intelligens enim Joannes matrem Domini sui venisse ad suam matrem, inter ipsas angustias uteri adhuc positus, motu salutavit, quem voce non poterat. Quid postea ipse Joannes praecursor et amicus, humilis et fidelissimus servus, testis idoneus effectus, tanto major in natis mulierum, quanto existimabatur esse quod non erat? Christum enim eum esse Judaei credebant: sed ille non se esse clamabat, dicens: Quem me suspicamini esse, non sum ego; sed ecce venit post me, de cujus pedibus non sum ego dignus solvere corrigiam calceamenti ejus (Marc. I, 7; Luc. III, 16; Act. XIII, 25). O fidelis testis, et amice veri sponsi, quantum te humiliavisses si ad corrigiam calceamenti ejus solvendam dignum te esse dixisses? Sed dum ad hoc non te dignum dicis, Judaeis falsis testibus contradicis. Et haec a te dicta sunt antequam Christum videres: qui cum ad te ipse venit excelsus humilis implendae dispensationis suae gratia ut a te baptizaretur qui nullum habebat omnino peccatum, quid responderis, quem cognoveris, quale testimonium protuleris, audiant inimici qui audire nolunt: Ecce, inquit, Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29, 36). Et adjecit: Tu ad me venis baptizari; ego a te debeo baptizari (Matth. III, 14). Agnovit servus Dominum: agnovit peccati originalis vinculis obligatus ab omni nexu peccati liberum: agnovit praeco judicem, agnovit creatura Creatorem, agnovit paranymphus sponsum. Nam et haec vox Joannis est: Qui habet sponsam, sponsus est. Amicus autem sponsi stat et audit eum, et gaudio gaudet propter vocem sponsi (Joan. VII, 29). :CAPUT XV. Ex libris Ethnicorum. Sufficiunt vobis ista, o Judaei, sufficiunt vobis tanti testes, testimonia ex Lege vestra, ex gente vestra? An adhuc impudenti animo audebitis dicere, quod alterius gentis vel nationis homines Christo deberent testimonium perhibere? Sed si hoc dicitis, respondet quidem ille vobis, Non sum missus, nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV, 24). Sed sicut vos in Actibus Apostolorum increpat Paulus, Vobis primum oportuerat annuntiari verbum Dei, sed quia repulistis illud, nec vos dignos vitae aeternae judicastis, ecce, inquit, convertimur ad Gentes (Act. XIII, 46): demonstremus etiam nos ex Gentibus testimonium Christo fuisse prolatum; quoniam veritas non tacuit clamando etiam per linguas inimicorum suorum. Nonne quando poeta ille facundissimus inter sua carmina, Jam nova progenies coelo demittitur alto, (Virgil. Eclog. 4, vers. 7.) dicebat, Christo testimonium perhibebat? In dubium hoc veniat, nisi alios ex Gentibus idoneos testes pluraque dicentes in medium introducam. Illum regem qui vestram superbiam captivando perdomuit, Nabuchodonosor, regem scilicet Babylonis non praetermittam. Dic, Nabuchodonosor, quid in fornace, quo tres viros justos injuste immiseras, vidisti; dic, dic quid tibi fuerit revelatum. Nonne, inquit, tres viros misimus in fornacem ligatos? Et aiunt ei: Vere rex. Ecce, inquit, ego video quatuor viros solutos deambulantes in medio ignis, et corruptio nulla est in eis, et aspectus quarti similis est Filio Dei (Dan. III, 91). O alienigena, unde tibi hoc? Quis tibi annuntiavit Filium Dei? quae lex, quis propheta? Nondum quidem mundo nascitur, et similitudo nascentis a te cognoscitur. Unde tibi hoc? Quis tibi istud annuntiavit, nisi quia sic te divinus ignis intus illuminavit, ut cum illic apud te captivi tenerentur inimici Judaei, sic diceres testimonium Filio Dei? :CAPUT XVI. Ex Sibyllinis vaticiniis. Vaticinium Sibyllae. Sed quia in ore duorum vel trium testium stat omne verbum, sicut ipse Dominus confutans vestram contumaciam, In lege, inquit, vestra scriptum est, quod duorum hominum testimonium verum sit (Deut. XVII, 6; Joan. VIII, 17): etiam ex Gentibus tertius testis introducatur, ut testimonium veritatis omni ex parte roboretur. Quid Sibylla vaticinando etiam de Christo clamaverit, in medium proferamus, ut ex uno lapide utrorumque frontes percutiantur, Judaeorum scilicet atque Paganorum, atque suo gladio, sicut Golias (I Reg. XVII, 50), Christi omnes percutiantur inimici: audite quid dixerit: Ι Judicii signum, tellus sudore madescet. Η E coelo Rex adveniet per saecla futurus. Σ Scilicet in carne praesens ut judicet orbem. Ο Unde Deum cernent, increduius atque fidelis Υ Celsum cum sanctis, aevi jam termino in ipso. Σ Sic animae cum carne aderunt, quas judicat ipse. Χ Cum jacet incultus densis in vepribus orbis. Ρ Rejicient simulacra viri, cunctam quoque gazam. Ε Exuret terras ignis, pontumque, polumque Ι Inquirens tetri portas effringet Averni. Σ Sanctorum sed enim cunctae lux libera carni Τ Tradetur, sontes aeternaque flamma cremabit. Ο Occultos actus retegens, tunc quisque loquetur Σ Secreta, atque Deus reserabit pectora luci. Θ Tunc erit et luctus, stridebunt dentibus omnes. Ε Eripitur solis jubar, et chorus interit astris. Ο Volvetur coelum, lunaris splendor obibit. Υ Dejiciet colles, valles extollet ab imo. Υ Non erit in rebus hominum sublime vel altum. Ι Jam aequantur campis montes et caerula ponti. Ο Omnia cessabunt, tellus confracta peribit. Σ Sic pariter fontes torrentur, fluminaque igni. Σ Sed tuba tunc sonitum tristem demittet ab alto Ω Orbe gemens facinus miserum variosque labores, Τ Tartareumque chaos monstrabit terra dehiscens. Η Et coram hic Domino reges sistentur ad unum. Ρ Recidet e coelis ignisque et sulphuris amnis. Haec de Christi nativitate, passione et resurrectione, atque secundo ejus adventu ita dicta sunt, ut si quis in graeco capita horum versuum discernere voluerit, inveniat Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ: id est, Jesus Christus Dei Filius Salvator. Quod et in latinum translatis eisdem versibus apparet, praeterquam quod graecarum litterarum proprietas non adeo potuit observari. Alios versus Sibyllinos Christi passionem apertius demonstrantes, intentissime audite: In manus iniquas infidelium postea veniet. Dabunt autem Deo alapas manibus incestis. Et impurato ore expuent venenatos sputus. Dabit vero ad verbera simpliciter sanctum dorsum. Et colaphos accipiens tacebit, ne quis agnoscat Quod Verbum, vel unde venit, ut inferis loquatur. Et corona spinea coronabitur. Ad cibum autem fel, et ad sitim acetum dederunt. Inhospitalitatis hanc monstrabunt mensam. Ipsa enim insipiens tuum Deum non intellexisti, Ludentem mortalium mentibus, sed spinis Coronasti, et horridum fel miscuisti. Templi vero velum scindetur, et die Medio nox erit tenebrosa nimis tribus horis. Et morte morietur, tribusque diebus somno suscepto, Et tunc a mortuis regressus ad lucem veniet. Primus resurrectionis initium revocatus ostendet. :CAPUT XVII. Testimonia ex coelo, ex mari, ex terra, ex infernis. Credo jam vos, o inimici Judaei tantis testibus ita obrutos confutatosque, ut nihil ultra quaerere debeatis: qui ipsi veritati nimia insipientia vel potius amentia, cum omnia nossetis quae de Christo essent dicta atque conscripta, inverecunda fronte dicebatis, Tu de te ipso testimonium dicis, testimonium tuum non est verum (Joan. VIII, 13). Verumtamen ut divinae majestatis veritas lucescat, supra tot testium praeclaras voces, suo Creatori universa creatura testimonium se dixisse proclamet. Nonne coelum testimonium dixit, quando novum sidus in nova hominis progenie, velut lingua et digito, quo potuit, natum Deum hominem gentibus demonstravit? Nonne mare testimonium dixit, quando oblitus quodam modo naturae suae liquidus humor, soliditate suscepta, sui Domini portavit impressa vestigia: ut impleretur illud quod dictum est, In mari est via tua et semitae tuae in aquis multis (Psal. LXXVI, 20)? Quod elementum servum Christi supra se ambulare cupientem, ut demonstraret quantum interesset inter creaturam et Creatorem, labili unda Petrum absorbuisset, nisi Dominus rerum, mergenti Petro manum porrexisset (Matth. XIV, 31). Nonne terra testimonium dixit, quando ejus conspersa saliva, ex ea caeci nati oculos inungens, lumen non videnti restituit (Joan: IX, 7): et fabrica quod minus habuit, ex limo terrae artifex reparavit, qui totum hominem de terra ante formavit (Gen. II, 8)? Nonne inferna Christo testimonium perhibuerunt, quando jure suo perdito, Lazarum quem dissolvendum acceperant, integrum per quatriduum reservarunt, ut incolumem redderent, cum vocem Domini sui jubentis audirent (Joan. XI, 43)? Quid in ipsa ejus passione, nonne contra vestram impudentiam ferocemque amentiam ipsam quodam modo publicam lucem testem citabo? Sicut putabatis, homo tantum a vobis interficiebatur Christus: quod et si tantum esset, vobis parcere debuistis, ut manus vestras alienas redderetis a sanguine innocentis. Quae caecitas infusa est cordibus vestris, ut nec illa vos tanta deterreret medio die solis obscuritas, et inter ejus radios claros amputata lux? Nox recondita in diem: imo nox usurpavit diem, nec cursum sui ordinis natura servavit; sed obtenebratur coelum, luget terra, velum templi conscinditur, petrae scinduntur, inferna reserantur (Matth. XXVII, 45, 51, 52), omnis pene creatura expavescit mortem Christi. Nec tamen in his tantis aperti sunt oculi cordis vestri. O Judaei, daemones qui vestra corda possederunt, dixerunt, Scimus qui sis; quid venisli ante tempus perdere nos (Marc. I, 24)? et vos, Tu de te ipso testimonium dicis, testimonium tuum non est verum (Joan. VIII, 13)! :CAPUT XVIII. Ex eventis. Sed non intelligentes actiones vestras, egistis causas nostras. Denique nostrae saluti militavit vestra malitia: ille enim qui ad hoc venerat ut pro nobis moreretur, insanas voces, Crucifige, crucifige (Luc. XXIII, 21), clamantium ut homo non expavit, quia ut Deus eas ante praevidit. Quantum laborastis, ut discipulum Judam pecunia corrumperetis (Matth. XXVI, 15), et a malo venditore mali emptores Christum non possidendum compararetis, nundinas malas agentes animae vestrae, quando fundebatis pretium salutis nostrae? Quantum laborastis, ut judicem a vestro scelere manus lavantem, calumniis, Caesaris nomine opposito, opprimeretis, ut id impleret quod fieri volebatis (Id. XXVII, 24)? Quantum laborastis, ut Christus occideretur, et latro dimitteretur (Ibid., 20-26)? Quantum laborastis, ut Christus contumelias pateretur, spinis coronaretur (Marc. XV, 17), in ligno suspenderetur, lancea perfoderetur (Joan. XIX, 34)? Quantum clamastis, quantum sudastis, quantum laborastis? Sed omnis iste labor vester, fructus est noster. Denique a vobis Christus occiditur, nobis resurgit: a vobis in ligno suspenditur, clavisque confixus in cruce detinetur, et a ducibus nostris discipulis suis in medio eorum clausis januis invenitur (Id. XX, 19). Pecunia milites corrumpendo Christi resurrectionem opprimere voluistis (Matth. XXVIII, 12, 13), et ecce ejus resurrectio toto mundo jam celebratur, et quod dedistis, totum perdidistis. Implere non potuistis quod voluistis: audite jam quod audire non vultis. Die tertio a mortuis resurgens, assumptus in coelum, sedet ad dexteram Patris (Marc. XVI, 19; Luc. XXIV, 51): dispersit vos per universas terras, ut ubique prophetias de ejus nativitate, passione, resurrectione, ascensione, quaecumque dicta sunt, vos perferatis, atque lucernam Legis, tanquam lignea candelabra sensu carentia, gentibus ministretis. Quod propterea factum esse cognoscite, ne gentes haec omnia quae aguntur, dum praedicantur, a nobis dicerent fuisse conficta. Hanc etiam ipsam vestram dispersionem fuisse praedictam, David propheta declarat dicens: Ne occideris eos, ne quando obliviscantur legis tuae, sed disperge eos in virtute tua (Psal. LVIII, 12). Dispersio ergo haec vestra testimonium perhibet Christo, cui dixistis, Tu de te ipso testimonium dicis, testimonium tuum non est verum (Joan. VIII, 13): ut ex vestro testimonio inimicorum, alii inimici confundantur, qui Christum magicis artibus fecisse dicunt quaecumque fecit miracula. Nam et hoc quod mortuus colitur, magicae potentiae deputandum esse contendunt. Proferte codices propheticos, o Judaei Christi inimici, ut ex ipsis alii Pagani convincantur inimici. Prophetas longe antequam nasceretur ante se praemisit, qui omnia quae superius diximus, praedixerunt. Hinc jam judicate qui recta sapitis: numquid si magicis artibus fecit ut coleretur et mortuus, magus erat antequam natus? Confundimini, corrigimini qui talia de Christo vel sentitis, vel creditis, vel dicitis. Confundimini et vos, Judaei, qui lucernam Legis in manibus habentes, aliis lumen praebetis, et vos in eam intendere non curatis, sed exspectatis quidem et vos ut veniat qui venturus est. Et veniet; sed non sicut vultis veniet: veniet excelsus ille qui a vobis interfectus est, nullius criminis reus; manifestus veniet Deus, et videbitis judicantem, quem contempsistis, miracula facientem. Qualis erit tunc vestra conscientia, cum vobis ille nullam jam exhibebit patientiam, quia vos invenit in anima mortuos, qui venturus est judicare vivos et mortuos? :CAPUT XIX. Contra Arianos. Credimus in Spiritum sanctum, quem nos credimus Deum, aequalem Patri et Filio, manentem in Patre et Filio, inseparabilem a Patre et Filio, regnantem cum Patre et Filio. Trinitas una, et tertia in unitate persona Spiritus sanctus, qui operatur omnia in omnibus. Hunc et Ariani blasphemantes, Patre Filioque volunt esse minorem. Nec eorum errorem ille evangelicus revocat timor dicens, Si quis dixerit verbum in Filium hominis, remittetur illi: si quis autem dixerit verbum in Spiritum sanctum, non remittetur illi, nec hic, nec in futuro saeculo (Matth. XII, 32). Quid est, Ariane? sentisne quo progressa fuerit immanitas tua? Dicis verbum in Filium hominis, quia secundum divinitatem Filium Dei asseris esse minorem. Dicis verbum in Spiritum sanctum, in ipsa illa individua unitate etiam Filio esse minorem. Dicendo tale verbum de Verbo, tale verbum de Spiritu sancto, non remittuntur nec hic nec in futuro saeculo peccata tua, et tu rebaptizando polliceris dimittere aliena? Nos donum Spiritus sancti agnoscimus esse remissionem omnium peccatorum, suffragante nobis ipsa Veritate, quae post resurrectionem suam ait discipulis suis, Accipite Spiritum sanctum; si cui remiseritis peccata, remittuntur illi (Joan. XX, 23). Vos autem sacrilego ausu, quibus jam Christus dono Spiritus sancti per Baptismum et originalia et propria cuncta demisit omnino peccata, in jam baptizatis exsufflatis Christum, respuitis Spiritum sanctum; et renatum non abluere, sed sordidare; non liberare, sed obligare; non vivificare, sed mortificare contenditis. Nec mirum si has ruinas quotidie fabricatis, qui petram integram Christum in fundamento habere noluistis. A vestro errore separat Veritas filios suos, quos sic fovet ut nutriat, non sicut tu blandiendo decipit ut occidat. :CAPUT XX. Resurrectio. Apud Catholicam, dilectissimi, noveritis tantum esse veram fidem, germanam pacem, perpetuam salutem. Non enim in angulo est, sed ubique tota est. Si quis ab ea discesserit, atque haereticorum se errori tradiderit, ut fugitivus servus judicabitur, non ut filius adoptivus: nec ad vitam aeternam resurget, sed potius ad damnationem. Quoniam bonis malisque promittitur resurrectio: Omnes quidem resurgemus, ait Apostolus, sed non omnes immutabimur (I Cor. XV, 51). Et quid prodest, fratres mei, resurgere, et non immutari? Qui enim in illa vita non fuerit immutatus, a justo judice invenitur esse damnatus. Damnatus autem aeternam non consequitur vitam, qui de adversario diabolo victricem noluit accipere palmam. Quid enim prodest, dilectissimi, quod non illis vinculis in idolorum cultu quempiam diabolus tenet, et visco haereticorum captum detentumque possidet? Qui vult ad aeternam vitam pervenire, contra omnes diaboli laqueos debet fortiter invigilare. Non enim qualis est ista vita, ita invenietur et illa. :CAPUT XXI. Differentia temporalis vitae et aeternae. Quantum autem distat inter hanc et illam, debet nosse Charitas vestra. Hic falsitas, ibi veritas: hic perturbatio, illic fida possessio: hic pessima amaritudo, illic sempiterna dulcedo: hic periculosa elatio, illic secura exsultatio: hic timetur ne qui erat amicus, efficiatur subito inimicus; illic semper manet amicus, quia nullus illuc admittitur inimicus: hic quidquid est bonum, timetur ne pereat; illic quidquid acceperis, ab illo servabitur qui facit ut nec tu transeas, et quod acceperis non amittas: hic mors, ibi vita: hic luctus, ibi gaudium: hic omnia quae creavit Deus, illic ipse pro omnibus et in omnibus Deus: et quae digna dicuntur, si tamen aliqua dicuntur. Non enim sufficit humana lingua laudare, quod sensus mortalium non valet comprehendere. Veniemus illuc, fratres mei; et ibi videbimus quod oculus hic non vidit, ibi audiemus quod auris hic non audivit, ibi intelligemus quod cor humanum comprehendere hic non valuit (I Cor. II, 9), videntes fruentesque exsultabimus inenarrabili gaudio (I Petr. I, 8). Et quale gaudium erit, ubi nullus timor erit? Quale gaudium erit, cum te videris socium esse Angelorum, participem regni coelorum, regnare cum Rege, nihil concupiscendo omnia possidere, sine avaritia divitem, sine pecunia administrantem, sine successore judicantem, sine metu Barbarorum regnantem, sine morte in aeterna vita viventem? :CAPUT XXII. De via ad patriam. Sed ut ad ista veniamus, viam tutissimam quae illuc perducit non dimittamus. Quae est haec via? Christus ex toto se, ex capite et ex corpore. Ex capite, aequalis Filius, in manente manens: ex corpore minor, viam istam ut gigas velociter transiens (Psal. XVIII, 6). Caput et corpus, Christus et Ecclesia. Nec ab illo separemur, aliquid aliud de illo, sicut haeretici, credendo; nec ab ista, pravis nostris moribus declinando. Haec est mater vera, pia mater et casta, intrinsecus sui viri dignitate ornata, non forinsecus mendacio fallente turpiter colorata. Non vos ab ista matre nomen confictum seducat alienum, non vos Ecclesiae species aliena decipiat. Sponsa Christi non est quae virum suum non cognoscit: turpis est quae tanti viri speciem suis sermonibus fuscare contendit: frustra sibi Ecclesiae nomen imponit. Video equidem te, o spelunca subdola, decipiens, quia decepta: video quidem quod aptes formam tuam sub specie aliena. Quid te componis? quid tantum te exornas? quid fimbrias tuas expandis? quid te contra veram sponsam aequare contendis? Non te recipit sponsus, quia non es sponsa. Sed pulchram te esse dicis, et de auro atque ornamentis plurimis gloriaris. Respondet tibi sponsus, respondet tibi speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3, 4): Species fornicariae facta est tibi, irreverens facta es in omnibus. Quod si dixeris, Quare? Respondet, Quia sub specie sponsae componis te, et mentiris sponsum tuum esse me. Species fornicariae facta est tibi, irreverens facta es in omnibus. Non sicut Patrem appellasti me: Ego enim et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Non sicut Patrem appellasti me, et principem virginitatis tuae (Jerem. III, 3, 4). Verba sunt Christi per prophetam. Si enim ego essem princeps virginitatis tuae, servarem integritatem tuam, sicut integram servavi matrem meam. Quia ergo nec principem virginitatis tuae, nec Patri me agnoscis aequalem, nec ego te agnosco virginem. Noli te amplius jactare esse quod non es: agnosce turpitudinem tuam: Arius abstulit integritatem tuam. Non es igitur sponsa, quia non es integra. Frustra enim illum sponsum vocas, qui non est tuus: turpem enim viduam non accipit Christus. Redi, redi repudiata, redi confusa, redi serpentinis fraudibus violata; redi, non in divinitate coelesti composita, sed humanis assertionibus circumventa, redi: fallere temetipsam potes, fallere sponsum non potes. Novit enim ille quam quaerit, agnoscit ille quam vocat. Semper vivit mater: noverca, quid te supponis? Non potes excludere pulchram dominam, cum sis ipsa turpis ancilla. Species fornicariae facta est tibi. Non enim servasti uni viro fidem, quae catholicam non tenes unitatem. Ille enim sponsus matrem quaerit veram, quae pie suos filios nutriat; non turpem, quae alienos fraudulenter occidat. Vide quae est haec mater vera, quae adhuc te tolerat suos filios praefocantem, suo viro injurias irrogantem. Tolerat, quia patientiam exhibet sui sponsi, et exspectat auras libertatis, ut vindicetur ab eo ejus humilitas, quoniam eam viri sui obtinet charitas. Ipse est enim qui vivit et regnat cum Deo Patre et cum Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen. lnis8qtkv68jpgsj9opb88gxmxfpynz 0 52526 264794 229414 2026-05-06T18:27:03Z Demetrius Talpa 13304 264794 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Gaius Marius Victorinus |OperaeTitulus= Contra duo principia Manichaeorum |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo IV |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Marius_Victorinus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/8|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 8]]''' ''MarVic.CoDuPrM 8 Marius Victorinusc.285-c.365 Parisiis J. P. Migne 1844 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' Contra duo principia Manichaeorum I. Loqui ei, qui jam olim multa lectione, continui laboris vigiliis indefessis, tenuerit quid ad fidem legis debeat confiteri, errantis est, Justine, sed amantis. Unde ego malui quanti te habeam pandere, et libenter accepi id me apud te laborasse, uti praeintelligeres adhuc tibi esse requirendum quod Manichaeus, et ut is Andreas actibus eloquitur, atque Thesauro revelavit. Quo ego conventus adtente disquiro vere haec diceres, necne: diversa contrariaque nobis ab uno esse principio, disserendum habens pro voto, eadem non abnui respondere. Volo autem, faxis frater, operae esse pretium hunc laborem. Libellum frequenter relege destinatum, et ipse volvendo quae dicuntur altioris inquisitionis secreto penetra vel indaga. Vincit enim verba visus interior, et abditum immensi etiam ipsius mentis suspiciones fastigat et caecat, quibus cum pie et reverenter quaeritur, delectat potius quam terrere intelligitur. Namque homo uterque victurus, cum unum principium esse sanctae mentis intentio percontatur, caroque haec nostra, quam abditis cum herbis et graminibus quae diligitis, unum eumdemque suum ac totius mundi, prout sibi est agere, veneratur auctorem. Admirans autem ego ipse, et obstupescens pertinax tuum consilium, quod carnem oderis, et gramina venereris, nondum scio utrum haec ab uno an diversis fatearis. Quod si ab uno dices, quid incidas vides: si ab altero, incautum est alterius propter alia laudare factorem, suum vero propter ea quae in se sunt arguat et objurget. Sed ne haec dicendo increpem potius quam respondeam, si moverint, post dicentur: modo accipe quae quaesisti. II. Valere et licere nobis quaerere de his quae ultra nos atque mundum sunt, cum pene ipsi nobis simus incogniti, amens est et insanum, verique periculi ambigere unde et quomodo, vel a quo sis, cum esse te et cum carne haberi non audeas dubitare, videasque perspicue in mundo te degere, et tui conditoris ope, cum ei es tamen obtemperans, liberari: habeasque confessum quod Salvator unus sit, et quod ab uno factore sis paveas confiteri, dividens quidem alterum factorem carnis, animae alterum conditorem. Dicimus igitur haec imaginantes quod mundo uterque dominantur, et facturam suam in homine custodiunt: insistens pariter ne dispereat quod de suis regnis quisque perfecit. Respuit haec sol praeclarus, et casta virginitas atque gloriosus siderum chorus, totiusque mundi omnis haec fabrica refutat atque abjicit, originem sibi a duobus diversis et duobus ingenitis obvenire. Violatur enim profanis sensus nebulis, si tantus splendor fulgoris immensi antiquioribus tenebris atque earum parte consistat. Sic enim contingit ut ex ipsis sol sit, si de duobus principiis omnis mundus ut esset accepit. Plane quia nostrum non est in his intelligentiam detinere, atque in hac sensus peregrinatione consistere, fugimus et horremus eum, cujus etiam ipsi victores sumus, a se esse confiteri. Denique capias desidero, quale est dicere carnem absque eo esse a quo exordium cuncta sumpserunt: eamque in regnis superioribus habitare, ubi est illa virginitas memorata, gloria, lux praedicata: quae quia in Christum inde descendit, ibi non esse non potest aestimari. Inde enim est Christo habere carnem, cum de Maria dicere tua non patitur veneratio. Dicemus ergo ab altero esse quod Deum sumpsit? Quid agendum erat sumpturo, si non qui est conditor fabricaret? Ac si composuit, numquid est digna mereri? III. Hic, ut video, laudatur inventor et conditor, si in ea dignata est aeternitas habitare. Si autem alia illa caro quae in Christo, non tamen antiquior, et Deus factor posterior invenitur. Si antiquior, cur ipsa in mundo non est, et cur in coelo est, ubi carneus nullus est? Et si ipsa in mundo non est quae in Christo, unde in regnis alienis externis oris obvenit creatura? aut unde hic animae copulatur? aut quare valet tam frequenter sibi animas captivare, ut pene plus potens in regnis pareat alienis? et quid laborat auctor interioris hunc interiorem e carne liberare? aut cur unde liberandus erat, eum ut clauderetur admisit? Certe totum hic quod mundus est regnum est veritatis et lucis, et qui factor ejus est dominatur. Si in hoc omni proprio sibi regno unum est alterius quod caro dicitur, haecque sola tantum possit et valeat, ut impulsa ejus anima jactetur fluctuans et fatigata languescat, quantus in suis regnis esse possit qui factor carnis est intuemur. Si enim hoc regnum quod mundus omnis est, ejus esse capiamus, a quo carnem credimus ministram ejus; dicemus solem, et illum chorum, ac virginem singularem, e latebrarum fonte claruisse. Quod ego quidem libens amplector, et elata laetitia gaudeo profiteri, unum his omnibus conditorem, eumque quem lucem esse, et veritatem, atque totum haberi fas sit, piae inquisitionis secreto causa curae penetrantis agnitum venerari. Ita habere exsultantis animae recordatio elevat sensus, et omnes curas spiritus fluctuantis festis rationum causis origo melior consolatur. Quidquid saecula dicuntur, aut regna numerantur, vel mundi habentur, quidquid omni prisco prius antevenit unum esse, existere singularem, quodque immensum haberi eo colligitur, quod totum sit, sed unus dicatur. IV. Aliter quidem, Justine, quod ipse est, aliter quae ab ipso. Quod ipse est unum est, totumque est quidquid ipse est: quod vero ab ipso est, innumerum est. Et haec sunt, quibus repletur omne quod uno toto clauditur et ambitur. Verum quod varia sunt quae ab ipso sunt, qui a se est et unum est, variis eum convenit dominari. Et ut omnipotens apparet, contrariorum etiam origo ipse debuit inveniri. Idque plane jam illius silvae est, quae omne lignum materie discrevit specierum, arborum genere dispar atque dissimile: et tota tamen silva ac penes discreta confusio, in innumeris millium milliorum materie lignum esse conspicitur et videtur, et non tamen natura denotatur. Haec similitudinum esse quae decreta sunt, atque quae ab altero ut essent eis contigit provenire, mecum et tu intuens recordaris. Illa vero, illa immensa et a semetipsis, ipsa carere similitudine, comparatione viduari, exemplo deficere nemo dubitabit: quo cogitur confiteri, et ad id urgetur artari nostrae intentionis ingressio ad illa excelsi abdita indefessis finibus meantia, ad secretius secretorum penetrare venerandum rerum, sola quidem quantum tamen valet natura, quantum sermo sufficit fari, aggredi, attingere vel tentare. Et ideo immenso quid erit simile jam requiro. V. Dicito, si vales, qui compationibus fidem largiens consecutum te credis per imaginum umbras veritatem. Sed ut video deficis non tu, Justine, rebus, quam tibi res. Atque si, ut aisse soles et nunc dicis aliud regnum, numquid hoc est aliud nescio quod regnum quod et immensum? Sed non video convenire ut immensum dicatur, si esse et alteri non negatur: ubi enim incipit esse alteri, illic deficit finis alterius, et neuter est infinitus. Quod si ita est ut finitum sit, a quoquo ipsorum esse respuo vel abutor. Tamen quia ab altero sumus, et mundus a se non est, quique quantusvis sit, est tamen finitus, si non caeteris, utique vel factori: adeo infinitum factorem ejus sacrosanctum est confiteri. Ergo omnia quae in mundo sunt, ea quaeque sunt quod ipse mundus est, ab eo esse principio intueor et cognosco, quod unum et solum a se ipso in se sibi est, quodque immensum totumque infinite porrigitur, et eo meat ut non sit atque deficiat, ubi alteri esse sit vel existere: aut haberi aliud nequit esse quod tamen externum sit vel divisum, fiatque aemulum aut consistat inimicum, quod in suis positum et commanens vinci recipiat, et post captivetur, atque intra victoris regna adsit attractum, translatumque ibi esse desinat, cesset ubi ei esse fuerit ante bellum. Certe si in eo adhuc est, adhuc superatum non est: ac si est, forte reparetur. Quoto id numero fiet? quantis saeculis pugna ista durabit? quando cessabit? exstinctus aut si jam victus est, in suis non est: et usquam est? quin immo ei esse jam desit et cessat. Ita et omnia quae ejus erant cum suo fonte perierunt, atque sublata sunt. Si perierunt, nulla ejus unquam sunt: et caro quae est, non ejus est, sed illius qui vicit potius. VI. Tu forte malis victorem istum tropaeum sibi ad sua regna vexisse ex his aliqua quae qui victus est possidebat. Esto licet sint haec, non tamen inimica sunt, quae manubias qui vicit abduxit. Inimicam tu vero carnem Deo adhuc hodie confiteris. O ignaviam triumphantis! o otium verberati! o laesi torporem! o lacessiti pigras vires! o domini auctoritas conquiescens! Captivis tuis in tuo regno fatigaris; et qui vincere bellando valuisti, adsuescis parcendo superari. Habeantur tali ordine quae prima sunt, et longe retro antequam mundus est errores colligat ista suspicio. Certe a se utrumque ais, quos bello coisse commemoras: par his virtus est, quibus a se origo et una aeternitas reperitur. Audeam hic ego alterum dicere meliorem, atque majus esse in altero suspicari: nonne incido vel incurro, et aeterno ipsi, quod unum semper est, reus constituor et addicor? Habendo quod aeternum est superari, et quod a se est unum non esse non paveam profiteri: atque quod omnipotentem fateamur, alicui non aliquando asseram dominatum? Caeca res et omni obscurius tenebroso panditur sacrilegi erroris. Cura dementi fando victum esse quod a se est, ut et victorem qui a se est metus exagitet captivati, quod est ingenitum subjacere. De oppressis ergo regnis se victor auxit omnipotens, et quod ingenitum percontaris, promis abolefieri vel auferri. Quin et erit a se esse quem sequitur non futurum, cum victoris succumbens virtuti aut occidet aut ducetur. VII. Deinde quem dicemus suis non fuisse contentum, ut pugna quam memoras oriretur? lucem an tenebras? Si lucem, eguit tenebris, et delectata est tetro. Ubi est quod habetur omnipotentes, quod intelligitur totum, si in eo aliquid non erat, quod extrinsecus erat, et aliis regnis habebatur, et sibi erat veritas qui quidem erat, quod adhuc omnipotentis dominatio non habebat? At nunc movisse bellum tenebras opinemur, et statuamus umbram fulgoris ingeniti exsistentem suis propriis solidis conspirasse. Si lux illa ignis est, tenebrae ad incendium convenerint, ut earum solidum, quod ipsis erat, ad conflictum veniens extrinsecus ureretur. Sin autem inanes sunt, et ideo non utuntur, ubi rogo est coire solidis cum inani? Haec sentire, atque meando sensu ad tam interna venisse, plane audax est et vesanum. Imaginari conflictum inani cum solido, profundo cum excelso, finito cum infinito, cum luce tenebris, falso cum vero, et quantillo cum toto? Non patior, frater, haec dissonantia pari modo exorta condicere, atque ea aeternitate memorare et ita locare, ut utrique his esse sit: sed esse uni ei tribuo, qui a se est, alteri vero asserens non haberi velim. Namque ista si respuis, edoceas quae substantia sit inani, quid exterius infinito, quid aeterno antiquius, quid toto tantumdem: ut capiam id esse et re haberi, et duas rebus origines non negabo. Haec si aliquis Indus eloquitur, aut Persa commemorat, suae genti praecipiat, suo cardini consenescat. Est enim illic aliter divina sapere, quibus est aliter uti jure. Tametsi natura homines sint, tamen ut separantur sermone, sint et ratione discreti, nec aliter habeatur de talibus, quorum aliter et corpus alitur, aliter aptatur habitus, aliter species limatur usu sumendi, aliter retinetur, forma altera etiam plerique nascuntur, et quod loquor sint gentes enumeris. Jam vidisti ne ergo quot Manis, Zoradis, aut Buddas haec docendo deceperint? ad quaerenda revocemur. VIII. Quod sumus, Justine, ab eo sumus qui omnipotens est, et a se existens constitisse perspicitur; cui, in quod non sit, non esse est. Adeo nec obvenit esse qui et praelium commoveret. Verum quod duae habentur species, haeque contrariae vel diversae, boni malive, solidi et inanis, excelsi et profundi, veri et falsi, lucis ac tenebrarum, aeterni et temporalis, vitae et mortis, et omnium contraria, non a duobus esse principiis rerum ordo edocet et revelat. Nam si duo aeterna intueri, eaque inimica advertere sit sentire, haec tenuisse sub eventus est. Ipsa principia collocasse, et formidinis trepidae anxio pavori ingenita tradidisse, cum pugnatura regna tristis cura vexaret Parthis licuerit fortasse, qui eventus bellantium fuerint fabulati. Quae conditiones pactaque convenerint, qui finis compresserit bellum, quem dominum constituit e duobus securior casus. Sed quia utrum tractatur, ingenito et victori, ut video, fit periculum: ergo fratres vincitur quod a se est, et quod sine initio est finietur et non erit, aut jam finitum est. Evasi, respiro: non est alter qui meus factor dicatur, aut si adhuc periret et manet, in suis habitat regnis, et ipse meus in hoc mundo non erit factor: isque mihi est conditor, qui et opifex mundo: a quo casta virginitas, gloriosus siderum chorus, sol praeclarus coelo sunt constituta, aut supernis, ut aisse soles, navibus collocata. Itaque exsultemus ovantes, jam non peritura caro gratulare. A tuo enim Christo es salvatore, sive cum in Adam es et Maria, seu cum in superioribus sumpta vasa aeterni esse meruisti. Jam non spe promissionis desolata, imis detrusa, defluis consenescens: jam crucis pretio restituta, immortalitatis gloria vestieris. IX. Et hoc dignum est ea, quae totum quod aeternitas est et immensum emeat, intrata cepisti. Hic enim jam delectat Babylonis magos ac Ctesiphonticos cantatores secretorum suorum notare mysteriis: quorum posse est carmini nunc suscitare spiritus, nunc vocare. Melior vero est, et plane divinum, nostri Salvatoris carnem sepulcris obrutam suscitasse. Non enim ambigit quispiam mortuum fuisse quod potuit sepeliri: et si carni desuper venienti vulneratum mors inhaesit, in Christo caro nostra resurrexit. Quid tamen causae erat carnem sumere, si non ipsa levabatur? Sed si alia illa est, mortalis certe est quae recipit occidi. Hoc immensum et inaestimabile, hominis habitasse membris. Nisi ab aeterno esset, non esset omnipotens: hoc eodem in aeterno esse quae contraria dicuntur agnosce. Eidem mori fuit, cui pater ingenitus et aetas et aeternitas invenitur: et ut omnipotens vere noscatur, nasci de virgine non negatur. Quid jam sit quod omnipotens est, aeternum, infinitum, totumque; quid, quod immensum et excelsius cuncto summo sit, et sublimi, a quo omne quod rebus est manet ac veniat, adverto commonitus dicente omnium salvatore, qui se Filium docens Patrem sibi esse dignatus est indicare? quem Deum pandens, omnia ipsum esse etiam admiratus Jesus, quantum mensura mundi meruit, revelavit. Ob quod unum et solum principium Deus est, et Deus solus veritas: atque ipsa veritas lux est, et lux semper aeterna: omneque quod verum est solidum est, et semper est, atque perspicuum perseverat et manet. Quod autem a se verum est numquam vincitur, quod solidum est inane nihil habet, quod lux est tenebras non admittit, atque eas nescit, ac si admittit, et in eam veniunt, sibi esse desistunt. Magis vero aliis non sunt, quae sibi esse cessarunt. Sin autem adhuc in suo sunt, extra hunc mundum sunt, et cum his adhuc confligitur, estque incertum an superentur, an vere pereant aliquando. Quod si adhuc ambigitur, etiam mundus, aut caro, in eo non ut ab altero esset accepit: sed de eo illi obvenisse est, a quo et praeclarus sol mundo minister est constitutus. Imaginans namque tenebras id esse quod malum dicitur, capies et intelliges: non quidem accipiens ita esse dari tenebris, ut luci esse habetur et lumini; sed ita quod ex actu alterius, qui vere est, efficitur vel apparet. Est enim in rebus tam supernis, quam aeris, atque ex his ipsis nostris, quod ex actu alterius ut esset invenerit: ut, ex radio solis, calor; ex flatu venti, frigus, quod ligat amnes, quod scindit terram calore. Terra ergo ardore solis aperitur, amnium fluenta ligantur gelu. X. Haec quidem ita advertenda, alterius actu aliud effici, ut in his quae sunt videre sit, quod in eis qualitate non inest, ex actu alterius inveniat oboriri. Aliter vero est quod e re aeterni quae est, quod totum est alterius se datur evenire. Sunt enim tenebrae non sistentes, non solidae, non penetrantes: sed inane quid quod luce depereat, et esse sibi non habere cum illa resplendet. Contigit enim his non esse lucis actu, quia ipsae substantia non sunt, lucis substantia recipiunt deperire. Si ergo est tenebris a lumine deperire, ab eodem illis advenit apparere, eo modo ut profundo obvenit ab excelso, atque nihilo a toto. Nam cum totum aeternum sit, tamen et nihilum est quod nulla substantia usquam est. Excelsum enim est, sed profundum ejus est: nam si excelsum non sit, profundum non potest apparere. Solidum si nescias, inane non perspicis. Sunt ergo quae substantia sunt, sunt et quae non sua substantia utentes sunt: quia illa sunt quae substantia sunt, ex his apparere illis obvenit quae substantia non sunt, ut pruinae, ut gelus: quae apparent, sed quia substantia sua non utuntur, ex actu frigoris illis esse obvenit, fluescunt et soluta depereunt. Et glacies tamen ex aqua est, sed aeris rigore constringitur. Duo ergo video aquae esse, liquorem et gelum. Igitur substantia quod est, liquor est: quod autem ei actu obvenit, ejus ipsius fit in glaciem quod gelascit. Sed quia glacies ipsa substantia nulla est, deperit et aufertur, et tamen aquae liquor manens substantia perseverat. XI. Et hac quidem mundana sunt: quae aut a creatore sunt, aut natura. Verum illa superiora postrema, atque sine initio prima, quae similitudine carent, comparatione deficiunt, quae non imaginum exemplo formantur, quibus nihil par est, nihil prius: quibus ultra non potest aestimari, quae eo solo comprehensa sunt, quod incomprehensa noscuntur, non ea causa vel forma actum habent, atque illa quae dicta sunt, quae mundus habet iste compositus. Sed ut eis est valere, quae infecta, quae ingenita, quae infinita, quae totum sunt, ita his esse perspice vel intende: ut sit unum et solum quod omnipotens est, quod totius omnes habetur, quod perspicitur infinitum, hoc est et consistit, suique solido invisibili extans dominatur et regnat, utensque venerationis suae admiranda substantia illo divino actu suo, quo aut motum est, aut immotum. Verumtamen id ipsum quod quidem est falso originem praestat ut totum: nihilo enim, cum totum est omnipotens, per eum obvenit ut et nihil appareat. Non enim omnipotens ita erit totum sit, si praeter ipsum aliud quicquam nihil erit. Ergo est quod dicitur nihil, sed substantiam non habet: est et quod dicitur totum, et substantiam habet. Sed ei esse est, illi non esse est. Deus est ergo veritas, qui totum est, et infinitus consistit. Quia, nihilum extra totum esse potest, recte illud, Justine, quod alocale intelligitur, extra fines habetur, falsum dicitur: si tamen potest ratio aliqua admittere, ut finem ubicumque intelligas ei quem totum esse perspicis, et indagas. Etenim si aeterno totum occupatur, nihilum ubi sit non habet: ac si omnipotens omnia est, nihilo esse eo modo tantum intelligetur quod est quod extra totum est, non aliquid sit habeatur. Denique si omnipotentem ita metiaris, ut sit tibi et alius qui non sit omnipotens, Deo major locus dicetur, atque utroque ingentior: si propriis regnis diversa principia ingenita utentur, atque aemula consistunt. XII. Hoc intelligere vel tenere aeterno omnipotente aliquid esse majus, incautae confusionis barbarus sensus est: atque coaeternum esse quod bellat, et opinari vinci alterum de aeternis, ejus est qui dicat et ipsam lucem quocumque saeculo non futuram; id ipsum tamen si exaudis, jam solem intelliges non futurum. Et cum ei esse sit coepisse, si et a se exsistenti quod periturum sit fit periculum, ergo bellat ingenitus, ingenitumque est quod ab ingenito superatur. Numquid audes de ingenitis quid prius coeperit aestimare? ac de solo ordine forte dissimules, coepisseque pariter fabuleris? Potesne majus et minus de aeternis ingenitis arbitrari? Si tenebras anteferes, ipsis dabis omne principium, et earum erit esse majores. Si lumen fateris antiquius, ab eo omnia confiteris. Si utrumque aeque coaevum perspicis, aut vinci neutro erit, aut manebit alteri quod unus exceperit. Et ubi hic erit omnipotens vel aeternus? numquid in altero ipsorum victor erit, et in pari existentia fiet causa dissimilis, et ingenitorum bellum reget eventus, aut suscipiet casus? Absit animae sensui advertere hunc errorem, atque tam amentem intelligentiam confiteri abjiciat spes humana. Unus exstat ingenitus, ab uno domino cuncta provenerunt. Verum quod diversa ejusdem sunt causa omnipotens invenitur ab omnibus creaturis, et ante principia et fines. XIII. Ita ergo ex vero quod est provenit et falso esse, ut et umbrae de solidis. Si enim solidum non sit, neque umbra sit. Et hoc est mysterium veri verum. Quae enim verae sunt, ex his apparent et quae non sunt, ut et sibi a se sit, atque aliis ut sint fundat ex se, non sui opera, non labore, non materia, non natura, neque substantia. Si enim est omnipotenti esse totum, quod extra est, ejus est. Quod si quid sine eo obvenit, est neuter omnipotens, et actu casu principia accedentibus crescunt minuta utique quando addita fecerunt. Umbrae denique quae materia, quae natura est, quae sine altero non apparet, neque habetur in tenebris? Sed quia haec sua substantia non est, neque a seipsa est, evanescit ac deperit, et tamen solidum, e quo interdum umbra est, consistens suo robore perseverat. Mirare Manis Babylon ista mysteria, et has omnipotentis divitias: confitere nihil esse quod non ejus sit quem aeternum venereris, quem dominum fatearis, cui sit nihil anterius. Et quemadmodum convenit aliquid non ejus vel ab eo esse, ante quem aliud nihil intendas? Sed quod turbaris anceps vagi erroris cura sollicitus, immo vani studii labore confusus, deceptus hebeti sensu, auspicantis animae rudimenta majoris inquisitionis amentia sauciasti. Revoca in prima vestigia curas indomitas, et cessa credere unam aeternitatem duo regna sumpsisse, et se quidem, ut ais, ipsa tentantia. XIV. De duobus aeternis si vinci uni erit, aeternitas praecisa residebit. Habent ergo lux et tenebrae paria, atque in se diversa, immo contraria: potentia una convenit, sed in altera aliquando cessabit. Jam non eadem est, si ubicumque speratur, si alter ipsorum ante deficiet, erit, Justine, ut fatearis unum esse principium, si unus victor est de duobus. Certe quod intelligo in superioribus excelsis, et omni altitudini extremo, nihil habitare quod malum dicatur, quod ultra Angelos et Archangelos humanae devotionis pavens veneratio suspicatur. Sacrilegum est eloquium malum in talibus habitare, aut si ei illic est sedes, et ipse creator accipitur, creaturae omni, et ipsi soli diabolus dominatur. Si enim coaeternus est, ibi est, aut si ibi non est, in suo nescio quo regno est. Credo alterum non habet solem, non coelum, non mundum, non lucem, non veritatem. Et si ei ipsi alibi regnum est, nihil commune ejus est nobis: aut si in hoc mundo est, jam victus est, jam sole est, jam non habet vires. Quod si fateris, intelligis ipse hoc dici non posse principium, quod dominanti perspicis captivatum. Numquid convenit rebus duo esse summa, duo ima, duo infinita? Infinita duo dici non possunt, quia ubi alter incipit, est finis alterius: summum autem ideo est, si ultra eum nihil est, atque ita imum, si intra eum nihil est totumque tunc habetur, quando aliud non habetur. Hoc si unus et solus Deus est, summus, infinitus, ac totum, atque omnipotens, atque omnitenens, ipse principium unus et solus est. XV. Ne perturberis, ne anxius tam venerandi veri admiratione territus obstupescas et caeceris, eo quod de bono auctore malum non potest oboriri. Recte in creaturis ista percontor, ut quae creata sunt aliud ex se quam ipsa sunt non emittant, ut amarum de dulce, ex igni aqua, ex umbra inferi partus, ex ligno homo, ex incarneo caro, et alia quaeque omnis mundus enumerat. Verum omnipotenti haec adscribi non possunt. Est disciplina ut lex ei sit quid ex eo esse possit, quid non possit, quid ab ipso, quid per ipsum. Recte ista colligis et astringis, si omnipotentem minime confiteris. At si sparsa per totum ejus virtus est et aeternitas, neque ei ut esset ex altero obvenit, utique omnia aut ab eo aut de eo, aut per eum, aut obveniunt, aut creantur. Ideo ergo et malum ab eo ut esset accepit. Malum tamen hoc quod daemon dicitur; caetera enim si qua sunt quae malum dicas, substantiam non habent, aut naturam. Daemon autem nunc bonus, nunc malus, Angelica creatura consistit, sicuti docet Attici oris expressio, dicentis: ΑΓΑΘΟΣ ΔΑΙΜΩΝ, et ΚΑΚΟΣΔΑΙΜΩΝ. Et eum ipsum bonum esse, qui κακὸς dicitur post dicemus. Reliqua autem quaeque malum dicis, si errorum vitia conquiescant, nascendi originem non habebunt. XVI. Ne sane conteris mali impulsu esse qui in vitia ire praecipitet, quasi existentis alicujus, aut orti factive substantia. Anima est, quae in libertate consistens, dominationem sibi concessam liberi arbitrii licentia violavit. Cupiditate et concupiscentia curiosa potius decipitur quam superba. Deinde duarum substantiarum dominum nobis esse dominantem, aut geminae vel potius multiformis naturae humana regna innumeris gentibus dominantur. Ita enim delectaris exemplis, ut diligas aeterna perpetua per mortalia et caduca perspicere. Carnem negas in Christo, et hominem confiteris: natum non vis, et vixisse non abnuis: occisum a Judaeis clamas, et quod vulneratum est aestimas non fuisse. Ita mortua membra asseris damnatorum dextra laevaque cruciatorum, ut in ipsius Christi est impletus interitus: et verum hominem carne non vis, ubi veram invenis sepulturam. Ecce, Justine, quod vere est, non fuisse conaris asserere, et quod non est nec fuit, persistere niteris approbare. Sed te ipso commonitus praeceptore constanter eloquor: Mori aeterno possibile fuit; carnem non fuit habere possibile? Possibile ei et firmasse quod non erat; non fuit possibile duas naturas mundo concedere, lucis et tenebrarum? Dominus contrariorum origo virtute non esset, qui sibi ut esset ex se est? Cessa, Justine, cessa istius vanitatis barbariem diligenti cura captare, et Romanus vir a Persico vel Armenorium sacrilegio nitere removeri. Nequaquam enim convenit tenebris, aut diabolo auctoribus Mani in vitae aeternae gloria regnis verae lucis habitare. Et cassum nunc usque jugi inedia inimicae, ut ais, carnis membra tenuasti, censens ipse animae officere meritis ac naturae pasti corporis succos, ad pinguedinis distentae grassamina, atque ipsorum abdominum mole praegravari, si post hunc jejuniorum laborem ad creatorem tuum, quem ais aut diabolum, aut exteriores tenebras, reverteris. Melius arbitror ac plane pronuntio, Deum omnipotentem tuum conditorem esse fatearis, ut vere templum Dei sis, sicut Apostolus eloquitur Paulus dicens: Vos templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 16). Quod si hoc honore viduaris, ut neque templum Dei sis, neque spiritus ejus habitet in te, Christus non Salvator hominis venit, sed abactor: quod quidem dicere prohibet fas divinum, et majestatis ejus aeternitas non admittit. Si enim templum ejus non sumus, neque spiritus ejus in nobis est, quid ei et nobis est? Si enim ejus sumus, utroque ejus sumus, et anima et corpore, et est illud verum ac catholicum sancto ore prolatum Omnia in omnibus Deus (I Cor. XV, 28): qui unus et solus principium est, omnipotens sine initio, et universi totum, infinitus per omnia. Cui est honor et gloria. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] sou8j0kcgek2nrk8uhmr3dmo9xu9f9a 0 52545 264841 171472 2026-05-06T20:01:41Z Demetrius Talpa 13304 264841 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Ambrosius |OperaeTitulus=De fide orthodoxa contra Arianos |OperaeWikiPaginam=De fide orthodoxa contra Arianos (PL 017) |Annus= Saeculo IV |SubTitulus= Auctor incertus |Genera=theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Ambrosiaster_cps2&corpus=2&lang=0&allow_download=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/17|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 17]]''' ''AucInc.DeFiOrC 17 Auctor incertus Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 345 CONFESSIO FIDEI.-- Credimus in Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem, et unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unicum, hoc est, de substantia Patris: Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum non factum: unius substantiae cum Patre, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον; per quem omnia facta sunt, sive quae in coelo, sive quae in terra; qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est, passus est, resurrexit tertia die, ascendit ad coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos: et Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat quando non erat, et priusquam nasceretur, non erat, et mutabilem, vel convertibilem esse Filium Dei; hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, amen. PROLOGUS.-- Amore catholicae fidei ductus, jampridem adversus Arianos libellum edideram, quem cum amico legendum dedissem, quia placuit, credidit transcribendum. A quo hoc ego magnopere postulavi, ut interim dissimulato auctore, doctis viris et prudentibus legeret; ut si quem movisset, quod illic plus aut minus positum videretur; posset plurimorum consilio emendari. Nemo est enim qui sibi tam arroganter summam doctrinae coelestis assumat, ut putet se omnia mysteria liquido comprehensa retinere, cum Paulus apostolus dicat: Qui ergo putat se aliquid scire, necdum scit quemadmodum oporteat scire (I Cor. VIII, 2); et, modo per speculum in aenigmate videmus; tunc facie ad faciem (Ibid. XIII, 12). Sin vero cunctis omnia, quae illic scripta erant, juxta fidem veram constare viderentur, tum et ipse petentibus non negaret. Quod eum ita fecisse manifestum est. Et quia res digna tam catholicae confessioni, quam 346 haereticae responsioni, universorum judicio aestimata est, multi eum vel legere vel describere voluerunt. Sed non defuit qui vel pro studio doctrinae, vel pro charitatis officio, ea quae a nobis dicta sunt, scrupulosius retractaret; et quaedam ille vel superflua, vel ambigua diceret, quae aliter possent a quibusdam, quam a me dicta sunt, accipi. Proinde rursus ea ipsa planiori sermone in hoc libello digessi, ut et simplicitatem sensus mei ostenderem, et scrupulum legentibus amputarem. Nam hoc est quod aiunt posse reprehendi, quod ubi Verbum Dei ex persona Filii posuimus, tale hoc Verbum intelligere putemus, quale grammatici tradunt spiritu oris aerem offensum, intelligibilem auditu. Sed nos sapientiam non hujus mundi, quae destruitur, sed illam quae ex Deo est, novimus, quae Verbum Dei Deum insinuat, cum dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1 et seq.). Unde mirari me fateor hoc ita sentiri potuisse, quasi nos personam propriam Verbi, quod est Filius, negaremus. Nemo verbo tenus nominat, quem vere esse in persona sua saepius profitetur: nam quomodo aut verum Filium, aut verum Patrem confessi sumus, si non vere proprietatem personarum tam Patris quam Filii servavimus. Sed quia unius Dei vocabulum diximus, personas negasse putamur. Et hinc verisimile visum est, quod posuimus. Nos Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus assignemus. Porro iterum Pater et Filius, etsi duo nomina appellantur; ratione tamen et substantia unum sunt: et cum Patrem et Filium statuo, unitatem assigno generis. 347 Haec omnia intelligi posse aestimata sunt, quasi ista vocabula inter Patrem et Filium ita posita sint, ut est nomen et cognomen, unius tamen personae; cum ex superioribus aut inferioribus dictis potuerit haec suspicio non admitti. Qui enim Filium Dei non aliunde natum dixeram, quam proprie de Patre, totum de toto, integrum de integro, perfectum de perfecto, consummatamque virtutem; quomodo potui ipsum Patrem, ipsum sibi Filium ponere, et hoc modo unam personam duobus nominibus appellare; quippe cum et hanc sectam, id est, Sabellianam in eodem libello damnaverim, et personarum distinctionem secundum vocabulum scripserim? Nam et nemo pro una persona potest, unum sunt, dicere, vel unitatem generis, nisi personis assignare. Quis autem catholicorum ignorat Patrem vere esse Patrem, Filium vere Filium, et Spiritum sanctum vere esse Spiritum sanctum? sicut ipse Dominus ad apostolos suos dicit: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Haec est perfecta Trinitas in unitate consistens, quam scilicet unius substantiae profitemur. Non enim nos secundum corporum conditionem divisionem in Deo facimus; sed secundum divinae naturae potentiam, quae in materia non est, et nominum personas vere constare credimus, et unitatem divinitatis esse testamur. Nec extensionem partis alicujus ex Patre (ut quidam putaverunt) Dei Filium dicimus, nec verbum sine re, ut velut sonum vocis accipimus: sed tria nomina, et tres personas unius esse essentiae, unius majestatis atque potentiae credimus. Et ideo unum Deum confitemur, quia unitas majestatis plurium vocabulo deos prohibet appellari. Denique Patrem et Filium catholice nominamus, duos autem deos dicere nec possumus, nec debemus; non quod Filius Dei Deus non sit, immo verus Deus de Deo vero: sed quia non aliunde, quam de ipso uno Patre Dei Filium novimus, perinde unum Deum dicimus. Hoc enim prophetae, hoc apostoli tradiderunt, hoc ipse Dominus docuit, cum dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Unum ad unitatem divinitatis, ut dixi, refert: sumus autem personis assignat. Sed et Apostolus ait: Unus est, inquit, Deus Pater, ex quo omnia: et nos in ipso: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia; et nos per ipsum. Sed non in omnibus est scientia (I Cor. VIII, 6). Qua de re explanatis his verbis, quae scrupulum, non mihi qui scio quod dixerim, sed aliis inferebant, puto occasionem malae interpretationis fuisse sublatam. Nam et professio fidei manifesta est, et persona cum vocabulis constat, et una divinitas assignata est. Vel si adhuc aliquid quod legentibus ambiguum videatur in verbis, ad sensus debent verba conferri, quia non simplicitas verborum, sed mali intellectus obstinatio culpam olet. At cum sensus noster cum veritate concordet, et verba debent cum ratione sincerissima. Unde a simplicitate christiana academicus disputator abscedat. CAPUT PRIMUM.-- Multas quidem et graves haereses novimus a plurimis ebullire, et veneni vice, ad intimum pectus canceris sui virus infundere: sed vinci illi vel facile possunt, vel facile vitari, quorum prima propositione omne consilium pectoris proditur. At vero ii quibus multa nobiscum paria sunt, facile possunt innoxias mentes, et soli Deo deditas, fraudulenta societate percutere, dum malorum suorum virus per bona nostra defendunt. Nihil enim periculosius his haereticis esse potest, qui cum integre per omnia decurrant; uno tamen verbo, ac si veneni gutta, meram illam ac simplicem fidem Dominicae, et exinde apostolicae traditionis inficiunt. Unde vehementer nobis cavendum est, ne se vel sensibus vel auribus nostris hujusmodi aliquid latenter insinuet; quia nihil tam cogit in mortem, quam sub obtentu fidei fidem violare. Ut enim gypsum aqua permixtum lac colore mentitur, ita hic per verisimilem confessionem traditio inimica suggeritur. Qua de re non similitudo confessionis, sed sensus mentis est ponderandus, quo confessio ipsa firmatur. Denique si diligentius et accuratius attendatis, cur voluerint de evangelica et apostolica fide, et de Patrum traditione 348 substantiae nomen auferri, procul dubio probatis haeresim Arianam subtili compendio breviatam, sublato hoc nomine intromissam. Nec hoc quidem ego suspicione aut opinione collectum affirmo, nec uti ipsi putant, academicus disputator assisto, ut simplices sensus verborum subtilitate contorqueam: sed ut contortos et pravos tenui argumento compositos in lucem cognitionis exponam; quo facilius possit cognita et comperta iniquitas ab hominibus evitari. Quae etenim causa, quaeve ratio exstitit, ut quod docendum, et quod credendum cunctis Ecclesiis fuerat traditum, quodque Patres nostri apostolici viri contra universas haereses, et maxime Arianam, quasi quemdam obicem veritatis, quo omnes aditus pestiferae doctrinae obstruerent, sancto Spiritu mundati, catholica ratione posuerunt, non sine magno nisu ab his, qui elogio Arianae labis addicti sunt, laboretur auferri; nisi ut Filium Dei mutabilem et convertibilem, ut pote non de propria Patris substantia constitisse confingant: cui et initium ex tempore, et ortum ex nihilo, nomen ex altero, ut semper docuerunt, propter quod et saepe damnati sunt, nunc jam libere, et secure, incunctanterque Ecclesiis tradere et insinuare possint? CAPUT II.-- Videtis ergo omnia eos in tractatu ipsorum, non evangelica fide, sed subdola malignitate ad seducendos simplices quosque posuisse. Non jam tam suspectum, quam manifestum omnibus esse debet ita eos Deum de Deo posuisse, ut Arius tradere solebat, ut ex Deo factus sit, non ex Deo natus. Qui si natus est, unius substantiae est: si factus est, verus Filius non est: et si verus Filius non est, nec verus Deus est: aut si verus Deus est, et de Patre non est, duo sunt habentes singuli et voluntates proprias, et imperia diversa: vel si concordia tantum et societate unum sunt, non tamen et substantia verus, ut jam dixi, Deus non est. Sic erit Deus, ut Moyses Pharaoni (Exod. VII, 1), potestate, non genere: Filius quoque ita credendus erit, ut per Esaiam populo dictum est: Filios genui et exaltavi (Esai. I, 2); et alibi: Dii estis et filii Altissimi omnes (Psal. LXXXI, 6). Sed et primogenitus ita habebitur, quomodo et Israel a Deo primogenitus filius appellatus est (Exod. IV, 22). Nec non et primogenitus totius creaturae, quasi in ordine factorum primogenitus habeatur; ut ex eo seriem quamdam creandis mundi rebus assignent. Denique sublato ὁμοούσιον, id est, unius substantiae vocabulo, ὁμοιούσιον, id est, similem factori suo, posuerunt; cum aliud sit similitudo, aliud veritas. Nam et homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est (Gen. I, 26), nec tamen Deus est: nec quod Deus est, homo exstitisse credendus est. Ita et Filium Dei similem volunt, ut eum aliunde similem, non de ipsa una sancta et beata Patris substantia dicant. Qui si de Patris substantia non est, ἐξ οὐκ ὄντων est, id est, ex nullis exstantibus, ut idem Arius tradidit; sublato enim eo quod Pater est, undecumque fuerit Filius, necesse est ut et initium ex nihilo, et ortum ex tempore habeat: nihil enim sine initio, nisi solus Deus. Unde et Filius, sicut ipse Dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quod ideo dixit, ut duarum personarum vocabula in unius deitatis majestate monstraret, sicut et Propheta ex voce Dei: Eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum, dico ego opera mea regi (Psal. XLIV, 1). Vides ergo hoc Verbum bonum Filium Dei esse, quem non aliunde quam de paterno pectore, et, ut ita dixerim, de utero cordis Dei credimus natum. Et proinde eum regem appellat, quia ipse est rex regum: Deum Dominum, cui omnia divina opera succumbunt, qui dixit: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15). De hoc et Evangelista: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1 et seq.). Igitur quod in principio erat, semper fuisse credendum est: sed nec aliunde esse, quam ex eo qui principium non habet, id est, de corde Patris; quia eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum (Psal. XLIV, 2). Non enim dixit: In principio factum est Verbum; sed in principio, inquit, erat Verbum. Quodcumque principium Verbi assignare volueris, praejudicatum habebis, quia in principio, inquit, erat. 349 Non quod duo principia ex rerum diversitate dicamus, sed quia Sermo Filius semper cum Patre est, et de Patre natus est. Ac proinde cujus origo principium non habet, sempiternus cum Patre credendus est; quia nec Pater potest umquam sine Filio nominari, nec Filius sine Patre vocari: ac per hoc semper Filius, quia semper Pater. Et Deus, inquit, erat Verbum. Quod Deus est, semper est; ne si semper non fuerit, verus Deus esse non possit, sicuti et in Sophiae nomine, quia secundum Apostolum ipse est Sapientia Patris (I Cor. I, 24). Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi (Eccl. XXIV, 5). Non ergo aliunde quam de Patre, quia semper cum Patre. Et ideo Sapientia Dei appellatur, ut numquam Pater sine Sapientia, hoc est, sine Filio suo fuisse credatur. Haec est illa Sapientia ineffabilis, quae initium viarum Dei apud Salomonem vel condita, vel genita, vel creata describitur (Prov. VIII, 22); quam tamen sic conditam dicit, ut semper eam cum Deo fuisse ostendat. Quod enim initium Deo dabis, ut initium possis Sapientiae ipsius consignare? Non enim ita Deus Sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine Sapientia fuerit: sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicujus ostendit, ut hoc initium habeat Sapientia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia, tam coelestia quam terrestria, non quo coeperit esse in Deo. Creata est ergo Sapientia, immo genita, non sibi quae semper erat, sed his quae ab ea fieri oportebat; ut quia quanta et qualis esset sciri non poterat, de effectu operum suorum virtus ejus et potentia nosceretur: ut quod de conditis aestimamus, tunc magis timeremus, cum facta miramur. Caeterum si tu ita creatam Sapientiam dicas, ut Filium Dei creaturam intelligas; occurrit tibi Apostolus, condemnans eos qui creaturam colunt, dicens: Propter quod tradidit illos Deus in desiderium cordis eorum in immunditiam; ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerant et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus Deus in saecula (Rom. I, 24 et 25). Haec est, inquam, illa Sapientia Dei, quae dicit: Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5), universitatis conditrix et effectrix, id est, Filius Dei, per quem omnia, et in quo omnia; quia ut Apostolus dixit: In ipso constituta sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Virtutes, sive Principatus, sive Potestates: omnia per ipsum, et in ipso condita sunt, et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant (Coloss. I, 16). Hinc et Salomon: Cum sit, inquit, una, omnia potest; et permanens in se, omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert (Sap. VII, 27). Quod confirmans Apostolus, ait in interiore homine habitare Christum (Ephes. III, 16); ut per quem a principio omnia facta sunt, per ipsum et in fine cuncta salventur. CAPUT III.-- Sed dicis mihi ὁμοούσιον, id est, unius substantiae nomen ob hoc potius quam Creatorem adorant, servantes eadem utique quae Apostolus dixit: Ut in nomine Jesu omnes genuflectant, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur (Philip. II, 10). Et Moyses: Adorent, inquit, eum omnes angeli Dei (Deut. XXXII, 43). Et David: Omnes reges adorabunt eum (Psal. LXXI, 11). Quod quidem in Scripturis non diceretur, sed quia ipse est Sermo Filius omnium opifex. Sed dicis ὁμοούσιον nominari non oportere, quia in Scripturis divinis non contineatur. Quaero et ego, homo, qui hoc prohibes; si ideo nominari non debet, quia scriptum non est, an quia ita credi non liceat? Quod si ita credendum est, cur non ita profitendum? Corde enim, inquit Apostolus, creditur ad justitiam: ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10). Aut si ideo nominandum non est, quia nec ita credendum; obtinuit arianae labis assertio, quae ideo Patrem et Filium unius substantiae denegavit; quia Filium Dei modo ex nihilo, modo ex Patre, sed ab alia substantia, quando voluit et quomodo voluit, et unde voluit factum inducit; dummodo aliunde eum, et non de eo quod Pater est, exstitisse confingat. Quem etsi natum dicit, sed hoc dicto tenus; 350 quia rursum omne quod natum est, factum intelligit, eo quod et nos a Deo geniti appellemur, quos constat esse facturam. Vel si Arianus non es, et verum Filium de vero Patre natum non factum agnoscis; cur non eum cum Patre unam substantiam dicis? Frustra times, homo, profiteri quod credis; et frustra credis, si ita non credis, et merito haereticus denotaris. Et quamquam immutaveris dictum, quo putaris prohibuisse Dei Filium nuncupari facturam; sed cum subjungit: Sicuti aliquid horum, quod factum est; ex aperto ostendis non ob hoc facturam dici noluisse, quasi non debeat factus intelligi; sed non ita factum vis, sicut aliquid horum, quod factum est, sed tamen factum. Aliter enim dicis factum, utpote perfectam creaturam, per quem facta sunt omnia; dummodo et ipsum factum intelligas, licet non ita ut caetera. Sed ut ad id revertar, quod dicis in Scripturis divinis ὁμοούσιον, id est, unius substantiae vocabulum non inveniri, finge hoc interim sic sit, eo quod ubicumque substantia legitur, res Dei non Deus accipiatur; quamquam et aliud quod scriptum non est, pariter profitearis, id est, Deum ex Deo, lumen ex lumine: quid ad haec dicis? Aut totum mecum tene, aut totum omitte. Si enim unius substantiae vocabulum inde times dicere, quia scriptum non est; timere identidem debes Deum ex Deo, et lumen ex lumine profiteri. Sed ego probo Deum de Deo, lumen de lumine, et unius substantiae vocabulum in divinis Scripturis contineri. Cum enim ipse Dei Filius, qui Deus est, in Evangelio suo dicat: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 27); jure et merito Deum de Deo profitemur, quia de Deo Patre Filium Dei Deum verum de Deo vero natum esse cognoscimus. Sed non eo genere, ut nos dii sumus appellati (Psal. LXXXI, 6), vel ut Moyses Pharaonis deus est dictus (Exod. XVII, 1); sed quia verus est Filius, de vero Patre natus est; vere et confidenter Deus de Deo dicendus, et sic lumen ex lumine. Quod scriptum non est, mecum quidem dicis, sed mecum omnino non sentis. Et quia scriptum est de Patre: Deus lux est (I Joan. I, 5); et de Filio: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; et: Lux lucet in tenebris, id est, Christus in saeculo; et tenebrae eam non sunt assecutae (Joan. I, 9); ii scilicet homines quorum corignorantiae tenebris obcaecatum est, Christum verum Deum, et verum Dei Filium non agnoverunt. Sed ipse Dominus: Ego sum, inquit, lux mundi: qui me secutus fuerit, non ibit in tenebris; sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12). Ergo quia lumen Pater, et lux Filius, recte lumen de lumine. Sed lumen ex lumine ita asseris, quasi a Patre qui verum lumen est, aliud lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit: sed sicuti aliud quodlibet lumen, quamquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo, qui fecerit; et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis. Cum ergo haec praelocutus sum, licet mecum non intelligas, tamen quomodocumque ipsa pronuntias, cum scripta non sint. An non et unius substantiae vocabulum, quod in Scripturis non putas contineri, mecum pariter profiteris: nisi quia illic habuisti quomodo malignos sensus tuos occulta fraude in utroque contegeres; ut mecum hoc ipsum sono vocis exprimeres, sed tamen longe dicti intelligentiam separares? Sicuti et illi haeretici qui resurrectionem carnis negant, ad decipiendas animas simplicium, vae dicunt his qui in carne non resurgunt. Sed si discutias eos cur hoc dixerint, cum scias illos carnis resurrectionem omnino negare, dicent tibi: Vae utique illi erit, qui in carne baptizatus non fuerit, ut anima ipsius dum in corpore est, de morte delictorum suorum, ut de sepulcro criminum per baptisma, in eadem resurgat. Solius enim animae per lavacri vitalis gratiam resurrectionem in carne defendunt; nam et ipsius carnis salutem excludunt. Et hi per verisimilem confessionem innocentium mentes occulta fraude seducunt. Et ut solet lethale poculum mellis dulcedine temperatum, suavitate fallente, perimere; sic et hoc malum per blandimentum aurium, 351 audientium sensus quadam labe contaminans, contagione vitii adhaerentis inficit. CAPUT IV.-- Denique et nunc possent ὁμοούσιον sicuti et caetera verbo tenus nominare, si haberent quomodo illud ad aliam intelligentiam scaevo sensu perverterent: sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem hujus fieri voluerunt; ne aut profitendo hoc crederent, aut credentes professi viderentur: subtili ingenio excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oportere, ne corporeus crederetur. Deus etenim, inquiunt, efficit ut sit substantia, non tamen ut ipse Deus in substantia deputetur; quippe, aiunt, cum omnis substantia contraria recipiat. Deus vero qui nihil diversum admittere potest, substantia dici non debet. Ignoscerem tibi si hoc simpliciter diceres, si rationem rei velles scire, si rudis ad hanc quaestionem accederes, si non ipse esses, qui semper vel de alia substantia, vel de nullis exstantibus Dei Filium asserebas: at cum idem ipse sis qui hinc saepe convictus, saepe confessus, saepe negasti, saepius aliter immutando damnatus es: qui etiam nunc vi, ambitione et potentia exagitans, turbas omnia; quomodo putas me ignoscere tibi posse frequentius eadem retractanti? Sed ne videatur haec perversitas praejudicata magis quam examinata damnari, breviter tibi de hac oppositione respondeam. Prohibes itaque in Deo substantiam nominari, quasi omne quod substantia dicitur, res ipsa unius generis habeatur. An ignoras aliter coelestia, aliter terrena constare; sed et in ipsis coelestibus rebus atque mundanis magnam differentiam interesse? Aliter enim angeli, aliter singulae virtutes constitutionum suarum substantias acceperunt, sicuti Apostolus ait: Alia claritas solis, alia claritas lunae, alia claritas stellarum (I Cor. XV, 41). Sic et in hoc mundo, ut diversa genera rerum, ita et diversa corpora animantium, et omnibus sui cujusque generis substantia, sicut Apostolus dicit: Non omnis caro eadem caro (Ibid., 39). Si ergo ea quae a Deo facta sunt, diversas qualitates substantiarum suarum habent; tu putas in Deo talem esse substantiam, qualem habet aliquid horum quod factum est ut possit contraria recipere? Absit. Quae est enim substantia Dei? Ipsum quod Deus est, simplex, singulare, purum, nulla concretione permixtum, limpidum, bonum, perfectum, beatum, integrum, sanctum totum. An tu putas inane aliquid esse et vacuum, quod est Deus? Hoc enim dici blasphemia est, ut inane putetur, per quem cuncta constiterunt, qui omnia verbo edidit, ratione composuit, virtute perfecit, cujus nutu et imperio universa reguntur, cuncta deserviunt. Et bene de Deo legis scriptum: Ego sum, qui sum (Exod. III, 14); et: Qui est, misit me (Ibid.). Et ipse salvator Dominus: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Est ergo in substantia essentia sua Deus, cujus cognitio vita aeterna est, qui et tantus est, quantus dici non potest. Qui tunc digne aestimatur, cum inaestimabilis dicitur, utique velis ac nolis. Ergo ipsum quod est, hoc est substantia ejus rei, quae esse defenditur; quod tamen jam dictum est, quantum et quale sit, nec mente concipi, nec sensu aestimari, nec animo definiri potest; dummodo constet esse, quod esse creditur; ut de eo ipso quod Deus est, inde sit Filius, ut verus sit Filius, et verus sit Pater in Filio, et Filius in Patre. Hoc erit ὁμοούσιος, id est, unius substantiae cum Patre, sicut ipse Dominus ait: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 10); et: Ego et Pater unum sumus (Ibid., X, 30); et: Ego de Patre exivi (Ib., XVI, 28); et: Qui me videt, videt et Patrem (Ib., XIV, 9). Non immerito, quia Filius Dei de Deo Patre natus est; et ideo de unitate substantiae, et de majestate deitatis unum sunt, sicuti et Hieremias prophetavit: Quis stabit in substantia Domini, et videbit Verbum Domini (Hier. XXIII, 18)? Et iterum: Si stetissent in substantia mea, et si audissent verba mea, avertissem eos ab studiis eorum pessimis (Ibid., 22). Et apud Salomon: Substantia mea, dulcedo mea est (Sap. XVI, 21). CAPUT V.-- Cum ergo hanc unitatem substantiae in Patre et Filio non solum prophetica, sed et evangelica auctoritate 352 cognoscas; quomodo dicis in scripturis divinis ὁμοούσιον non inveniri, quasi aliud sit ὁμοούσιον quam quod dicit: Ego de Deo Patre exivi (Joan. XVI, 28); et: Ego et Pater unum sumus (Ibid., X, 30): vel quod prophetae ex aperto substantiam Dei intimabant? Haec est autem nominis ratio, ut in Patre et Filio unitatem substantiae credas, licet rem ipsam, quae est inenarrabilis, definire non possis; ut sive lumen de lumine dicas, sive verbum de verbo, sive spiritum de spiritu, sive dominum de domino; quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas: et de eo ipso quod Pater est, Filium intelligas. Nam si aliquam comparationem de rebus his quae videntur, in eo facias; ipsa dissimilitudine rerum non rationem ostendes, sed altercationem disputationum induces, ut cujus voce descriptum est: Cui me comparabitis (Esai. XLVI, 5)? Ac proinde Deus cui assimilari nihil potest, sufficiat credit, quod ipse sentitur, quem ipse credi se voluit, non indicari. Denique si de hoc ipso quod mecum profiteris, ad aliquam similitudinem velis in Deo conferre, nescio an quod comparaveris, possis expressius definire: ut puta cum dicis lumen ex lumine, si ad explanandum illud scrupulosa narratione cogaris, quaero quomodo lumen ex lumine credas? Utrum quasi lucernam ex lucerna, vel quasi solem ex sole; ut aut duas lucernas, aut duos soles, quasi duos deos sub hoc exemplo inducas? Aut splendorem luminis ejusdem lucernae, vel claritatem solis de eodem sole fulgentem, lumen de lumine consignes, ut in matricem luminis Patris figuram assimiles, Filium vero in splendorem claritatis ostendas; quod de eo Propheta dixerit: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Ps. XXXV, 10); vel Salomon, cum dicit: Candor est lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius (Sap. VII, 26); vel Apostolus hic praedicaverit Salvatorem nostrum imaginem esse invisibilis Dei, eo quod imago solis lux sua sit, quae de eodem sole procedit (Coloss. I, 15). Sed quanta ad haec responderi possunt, quae lites generant, quod Apostolus prohibet (II Tim. II, 24), longum est dicere: quippe cum constet lumen illud quod Deus est, aestimari, comprehendi et definiri non posse: nec vere aliquid ex his, quae in hoc mundo sunt, majestati divinae comparari; quia nihil de omnibus istis, quae videntur aut dicuntur, secundum id quod Deus est, condigna similitudine aestimari potest, quippe cum ipsis intellectibus et sensibus major sit. Ideo praemonuit ut divinitatem substantiae crederes, et verum Filium de vero Patre cognosceres: de qualitate autem rei requirere non deberes; quia quale aut quantum sit, scire non possis. Hoc enim prophetae, hoc apostoli praedicarunt. CAPUT VI.-- Denique pro captu, pro viribus, pro fide nostra intueamur Deus quid sit, et videamus an ei aliquid possit comparari. Certe hic est, de quo et cum dicitur, non potest dici: cum aestimatur, non potest aestimari: cum comparatur, non potest comparari: cum definitur, ipsa sua definitione crescit. Qui coelum manu sua operit, pugno omnem ambitum mundi claudit. Quem totum omnia nesciunt, et metuendo sciunt. Cujus nomini et virtuti famulatur hic orbis, et ipsa elementorum sibi succedentium momentanea vicissitudo testatur. Vide ergo si potest aliquid esse, cui possit Pater comparari et Filius; quia talis est Filius, qualis et Pater; non enim ipse se unum cum Patre diceret, nisi talem se, qualis est Pater, sciret. Ratio quaedam est, quae apud Graecos λόγος nuncupatur, quae inter Patrem et Filium personas vel vocabula distinguit; quia et ipse Filius ratio dicitur. Quae tamen ratio multis nominibus appellatur: modo verbum, modo virtus, modo sapientia, modo dextera, modo brachium, modo margarita, modo thesaurus, modo retia, modo aratrum, modo fons, modo petra, modo lapis angularis, modo agnus, modo homo, modo vitulus, modo aquila, modo leo, modo via, modo veritas, modo vita. Et ita cum sit Deus omnia in omnibus, ut per haec vocabula divinarum dispositionum mysteria cognoscantur, non ut ipsa majestas Filii Dei proprie definita monstretur. Quid est enim Filius de eo quod Pater est? Alius idem. Nam et ob hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio 353 divino ore processit, et nihil Pater sine eo aut jussit, aut fecit. Virtus dicitur, quia vere de Deo et semper cum Deo est, et omnis potestas Patris in ipso consistit. Sapientia appellatur, quia de corde Patris adveniens, arcana coelestia credentibus reseravit. Dextera nuncupatur, quia per eum omnia opera divina perfecta sunt. Brachium dicitur, quia ab ipso omnia continentur. Margarita appellatur, ut nihil illo pretiosius habeatur. Thesaurus dicitur, ut in ipso omnes opes et divitiae regnorum coelestium conditae agnoscantur. Retia dicitur, quia per ipsum, et in ipso de mari saeculi diversa gentium multitudo sicut piscium per aquam baptismatis in Ecclesia congregatur, ubi bonorum malorumque discrimen agnoscitur. Aratrum nuncupatur, quia signo crucis suae dura pectora subjiciuntur, ut necessario semini ipsa praeparentur. Fons aquae vivae appellatur, quia ex eo sitientia corda coelestis aquae gratia irrigentur. Petra dicitur, quia credentibus fortitudinem, incredulis duritiam praestat. Lapis angularis dicitur, quia utrosque parietes novi et veteris Testamenti unus et mediator in semetipso continens copulavit. Agnus dicitur, ut innocentia Christi et passio demonstretur. Homo dicitur, quia secundum carnem propter nos homines nasci dignatus est. Vitulus dicitur, quia propter nostram salutem pati sustinuit. Aquila dicitur, quia post venerabilem resurrectionem, ut rex alitum ad Patris pervolat sedem, Leo dictus est, quia ipse est rex regum, qui mortem ac zabulum virtutis suae potestate comminuit. Via est, quia per ipsum ascensus est. Veritas, quia mendacium nescit. Vita est, quia ipse universa vivificat. Vides ergo per haec vocabula significationes et dispositionum et operum divinorum praeostensas; non tamen ipsum Deum proprie definitum? Est ergo Pater Deus immensus, aeternus, incomprehensibilis, inaestimabilis. Est et Filius ejus Deus et Dominus noster, tantus, quantus est et Pater: sed non aliunde quam de Patre: quia ego, inquit, de Patre exivi (Joan. XVI, 28), hoc est, lumen de lumine. CAPUT VII.-- Sed ne ex eo occasionem aliquam haereticus capiat, cum duo nomina, vel duas personas, id est, Patris et Filii statuo, quasi duos deos dicam, ut illi duos ex diversitate confingunt: nos autem Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus consignemus. Viderint philosophi, viderint haeretici discipuli eorum, qui potestatum diversitate variantur: Nobis tamen unus Deus est Pater, ut Apostolus dixit, ex quo omnia, et nos ex ipso: et unus Dominus Jesus Christus, Deus Dei Filius, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII, 6). Nam per duo quid aliud intelligitur, quam duorum per partes divisa substantia, et cum nominibus ipsis dissociata natura agendi ac jubendi tam voluntas, quam imperia divisa? Porro Pater ac Filius etsi duae personae creduntur, ratione tamen et substantia unum sunt. Nam inaequalium societas melioris offensa es, et in injuriam ejus, qui verus Deus est, non verus alius comparatur. Cum autem ego Patrem et Filium statuo, unitatem generis assigno: et si illam in personis divido; discretiones tamen personarum rursus eadem nomina in unitatem sui naturali legis foedere consignant. Unde et tantus est Filius, quantus videbitur Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecta consummataque virtute, sicut Apostolus dicit: In quo omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitat (Coloss. II, 9). Nam et Hieremias receptissimus prophetarum, hanc unitatem divinitatis in Patre et Filio sciens ait: Hic est Deus noster, et non deputabitur alius absque illo: qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruc. III, 36, et seq.). Et Esaias hoc ipsum praedicat dicens: Haec dicit Dominus Deus: fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum, et Sabain, viri excelsi ad te transient, tui erunt servi, et post te ambulabunt vincti compedibus, et te deprecabuntur; quoniam in te Deus est, et non est alius Deus praeter te: tu es enim Deus (Esai. XLV, 14). 354 Quod ne putes me eo supercilio dixisse, quo Sabellius fertur, qui ipsum Patrem, ipsum Filium profitetur, non ita nos totum in unam sententiam cogimus, ut aliorum haereticorum fraude capiamur. Sed quia in ipso nomine personarum auctoritas indiscreta cognoscitur, et Filius non genere, sed personaliter a Patre nominatur; proinde totum Patri ascribimus, quod est Filius: et totum Filio, quod Pater est. Nihil non videbitur Patris, quod judicabitur Filii: nec Filii, quod defenditur Patris; quia unitas majestatis non sinit deos plurali vocabulo appellari: quippe cum constet Patrem et Filium unius esse substantiae, unde uterque unus Deus est dictus. Illud ante cuncta metuentes, quia nisi Pater et Filius unum non sint, in invidiam recurrat auctoris interpolata nativitas; hoc enim placuit haereticis, ut Deus ille omnipotens, invisibilis, immensus degeneraret in Filio, non modo potestate, sed conditione mutata, quasi non potuerit Pater de semetipso talem habere, qualis et ipse est. Proinde nos verum Filium de vero Patre, qui semper fuit, et est unius substantiae cum Patre, defendimus. Et hoc est, quod Graeci ὁμοούσιον appellant, id est, cum uno aliud ipsum; ut personae audientia nominatim fierent, et non ut substantiam vocabula separarent. CAPUT VIII.-- Sed ut omne mysterium haeresis Arianae traducam, cur nolint Filium de Patris substantia credi, breviter intimabo. Aiunt enim: Cum sit Deus Pater omnipotens, invisibilis, inconvertibilis, immutabilis, perfectus, semper idem, aeternus: Filius vero visibilis, quia saepe patribus visus est; et convertibilis atque mutabilis, quia in variis figuris quibusque sese monstravit: qui si de Patris, inquiunt, esset substantia, numquam fieri posset, ut ante carnis assumptionem aut visibilis aut mutabilis cerneretur; quin potius in aequalitate qua Pater est, permansisset, ex cujus substantia erat; quia quod de Patre est, nec videri, nec mutari, nec converti posse credendum est. Accedit ad causam, quia cum illapsus est in Mariam, cum Virginis uterum opplevit, aliud utique ex illa, quam quod venerat, natum est. Unde jam, inquiunt, corrupta substantia statum vertit, ordinem perdit, continuo immutatione ipsa formandus de Deo in hominem, de spiritu in carnem. Et utique translatio omnis interemptio est pristini. Ac per hoc aiunt: Si Filius de Patris substantia esset, jam et Patrem minorem videri substantiae suae vel traditione, vel fine: et proinde Filium ex alia substantia credere maluerunt, quod converti, et mutari, et videri possit; quia hoc de Patris substantia credi non liceat. Haec est causa erroris, haec origo haeresis Arianae; dum non intelligunt virtutem Dei, neque tanti sacramenti dispositionem agnoscunt, ut Deum humanis conditionibus comparent. Quibus primo respondendum in loco Filium Dei non ita visum, ut Deus erat, sed ut homo capere poterat de Deo; deinde variis figuris non mutabilem et convertibilem ipsum esse, sed hoc esse potentiae Dei, ut cum se singulis, prout vult, revelare dignatur, habitum mutet, non substantiam vertat: nec proprietatem qualitatis amittat, sed juxta meritum videntis temperamentum majestatis adhibeat; ipse tamen idem, ut semper est, in substantiae suae proprietate permaneat, sicut scriptum est: Mutabis eos et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28). Nam etsi multa sunt ex his, quae in hoc mundo videntur, quae ex alio convertantur in aliud, ut desinant esse quod erant, et hoc sint quod retro non fuerant; ut limus cum in hominem figuratur, limus esse jam desinit: aut pisces, aut aves cum de aqua procedunt, ex eo jam non aqua, quia aliud: ut lutum figuli cum solidatur in testam: ut lapis, cum dissolvitur decoctus in calcem: ut arena cum mutatur in vitrum, et caetera, quae longum est recensere. Sed multum interest, stulte haeretice, inter ea quae factasunt, et eum qui omnia, quemadmodum voluit, fecit. Quae facta sunt, ascriptae conditioni deserviunt: qui vero fecit, 355 suae voluntatis et proprii juris est. Neque potest in aliud, quam quod est, aliquo cogente, mutari: sed prout vult, et cui vult, se demonstrat. Nam si Angeli in figura hominum saepe sunt visi, et tamen aliud non sunt, quam quod se esse norunt, neque substantiam mutant, cum formam humani corporis sumunt; quanto magis ipse Dominus noster qui omnia fecit, qui ipsis Angelis ut hoc possent, sua institutione concessit! Huc accedit quod sic Filium Dei, ut jam dictum est, visum a Patribus approbamus, ut non totum in illo, quod Deus est, videretur: sed dispositiones rerum futurarum, quae suis quibusque temporibus complendae erant, in illo per imaginem cernerentur. Nam quis Filium Dei videre potuit, antequam conspicabilem materiam, sicut ei placuit, assumpsit, vel ipsum hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae visus est (Gen. XVIII, 1), sed in forma humani corporis visus est, quo scilicet postremis temporibus in homine venturus esse ostenderetur. Jacob etiam alibi in angelo (Gen. XXVIII, 13), alibi aeque videtur in homine. Qui ideo se in angelo demonstravit, ut nuntium se magni consilii indicaret: in homine vero, cum quo et colluctatus fuisse describitur; ut imaginem futurae colluctationis, quam cum Israel habiturus erat, cum secundum hominem advenisset, praecipue indicaret. Sed ut Dominum crederet, cum quo tanto certamine sub figura hominis luctabatur, Israel, id est, homo videns Deum, nomen accepit (Gen. XXXII, 24). Vidi, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Ibid., 30). Et utique figuram hominis viderat, quam Deus Dei Filius induerat. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit (Exod. III, 2), ut lumen credentibus, incredulis judicium demonstraret; quia Christus credentibus salus est, non credentibus poena, ut Apostolus ait: Aliis odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (II Cor. II, 16). Populum Israel in columna nubis per diem, et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat (Exod. XIII, 21); ut baptismi gratiam per nubem, et donum sancti Spiritus per ignem ostenderet; quia apostolus Paulus in nube Patres baptizatos scribit (I Cor. X, 2), et Spiritum sicut ignem esse apostolorum Acta declarant (Act. II, 3). Vides ergo per omnia, haeretice, characteres divinarum Scripturarum in honorem Dei Patribus praeostensos; non tamen ipsum Deum, ut est proprie revelatum. Denique cum Moyses oraret ut faciem Dei pure videret, quid ad illum continuo Deus? Non poteris, inquit, videre faciem meam; non enim videbit homo faciem meam, et vivet (Exod. XXXIII, 20). Hoc ipso quod negatur aspectus, claritas assignatur, quae scilicet tanta est, quanta credenda est, quae invisibilis indicatur. Cum ergo Moyses qui et situm coeli, et ordines mundi, et elementorum vices, totius denique orbis ornamenta digesserit, indicarit, expresserit; cui ipse Dominus testimonium perhibuit dicens: Nemo erit ex prophetis ut servus meus Moyses, cui facie ad faciem, ore ad os locutus sum (Num. XII, 7, 8); Deum tamen pure videre non potuit. Merito quidem prophetia omni dignus, sed non usque adeo ut intueri Deum valeret, qua homo tantummodo esset. Et utique haec omnia Filii verba defendimus, quem in monte Sina cum Moyse locutum esse scimus (Exod. XXXI, 18), qui agendis explicandisque rebus a Patre advenerat; quia omnia a principio per ipsum et ordinari, et explicari, et manere convenerat, ut habendi Filii haec praecipua ratio constaret. Et tamen sic visus accipitur, ut alicujus conspicabilis, ut dixi, materiae dispositione assumpta videretur, salva scilicet invisibilitate ejus, quam a conspectu omnium majestas interfusa seposuit. Non enim sic humanis aspectibus revelatus est, ut tota in illo deitas appareret: sed ad vicem speculi cum conceptos intra lucem suam vultus quasi ad plenam effigiem hominis includit; ita majestatis ejus praeeunte fulgore, intra id visum est, quod imaginem veritatis, non ipsum Deum proprie demonstraret. Sic et cum hominem induere dignatus est, non labem aeternitati intulit; ut spiritum in carnem mutaret, sed ut suscepto homini immortalitatem atque aeternitatem coelestis vitae praestaret. Nam etsi Apostolus semetipsum exinanisse dicit: formam servi suscipiendo, non utique sic exinanitum accipimus, ut aliud, quam quod fuerat, idem Spiritus fieret: 356 sed ut seposito interim majestatis suae honore, humanum corpus indueret, quo suscepto, salus gentium fieret. Ut enim sol cum nube tegitur, claritas ejus comprimitur, non caecatur; et lumen illud, quod toto orbe diffusum claro splendore cuncta perfundit, parvo admodum obstaculo nubis includitur, non auferitur: sic et homo ille quem Dominus Jesus, Salvatorque noster, id est, Deus Deique Filius induit; Deum tamen in illo non intercepit, sed abscondit. Denique cum in monte se paululum extra ipsum hominem extulisset, fulgore luminis ejus pene obcaecati apostoli in terram quippe homines ceciderunt (Matth. XVII, 6), periclitati vitam, nisi eis Dominus compresso rursum majestatis suae honore ut misericors subvenisset, secundum illam sententiam: Nemo vidit Deum, et vixit (Exod. XXXIII, 2). Ut ergo claritas solis, cum non usque ad nostros emicat visus, sibi salva est; quia quod non videtur, infirmitatis est nostrae, quorum oculos nubium texit obscuritas: ita probat se non suo detrimento proprii latuisse fulgoris; sed carnis, ut dixi, beneficio, cujus causa Filius Dei filius hominis esse sustinuit. Nempe enim de Spiritu Dei Virgo concepit, et quod concepit, hoc peperit, id est, Deum homini suo, ut jam dixi, sociatum, sicut ipse dixit: Quod nascitur de carne, caro est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6); quia Deus spiritus est, et de Deo natus est. Sicut et Angelus ad Mariam Virginem dixit: Spiritus Dei veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). Vides ergo ipsum Spiritum, id est, Filium Dei venisse ad Virginem; et inde Dei et hominis Filium processisse: nec tamen ipso indumento carnis Dei Filium esse mutatum; sed eumdem ipsum esse in homine, qui fuerat ante mundum cum Patre; per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, sicut Evangelista ait: Mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10). Caeterum amentis est credere ab eo posse liberari, qui ut liberaret, amissus est; ut nasceretur, oppressus est: ut immortalitatem reciperet, transivit ad mortem. Sed absit, haeretice, ut sensus tuae iniquitatis a catholicis admittatur; nos enim credimus immutabilem et inconvertibilem, Verbum et spiritum, id est, Filium Dei; qui cum hominem induit, non statum vertit, non ordinem perdidit, non substantiam immutavit: sed illuvias ejusdem corporis aeterno claritatis suae lumine illustravit; ut ad nos per tramitem corporis ejus lux Sancti Spiritus, et aeternae vitae gratia redundaret. Quem etsi passum credimus et sepultum, sed homo ille passus est, quem Filius Dei suscepit, quem induit, quem portavit. Sed quia totum ad auctorem referebatur, quidquid homo ille patiebatur; ideo mors et passio Domini judicatur; nam constat immortale esse, quod Dei est: hominis, quod caducum. Tertia quoque die resurrexit non Deus in hominem, sed homo potius in Deum. Ascendit in coelos, obtulit Patri suo hominem illum gratissimum munus, consedit ad dexteram Patris, secundum quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam (Psal. CIX, 1). Misit nobis Spiritum sanctum de propria sua, et ipsa una substantia sua, protectorem, sanctificatorem, et deductorem in vitam aeternam, sicut scriptum est ex voce Dei: Effundam de Spiritu meo super servos meos, et ancillas meas (Joel II, 29). Et iterum: Spiritus ex me prodibit (Esai. LVII, 16). Et ipse Dominus Salvatorque noster: De meo, inquit, accipiet (Joan. XVI, 15); ex eo utique quod est Filius, quia et Filius de eo quod Pater est. Exinde praefinito tempore venturus, vivos mortuosque judicaturus; ut reddat credentibus praemia, non credentibus vero supplicia. Cujus regnum aeternum, immortale; nec initium habet, nec terminum: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. CONCLUSIO.-- Haec qui legis, per Deum obsecro, ne simplicitatem sensus in ambiguum torqueas, aut alias quam dicta sunt, trahas; quia nos Patrem verum Patrem confitemur, et Filium Dei verum Filium Dei, et Spiritum sanctum vere Spiritum sanctum credimus: tres personas unius substantiae, et unius divinitatis confitentes. Sabelli autem, et Photini, nec non Arii sectam, et si qua alia sunt, quae contra regulam veritatis veniunt, condemnamus. Nicaenae autem synodi tractatum omni animi nisu ex tota fide servantes, amplectimur; hunc enim tractatum scimus contra omnes haereses invicta veritate oppositum. oq28riz68ef583ss5lrr7uary7m2osg 0 52706 264792 229958 2026-05-06T18:26:38Z Demetrius Talpa 13304 264792 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Cerealis Castellinensis |OperaeTitulus= Contra Maximianum Arianum |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Celsus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/58|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 58]]''' ''CerCas.CoMaAr 58 Cerealis Castellensis Parisiis J. P. Migne 1847 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin '' INTRODUCTIO. Cum Carthaginem Cerealis sanctae catholicae fidei Castellensis episcopus venit, et quia vicinior est illis civitatibus quae Dei furore inerserunt, regales pulsavit aures ejus adventus. Et cum ab eo requirerent, quibus erat injunctum, si vera sint quae fama jactavit, ex ordine cum enarraret, Maximinus Ariomanitarum episcopus supervenit, et ait episcopo Cereali: Videtis quae vestra faciunt peccata? ideo deseruit Deus vos. CEREALIS. Quare nos deseruit, et non potius vos, qui animas sub Christiani nominis stylo jugulatis, nec veram fidem tenetis? MAXIMINUS. Si veram fidem tenetis, proponam tibi quaestiones vestrae fidei, ut si veram habes fidem, volo ut ad unam propositionem excludendam duo vel tria testimonia adducas. CEREALIS. Non duo vel tria, sed plura adducam testimonia. MAXIMINUS. Primo doce: Quia et ipse propriae potestatis est et voluntatis et Quia aequalis est Patri Filius. De unitate; quia unus est Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Quomodo Pater miserit Filium. Quomodo Pater clarificet Filium. Quia omnipotens est Filius. Quare dixit Filius: Pater major me est. Vel quare dictum: quod Pater tradidit Filium. De libera Filii potestate. Contra id quod dicunt: Auctor est qui generat, vident principium Patri, etc. Contra id quod dicunt: Patrem imperasse Filio ut faceret creaturam. Quia Deus est Spiritus sanctus. Quia creator est Spiritus sanctus. Quia vivificator est Spiritus sanctus. omnipotens. De Trinitate vel unitate. Quia invisibilis est Filius. Contra id quod dicunt: Ex Patre Filium, et Spiritu sancto facta omnia. Contra id quod dicunt: Quare prius Pater, deinde Filius nominatur. Contra id quod dicunt: Quod Pater subjecit illi omnia. INCIPIT LIBELLUS. CAPUT PRIMUM. CEREALIS. Quia aequalis est Patri Filius, sic docet apostolus Paulus dicens: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philip. II). Qui est in forma Dei Patris, non potest esse minor, qui non rapuit quod non habuit, quia in forma Patris semper fuit. In Evangelio Joannes ait: Propterea Judaei volebant eum interficere, quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V). Item ipse Dominus dixit: Qui me videt, videt et Patrem. Item in Evangelio: Ego et Pater unum sumus. Hic unum pro aequalitate dixit, quia aequales sunt, qui unum sunt. Sumus autem ideo dixit, quia alius est Filius. Sed unum sunt Pater et Filius. Neque enim dividitur Deus, cum ipse Filius dicat: Ego in Patre, et Pater in me est. Quia vero non solum unum sunt Pater et Filius addito Spiritu sancto, subter habes demonstratum, unum autem ad societatem pertinet Patris et Filii, unum autem ad solum Dominum pertinet, quia et Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Item ipse Dominus in Evangelio, Omnia quae habet Pater, mea sunt. Item ipse Filius in Evangelio ad Patrem dicit: Omnia mea tua sunt, et tua omnia mea sunt. Et iterum: Qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem. Item in Evangelio: Qui me odit, et Patrem meum odit. Item in Epistola Joannis: Qui negat Filium, nec Patrem habet; sed qui confitetur Filium, et Filium habet et Patrem. Item in Salomone: Splendor est lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius (Sap. VII). Hoc de Filio dicit. Item in Evangelio Sicut habet Pater vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso. Quod autem dicit, dedit, genuit intelligitur. Aut si postea dedit vitam jam genito Filio Pater, ergo genitus Filius sine vita erat. Et quomodo dicit ipse in Evangelio: Ego sum via, veritas, et vita? Item ad Hebraeos sic de Filio dicit Apostolus: Qui cum sit, inquit, splendor gloriae, et figura substantiae ejus, gerens quoque omnia verbo virtutis suae (Hebr. I). Ergo splendor gloriae, et figura substantiae ipsius teneat splendorem, id est, veritatem? Figura autem Dei aequalitas dicitur Dei. Item apostolus Paulus ad Colossenses de Filio dicit: In ipso inhabitat, inquit, omnis plenitudo Divinitatis corporaliter. Si in Christo habitat omnis plenitudo Divinitatis, et quomodo minor est Flius? CAPUT II. Quod unus Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sic docetur. Ipse Dominus in lege dicit: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est. Et Apostolus dicit: Nullus est Deus, nisi unus. Item ipse dicit: unus Deus, una fides, unum baptisma (Eph. IV). Item apostolus Jacobus dicit: Tu credis quia unus est Deus, bene facis; et daemones credunt et contremiscunt (Jac. II). Hanc fidem contremiscunt daemones quam veram esse noluerunt. Ipse Dominus dicit: Ego sum Deus et non est alius praeter me. Item in psalm. XXVII: Quis Deus praeter Dominum, aut quis Deus praeter Deum nostrum? Et ipsi confitentur quia et Filius Deus est. Ostendant mihi quomodo unus est, nisi quia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unus est. CAPUT III. Quomodo miserit Pater Filium, sic docetur: Missio Filii incarnatio est Filii; testificatur apostolus Paulus et quis missus sit, utrum Filius Dei, an Filius hominis, dicens: Misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret (Gal. IV). Ergo qui ex muliere factus est, ipse missus qui est, etiam sub lege fuit, sicut dixit; nam Deus condidit legem. Item ipse apostolus dicit de Christo: Semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II). Quando semetipsum exinanivit, tunc semetipsum misit; nam et ipse Filius dicit: Ego veni quaerere et salvare quod perierat. Hic non dicit, missus sum, sed veni. Nam et Spiritus sanctus misit eum, sicut scriptam, ipso docente, est in Isaia propheta: Et nunc, inquit, Dominus misit me, et Spiritus ejus (Isai. XLVIII). Item dicit ipse Filius: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, etc. Ergo major est Spiritus sanctus Filio, si major est qui mittit, quia Spiritus sanctus misit Filium Dei. Deus utique ubique est, quia ait: Coelum et terram ego impleo. Et alibi dicit: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum. Quomodo igitur mittitur Filius? aut quomodo mittit Pater, si in coelo et in terra ubique unus est Deus? Item audi ubi non solum aequales ab aequalibus, sed et majores mittantur a minoribus, sicut legimus angelum esse missum a Tobia, et Christus missus est a Pilato ad Herodem. Nunquid humiliavit se angelus, quia perrexit quo missus est a Tobia? aut humiliavit se Christus, qui a Pilato missus est ad Herodem? Vis scire, quia ubique est Filius, nec est ubi mittatur, audi quid dicit ipse Filius: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo; Filius hominis, qui est in coelo. Non enim dixit, qui fuit in coelo, sed qui est in coelo, et tamen in terra loquebatur; sed et in terra tunc homo fuit et Deus. Nam si Deus non fuit in terra, quomodo angeli illi ministrabant, sicut scriptum est: Et discessit diabolus, et venerunt angeli, et ministrabant ei (Joan. XVII). CAPUT IV. Quomodo clarificet Pater Filium, sic docetur. Nam et Filius clarificat Patrem, sicut scriptum est in Evangelio dicente ipso Filio ad Patrem: Ego te clarificavi super terram. Iterum ipse Filius dicit: Pater, clarifica Filium tuum, ut et Filius tuus clarificet te. Et ipse Spiritus sanctus clarificat Filium, quia scriptum est: Ipse me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Si ergo clarificat Spiritus sanctus Filium, nunquam major est Filio Spiritus sanctus. Et ipse Filius dicit in psalmo: Sacrificium laudis honorificabit me. Ergo sacrificium laudis holocaustum passionis accipitur; in passione ergo clarificatur homo, nam Deus semper est gloriosus. Vis scire quia non solum semper gloriosus fuit Filius, sed et Deus gloriae fuit et est, apostolus Paulus dicit de Judaeis: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Nunc ergo qui mori potuit, ipse et glorificari potuit, homo tantum. Nam audi quid dicat ipse Filius, quomodo se ipse sanctificat: In veritate, dicens, sanctifico meipsum. CAPUT V. Quod omnipotens est Filius, sic docetur. In Salomone legitur: Omnipotens sermo tuus, Domine, exiliens a regalibus sedibus tuis, in mediam exterminti terram prosilivit (Sap. XVIII). Ergo et rex est qui regales obtinet sedes. Item in Apocalypsi: Haec dicit Filius Dei, qui est et qui fuit omnipotens Deus, In Evangelio: Omnia quaecunque Pater facit, haec et Filius similiter facit (Joan. V). Item in Evangelio: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic Filius quos vult vivificat. In Isaia Filius dicit: Ecce ego mittam manum meam super vos et depraedubuntur qui depraedaverunt vos, et scietis quia Dominus omnipotens sum, et qui misit me Dominus omnipotens est. Jeremias propheta dicit: Magnus est, et non habet finem, excelsus et immensus hic Deus noster; et non est alius. Et ut appareat de Christo dici, sequitur: Postea in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Item Apostolus: Nos autem, inquit, praedicamus Christum, Dei virtutem, et Dei sapientiam. Item ipse cum de Judaeis loquitur: Quorum patres, inquit, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen. CAPUT VI. Quare dixerit Filius: Pater major me est, vel quaro dictum sit quod Pater tradidit Filium suum, docetur, Scriptum est in psalmo, Filio dicente ad Patrem: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psal. XXI). Ergo de ventre matris est Deus ejus Pater, et ideo major est Pater. Item ipse Filius in psalmo dicit: O Domine, ego servus tuus, ego servus tuus et filius ancillae tuae (Psal. CXV), id est Mariae. Ipse est servus, et inde major est Pater. Item: Deus, Deus meus, respice in me: quare me dereliquisti (Psal. XXI)? Et iterum: Salvum me fac ex ore leonis. Haec ad hominem pertinent; nam et ipse ait: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam; nemo eam tollit a me, sed ego pono eam a me, et iterum sumo eam (Joan. XX). In psalm.: Ego dormivi et somnum cepi, et resurrexi, quia Dominus suscepit me. Et Apostolus, quia se ipse Filiu tradidit, sic ait: Qui me dilexit, inquit, et tradidit semetipsum pro me. Item ipse Apostolus: Qui dilexit, inquit, Ecclesiam suam, et tradidit semetipsum pro ea, mundans eam lavacro aquaem verbo. Item in Epistola Paulus ad Ephesios: Sicut et Christus, inquit, dilexit nos et tradidit semetipsum pro nobis. Item in psalmo ipse dicit: Ut faciam voluntatem tuam, Deus meus, volui. Homo dicit in psalmo: Deus meus, quomodo superius dixit: De ventre matris meae Deus meus es tu. Et tamen postea sequitur, quando dixit: Ut faciam voluntatem tuam, Deus meus, adjunxit, voluit; quia voluit, fecit: ipse enim est de quo dicatur: Omnia quaecunque voluit fecit. Ipse nasci voluit, ipse mori voluit, ipse omnia pati voluit, et esurire, et sitire, et lassari, et tamen secundum hominem. Nam vis scire qualis sit Filius Dei? Isaias dicit: Deus aeternus, qui fecit aeterna terrae, non laboravit neque exuriit, etc.; de Filio dicit, de quo dictum est: Omnia per ipsum facta sunt. Nam Deus nihil mali, ac laboris pati potuit, cui dicitur in psalmo XX: Non accedent ad te mala, et flagellum non approvinquabit tabernaculo tuo. CAPUT VII. De libera Filii potestate sic docetur. In Evangelio dicit: Pater, volo ut ubi ego sum, et isti sint mecum (Joan. XVII). Non dixit, peto. Non dixit in Evangelio ad leprosum, peto, sed volo, mundare (Matth. VIII). Item in Evangelio ad Petrum, dum se peteret ut ambularet super aquam, ait Jesus: Veni. Non rogavit, sed veni dixit. Item ad Chananaeam mulierem dixit: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV). Gentilis erat mulier, tamen quia voluit, praestitit beneficium et sanavit filiam ejus, ad quam se missum non esse dixerat. Non enim ad gentes, sed ad Judaeos erat destinatus Christus; tunc dixit: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut vis. Et sanata est filia ejus ex illa hora. Ad quam se missum non esse dixerat, quare concedebat beneficium ei? Ergo vides quia quae voluit fecit, non quae alius imperavit. Item in psalmo de Christo dicit: Omnia quaecunque Dominus voluit fecit in coelo, et in terra, in mari et omnibus abyssis. Non dixit, quaecunque petivit. CAPUT VIII. Contra id quod dicit: Major est qui generat, minor est qui generatur. Haec temporibus cognoscuntur, in Christo autem nulla sunt tempora, per quem omnia facta sunt. Non est enim ex tempore sempiternus, qui ante tempora noscitur generatus, sicut legimus quia Adam a nullo genitus est, et tamen ipse et filius ejus ambo erant pares et aequales, quia ambo erant homines. Major et minor temporibus fiunt, quia unus senescit, et alius crescit. Sed apud Deum nunquam fuerunt tempora. Ipsa enim tempora per Filium facta sunt, et nihil in Deo temporale est. Tolle ergo tempora, et ostende mihi majorem et minorem. Quemadmodum minor sit Filius non solum Patre suo, sed et angelis, apostolus Paulus ad Hebraeos de ipso dicit: Nunc, inquam, modico minus ab angelis minoratum vidimus Jesum. Quare? Sequitur: Propter passionem mortis (Hebr. II). CAPUT IX. Contra id quod dicunt; Auctor est qui generat, vident principium. Patri non est auctoritas, ubi voluntas nulla est. Pater enim nec volens nec nolens genuit, sed natura. Nam si volens genuit, ergo ipsa voluntas Patris Filius est, sicut legimus. Quia ipse est verbum et virtus et sapientia; ipse est et voluntas Patris. Si aliquando non fuit Filius, aliquando non fuit Pater, quia Pater esse non potuit, si Filium non habuisset. Sed sicut Pater aeternus est, ita et Filius aeternus est, de quo scriptum est: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum; et Deus erat Verbum, hoc erat in principio apud Deum (Joan. I). Non capitur tempore, non habet initium, nec includitur saeculis. Et in psalmo dicit Filius ad Patrem: Ego semper tecum sum. Si enim semper cum Patre fuit Filius, quomodo auctor est Pater, qui ante nunquam fuit? Item de ipso dicitur, Priusquam fierent montes, et fingeretur terra, et orbis terrae, a saeculo usque in saeculum tu es. Si igitur voluntas est Patris Filius, dicatur mihi quom do auctor est Pater, sine quo nunquam fuit Filius, quia Pater sine voluntate esse non potuit? Quod dicitur Pater, propter Filium dicitur, et ille Deus dicitur de Deo. Sed quia dixit Filius, et quod dicitur Filius, propter Patrem dicitur. Nam Ego in Patre, et Pater in me, non separatur, sed ideo unus est Deus. Sed si minor est Filius a Patre, quare dixit Pater in me est? Nunquam majorem potest capere minor. CAPUT X. Contra id quod dicunt Patrem imperasse Filio ut faceret creaturam, respondetur. Cum utique et ipse Pater fecerit, nam scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I). Ubi ostenditur pariter operatos, ut unum Deum esse monstraret. Sequitur Scriptura: Et fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam. Non dixit fecerunt dii, cum dixisset faciamus hominem; sed dixit: Deus fecit hominem ad imaginem et similitudinem sua. Item si Pater non fecit creaturam, et quomoda dicit Filius: Pater meus usque modo operatur, et ego operor? Item si Pater non fecit creaturam, et quomodo dicunt apostoli ad Patrem: Tu es, Domine, qui fecisti coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, qui per os sancti pueri tui David dixisti: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus (Psal. II). Convenerunt enim in veritate in civitate ista super sanctum puerum tuum Jesum Christum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus, et toto Israel, et fecerunt sicut manus tua et consilium tuum praefinierat (Act. IV). Ergo de Christo loquebantur ad Patrem, qui dicebant: Tu es, Domine, qui fecisti coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Lege in Actibus Apostolorum, et invenies de Filio dici ad Patrem istam sententiam. CAPUT XI. Quia Deus est Spiritus sanctus, sic docetur. Petrus ad eum qui subtraxerat de pretio villae dixit: Quid est quod implevit Satanas cor tuum mentiri Spiritui sancto? Et postmodum adjunxit: Non es mentitus hominibus, sed Deo (Act. V). Item in Actibus Apostolorum scribitur, Petro cogitante et haesitante de visu, dicit Spiritus sanctus: Ecce viri quaerunt te; exsurge, et descende, et vade cum illis nihil dubitans, quia ego illos misi ad te. Et veniens Petrus ad Cornelium dixit: In veritate scio quia non est personarum Deus acceptor (Act. X). Ad gentilem enim missus ab Spiritu sancto, quia adhuc gentibus non praedicabatur Evangelium, sed solis Judaeis. Item in Evangelio: Jesus autem Spiritu sancto plenus regressus est a Jordane. An non est Deus qui implet Deum? Ergo Deus erat in Christo, quo plenus est regressus a Jordane. Item Apostolus: Nescitis quia corpora vestra templum in vobis est Spiritus sancti? Secutus est: Glorificate ergo Deum in corpore vestro. Item in Salomone: Spiritus Domini replevit orbem terrarum. Item Esaias propheta: Et Dixit Dominus ad me: Vade, die populo huic, Aure audietis, et non intelligetis, etc. Quem dicit Deum Esaias, ipsum dicit Spiritum sanctum Apostolus. Si Deus spiritus est, quomodo Spiritus sanctus Deus non est; si non est Deus Spiritus sanctus, quomodo dicit apostolus Paulus: Divisiones autem donationum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones operationum sunt, unus autem Deus, qui operatur omnia in omnibus, qui dividit propria unicuique prout vult (I Cor. XII)? Ipse est Spiritus sanctus, de quo dicit propheta Esaias: Spiritus, inquam, sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, et timoris Domini. CAPUT XII. Quia et creator est Spiritus sanctus, sic docetur. In Job legimus: Spiritus divinus est qui fecit me. In psalmo: Emitte spiritum tuum et creabuntur (Psal. CIII). In Evangelio: Inventa est Maria habens de Spiritu sancto. Cui fuerat dictum: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Matth. I). In psalmo: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII). Si in utero virginis Spiritus sanctus Filium Dei fecit, quid Deo defuit quod non creavit? In Evangelio: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei. Amplius est enim regenerare quam creare: ecce Spiritus sanctus regenerat, quando in baptismo renascimur per ipsum. CAPUT XIII. Quia vivificator est Spiritus, sic docetur. Apostolus dicit: Littera occidit, Spiritus autem vivificat (I Cor. III). Item in Evangelio: Spiritus est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam (Joan. VI). In Ezechiele ad ossa arida filiorum Israel mandatur et dicitur, per prophetam: Dabo Spiritum meum in vobis, et vivetis. Item Apostolus dicit: Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum Christum a mortuis habitat in vobis, vivificabit et mortalia corpora vestra per habitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. VIII, 11). Ergo mortalia corpora vivificantur a Spiritu sancto. CAPUT XIV. Quia et ipse propriae potestatis et voluntatis sit, et omnipotens sit Spiritus S. sic docetur. Apostolus dicit: Alii datur manifestatio Spiritus ad utilitatem, alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu, alii donatio curationum in uno Spiritu, alii operationes sanitatum, alii prophetia, alii judicatio spirituum, alii genera linguarum: haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult (I Cor. XII). Ecce quod operatur unus atque idem Spiritus ut vult, non quae ei imperantur. Ipse Dominus in Evangelio dicit: Spiritus ubi vult spirat (Joan. III). In Actibus Apostolorum jubet Spiritus Philippo ut se eunucho Candacis reginae conjungeret. Item Spiritus dicit: Segregate mihi Barnabam et Paulum in opere sancto, quo vocavi illos. Ecce Spiritus sanctus segregat apostolos et vocat. Item de apostolis: Tentabant ire in Bithyniam, et non eos passus est Spiritus sanctus. Ecce apostolis imperat. Item in Salomone dicit: Spiritus sanctus mihi Sapientia, id est in Christo. Spiritus S. unicus, multiplex, subtilis, immobilis, incoinquinatus, certus, securus, amans bonum, omnia potens, omnia praesciens, et qui capiat omnes spiritus intelligibiles, mundus subtilis. Ecce qualis est Spiritus S. Item in Evangelio: Et regressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam. In virtute Spiritus ambulat Christus. Item in Actis Apostolorum legimus: Quia loquebantur apostoli quemadmodum dabat eis pronuntiatio. Spiritus dabat apostolis quemadmodum loquebantur. Item apostolus Paulus ostendit quae tribuat Spiritus sanctus dicens: Fructus autem Spiritus est, caritas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia (I Joan. IV). Et legimus in Joanne apostolo: Quia Deus caritas est. Si Deus caritas, qualis est Spiritus sanctus, cujus est ipsa caritas? Sic enim habes supra: Quia fructus Spiritus sancti est caritas (I Joan. IV). CAPUT XV. De Trinitate et Verbi divinitate. Si Trinitas non est, quare dictum est: Ite, baptizate omnes gentes, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti? Si unitas non est, quare in uno nomine dictum est, et non in nominibus? Si Trinitas non est, quare dicit Dominus: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob? Si unitas non est, quare dicit tertio Deus, et non pariter Deos appellavit? Si Trinitas non est, quare dicunt in Esaia Seraphim laudantia; Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth (Esai. VI). Ubi et Trinitatem ostendunt et unitatem, quia Deum dicuat et non deos. Si Trinitas non est, quare dicit Apostolus: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Aut si Trinitas non est aut unitas, quare sequitur, ipsi, gloria, et non ipsis gloria, si plures sunt dii? Quod si de Patre hoc volunt aliqui accipere, ergo non calumnientur Filio, quoniam sicut Pater Filium, sic per Filium facta sunt omnia. Itaque Deus non numeratur, non augetur, non indiget, quia non minuitur. Si Deus est utique Filius, non admittit ista in se, nam ipse dicit ad diabolum tentantem: Non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV). Et Thomas apostolus dicit, cum palparet loca vulnerum ejus: Dominus meus et Deus meus. Inseparabilis quippe est Trinitas. Neque enim locutus est ubi non sit. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, ubique simul sunt, nec separantur locis, quia non est corporeus Deus, nec numeratur Deus, quia non subjicitur numeris, Deus igitur noster unus est. Num cum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus sit, nemo Christianus tres Deos poterit dicere, quia in nullo a se divina distat natura. Numerus siquidem ordinem sufficit, aequalitas non amittit, alter enim primum sequitur, alteri tertius applicatur. Sed cum gradus fieri non possint ex paribus qui subdi possint quemadmodum numeratur, unus ergo erit, quia non habet secundum, secundus quippe minoris ordinem tenet, et minor alterum facit, alter posteriorem indicat, posterior imparem signal. Remove distantiam, et quod numeres non habebis. Propheta dicit: Sapientiae ejus non est numerus. Si sapientia ejus non numeratur, quomodo Filius numeratur, qui est Sapientia Patris, sicut Apostolus dicit? Quare post Patrem secundus dicitur Filius, cum sapientia non numeretur, quia est sapientia Patris. CAPUT XVI. Quia invisibilis est Filius, sic docetur: Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. In Apostolo de Christo scriptum est: Hic invisibilis primogenitus totius creaturae. Item: Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum; sed ideo misericordiam consecutus sum, ut in me primo ostenderet Christus Jesus omnem longanimitatem in formationem eorum qui credituri sunt illi in vitam aeternam: regi autem saeculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum. Invisibilis est ergo Filius, qui venit peccatores salvos facere. Si videtur Filius, videtur et Pater, quoniam scriptum est: Qui me videt, videt et Patrem. CAPUT XVII. Contra id quod dicunt: ex Patre per Filium in Spiritu sancto esse omnia. Audi quia non solum ex Patre, sed et ex Filio, et Spiritu sancto facta omnia invenies dictum. Apostolus ad Ephesios sic dicit de Filio: Veritatem autem facientes in caritate augeamur in illo per omnia, qui est caput Christus, ex quo totum corpus connexum et compactum. Ecce ex Filio: audi et ex Spiritu sancto: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei. Et iterum in Evangelio legitur: Sic est omnis qui natus est ex Spiritu. CAPUT XVIII. Contra id quod dicunt: Quia Pater perhibet testimonium Filio. Ipse Christus dicit in Evangelio: Ego sum qui testimonium perhibeo de me. Ergo ipse testificatur de se. Prophetae perhibuerunt Filio testimonium, nunquid majores sunt prophetae Filio? Apostoli perhibuerunt testimonium Filio, nunquid majores sunt apostoli Filio Dei? Sed cum ostenderim quia ipse sibi perhibuit testimonium, non erit quod ab adversariis respondeatur: Ego sum, inquit Filius, qui testificor de me. CAPUT XIX. Contra id quod dicunt: Quare prius Pater, deinde Filius nominatur. Audi et Filium priorem nominari a Patre. Apostolus dicit ad Galatas: Non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem. Item ad Thessalonicenses ipse dicit: Ipse autem Dominus noster Jesus Christus et Deus Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem aeternam, etc. Ecce prior est Filius nominatus. Audi et Spiritum sanctum priori loco nominari. Apostolus dicit. Unum corpus et unus Spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Deus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium. Ecce prius Spiritum, et postea Patrem nominavit. Sed dico, nunquid quia legimus in Levitico proprio loco sub una sententia nominatum Jacob, secundo Isaac, tertio Abraham, ideo dicendum est meliorem fuisse Jacob ab Isaac, aut majorem Isaac Abraham patre suo, sicut enim scriptum est: Et memorabor testamenti Jacob, dicit Dominus, et testamenti Isaac, et testamenti Abraham. Hominibus non praejudicatis, taxatio Deo praejudicium cur infert, si forte alicubi prior taxatur Pater a Filio, aut Filius a Spiritu sancto priori loco a Patre taxatum. CAPUT XX. Contra id quod dicunt: Pater illi omnia subjecit. Apostolus ad Corinthios dicit de Filio: Oportet, inquit, illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis (Cor. XV). Et ad Philippenses: Unde etiam exspectamus Dominum Jesum Christum Salvatorem nostrum; qui transfigurabit corpus humilitatis nostrae conformans corpori gloriae suae secundum operationem, ut possit sibi subjicere omnia (Philip. I). Item Apostolus dicit, quia Filius tradet regnum Deo Patri suo; scriptum est enim de Christo: Cum tradiderit regnum Deo et Patri. Ergo major est Filius a Patre, quia ipse tradet Patri suo regnum? Haec sunt quae tantisper commemorare potui et decerpsi; multa autem praetermissa sunt impedimento velocitatis, quae legens poterit invenire. Hoc tantum lector teneat, Dominum Deum minime numero subjacere, minime separari: quod enim minimum est, Deus non est: sed quod Deus est, Filius, et Spiritus sanctus uterque perfectus [ professus ] est. Haec est autem vera perfectio, quam non subjicit alterius comparatio, nec remanet quod possit accrescere. Deus spiritus est, non caro; intellectus est, non est globatio; internum lumen est, non materies circumfusa. Ideo non dividitur Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quia non est talis, qui se paret incidi; et tamen Pater, Pater est; Filius, Filius est; Spiritus sanctus, Spiritus sanctus est; et ubique sine invicem non sunt: quia unus est qui intelligi potest, separari non potest. Non sunt conglobati, quia non sunt velut aerei; non sunt divisi, quia sine invicem non sunt. Haec est vera et catholica fides, quam Christus docuit et tradidit, apostoli docuerunt, et omnes sancti patriarchae et prophetae fideliter cecinerunt. Propositionibus tuis juvante Patre, et Filio, et Spiritu sancto, de Novo et Veteri Testamento respondi, nunc vero pro catholica, quae ubique est fide, alia testimonia proposui, quibus respondere debeas. In libro Sapientiae: quia sicut Deus sapientia, quae est Filius Dei, sic et Spiritus sanctus novit consilia Patris. In eodem libro: quia omnipotens est Filius, per quem facta sunt omnia. In eodem libro: quia Spiritus sanctus etiam Filius, qui dicitur virtus Dei. In eodem libro dicitur de Spiritu sancto, qui incorruptibilis est. In eodem libro: secundum formam susceptae humilitatis visibilem dicit Christum, secundum formam vero deitatis non visibilem, sed invisibilem pronuntiat. Quod enim videtur, homo, quod non videtur, Deus agnoscitur. In eodem libro dicitur quia Filius Dei de substantia est Patris. In Cantico Canticorum, ubi Christum dicit es e Regem, cum ad eum Ecclesia loquitur. In Ecclesiastico: quia innumerabilis est magnitudo Dei. Unde docetur quia blasphemi sunt qui Trinitatem separando, ac gradibus et numeris credunt esse suadendam. In psalmo CXVII similiter de Sapientia, quae est Filius Dei, sic et Spiritus sanctus novit consilia Patris: Consilium autem tuum quis scit, nisi tu dederis Sapientiam, et miseris Spiritum de altissimis? In eodem libro quia omnipotens est Filius, per quem facta sunt omnia: Non enim, inquit, impossibilis erat omnipotens manus tua, quae creavit omnia, et orbem terrarum ex materia informi. In eodem libro: quia Spiritus sanctus etiam Filius est: dispersi per Spiritum sanctum virtutis tuae persecutionem passi ab ipsis factis suis. In eodem libro de Spiritu sancto quia incorruptibilis est: Incorruptibilis enim Spiritus tuus in omnibus est. In eodem libro, ubi secundum formam susceptae humilitatis visibilem dicit Christum, secundum formam vero deitatis non visibilem, sed invisibilem pronuntiat dicens: Videntes illum quem olim negabant, Deum agnoverunt verum. In eodem libro: quia Filius Dei de substantia est Patris: Pro quibus angelorum esca cibasti populum tuum, et paratum panem de coelo praestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem; substantiam enim tuam et dulcedinem quas in Filio habeas ostendebas. In Evangelio secundum Joannem: quia invisibilis est Spiritus sanctus: Spiritus veritatis, quem mundus non potest accipere, quia mundus non videt eum, nec cognoscit eum: vos autem cognoscitis eum, quia apud os manebit, et in vobis erit. In Canticis Christum dicit esse Regem; cum Ecclesiam loquitur: Introduxit me rex in cubiculum suum, exsultemus et jucundemur in te. Item similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti, quousque rex sit in recubitu suo. In Ecclesiastico: quia innumerabilis est magnitudo Dei. Unde docetur quam blasphemi sint in Trinitatem Dei qui separando gradibus ac numeris suadenda aestimant: et quis investigavit magnitudinis ejus imperium, et magnitudinem ejus quis denumeravit? In psalmo XXVII, similiter de Sapientia, quae est Filius Dei, dictum est: quia sapientiae ejus non est numerus: Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus. Propositionibus istis Maximinus Arionita nihil valens ad respondendum, differebat de die in diem. Cerealis vero dixit illi, qui intererat, cui erat injunctum: Propositis ab eo quaestionibus adjuvante Deo respondi, cur meis propositionibus non respondet? Supra memoratum igitur Maximinum, cui erat injunctum, cum conveniret, tacuit. Et ait Cereali: Vade tibi in propriam Ecclesiam, quia conventus a me Maximinus noluit respondere, hinc intelligitur quia non valuit, ubi tacuit, et tuis propositionibus respondere noluit. Jam inter vos Deus audit. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] mafmkyydxw9ns04zrhbkm9ugbnfcp3s 0 53107 264795 226542 2026-05-06T18:27:10Z Demetrius Talpa 13304 264795 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Nestorius |OperaeTitulus=Contra haeresim Pelagii seu Coelestii |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Nestorius_Marius_Mercator_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/48|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 48]]''' ''NeMaMe.CoHaPeS 48 Nestorius; Marius Mercator Parisiis J. P. Migne 1846 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin '' PRAEFATIO MARII MERCATORIS. 1. Contra Pelagii et Coelestii pravam et impiam definitionem quamvis recte sentiret et doceret Nestorius, Julianum tamen ex episcopo Eclanensi, cum participibus suis, hujus haeresis signiferum et antesignanum, olim ecclesiastica [ Baluz. olim ab apostolica] sententia exauctoratum atque depositum, in amicitiam interim censuit suscipiendum, spem ei absolutionis promittens: ipsum quoque Coelestium litteris suis, quarum exemplaria subdidimus, consolatus est. 2. Quod utrum malitia an vecordia fecerit, non facile nosci potest: ut contra quorum distortas sententias, praeter propriam impietatem, quae illum ad damnationem usque perduxit rectissime sentiebat et docebat, eos et amicos haberet, et spe vanae promissionis fovendos et lactandos putaret: quique cum patrono memorato in Ephesiensi concilio a ducentis septuaginta et quatuor episcopis iterum iterumque damnati sunt. 3. Nunc itaque hic contra eos, eodem Juliano, cum complicibus suis, in Constantinopolitana urbe constituto, et eum tractantem publice in Ecclesia audiente, primus ejus habitus est sermo, de Graeco in Latinum a nobis, verbum de verbo, translatus. SERMO PRIMUS. Tractatus in Adam in ecclesia publice habitus. Habitus est a Nestorio, secundo sedis anno, in magna ecclesia, initio Quadragesimae, post discessionem catholicorum, in magno suorum coetu, audientibus Pelagianis, de poenis humano generi a Deo propter peccatum Adami inflictis et Incarnatione solutis. Nihil fere disertius apud Graecos reperitur. Commode in duodecim partes distribuitur. 1. Multis et frequenter angorum imbribus inundatus, atque hoc apud memetipsum revolvens, in vestram respiro amabilem audientiam. Abjecta enim moerorum sollicitudine, illud quod mihi ex vobis est recipio gaudium, quo vos video in divinis rebus extentos hanc capere voluntatem quae in tot festivitatum circuitu non obtorpescat, quarum omnium origo Dominicae bonitatis adventus est. 2. Ante hunc in moerore et gemitu universum erat constitutum genus humanum, sub sententiae illius clamante contra originem maledicto: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos (Genes. III, 16). Propter hoc Dominici adventus, et tantorum bonorum, ille primus est, gaudiique nuntius: Ave, gratia plena (quae vox ad Virginem facta est): Dominus tecum (Luc. I, 28), propterea quod ex te sanctum vocabitur Filius Dei (Ibid., 35). Tecum, inquit, et ex te; tecum videlicet divinitatis [ Baluz. deitatis] adventu; ex te autem, per formam susceptam humanitatis ex illa. 3. Quando igitur infantem, o gentilis, in praesepio positum audieris et pannis involutum, noli in carnem quae videtur offendere, sed illius infantis cogita dignitatem, matrem quae se genuit Deitate procreantem, humanitus [ Baluz. humanitate vero] in illa formatum et eam formasse divinitus; involutum secundum carnem pannis, Deitatis vero providentia omnia continentem; pro corporis natura lactari, divinitate autem omnibus qui nascuntur lactis nutrimenta uberrime largientem. 4. Forsitan super tali munere Gabriel ad Virginem ideo exclamabat: Ave, gratia Dei plena. Mox enim, ut omnium Dominus Christus huic vitae natus est, omnium tristium capitulum dissolvit, mutansque naturae fetus maledictos, absolvit nativitatem illam quondam in corporibus condemnatam; delevit quoque illius sententiae edictum, quod naturae connascitur, id est, multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos. In moeroribus paries filios (Genes. III, 16). 5. Sed illud quidem quod dictum est, paries filios, fecunditatis erat benedictio. Crescite et multiplicamini, et replete terram (Genes. I, 28); genitrix enim est incrementi providentia. In moeroribus autem paries filios; peccati fructus ostenditur. Nam sicut edere vivificatorium donum est generi a Creatore collatum; ante peccatum enim de cibo ad protoplastum Dei constitutio loquebatur: Ex omni ligno quod est in paradiso ad escam manducabis (Genes. III, 16). Sic in moeroribus manducabis, ex maledicto introitum habuit. Non enim dixit Adae Deus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et quia manducasti, idcirco te damno; sed: Quoniam manducasti ex ligno de quo solo praeceperam tibi ne manducares, propterea in sudore manducabis panem tuum (Ibid. III, 17). Indoloriae enim primae illae protoplasti fuere deliciae, et laborum agriculturae penitus liberae. Sic et de filiorum procreatione non absolute ad Evam Deus post peccatum dicebat, paries filios; sed, in moeroribus paries filios. 6. Nuptiae namque divinae munus sunt bonitatis, ubertas naturae, machina repugnans contra mortem omnia consumentem; castitatis contra libidinem freni, inculpabilis voluptatis potestas: multiplices autem gemitus in parturitione feminarum, poena peccati est. 7. Et parere quidem non est maledictum; non enim benedictio in maledictum daretur. In tristitia autem parere, hoc ex maledicto illo onus trahitur post peccatum. Parere namque naturam doloribus partuum punctam, angoribus tabescere, acerbi partus metum sustinere, immaturos nonnumquam fetus excutere, excedere aliquoties praegnantes tempora partubus constituta et onus uteri diutius circumferre, contabescere ipsis saepe fetibus, interdum etiam post fetum sollicitam esse ne forte quod natum est, lactis nutrimento, ex aliqua inopia, non perfruatur, curare ne adversi alicujus desiderium patiatur, ne doctrinam aliquam infructuosam concupiscat, ne daemonum incursione vexetur, ne morbo hujusmodi maceretur qui sanitatem difficulter admittat, ne sub alicujus amaro jugo paupertate aliquando rapiatur: horum tristium omnium naturae sermo magister est brevis: In tristitia paries filios. 8. Miserabilis est ista infelicitas: quod votivum enim et optabile fuerat, fit postea fugiendum. Despondentur generandorum filiorum habentes cupiditatem, et hos in moeroribus pariunt. Desiderant fetus, et contra mensium quibus hi sustinentur vociferantur decursum. Optant gaudentque fieri matres, et [ Baluz. om. et] eorum qui geniti sunt, stimulatae sepultura [ Baluz. simulatice sepulturam], diem illam sui partus causam fuisse praesentis queruntur moeroris; planctibus illud videlicet confirmantes, In moeroribus paries filios (Gen. III, 17). Huic sententiae socium est quod nascitur et quod parit: unum eorum in moeroribus pariens, alterum vero in moeroribus nascens. 9. Sed miserator Dominus non despexit illos naturae fetus condemnatos; sed feminae in uterum adveniens, vertit in illa matre consuetudinem pariendi, mutavitque in illa partuum leges (parturitiones enim sanctae Virginis immunes a moeroribus praeparaverat), et naturae humanae matrem donavit innuptam, non spernens fetus nuptiarum, neque despiciens. Et hoc modo [ Baluz. Et post aliquanta ibi: Hoc modo] natus Christus vitam terrenam in coelestem conversationem transferre dignatus est. 10. Acerbissima namque naturam sententia constringebat [ Baluz. acerbissimae sententiae constringebant]. Quid enim amarius ista sententia? Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos, in moeroribus paries filios (Genes. III, 16); et denuo: Maledicta terra in operibus tuis; in moeroribus manducabis panem omnibus diebus vitae tuae (Ibid., 17); et iterum: Spinas et tribulos ejiciet tibi (Ibid., 18). Quorum singula non aliter medicinam sunt consecuta, quam ut [ Baluz. om. ut] unicuique vulneri, quod erat proximum et familiare, a contrario remedium afferretur. 11. Et respice omnium narum tristium sententiarum a Christo praestitam resolutionem. Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos; per hoc solvit, ubi dictum est: Ave, gratia [Baluz. add. Dei] plena (Luc. XIII, 28). In tristitia paries filios; solvit per id quod scriptum: Benedictus fructus ventris tui (Ibid.). Maledicta terra in operibus tuis; solvit per illud: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax (Luc. II, 14). Spinas et tribulos terra ejiciet tibi; [Baluz. solvit per] per spinarum coronam capiti superpositam (Joan. XIX, 5) (eradicatione enim dignae fuerant, quia tanto capiti propinquaverant). In sudore vultus tui manducabis panem; solvit per id quod ait: Panem, quem ego dabo vobis, caro mea est, quam ego dabo pro saeculi vita (Joan. VI, 52). Solvit, quod adversum nos serpenti dictum est: Tu observabis ejus calcaneum; per hoc quod dictum est: Dedi vobis potestatem calcare super serpentes et scorpios (Luc. X, 19). Solvit illam, quae post peccatum facta est, nuditatem, per resurrectionis gloriae incorruptibile vestimentum. 12. Horum omnium in nullo nulli pars est catechumeno [ Baluz. cathecumino]. Et quoniam appropinquat baptismi tempus, bonum est [ Baluz. add. et] hos breviter commonere, ut non se talibus privent muneribus, morte praeventi; quin immo, ne quibus malis obligatus Adam est, ipsis et tantis etiam ipsi mergantur. Auferet enim secum unusquisque poenales sententias adversum naturam prolatas: non enim factus [ Baluz. om. factus] est particeps corporis ejus et sanguinis, qui per baptismum has sententias solvit, et figurarum socius [ Baluz. non factus verorum] factus, non verorum exemplariorum, non replebitur perfruitione. Et reliqua ad rem praesentem minime pertinentia. SERMO II. Item ejusdem tractatus alius ad populum in Adam. Cur hic sermo secundo loco reponatur, cum quartus sit in codice manuscripto, dicetur ad sequentem sermonem. Habitus videtur eodem anno et eodem loco ac die dominica, cum superior sabbato dictus sit praecedens; sed iidem audierunt Pelagiani, de peccato Adami totum genus suum obligantis, et de adventu Christi totum reparantis disserentem. Sermo disertus est, licet sub finem levior atque juvenilior. Capite caret. Dividitur in duodecim partes. 1. Et auditorum me, qui exspectant [ Baluz. me expetentium] doctrinam, desiderium movet et imbecillitas ad silentium magis impellit; attamen vim aegritudinis sacerdotalis officii debitum vincit. 2. Mox enim, mandato praecedente, tamquam ex eo ostendens naturae humanae in sapientia profectum, affert Adae conspectibus animalia, qui, ad uniuscujusque naturam, singulis ex tempore vocabula imponebat, et fontes nominum, scaturiens quodammodo, effundebat. Et erat quidem Deus vocans quae non erant tamquam quae essent (Rom. IV, 17). Adam autem quae non vocantur tamquam jam vocarentur. 3. O quantorum donorum gratiarum actionem, Adam, Deo meo [ Baluz. om. meo] non reddidisti! Fictus es ex pulvere, in paradiso habitabas, in abundantia deliciarum degebas, expers dolorum voluptate fruebaris, absque cura ulla tibi divitiae influebant, Dei quoque discipulus eras, [ Baluz . . . eras. Et post pauca ibi: Conscriptor] conscriptor primus nominum factus es, astitit tibi fera bestiarum natura rationabilibus obedientior, legem tulisti in nominibus animalium imponendis, sermone cum Creatore mutuo utebaris. 4. Et post aliquanta ibidem. Angeli ad peccatorum offensi corruptelam, poenam nostram differri [ Baluz. nostram ut difficile sentientes] sentientes, non mediocriter movebantur, et adeuntes Deum clamabant: Vis euntes colligamus zizania (Matth. XIII, 28)? 5. Daemones nihilominus sperabant, aut [ Baluz. velut] Sodomiticam totius mundi conflagrationem, aut diluvium, ut [ Baluz. om. ut] Noe tempore, vehementius exspectabant. Diabolus autem proferebat, quod est adversus naturam, illud chirographum, quod scriptum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19). Et instabat ex hoc, generationes nominum morte consumens. 6. In tanta itaque rerum difficultate, cum essemus spebus melioribus destituti, fit naturae reconciliationum maxima copia. Nascitur enim Mediator orbis et Dei, non sicut Jeremias, aut quilibet alius prophetarum, qui contempti sunt, sed qui habet horum quae vult datricem conjunctam sibimet Deitatem; non unius gentis mediator, sicut Moyses Judaeorum; sed, sicut Paulus inquit: Unus Deus, et Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus. Homo persona, qua videtur et paret; Deus autem conjuncta Deitatis natura; mediator pro natura nostra adversum diabolum suscipiens causam. 7. Ille peccatum ex Adam tamquam chirographum proferebat; ex [ Baluz. et e] diverso Christus, ex carne sine peccato debiti hujus evacuatione nitebatur; ille condemnationem quae per Evam adversus totam naturam processerat relegebat; Christus vero mortificationem [ Baluz. justificationem] quae per beatam Mariam generi obvenerat referebat; ille obtendebat [ Baluz. referebat; intendebat] in paradiso escae incontinentiam [ Baluz. escam incontinentium]; Christus a contrario aceto potatam in se humanam naturam nullum ob peccatum esse monstrabat. 8. Solvit omnia quaecumque adversum nos diabolus allegabat, et causae hujus victoriam praedicabat, dicens: Nunc judicium hujus mundi est (Joan. XII, 31). In me, inquit, judicatur hic mundus, de mea Incarnatione superatur. Nunc, inquit, judicium est hujus mundi, et princeps hujus mundi mittetur foras (Ibid.), tamquam de judicio improbus calumniator, exsolutum chirographum proferens, et in non debentes infestus insiliens. 9. Sed hoc beneficium omnibus confert lavacri salutaris necessarium sacramentum: qui enim ablutus est baptismo, fit illius domesticus, et concorporatus, et familiaris, qui illud chirographum solvit, et cum ipso coelorum efficitur incola: ubi enim ego, inquit, illic et minister meus est (Joan. XII, 26). 10. Manet autem debitor catechumenus, tamquam ejus qui evacuavit chirographum, alienus; cujus anima cum de carne migraverit, angelis perductoribus animarum se interponens diabolus, Hanc, inquit, meam exstantem cur eripitis animam? Meum jus, meam invaditis possessionem, meos invaditis debitores; et si etiam id videtur, quod fit apud [ Baluz. sicut etiam videtur apud] homines, melior haec de catechumenis oratio obtinebit, addente [ Baluz. obtinet, haec addente] diabolo: Illi eis in terris ecclesiarum januas claudunt; vos autem ad eorum susceptionem de coelis occurritis. Juri meo, o angeli, vim inferre conamini. 11. Quid enim vobis cum catechumenis videtur esse commune? Non sunt renati ex aqua et spiritu, ut perducantur a vobis ad regna coelorum. Haereditati, quae obnoxia mihi est, non renuntiaverunt. Evectionem regiam non habentes, cursu regali iter quo pacto conficient? 12. Sed hae nunc diaboli adversus naturam obmutuere allegationes, cui cum fiducia reclamat illa baptizata natura: Coexcitavit nos, et consedere fecit in coelestibus in Christo (Ephes. II, 6), cui est gloria in saecula. SERMO III. Item ejusdem tractatus in ecclesia publice habitus, cujus initium est, Sol quidem, etc. Visum est hunc sermonem, quemadmodum et sequentem, exscribi debere primum, prout reperitur in excerptis Marii; deinde integrum, ut habetur tomo VII Operum Chrysostomi editorum a Savilio: nonnihil enim discriminis intercedit; quod conjecturae postea non improbabili occasionem dabit. 1. Sol quidem supra terras altior factus, et ad nos usque ex Oriente discurrens, noctem mutat in diem, somnum [ Baluz. somnos] excutit, et nos operibus reddit; lumen autem scientiae Dei de somno desidiae animum suscitat, cogitationes illuminat, et eas erigit ad virtutes. Hanc nobis lucem illucescere erit semper optabile; et solem quidem istum visibilem si quis non videat, vivit, siquidem vivit et [ Baluz. om. et] caecus, auditu tantum solis notitiam habens; animae vero, si ignorent Deum, sine sole sunt prorsus mortuae, tametsi quispiam eas vivere suspicetur, de quibus etiam Dominus ait: Sinite mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22). 2. [Baluz. Et post aliquanta ibi: ] Sed ille qui cum morta itatis genitore luctatus est, ex utraque vitam mortalitate [ Baluz. et ex utraque vita mortalitatem] redemit. Duplex enim in nos mortalitas grassabatur; una quidem accidens mortali ex peccato factae naturae; altera, quae scientiae abjectione contingit. Ignorare enim Deum, insensibilitatis quae ex morte evenit similitudinem gerit. Utriusque ergo mortis opifex diabolus factus est, quem Christus elidens, ex utraque vitam [ Baluz. vita] nostram mortificatione levavit: animam videlicet praeceptis vivificantibus erigens, resurrectione vero id [ Baluz. et pro id] quod mortale est recreans atque restituens. Impulsore enim collapso, quod ab eo impulsum fuerat sublevatur. 3. Hujus [Baluz. Et post aliquanta ibi: Hujus nobis] luctaminis vitae imago relicta est. Ubi? [ Baluz. om. Ubi?] Respice in deserto. Ibi hanc [ Baluz. hominem] elevavit divina natura, tyrannicida imagine tyrannum per deserta terrens [ Baluz. terendo]. 4. Item post aliquanta ibidem: Dedit quidem hominibus victum per cibos, et corpori stabilitatem per escam: docuit autem me Scriptura divina Deum naturae terminos superare. Memini enim vocis clamantis divinae, famem et deserta homines non formidare, sed etiam ibi hoc respondere debere: Ferat opem Deus, et pereat panis, quia etiam sine cibo vivificator est Deus; absque esca quoque vivet caro, si eam vivere praecipiat Deus; sic inquiens, scriptum est (Matth. IV, 4), et sic credo, de divinis eloquiis fiduciam gerens, nec exspecto vitam quae ex solo cibo contingit. 5. Item post aliquanta ibidem: Per quae offendit Adam, per haec reconciliat Christus. Quondam [ Baluz. Quoniam] ex infidelitate et esca corruerat, non credens Deo, et cecidit, cum manducasset; veniens Christus a fide et continentia [ Baluz. ad fidem et a continentia] incipit: unde fuerat collapsa natura, eam inde restaurans. SERMO IV. Item ejusdem, in id, quod scriptum est (Matth. IV, 9): Haec omnia tibi dabo, si procidens adoraveris me, cujus initium istud est, In alium sermonem, etc. 1. In alium sermonem lingua perurgente, repromissionum mearum praecedens magister memor, luctam me vobis Dominicam debere submonuit, et ad hujus redhibitionem coarctat. 2. [Baluz. Inter caetera et infra: ] Habeo gratiam commonenti [ Baluz. commonentibus], et in exsolutione debiti magnam fiduciam gero. Qui enim chirographum peccatorum pro nobis exsolvit, reddet pro me quoque apud vos contractum de eodem luctamine debitum meum. 3. Item post aliquanta ibidem: Cum calorem fidei diabolus in corde perspexit, tunc nocivus laudator aggreditur, et nocturna visa machinatur, accipiens dormientis sensum dormitatione lassatum, tamquam angelus lucis alloquitur. Cum jam vigilantis oculis quadrigas objecerat, vocem quoque per aerem emiserat clariorem, rectum, inquiens, o homo, judicium Dei, thesauros accipere. 4. Item post aliquanta ibidem: Eadem arte suspicatus est quod potuisset etiam Dominum irritare. Erant autem illorum omnium praesentium quae tunc gerebantur praefigurationes rerum omnium futurarum, et Ecclesiae aedificandae munimina. Sicut enim in Adam hominum natura accipiens fundamentum, ejusdem fundamenti ruina collapsa est, et facta est sub manum et potestatem diaboli, qui dejecit Adam; sic Dominum Christum Ecclesiae fides habens fundamentum, manet ejusdem fundamenti virtus immobilis, et secura, atque inconcussa sui capitis firmitate, quae divelli non possit. 5. Item ejusdem ibidem inter caetera et infra: Haec omnia, inquit ad Dominum, tibi dabo, si procidens adoraveris me (Matth. IV, 9). Ex dimidio invitus praedivinas, diabole; reddes enim mundum Domino, quem inique tibi addixeras in servitutem, sed verberatus, non adoratus. Ne te arbitreris cum Adam habere sermonem, promissione enim illexit Adam, ac suasit Deum illum esse futurum, et hac persuasione dejecit: modo quoque Christo omnipotentiam promittebat, quod spe altitudinis eum dejiceret, arbitrans; sed dignam repulsa meruit responsionem: Vade retro, Satana, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Ibid. 10). 6. Item ibidem inter caetera et infra: Et ecce, inquit, angeli accesserunt, et ministrabant ei (Ibid. 11). Et nos igitur cum angelis Domino servitium dependamus: exsiliamus in coelum, ministerium in terris implentes angelicum, indefessis aliis animam sublevemus [ Baluz. subjiciamus]; eum, qui collapsam erexit nostram naturam, tota virtute diligamus; adoremus eum qui nostrum inexorabilem inimicum dejecit atque prostravit. ALTERA VERSIO SERMONUM III ET IV IN UNO REDACTORUM. In haec verba: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Matth. IV. Item in haec: Assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde, etc. Ibid. 1. Quemadmodum sol supra terras se attollens, et ab Oriente currum ad nos agitans, noctem fugat, dormientes excitat, operibusque reddit, sic divinae cognitionis jubar mentem velut evigilare jubet, cogitationibus lucem affundit, et nos ad virtutes excitat. Atque hanc quidem lucem nobis, quam solarem illucescere optabilius est: possis enim, tametsi careas aspectu solis, vivere (uti reipsa caeci vivunt, qui solem auditu tantum norunt), cum e contra quae divinae scientiae sole non collustrantur animae, mortuae sint, licet vivere videantur: de quibus est etiam ea Domini vox: Sinite mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22). 2. Sed nos hac utraque morte liberos ille fecit, qui cum auctore mortis ac parente luctatus est. Duplex quippe mors in nos cadit: altera, quam secum affert mortalis naturae conditio; altera quam infert divinae amissio cognitionis, quae nos omni coelestium rerum sensu destitutos, adeoque mortuis simillimos efficit. Hujus utriusque necis diabolus artifex est, quem ubi Christus fregit elisitque, hanc utramque mortem a natura depulit: anima quidem salutaribus documentis erecta; corpore vero mortali resurrectionis ope reparato. Sic eo prostrato, a quo oppressi jacebamus, nos antea labantes et impulsi, stabimus deinceps et erigemur. 3. Hujus pugnae, quam Christus iniit cum diabolo, humano generi monumentum et imago relicta est, ut in eam intuens vires et animos erigat. Ubi autem est imago illa? Desertum aspice; illam enim ibi gratia velut appendit, ac tamquam in tabella caesum tyrannum, et a se in eremo perterritum exhibet. Arenam igitur videmus, desertum; pugilem vero, diabolum, famem Christi proritantem; tres denique Christi cum hoste congressus, tria responsa, e lege pugnae, quae monet ut pugiles ter manus conserant. 4. Age vero, triplicem luctam recense. Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Hinc initium pugnae cum Domino diabolus fecit. Cui Christus: Non in solo pane vivit homo; sic tutum se ab hoste, illaesumque praestitit. Si Filius Dei es, mitte te deorsum: en secunda diaboli congressio. Non tentabis Dominum Deum tuum; elusere voces illae vim et petitionem adversarii. Haec omnia tibi dabo si cadens adoraveris me; sic lucta coepta est iniri tertio; in qua Dominus, ut peritus athleta, molestum et male pugnacem adversarium diabolum, ex arena campoque certaminis expulit: Vade post me, Satana; scriptum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. 5. Ita contemplare hanc luctam, ut luctari ipse quoque discas, fiasque e spectatore discipulus. Prima Christi cum daemone pugna, contra voluptates depugnare te docet; fames enim certaminibus originem et ansam dedit; fames, inquam, dura illa, impotentis tyranni more, cupiditas; fames voluptatum quaerendarum causa et caput: cibi enim appetentia freni patiens non est; cum scilicet videt venter delectationem propositam ejusmodi, quae recusari sibi non possit: quam quia multi moderari et coercere non potuerunt, eo sunt adacti ut providentiam negarent esse, perinde ac si Deus esurientium curam non gereret. Ad hunc scopulum diabolus Christum impellit, ea spe ductus fore ut hominis more fame stimulati ad illum facile allideretur. Deum quippe unitum homini nesciebat; neque vero ad Deum ut esurientem accessisset: quo enim pacto, quem Deum esse nosset, de cibo interpellasset, qui suam ipsius naturam famis expertem esse novit? Quem igitur videbat ut hominem, eumdem ut hominem alloquitur: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Divinae adoptionis in Christo curiosus explorator, provisor cibi fame ipsa pejoris, olim spem falsam divinitatis per vetiti ligni fructum assequendae, hominibus injecerat; nunc idem Christi famem proritat, ostendens desertum in quo praeter lapides nihil erat: ut locus ipse inveniendarum escarum desperationem augens, diffidentiae perturbationem injiceret ejus animo, filiique affectum erga parentem Deum adimeret. 6. Sed age, tentatorem consideremus et quos totidem verbis laqueos tendat, inspiciamus. Si Dei Filius es, inquit, dic ut lapides isti panes fiant. Dei Filius, ait ille, nuper appellatus es, cum es baptizatus. Audivi praedicantem vocem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III); quam ego compellationem ut adulationis et magnifici joci plenam, atque ut operae pretium honoremque sane leviculum irridebam. Tu interim gaudebas in sinu, tibique jam persuades esse te dilectum illum, ac praefidens exsultas, sic tamquam in coelo ipso sis, ac Deo prae caeteris acceptus et in deliciis. Ecquis autem pater ille censendus est, qui esurientis filii curam nullam gerat? Qualis patronus ille ac tutor, qui clientes non pascat? Tu vero jam dies quadraginta jejunus produxisti, patre de tua fame nihil interim sollicito, et multorum dierum esuriem nullo commiserationis sensu otiose contemplante. Parentem sane filii amantem, qui ne panem quidem esurienti proli largiatur! Egregium filium, quem ne pater quidem alat extrema in fame! Charitatem in te suam ostendat, panemque porrigat, nutriat esurientem natum in deserto. Lapides mutare in panes potest: id modo ab eo pete, jam prope enectus fame. Hoc beneficium ab eo si exoras, nihil recuso quominus Filius Dei sis, eoque nomine merito glorieris; id vero priusquam consequaris, noli tantum tibi nomen arrogare. 7. Nae honorem veri honoris expertem, humanitatemque inhumanissimam! miseretur, ut occidat; curam simulat, et exitium struit, laudumque poculo dulcissimo venenum propinat; Christum ad diffidentiam veterator instigat, provocat ad cibos petendos, non ut esurientem sublevet, sed ut inescatum et ad petendum instigatum, mox tamquam diffidentem, impellat ad peccandum aliquid in Deum; ut qui haec olim falso dixisset: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. 8. Quid ad haec Christus Dominus? non statim Deum in se latentem prodit, ne praedam absterreat, sed ut aliquis de vulgo hominum, reponit: Scriptum est enim, inquit, non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Nihil admodum, inquit, perturbat me ciborum inopia; non mihi mirum aut inexspectatum accidit, quod hic esuriam in deserto; neque ut existant panes e lapidibus, oro. Multae sunt quibus Deus nobis provideat viae; neque unius generis modi, quibus indigentiae nostrae consulat. Cibos ad vescendum dedit hominibus, fercula scilicet carni et corpori congruentia; eumdem vero naturae terminis ac limitibus non circumscribi, sacra me pagina docuit; neque excidit e memoria divina illa vox homines admonens, de fame solliciti ne sint, cum Deus id abunde curet. Quamobrem parce gerere curam esurientis, aut mihi desertum ostendere, ut ad desperationem me adducas; providerit utique Deus, tametsi panes ipsi nulli praesto sint. Enimvero sine cibis vitam ille nostram tueri potest, et absque carnali edulio caro vivet, cum eam Deus vivere jusserit. Sic scriptum est, inquit, sic credo, divinis verbis fretus; neque vitam meam ex unis aptam esse cibis, suspensamque reor. 9. Ita Christus, ad gratiam Dei nobis conciliandam, iisdem rebus usus est, quibus Adam peccavit in Deum: cum enim hic infidelitate et cibi vetiti esu prolapsus in crimen sit (nam ob incredulitatem et gulam corruit), Christus, qui naturam reparaturus venerat, a fide et temperantia ducit initium. Quare, deposita veluti larva, bellum apertum illi daemon solitis artibus inferre meditatur. Antequam esset hic editus in lucem, inquit secum, insidias partui per suspicionem adulterii molitus sum; ea spe frustratus, eumdem jam natum Herodis opera circumvenire atque opprimere tentavi: hac quoque parte elapsa mihi praeda est: victus sum, quamdiu aliena pugnavi manu, nunc per me ipse bella geram. O caecam pugnandi cupiditatem! A quo vixdum nato victus est, eum nunc virum factum aggreditur. Adesdum, manum cum viro confer, o daemon; experire iterum, et periculum illius virium rursum facito. 10. Jam quidem domitus et fractus fuit in primo congressu, cum ad esurientem accessit (quo pacto victus fuerit audivistis); nunc autem acceptae cladis resarciendae cupidus, vires audaciamque duplicat. Et quia primo artificio inani usus est et irrito, neque famelicum decipere potuit, alteram adhibet machinam. Nihil actum est, inquit, mihi prima illa fraude, quae tamen Adamum profligaverat; hanc deponam, et omittam eum inescare velle cupiditate cibi. Videtur enim voluptatum esse potens, qui proposita delectatione vescendi, ne induci quidem potuerit, ut panem jejunio multorum dierum levando posceret, carneis istis armis vinci nescius. Inveni callidiorem decertandi viam, suppetit mihi hamus dulcior gloria, qua nihil sectari jucundius mortales solent; in qua non tantum inest illecebrarum plurimum ad eos illaqueandos, sed est etiam duplex operae pretium, utpote quae inanitati suae dementiam ac temeritatem adjunctam habet, cum fere qui cupiditate gloriae incenditur, ad fastum sit elationemque praeceps. Est autem unde iste gloriae videatur esse debere avidior: proclive quippe est ut qui jam tot dies jejunus perstat, de se sentiat jactantius aliquid: hominem titillabo; accedam sic tamquam ad virum aliquem justum, et ansam inanis gloriae subministrabo, aliqua psalmorum sententia, quam ejus causa multo ante pronuntiatam esse fingam; sic interrogatione subdola inescabo. Ad interrogationem porro faciendam appositus erit locus aliquis praeceps, arripiam eum et protraham in templi pinnaculum, cumque summo fastigio insederit, tum ego suggeram istud opportune: Si Filius Dei es, mitte te deorsum; scriptum est enim quoniam angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Omnino alterum continget e duobus, ut aut verbis meis credat, aut ea repudiet: si bonam in partem orationem meam accipiet, ac sibi tamquam justo adulabitur, pronum erit ut, sicuti proposuero, det se praecipitem: ita projiciet corpus e summo apice, et siquidem interierit e lapsu, mortuum deridebo; sin vero etiam postea superstes fuerit, id habebit saltem, ut a me inanis gloriae plagam acceperit, inductus videlicet oratione mea, ut se temere daret praecipitem. Jam si recusantem et abnuentem videbo, vocabo illum in invidiam et odium apud Deum, ut olim Jobum, divinae adoptionis dignitatem et beneficium ab eo violatum obtrectans in hunc modum: Recitavi illi scriptam a te sententiam, dixi ea verba quibus certam illi salutem spondebas, et dubitavit tamen projicere sese in subjectam altitudinem. Apparet eum promissis tuis nequaquam fidere. Quonam ergo pacto eum qui tam parum fidei tuis habet verbis, filium appellasti? 11. Quid strueret adversarius, Christus non nescivit. Permittit illi sese trahendum, et non secus atque homo hominem, sequitur: ubi vero fastigium institit, tum daemon proferre meditata verba: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Respondeamus dicenti diabolo: Si hoc esse proprium hominis illius credis, qui Deo Patre gaudeat, ut in ipso periculo casuque maneat omnis damni ac periculi expers, habes unde istud pateat quod quaeris: hoc enim ipso apparet eum esse Dei Filium, quod illum qui tibi est ad latus, et sub ictu ac manu, non deturbas tamen agisque praecipitem, jamdudum deturbare gestiens: sed aliud nihil potes scilicet quam hortari et suadere lapsum, impellere non potes. Quid est, inquit, non sponte das te in praeceps? At age, projice te nihil haesitans, mitte te deorsum: scriptum est enim quod angelis suis mandavit de te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Quae dum hostis diceret, ostendit se nescire illum quem alloquebatur Deum esse; si enim Deum esse nosset, non ad lapsum e summo fastigio incitasset. Norat Deum neque altitudine ulla depressiorem, neque ulla planitie non patentiorem esse; sed eumdem, ut assurgere cum summis quibusque rebus, iisque exaequari, ita cum aequalibus et planis pariter protendi, adeoque omni offendendi periculo vacare; et impingere pedem hominis, non Deum ipsum posse. Argumento sunt igitur haec diaboli verba, non eum egisse cum Christo ut cum Deo. 12. Jam verborum sententiam et mentem audiamus. Dicebas modo, inquit: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Neque non ipse laudavi tuam in Deum fidem; sed, siquidem altera Dei vox ea est quae testatur quod angelis suis mandavit de te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum; ostende te Dei verbo fidem adjungere, teque demitte securus omnis detrimenti ac periculi. En commodum locus praeceps qui te Filium esse Dei asserat; en lapsus qui Dei curam de te comprobet: si enim hinc praecipitans, erigeris deinde salvus et incolumis, vera procul dubio erit illa vox, quae te Filium Dei praedicavit; siquidem Deus hoc tibi antea spopondit, se curam tui demandaturum angelis, ut custodiant te in omnibus viis tuis. 13. Ex olenti vasculo profers unguentum, o diabole, veteremque renovas historiam. Leo quidam a Samsone interfectus, mellis favum gerebat in ore, tametsi mortuus jaceret ac fetidus; tu instar leonis illius mel e Scripturis depromptum stillas ab ore, idemque responso Domini subinde prostratus jaces: Scriptum est enim, inquit: Non tentabis Dominum Deum tuum. Neque renuit Christus projicere se, neque annuit: si enim abnegasset praecipitare se, dedisset ansam diabolo accusandi sui, ut qui Dei verbis diffideret; si vero annuisset, visus esset arrogantior, et ad ostentationem proclivior. Eam ergo responsionem dedit, qua nec assentiri nec recusare videretur: Non tentabis, ait, Dominum Deum tuum. Nequaquam ait, Non tentabis me Dominum tuum: hoc enim si diabolus audivisset, non adortus esset eumdem ut hominem postea hisce promissis: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Quid ergo respondit? Psalmorum, inquit, voces, utpote veras, amplector, prorsusque spem habeo in Deo, qui se auxilio non defuturum spondet. Scio angelis demandatam esse hominum curam; at non ita si homines dent se in caput praecipites, non si sibi manus violentas afferant, non si temere Deum tentent. 14. En igitur victum fusumque secunda vice diabolum: ad tertiam tentationem insurgit. Hujus quoque tertiae tentationis seriem vobis debet explicare sequens oratio, quam si absolvero, debitum omne, quod meo promisso, quasi chirographo, firmavi, repraesentavero. Cujus quidem debiti persolutio, ut mihi vobisque perjucunda, sic uni diabolo acerba est et invisa: quippe cui pretium suae temeritatis sua sit ipsius clade persolutum. Mihi quidem certe video jam esse duas promissae orationis solutiones factas: restat pensitanda tertia, caeteris, opinor, gravior ac difficilior; de tertio scilicet artificio diaboli, quod ordine quidem tertium, astutia et gravitate primum est; ultimum numero, ejusmodi tamen ut inter caetera ob vafritiem primas facile ferat: in superioribus enim tentationibus ferenda erat illius malitia. Non sollicitabat ad manifestam a Deo defectionem; sed divinis tantum abutens monumentis ac Scripturis, et haec verba, Si Filius Dei es, Christo oggerens, ita pugnabat impie contra Deum, ut artem tamen dissimularet per speciem causamque pietatis. 15. In hac tertia tentatione nudam rabiem et malitiam aperit, nullisque integumentis personatam nequitiam prae se fert; adorari se postulat ab eo qui ab omnibus adoratur, et ex iis quae jam audivit a Christo, in eam spem venit, ut adorationem extorquere se ab eodem posse putet. Ubi enim vidit ex oraculis fidei omnia loqui Dominum, et negare Deum esse tentandum, putavit illum pronum esse ad credendum, neque admodum laborare in explorandis anxie probandisque rebus quae sibi proponerentur. Igitur composita rerum specie pulcherrima progreditur, sic tamquam spectaculi novitate animum illius oculosque perstricturus. Assumit illum diabolus, inquit sacra pagina, in montem excelsum valde, et ostendit illi omnia regna mundi et gloriam eorum. Fictitiam adumbrat imaginem, et eas quae fiunt ex aere picturas rerum et formas imitatus, componit mundi molem incompositam, et umbratilis regni decora fabricatur, ratus nimirum hujus imaginis inani splendore Christi ad credendum facilitatem inducendam in errorem. Etsi ne intelligit quidem se contra seipsum pugnare, dum Christum ad hanc adorationem instigat. Pollicere potius illi mundi opes omnes, ne cadens te adoret. Pergit tamen: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Qui Paulo asserenti avarum esse cultorem idolorum non credit, audiat idolorum parentem Pauli verba vera esse contestantem: Qui me adoraverit, inquit, huic aliena dabo. Annon igitur qui aliena possidet, diaboli cliens et assecla est? ipse enim aliena se donaturum pollicetur: ita donans aliis, ut aliis noceat, nec nisi furta sua largiens. 16. Huc autem spectat illius ista liberalitas in Christum, ut eum ad procidendum coram se, tantorum donorum pollicitatione leniter inducat. Voluptate ciborum iste duci non potest, inquit, vel inanis gloriae titillari suavitate. Duo quae mihi sunt ad pugnandum tela certissima, diffregit; quaerendum aliud mihi telum potentius. Inest omnibus hominibus dominandi libido: quaestum et rem facere, si ferat occasio, recusat nullus; avaritia, omnium animis infixum veluti quoddam vulnus est. Hanc sagittam depromam pharetra. Ubi porro figam hominem? quis adjuvabit consilium locus? Utinam congressus essem cum illo in edito aliquo monte! Dat situs editior facilem prospectum in omnem partem: inde nullo negotio camporum ubertatem subjecissem illius oculis; obtulissem spectandos regum thesauros; vitae pompam omnem et fastum sub uno aspectu posuissem, alia quidem, ut reipsa sunt, ostendens, alia per artem effingens. Cum hominum natura tam facile muneribus et lucro irretiatur, si viderit quae sunt in orbe terrarum splendida et illustria, statim ad ea possidenda exsiliet; ostentatas divitias arripiet avidus, in easque habendas cupiditate feretur incitatissima: umbram accipiet pro veritate, et solus rerum aspectus fidem homini faciet, caeteroqui ad credendum undique versatili. Posce panem, inquiebam; respuit, nihil dubitans quin a Deo etiam sine pane pasceretur. Projice corpus deorsum, urgebam; discussit haec verba, cum Deum esse tentandum negaret. Adibo jam illum cum hac inani specie rerum et pompa: omnino imponam illi, et persuadebo ut procidat mihi ad genua, tamquam si a Deo ipso tentaretur: credet, inquam, homo ad credendum minime malus et morosus. Mox ubi deceptum irrisero, missum illum faciam. 17. Hujusce praeclarae deliberationis conscius Christus pergebat cum eo in montem excelsum. Meditatas fraudes explicare diabolus incipit: variarum rerum fictitiam imaginem oculis objicit. Neque artificiosam calliditatem Christus redarguit aut refutat, sed veluti fraudis nescius contemplatur. Ille vicisse dolo et spectaculi fallacia ratus, adversariumque oblata specie captum suspicans, ac veluti certam de reliqua victoria conjecturam faciens, exaggeratis, et quae moderatorem orbis ac arbitrum decerent, verbis, mendacia magnifica blaterat. Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Non intueris, inquit, o homo, amplitudinem orbis? non cernis quot et quantae possessiones istae sint? non fremis ad aspectum infinitorum prope regnorum? horum ego dominus sum: haec palatia pro arbitrio meo inter homines a me dividuntur, et habitanda conceduntur; caeteris ego te facile antepono, dignumque judico qui orbe solus toto regnes: a me accipe potestatem et robur, quo mundo regendo par sis: hoc unum tu vicissim pro tantis donis repende mihi, adora me. Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. 18. Ex parte prophetas, invitus licet, o diabole: reddes tu quidem mundum, quem indigna servitute oppressisti; at non item auferes adorationis cultum, sed flagellorum poenam. Noli enim putare tibi esse cum Adamo colloquium; Adamum quippe illexit spe divinitatis, et male persuasum pessumdedit: nunc pariter omnium rerum imperium ac principatum Christo defert, quem amplitudine promissionis persuadendum ac prolapsurum itidem sperat. Responsum quod merebatur abstulit: Vade post me, Satana: scriptum est enim, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Recede, Satana. Recte hic omnino Satanam illum nominatim vocat, ut herus quispiam, qui servum se occultantem de nomine vocans, hoc ipso indicat eum non esse clam. Apage! mitis haec et mansueta vox est, et comminantis tamen, ut videre est, et velut indignantis Domini, perinde ac si diceret: Frustra laborasti in tegenda fraude tua, detracta est tua tibi larva, desperasti victoriam; nunc demulcere me vis et eblandiri donis, jam meam venditionem agitas, jam proditoris usurpas voces. Intempestivum emendi mei consilium iniisti, exspecta consortem tuum, et pactionis administrum Judam; recede modo, dum crucem, quae me manet, subeam; recede, inquam, me quippe modo non emes. Apage! serva dona tua proditori; hoc unum a me nunc habebis: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ne hominum obsequia partiri cum Deo, et vindicare tibi velis; illi soli debitores sunt. 19. Tunc, inquit, recessit ab eo diabolus. Magna sane Christi fuit hac in extrema lucta et insignis victoria. Ut enim generosus ac fortis pugil sublimem adversarium attollit, moxque ex alto praecipitat ac elidit; ita Christus Dominus diabolum deductum in montem, et spe inani sublatum, ab eadem excelsa spe deturbatum ac dejectum perfregit. 20. Hujus admiratio victoriae stupentes angelos excivit, et ad stipandum coelesti satellitio victorem congregavit. Ecce enim, inquit, angeli accesserunt, et ministrabant ei. Nos angelos imitati, parem cum illis Christo cultum ac obsequium exhibeamus, studia nostra coelo probemus, beatarumque ministeria mentium in terris obeamus; animam nostram deponamus in iis manibus quae vinci nesciunt; naturae lapsae restauratorem diligamus; amplectamur eum qui communis inimici vires ac nervos incidit, et jugi memoria victoriam gloriae nostrae vindicem prosequamur; prostrato diabolo insultemus, et impudens caput convellentes, uno ore, omnibusque praecordiis exclamemus: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ipsi gloria et potestas in saecula saeculorum. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 6dypt4dy63mqbeasle89srw2hgvwt5x 0 53440 264839 173956 2026-05-06T20:01:20Z Demetrius Talpa 13304 264839 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius |OperaeTitulus=De fide orthodoxa contra Arianos |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo IV |SubTitulus= Auctor incertus |Genera=theologia |Editio=Migne 1845 |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Zacchaeus_Christianus_cps2&corpus=2&allow_download=0&lang=0 Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/17|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 17]]''' ''AucInc.DeFiOrC 17 Auctor incertus Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 345 CONFESSIO FIDEI.-- Credimus in Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem, et unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unicum, hoc est, de substantia Patris: Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum non factum: unius substantiae cum Patre, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον; per quem omnia facta sunt, sive quae in coelo, sive quae in terra; qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est, passus est, resurrexit tertia die, ascendit ad coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos: et Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat quando non erat, et priusquam nasceretur, non erat, et mutabilem, vel convertibilem esse Filium Dei; hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, amen. PROLOGUS.-- Amore catholicae fidei ductus, jampridem adversus Arianos libellum edideram, quem cum amico legendum dedissem, quia placuit, credidit transcribendum. A quo hoc ego magnopere postulavi, ut interim dissimulato auctore, doctis viris et prudentibus legeret; ut si quem movisset, quod illic plus aut minus positum videretur; posset plurimorum consilio emendari. Nemo est enim qui sibi tam arroganter summam doctrinae coelestis assumat, ut putet se omnia mysteria liquido comprehensa retinere, cum Paulus apostolus dicat: Qui ergo putat se aliquid scire, necdum scit quemadmodum oporteat scire (I Cor. VIII, 2); et, modo per speculum in aenigmate videmus; tunc facie ad faciem (Ibid. XIII, 12). Sin vero cunctis omnia, quae illic scripta erant, juxta fidem veram constare viderentur, tum et ipse petentibus non negaret. Quod eum ita fecisse manifestum est. Et quia res digna tam catholicae confessioni, quam 346 haereticae responsioni, universorum judicio aestimata est, multi eum vel legere vel describere voluerunt. Sed non defuit qui vel pro studio doctrinae, vel pro charitatis officio, ea quae a nobis dicta sunt, scrupulosius retractaret; et quaedam ille vel superflua, vel ambigua diceret, quae aliter possent a quibusdam, quam a me dicta sunt, accipi. Proinde rursus ea ipsa planiori sermone in hoc libello digessi, ut et simplicitatem sensus mei ostenderem, et scrupulum legentibus amputarem. Nam hoc est quod aiunt posse reprehendi, quod ubi Verbum Dei ex persona Filii posuimus, tale hoc Verbum intelligere putemus, quale grammatici tradunt spiritu oris aerem offensum, intelligibilem auditu. Sed nos sapientiam non hujus mundi, quae destruitur, sed illam quae ex Deo est, novimus, quae Verbum Dei Deum insinuat, cum dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1 et seq.). Unde mirari me fateor hoc ita sentiri potuisse, quasi nos personam propriam Verbi, quod est Filius, negaremus. Nemo verbo tenus nominat, quem vere esse in persona sua saepius profitetur: nam quomodo aut verum Filium, aut verum Patrem confessi sumus, si non vere proprietatem personarum tam Patris quam Filii servavimus. Sed quia unius Dei vocabulum diximus, personas negasse putamur. Et hinc verisimile visum est, quod posuimus. Nos Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus assignemus. Porro iterum Pater et Filius, etsi duo nomina appellantur; ratione tamen et substantia unum sunt: et cum Patrem et Filium statuo, unitatem assigno generis. 347 Haec omnia intelligi posse aestimata sunt, quasi ista vocabula inter Patrem et Filium ita posita sint, ut est nomen et cognomen, unius tamen personae; cum ex superioribus aut inferioribus dictis potuerit haec suspicio non admitti. Qui enim Filium Dei non aliunde natum dixeram, quam proprie de Patre, totum de toto, integrum de integro, perfectum de perfecto, consummatamque virtutem; quomodo potui ipsum Patrem, ipsum sibi Filium ponere, et hoc modo unam personam duobus nominibus appellare; quippe cum et hanc sectam, id est, Sabellianam in eodem libello damnaverim, et personarum distinctionem secundum vocabulum scripserim? Nam et nemo pro una persona potest, unum sunt, dicere, vel unitatem generis, nisi personis assignare. Quis autem catholicorum ignorat Patrem vere esse Patrem, Filium vere Filium, et Spiritum sanctum vere esse Spiritum sanctum? sicut ipse Dominus ad apostolos suos dicit: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Haec est perfecta Trinitas in unitate consistens, quam scilicet unius substantiae profitemur. Non enim nos secundum corporum conditionem divisionem in Deo facimus; sed secundum divinae naturae potentiam, quae in materia non est, et nominum personas vere constare credimus, et unitatem divinitatis esse testamur. Nec extensionem partis alicujus ex Patre (ut quidam putaverunt) Dei Filium dicimus, nec verbum sine re, ut velut sonum vocis accipimus: sed tria nomina, et tres personas unius esse essentiae, unius majestatis atque potentiae credimus. Et ideo unum Deum confitemur, quia unitas majestatis plurium vocabulo deos prohibet appellari. Denique Patrem et Filium catholice nominamus, duos autem deos dicere nec possumus, nec debemus; non quod Filius Dei Deus non sit, immo verus Deus de Deo vero: sed quia non aliunde, quam de ipso uno Patre Dei Filium novimus, perinde unum Deum dicimus. Hoc enim prophetae, hoc apostoli tradiderunt, hoc ipse Dominus docuit, cum dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Unum ad unitatem divinitatis, ut dixi, refert: sumus autem personis assignat. Sed et Apostolus ait: Unus est, inquit, Deus Pater, ex quo omnia: et nos in ipso: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia; et nos per ipsum. Sed non in omnibus est scientia (I Cor. VIII, 6). Qua de re explanatis his verbis, quae scrupulum, non mihi qui scio quod dixerim, sed aliis inferebant, puto occasionem malae interpretationis fuisse sublatam. Nam et professio fidei manifesta est, et persona cum vocabulis constat, et una divinitas assignata est. Vel si adhuc aliquid quod legentibus ambiguum videatur in verbis, ad sensus debent verba conferri, quia non simplicitas verborum, sed mali intellectus obstinatio culpam olet. At cum sensus noster cum veritate concordet, et verba debent cum ratione sincerissima. Unde a simplicitate christiana academicus disputator abscedat. CAPUT PRIMUM.-- Multas quidem et graves haereses novimus a plurimis ebullire, et veneni vice, ad intimum pectus canceris sui virus infundere: sed vinci illi vel facile possunt, vel facile vitari, quorum prima propositione omne consilium pectoris proditur. At vero ii quibus multa nobiscum paria sunt, facile possunt innoxias mentes, et soli Deo deditas, fraudulenta societate percutere, dum malorum suorum virus per bona nostra defendunt. Nihil enim periculosius his haereticis esse potest, qui cum integre per omnia decurrant; uno tamen verbo, ac si veneni gutta, meram illam ac simplicem fidem Dominicae, et exinde apostolicae traditionis inficiunt. Unde vehementer nobis cavendum est, ne se vel sensibus vel auribus nostris hujusmodi aliquid latenter insinuet; quia nihil tam cogit in mortem, quam sub obtentu fidei fidem violare. Ut enim gypsum aqua permixtum lac colore mentitur, ita hic per verisimilem confessionem traditio inimica suggeritur. Qua de re non similitudo confessionis, sed sensus mentis est ponderandus, quo confessio ipsa firmatur. Denique si diligentius et accuratius attendatis, cur voluerint de evangelica et apostolica fide, et de Patrum traditione 348 substantiae nomen auferri, procul dubio probatis haeresim Arianam subtili compendio breviatam, sublato hoc nomine intromissam. Nec hoc quidem ego suspicione aut opinione collectum affirmo, nec uti ipsi putant, academicus disputator assisto, ut simplices sensus verborum subtilitate contorqueam: sed ut contortos et pravos tenui argumento compositos in lucem cognitionis exponam; quo facilius possit cognita et comperta iniquitas ab hominibus evitari. Quae etenim causa, quaeve ratio exstitit, ut quod docendum, et quod credendum cunctis Ecclesiis fuerat traditum, quodque Patres nostri apostolici viri contra universas haereses, et maxime Arianam, quasi quemdam obicem veritatis, quo omnes aditus pestiferae doctrinae obstruerent, sancto Spiritu mundati, catholica ratione posuerunt, non sine magno nisu ab his, qui elogio Arianae labis addicti sunt, laboretur auferri; nisi ut Filium Dei mutabilem et convertibilem, ut pote non de propria Patris substantia constitisse confingant: cui et initium ex tempore, et ortum ex nihilo, nomen ex altero, ut semper docuerunt, propter quod et saepe damnati sunt, nunc jam libere, et secure, incunctanterque Ecclesiis tradere et insinuare possint? CAPUT II.-- Videtis ergo omnia eos in tractatu ipsorum, non evangelica fide, sed subdola malignitate ad seducendos simplices quosque posuisse. Non jam tam suspectum, quam manifestum omnibus esse debet ita eos Deum de Deo posuisse, ut Arius tradere solebat, ut ex Deo factus sit, non ex Deo natus. Qui si natus est, unius substantiae est: si factus est, verus Filius non est: et si verus Filius non est, nec verus Deus est: aut si verus Deus est, et de Patre non est, duo sunt habentes singuli et voluntates proprias, et imperia diversa: vel si concordia tantum et societate unum sunt, non tamen et substantia verus, ut jam dixi, Deus non est. Sic erit Deus, ut Moyses Pharaoni (Exod. VII, 1), potestate, non genere: Filius quoque ita credendus erit, ut per Esaiam populo dictum est: Filios genui et exaltavi (Esai. I, 2); et alibi: Dii estis et filii Altissimi omnes (Psal. LXXXI, 6). Sed et primogenitus ita habebitur, quomodo et Israel a Deo primogenitus filius appellatus est (Exod. IV, 22). Nec non et primogenitus totius creaturae, quasi in ordine factorum primogenitus habeatur; ut ex eo seriem quamdam creandis mundi rebus assignent. Denique sublato ὁμοούσιον, id est, unius substantiae vocabulo, ὁμοιούσιον, id est, similem factori suo, posuerunt; cum aliud sit similitudo, aliud veritas. Nam et homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est (Gen. I, 26), nec tamen Deus est: nec quod Deus est, homo exstitisse credendus est. Ita et Filium Dei similem volunt, ut eum aliunde similem, non de ipsa una sancta et beata Patris substantia dicant. Qui si de Patris substantia non est, ἐξ οὐκ ὄντων est, id est, ex nullis exstantibus, ut idem Arius tradidit; sublato enim eo quod Pater est, undecumque fuerit Filius, necesse est ut et initium ex nihilo, et ortum ex tempore habeat: nihil enim sine initio, nisi solus Deus. Unde et Filius, sicut ipse Dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quod ideo dixit, ut duarum personarum vocabula in unius deitatis majestate monstraret, sicut et Propheta ex voce Dei: Eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum, dico ego opera mea regi (Psal. XLIV, 1). Vides ergo hoc Verbum bonum Filium Dei esse, quem non aliunde quam de paterno pectore, et, ut ita dixerim, de utero cordis Dei credimus natum. Et proinde eum regem appellat, quia ipse est rex regum: Deum Dominum, cui omnia divina opera succumbunt, qui dixit: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15). De hoc et Evangelista: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1 et seq.). Igitur quod in principio erat, semper fuisse credendum est: sed nec aliunde esse, quam ex eo qui principium non habet, id est, de corde Patris; quia eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum (Psal. XLIV, 2). Non enim dixit: In principio factum est Verbum; sed in principio, inquit, erat Verbum. Quodcumque principium Verbi assignare volueris, praejudicatum habebis, quia in principio, inquit, erat. 349 Non quod duo principia ex rerum diversitate dicamus, sed quia Sermo Filius semper cum Patre est, et de Patre natus est. Ac proinde cujus origo principium non habet, sempiternus cum Patre credendus est; quia nec Pater potest umquam sine Filio nominari, nec Filius sine Patre vocari: ac per hoc semper Filius, quia semper Pater. Et Deus, inquit, erat Verbum. Quod Deus est, semper est; ne si semper non fuerit, verus Deus esse non possit, sicuti et in Sophiae nomine, quia secundum Apostolum ipse est Sapientia Patris (I Cor. I, 24). Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi (Eccl. XXIV, 5). Non ergo aliunde quam de Patre, quia semper cum Patre. Et ideo Sapientia Dei appellatur, ut numquam Pater sine Sapientia, hoc est, sine Filio suo fuisse credatur. Haec est illa Sapientia ineffabilis, quae initium viarum Dei apud Salomonem vel condita, vel genita, vel creata describitur (Prov. VIII, 22); quam tamen sic conditam dicit, ut semper eam cum Deo fuisse ostendat. Quod enim initium Deo dabis, ut initium possis Sapientiae ipsius consignare? Non enim ita Deus Sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine Sapientia fuerit: sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicujus ostendit, ut hoc initium habeat Sapientia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia, tam coelestia quam terrestria, non quo coeperit esse in Deo. Creata est ergo Sapientia, immo genita, non sibi quae semper erat, sed his quae ab ea fieri oportebat; ut quia quanta et qualis esset sciri non poterat, de effectu operum suorum virtus ejus et potentia nosceretur: ut quod de conditis aestimamus, tunc magis timeremus, cum facta miramur. Caeterum si tu ita creatam Sapientiam dicas, ut Filium Dei creaturam intelligas; occurrit tibi Apostolus, condemnans eos qui creaturam colunt, dicens: Propter quod tradidit illos Deus in desiderium cordis eorum in immunditiam; ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerant et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus Deus in saecula (Rom. I, 24 et 25). Haec est, inquam, illa Sapientia Dei, quae dicit: Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5), universitatis conditrix et effectrix, id est, Filius Dei, per quem omnia, et in quo omnia; quia ut Apostolus dixit: In ipso constituta sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Virtutes, sive Principatus, sive Potestates: omnia per ipsum, et in ipso condita sunt, et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant (Coloss. I, 16). Hinc et Salomon: Cum sit, inquit, una, omnia potest; et permanens in se, omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert (Sap. VII, 27). Quod confirmans Apostolus, ait in interiore homine habitare Christum (Ephes. III, 16); ut per quem a principio omnia facta sunt, per ipsum et in fine cuncta salventur. CAPUT III.-- Sed dicis mihi ὁμοούσιον, id est, unius substantiae nomen ob hoc potius quam Creatorem adorant, servantes eadem utique quae Apostolus dixit: Ut in nomine Jesu omnes genuflectant, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur (Philip. II, 10). Et Moyses: Adorent, inquit, eum omnes angeli Dei (Deut. XXXII, 43). Et David: Omnes reges adorabunt eum (Psal. LXXI, 11). Quod quidem in Scripturis non diceretur, sed quia ipse est Sermo Filius omnium opifex. Sed dicis ὁμοούσιον nominari non oportere, quia in Scripturis divinis non contineatur. Quaero et ego, homo, qui hoc prohibes; si ideo nominari non debet, quia scriptum non est, an quia ita credi non liceat? Quod si ita credendum est, cur non ita profitendum? Corde enim, inquit Apostolus, creditur ad justitiam: ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10). Aut si ideo nominandum non est, quia nec ita credendum; obtinuit arianae labis assertio, quae ideo Patrem et Filium unius substantiae denegavit; quia Filium Dei modo ex nihilo, modo ex Patre, sed ab alia substantia, quando voluit et quomodo voluit, et unde voluit factum inducit; dummodo aliunde eum, et non de eo quod Pater est, exstitisse confingat. Quem etsi natum dicit, sed hoc dicto tenus; 350 quia rursum omne quod natum est, factum intelligit, eo quod et nos a Deo geniti appellemur, quos constat esse facturam. Vel si Arianus non es, et verum Filium de vero Patre natum non factum agnoscis; cur non eum cum Patre unam substantiam dicis? Frustra times, homo, profiteri quod credis; et frustra credis, si ita non credis, et merito haereticus denotaris. Et quamquam immutaveris dictum, quo putaris prohibuisse Dei Filium nuncupari facturam; sed cum subjungit: Sicuti aliquid horum, quod factum est; ex aperto ostendis non ob hoc facturam dici noluisse, quasi non debeat factus intelligi; sed non ita factum vis, sicut aliquid horum, quod factum est, sed tamen factum. Aliter enim dicis factum, utpote perfectam creaturam, per quem facta sunt omnia; dummodo et ipsum factum intelligas, licet non ita ut caetera. Sed ut ad id revertar, quod dicis in Scripturis divinis ὁμοούσιον, id est, unius substantiae vocabulum non inveniri, finge hoc interim sic sit, eo quod ubicumque substantia legitur, res Dei non Deus accipiatur; quamquam et aliud quod scriptum non est, pariter profitearis, id est, Deum ex Deo, lumen ex lumine: quid ad haec dicis? Aut totum mecum tene, aut totum omitte. Si enim unius substantiae vocabulum inde times dicere, quia scriptum non est; timere identidem debes Deum ex Deo, et lumen ex lumine profiteri. Sed ego probo Deum de Deo, lumen de lumine, et unius substantiae vocabulum in divinis Scripturis contineri. Cum enim ipse Dei Filius, qui Deus est, in Evangelio suo dicat: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 27); jure et merito Deum de Deo profitemur, quia de Deo Patre Filium Dei Deum verum de Deo vero natum esse cognoscimus. Sed non eo genere, ut nos dii sumus appellati (Psal. LXXXI, 6), vel ut Moyses Pharaonis deus est dictus (Exod. XVII, 1); sed quia verus est Filius, de vero Patre natus est; vere et confidenter Deus de Deo dicendus, et sic lumen ex lumine. Quod scriptum non est, mecum quidem dicis, sed mecum omnino non sentis. Et quia scriptum est de Patre: Deus lux est (I Joan. I, 5); et de Filio: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; et: Lux lucet in tenebris, id est, Christus in saeculo; et tenebrae eam non sunt assecutae (Joan. I, 9); ii scilicet homines quorum corignorantiae tenebris obcaecatum est, Christum verum Deum, et verum Dei Filium non agnoverunt. Sed ipse Dominus: Ego sum, inquit, lux mundi: qui me secutus fuerit, non ibit in tenebris; sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12). Ergo quia lumen Pater, et lux Filius, recte lumen de lumine. Sed lumen ex lumine ita asseris, quasi a Patre qui verum lumen est, aliud lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit: sed sicuti aliud quodlibet lumen, quamquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo, qui fecerit; et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis. Cum ergo haec praelocutus sum, licet mecum non intelligas, tamen quomodocumque ipsa pronuntias, cum scripta non sint. An non et unius substantiae vocabulum, quod in Scripturis non putas contineri, mecum pariter profiteris: nisi quia illic habuisti quomodo malignos sensus tuos occulta fraude in utroque contegeres; ut mecum hoc ipsum sono vocis exprimeres, sed tamen longe dicti intelligentiam separares? Sicuti et illi haeretici qui resurrectionem carnis negant, ad decipiendas animas simplicium, vae dicunt his qui in carne non resurgunt. Sed si discutias eos cur hoc dixerint, cum scias illos carnis resurrectionem omnino negare, dicent tibi: Vae utique illi erit, qui in carne baptizatus non fuerit, ut anima ipsius dum in corpore est, de morte delictorum suorum, ut de sepulcro criminum per baptisma, in eadem resurgat. Solius enim animae per lavacri vitalis gratiam resurrectionem in carne defendunt; nam et ipsius carnis salutem excludunt. Et hi per verisimilem confessionem innocentium mentes occulta fraude seducunt. Et ut solet lethale poculum mellis dulcedine temperatum, suavitate fallente, perimere; sic et hoc malum per blandimentum aurium, 351 audientium sensus quadam labe contaminans, contagione vitii adhaerentis inficit. CAPUT IV.-- Denique et nunc possent ὁμοούσιον sicuti et caetera verbo tenus nominare, si haberent quomodo illud ad aliam intelligentiam scaevo sensu perverterent: sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem hujus fieri voluerunt; ne aut profitendo hoc crederent, aut credentes professi viderentur: subtili ingenio excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oportere, ne corporeus crederetur. Deus etenim, inquiunt, efficit ut sit substantia, non tamen ut ipse Deus in substantia deputetur; quippe, aiunt, cum omnis substantia contraria recipiat. Deus vero qui nihil diversum admittere potest, substantia dici non debet. Ignoscerem tibi si hoc simpliciter diceres, si rationem rei velles scire, si rudis ad hanc quaestionem accederes, si non ipse esses, qui semper vel de alia substantia, vel de nullis exstantibus Dei Filium asserebas: at cum idem ipse sis qui hinc saepe convictus, saepe confessus, saepe negasti, saepius aliter immutando damnatus es: qui etiam nunc vi, ambitione et potentia exagitans, turbas omnia; quomodo putas me ignoscere tibi posse frequentius eadem retractanti? Sed ne videatur haec perversitas praejudicata magis quam examinata damnari, breviter tibi de hac oppositione respondeam. Prohibes itaque in Deo substantiam nominari, quasi omne quod substantia dicitur, res ipsa unius generis habeatur. An ignoras aliter coelestia, aliter terrena constare; sed et in ipsis coelestibus rebus atque mundanis magnam differentiam interesse? Aliter enim angeli, aliter singulae virtutes constitutionum suarum substantias acceperunt, sicuti Apostolus ait: Alia claritas solis, alia claritas lunae, alia claritas stellarum (I Cor. XV, 41). Sic et in hoc mundo, ut diversa genera rerum, ita et diversa corpora animantium, et omnibus sui cujusque generis substantia, sicut Apostolus dicit: Non omnis caro eadem caro (Ibid., 39). Si ergo ea quae a Deo facta sunt, diversas qualitates substantiarum suarum habent; tu putas in Deo talem esse substantiam, qualem habet aliquid horum quod factum est ut possit contraria recipere? Absit. Quae est enim substantia Dei? Ipsum quod Deus est, simplex, singulare, purum, nulla concretione permixtum, limpidum, bonum, perfectum, beatum, integrum, sanctum totum. An tu putas inane aliquid esse et vacuum, quod est Deus? Hoc enim dici blasphemia est, ut inane putetur, per quem cuncta constiterunt, qui omnia verbo edidit, ratione composuit, virtute perfecit, cujus nutu et imperio universa reguntur, cuncta deserviunt. Et bene de Deo legis scriptum: Ego sum, qui sum (Exod. III, 14); et: Qui est, misit me (Ibid.). Et ipse salvator Dominus: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Est ergo in substantia essentia sua Deus, cujus cognitio vita aeterna est, qui et tantus est, quantus dici non potest. Qui tunc digne aestimatur, cum inaestimabilis dicitur, utique velis ac nolis. Ergo ipsum quod est, hoc est substantia ejus rei, quae esse defenditur; quod tamen jam dictum est, quantum et quale sit, nec mente concipi, nec sensu aestimari, nec animo definiri potest; dummodo constet esse, quod esse creditur; ut de eo ipso quod Deus est, inde sit Filius, ut verus sit Filius, et verus sit Pater in Filio, et Filius in Patre. Hoc erit ὁμοούσιος, id est, unius substantiae cum Patre, sicut ipse Dominus ait: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 10); et: Ego et Pater unum sumus (Ibid., X, 30); et: Ego de Patre exivi (Ib., XVI, 28); et: Qui me videt, videt et Patrem (Ib., XIV, 9). Non immerito, quia Filius Dei de Deo Patre natus est; et ideo de unitate substantiae, et de majestate deitatis unum sunt, sicuti et Hieremias prophetavit: Quis stabit in substantia Domini, et videbit Verbum Domini (Hier. XXIII, 18)? Et iterum: Si stetissent in substantia mea, et si audissent verba mea, avertissem eos ab studiis eorum pessimis (Ibid., 22). Et apud Salomon: Substantia mea, dulcedo mea est (Sap. XVI, 21). CAPUT V.-- Cum ergo hanc unitatem substantiae in Patre et Filio non solum prophetica, sed et evangelica auctoritate 352 cognoscas; quomodo dicis in scripturis divinis ὁμοούσιον non inveniri, quasi aliud sit ὁμοούσιον quam quod dicit: Ego de Deo Patre exivi (Joan. XVI, 28); et: Ego et Pater unum sumus (Ibid., X, 30): vel quod prophetae ex aperto substantiam Dei intimabant? Haec est autem nominis ratio, ut in Patre et Filio unitatem substantiae credas, licet rem ipsam, quae est inenarrabilis, definire non possis; ut sive lumen de lumine dicas, sive verbum de verbo, sive spiritum de spiritu, sive dominum de domino; quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas: et de eo ipso quod Pater est, Filium intelligas. Nam si aliquam comparationem de rebus his quae videntur, in eo facias; ipsa dissimilitudine rerum non rationem ostendes, sed altercationem disputationum induces, ut cujus voce descriptum est: Cui me comparabitis (Esai. XLVI, 5)? Ac proinde Deus cui assimilari nihil potest, sufficiat credit, quod ipse sentitur, quem ipse credi se voluit, non indicari. Denique si de hoc ipso quod mecum profiteris, ad aliquam similitudinem velis in Deo conferre, nescio an quod comparaveris, possis expressius definire: ut puta cum dicis lumen ex lumine, si ad explanandum illud scrupulosa narratione cogaris, quaero quomodo lumen ex lumine credas? Utrum quasi lucernam ex lucerna, vel quasi solem ex sole; ut aut duas lucernas, aut duos soles, quasi duos deos sub hoc exemplo inducas? Aut splendorem luminis ejusdem lucernae, vel claritatem solis de eodem sole fulgentem, lumen de lumine consignes, ut in matricem luminis Patris figuram assimiles, Filium vero in splendorem claritatis ostendas; quod de eo Propheta dixerit: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Ps. XXXV, 10); vel Salomon, cum dicit: Candor est lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius (Sap. VII, 26); vel Apostolus hic praedicaverit Salvatorem nostrum imaginem esse invisibilis Dei, eo quod imago solis lux sua sit, quae de eodem sole procedit (Coloss. I, 15). Sed quanta ad haec responderi possunt, quae lites generant, quod Apostolus prohibet (II Tim. II, 24), longum est dicere: quippe cum constet lumen illud quod Deus est, aestimari, comprehendi et definiri non posse: nec vere aliquid ex his, quae in hoc mundo sunt, majestati divinae comparari; quia nihil de omnibus istis, quae videntur aut dicuntur, secundum id quod Deus est, condigna similitudine aestimari potest, quippe cum ipsis intellectibus et sensibus major sit. Ideo praemonuit ut divinitatem substantiae crederes, et verum Filium de vero Patre cognosceres: de qualitate autem rei requirere non deberes; quia quale aut quantum sit, scire non possis. Hoc enim prophetae, hoc apostoli praedicarunt. CAPUT VI.-- Denique pro captu, pro viribus, pro fide nostra intueamur Deus quid sit, et videamus an ei aliquid possit comparari. Certe hic est, de quo et cum dicitur, non potest dici: cum aestimatur, non potest aestimari: cum comparatur, non potest comparari: cum definitur, ipsa sua definitione crescit. Qui coelum manu sua operit, pugno omnem ambitum mundi claudit. Quem totum omnia nesciunt, et metuendo sciunt. Cujus nomini et virtuti famulatur hic orbis, et ipsa elementorum sibi succedentium momentanea vicissitudo testatur. Vide ergo si potest aliquid esse, cui possit Pater comparari et Filius; quia talis est Filius, qualis et Pater; non enim ipse se unum cum Patre diceret, nisi talem se, qualis est Pater, sciret. Ratio quaedam est, quae apud Graecos λόγος nuncupatur, quae inter Patrem et Filium personas vel vocabula distinguit; quia et ipse Filius ratio dicitur. Quae tamen ratio multis nominibus appellatur: modo verbum, modo virtus, modo sapientia, modo dextera, modo brachium, modo margarita, modo thesaurus, modo retia, modo aratrum, modo fons, modo petra, modo lapis angularis, modo agnus, modo homo, modo vitulus, modo aquila, modo leo, modo via, modo veritas, modo vita. Et ita cum sit Deus omnia in omnibus, ut per haec vocabula divinarum dispositionum mysteria cognoscantur, non ut ipsa majestas Filii Dei proprie definita monstretur. Quid est enim Filius de eo quod Pater est? Alius idem. Nam et ob hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio 353 divino ore processit, et nihil Pater sine eo aut jussit, aut fecit. Virtus dicitur, quia vere de Deo et semper cum Deo est, et omnis potestas Patris in ipso consistit. Sapientia appellatur, quia de corde Patris adveniens, arcana coelestia credentibus reseravit. Dextera nuncupatur, quia per eum omnia opera divina perfecta sunt. Brachium dicitur, quia ab ipso omnia continentur. Margarita appellatur, ut nihil illo pretiosius habeatur. Thesaurus dicitur, ut in ipso omnes opes et divitiae regnorum coelestium conditae agnoscantur. Retia dicitur, quia per ipsum, et in ipso de mari saeculi diversa gentium multitudo sicut piscium per aquam baptismatis in Ecclesia congregatur, ubi bonorum malorumque discrimen agnoscitur. Aratrum nuncupatur, quia signo crucis suae dura pectora subjiciuntur, ut necessario semini ipsa praeparentur. Fons aquae vivae appellatur, quia ex eo sitientia corda coelestis aquae gratia irrigentur. Petra dicitur, quia credentibus fortitudinem, incredulis duritiam praestat. Lapis angularis dicitur, quia utrosque parietes novi et veteris Testamenti unus et mediator in semetipso continens copulavit. Agnus dicitur, ut innocentia Christi et passio demonstretur. Homo dicitur, quia secundum carnem propter nos homines nasci dignatus est. Vitulus dicitur, quia propter nostram salutem pati sustinuit. Aquila dicitur, quia post venerabilem resurrectionem, ut rex alitum ad Patris pervolat sedem, Leo dictus est, quia ipse est rex regum, qui mortem ac zabulum virtutis suae potestate comminuit. Via est, quia per ipsum ascensus est. Veritas, quia mendacium nescit. Vita est, quia ipse universa vivificat. Vides ergo per haec vocabula significationes et dispositionum et operum divinorum praeostensas; non tamen ipsum Deum proprie definitum? Est ergo Pater Deus immensus, aeternus, incomprehensibilis, inaestimabilis. Est et Filius ejus Deus et Dominus noster, tantus, quantus est et Pater: sed non aliunde quam de Patre: quia ego, inquit, de Patre exivi (Joan. XVI, 28), hoc est, lumen de lumine. CAPUT VII.-- Sed ne ex eo occasionem aliquam haereticus capiat, cum duo nomina, vel duas personas, id est, Patris et Filii statuo, quasi duos deos dicam, ut illi duos ex diversitate confingunt: nos autem Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus consignemus. Viderint philosophi, viderint haeretici discipuli eorum, qui potestatum diversitate variantur: Nobis tamen unus Deus est Pater, ut Apostolus dixit, ex quo omnia, et nos ex ipso: et unus Dominus Jesus Christus, Deus Dei Filius, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII, 6). Nam per duo quid aliud intelligitur, quam duorum per partes divisa substantia, et cum nominibus ipsis dissociata natura agendi ac jubendi tam voluntas, quam imperia divisa? Porro Pater ac Filius etsi duae personae creduntur, ratione tamen et substantia unum sunt. Nam inaequalium societas melioris offensa es, et in injuriam ejus, qui verus Deus est, non verus alius comparatur. Cum autem ego Patrem et Filium statuo, unitatem generis assigno: et si illam in personis divido; discretiones tamen personarum rursus eadem nomina in unitatem sui naturali legis foedere consignant. Unde et tantus est Filius, quantus videbitur Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecta consummataque virtute, sicut Apostolus dicit: In quo omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitat (Coloss. II, 9). Nam et Hieremias receptissimus prophetarum, hanc unitatem divinitatis in Patre et Filio sciens ait: Hic est Deus noster, et non deputabitur alius absque illo: qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruc. III, 36, et seq.). Et Esaias hoc ipsum praedicat dicens: Haec dicit Dominus Deus: fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum, et Sabain, viri excelsi ad te transient, tui erunt servi, et post te ambulabunt vincti compedibus, et te deprecabuntur; quoniam in te Deus est, et non est alius Deus praeter te: tu es enim Deus (Esai. XLV, 14). 354 Quod ne putes me eo supercilio dixisse, quo Sabellius fertur, qui ipsum Patrem, ipsum Filium profitetur, non ita nos totum in unam sententiam cogimus, ut aliorum haereticorum fraude capiamur. Sed quia in ipso nomine personarum auctoritas indiscreta cognoscitur, et Filius non genere, sed personaliter a Patre nominatur; proinde totum Patri ascribimus, quod est Filius: et totum Filio, quod Pater est. Nihil non videbitur Patris, quod judicabitur Filii: nec Filii, quod defenditur Patris; quia unitas majestatis non sinit deos plurali vocabulo appellari: quippe cum constet Patrem et Filium unius esse substantiae, unde uterque unus Deus est dictus. Illud ante cuncta metuentes, quia nisi Pater et Filius unum non sint, in invidiam recurrat auctoris interpolata nativitas; hoc enim placuit haereticis, ut Deus ille omnipotens, invisibilis, immensus degeneraret in Filio, non modo potestate, sed conditione mutata, quasi non potuerit Pater de semetipso talem habere, qualis et ipse est. Proinde nos verum Filium de vero Patre, qui semper fuit, et est unius substantiae cum Patre, defendimus. Et hoc est, quod Graeci ὁμοούσιον appellant, id est, cum uno aliud ipsum; ut personae audientia nominatim fierent, et non ut substantiam vocabula separarent. CAPUT VIII.-- Sed ut omne mysterium haeresis Arianae traducam, cur nolint Filium de Patris substantia credi, breviter intimabo. Aiunt enim: Cum sit Deus Pater omnipotens, invisibilis, inconvertibilis, immutabilis, perfectus, semper idem, aeternus: Filius vero visibilis, quia saepe patribus visus est; et convertibilis atque mutabilis, quia in variis figuris quibusque sese monstravit: qui si de Patris, inquiunt, esset substantia, numquam fieri posset, ut ante carnis assumptionem aut visibilis aut mutabilis cerneretur; quin potius in aequalitate qua Pater est, permansisset, ex cujus substantia erat; quia quod de Patre est, nec videri, nec mutari, nec converti posse credendum est. Accedit ad causam, quia cum illapsus est in Mariam, cum Virginis uterum opplevit, aliud utique ex illa, quam quod venerat, natum est. Unde jam, inquiunt, corrupta substantia statum vertit, ordinem perdit, continuo immutatione ipsa formandus de Deo in hominem, de spiritu in carnem. Et utique translatio omnis interemptio est pristini. Ac per hoc aiunt: Si Filius de Patris substantia esset, jam et Patrem minorem videri substantiae suae vel traditione, vel fine: et proinde Filium ex alia substantia credere maluerunt, quod converti, et mutari, et videri possit; quia hoc de Patris substantia credi non liceat. Haec est causa erroris, haec origo haeresis Arianae; dum non intelligunt virtutem Dei, neque tanti sacramenti dispositionem agnoscunt, ut Deum humanis conditionibus comparent. Quibus primo respondendum in loco Filium Dei non ita visum, ut Deus erat, sed ut homo capere poterat de Deo; deinde variis figuris non mutabilem et convertibilem ipsum esse, sed hoc esse potentiae Dei, ut cum se singulis, prout vult, revelare dignatur, habitum mutet, non substantiam vertat: nec proprietatem qualitatis amittat, sed juxta meritum videntis temperamentum majestatis adhibeat; ipse tamen idem, ut semper est, in substantiae suae proprietate permaneat, sicut scriptum est: Mutabis eos et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28). Nam etsi multa sunt ex his, quae in hoc mundo videntur, quae ex alio convertantur in aliud, ut desinant esse quod erant, et hoc sint quod retro non fuerant; ut limus cum in hominem figuratur, limus esse jam desinit: aut pisces, aut aves cum de aqua procedunt, ex eo jam non aqua, quia aliud: ut lutum figuli cum solidatur in testam: ut lapis, cum dissolvitur decoctus in calcem: ut arena cum mutatur in vitrum, et caetera, quae longum est recensere. Sed multum interest, stulte haeretice, inter ea quae factasunt, et eum qui omnia, quemadmodum voluit, fecit. Quae facta sunt, ascriptae conditioni deserviunt: qui vero fecit, 355 suae voluntatis et proprii juris est. Neque potest in aliud, quam quod est, aliquo cogente, mutari: sed prout vult, et cui vult, se demonstrat. Nam si Angeli in figura hominum saepe sunt visi, et tamen aliud non sunt, quam quod se esse norunt, neque substantiam mutant, cum formam humani corporis sumunt; quanto magis ipse Dominus noster qui omnia fecit, qui ipsis Angelis ut hoc possent, sua institutione concessit! Huc accedit quod sic Filium Dei, ut jam dictum est, visum a Patribus approbamus, ut non totum in illo, quod Deus est, videretur: sed dispositiones rerum futurarum, quae suis quibusque temporibus complendae erant, in illo per imaginem cernerentur. Nam quis Filium Dei videre potuit, antequam conspicabilem materiam, sicut ei placuit, assumpsit, vel ipsum hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae visus est (Gen. XVIII, 1), sed in forma humani corporis visus est, quo scilicet postremis temporibus in homine venturus esse ostenderetur. Jacob etiam alibi in angelo (Gen. XXVIII, 13), alibi aeque videtur in homine. Qui ideo se in angelo demonstravit, ut nuntium se magni consilii indicaret: in homine vero, cum quo et colluctatus fuisse describitur; ut imaginem futurae colluctationis, quam cum Israel habiturus erat, cum secundum hominem advenisset, praecipue indicaret. Sed ut Dominum crederet, cum quo tanto certamine sub figura hominis luctabatur, Israel, id est, homo videns Deum, nomen accepit (Gen. XXXII, 24). Vidi, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Ibid., 30). Et utique figuram hominis viderat, quam Deus Dei Filius induerat. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit (Exod. III, 2), ut lumen credentibus, incredulis judicium demonstraret; quia Christus credentibus salus est, non credentibus poena, ut Apostolus ait: Aliis odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (II Cor. II, 16). Populum Israel in columna nubis per diem, et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat (Exod. XIII, 21); ut baptismi gratiam per nubem, et donum sancti Spiritus per ignem ostenderet; quia apostolus Paulus in nube Patres baptizatos scribit (I Cor. X, 2), et Spiritum sicut ignem esse apostolorum Acta declarant (Act. II, 3). Vides ergo per omnia, haeretice, characteres divinarum Scripturarum in honorem Dei Patribus praeostensos; non tamen ipsum Deum, ut est proprie revelatum. Denique cum Moyses oraret ut faciem Dei pure videret, quid ad illum continuo Deus? Non poteris, inquit, videre faciem meam; non enim videbit homo faciem meam, et vivet (Exod. XXXIII, 20). Hoc ipso quod negatur aspectus, claritas assignatur, quae scilicet tanta est, quanta credenda est, quae invisibilis indicatur. Cum ergo Moyses qui et situm coeli, et ordines mundi, et elementorum vices, totius denique orbis ornamenta digesserit, indicarit, expresserit; cui ipse Dominus testimonium perhibuit dicens: Nemo erit ex prophetis ut servus meus Moyses, cui facie ad faciem, ore ad os locutus sum (Num. XII, 7, 8); Deum tamen pure videre non potuit. Merito quidem prophetia omni dignus, sed non usque adeo ut intueri Deum valeret, qua homo tantummodo esset. Et utique haec omnia Filii verba defendimus, quem in monte Sina cum Moyse locutum esse scimus (Exod. XXXI, 18), qui agendis explicandisque rebus a Patre advenerat; quia omnia a principio per ipsum et ordinari, et explicari, et manere convenerat, ut habendi Filii haec praecipua ratio constaret. Et tamen sic visus accipitur, ut alicujus conspicabilis, ut dixi, materiae dispositione assumpta videretur, salva scilicet invisibilitate ejus, quam a conspectu omnium majestas interfusa seposuit. Non enim sic humanis aspectibus revelatus est, ut tota in illo deitas appareret: sed ad vicem speculi cum conceptos intra lucem suam vultus quasi ad plenam effigiem hominis includit; ita majestatis ejus praeeunte fulgore, intra id visum est, quod imaginem veritatis, non ipsum Deum proprie demonstraret. Sic et cum hominem induere dignatus est, non labem aeternitati intulit; ut spiritum in carnem mutaret, sed ut suscepto homini immortalitatem atque aeternitatem coelestis vitae praestaret. Nam etsi Apostolus semetipsum exinanisse dicit: formam servi suscipiendo, non utique sic exinanitum accipimus, ut aliud, quam quod fuerat, idem Spiritus fieret: 356 sed ut seposito interim majestatis suae honore, humanum corpus indueret, quo suscepto, salus gentium fieret. Ut enim sol cum nube tegitur, claritas ejus comprimitur, non caecatur; et lumen illud, quod toto orbe diffusum claro splendore cuncta perfundit, parvo admodum obstaculo nubis includitur, non auferitur: sic et homo ille quem Dominus Jesus, Salvatorque noster, id est, Deus Deique Filius induit; Deum tamen in illo non intercepit, sed abscondit. Denique cum in monte se paululum extra ipsum hominem extulisset, fulgore luminis ejus pene obcaecati apostoli in terram quippe homines ceciderunt (Matth. XVII, 6), periclitati vitam, nisi eis Dominus compresso rursum majestatis suae honore ut misericors subvenisset, secundum illam sententiam: Nemo vidit Deum, et vixit (Exod. XXXIII, 2). Ut ergo claritas solis, cum non usque ad nostros emicat visus, sibi salva est; quia quod non videtur, infirmitatis est nostrae, quorum oculos nubium texit obscuritas: ita probat se non suo detrimento proprii latuisse fulgoris; sed carnis, ut dixi, beneficio, cujus causa Filius Dei filius hominis esse sustinuit. Nempe enim de Spiritu Dei Virgo concepit, et quod concepit, hoc peperit, id est, Deum homini suo, ut jam dixi, sociatum, sicut ipse dixit: Quod nascitur de carne, caro est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6); quia Deus spiritus est, et de Deo natus est. Sicut et Angelus ad Mariam Virginem dixit: Spiritus Dei veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). Vides ergo ipsum Spiritum, id est, Filium Dei venisse ad Virginem; et inde Dei et hominis Filium processisse: nec tamen ipso indumento carnis Dei Filium esse mutatum; sed eumdem ipsum esse in homine, qui fuerat ante mundum cum Patre; per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, sicut Evangelista ait: Mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10). Caeterum amentis est credere ab eo posse liberari, qui ut liberaret, amissus est; ut nasceretur, oppressus est: ut immortalitatem reciperet, transivit ad mortem. Sed absit, haeretice, ut sensus tuae iniquitatis a catholicis admittatur; nos enim credimus immutabilem et inconvertibilem, Verbum et spiritum, id est, Filium Dei; qui cum hominem induit, non statum vertit, non ordinem perdidit, non substantiam immutavit: sed illuvias ejusdem corporis aeterno claritatis suae lumine illustravit; ut ad nos per tramitem corporis ejus lux Sancti Spiritus, et aeternae vitae gratia redundaret. Quem etsi passum credimus et sepultum, sed homo ille passus est, quem Filius Dei suscepit, quem induit, quem portavit. Sed quia totum ad auctorem referebatur, quidquid homo ille patiebatur; ideo mors et passio Domini judicatur; nam constat immortale esse, quod Dei est: hominis, quod caducum. Tertia quoque die resurrexit non Deus in hominem, sed homo potius in Deum. Ascendit in coelos, obtulit Patri suo hominem illum gratissimum munus, consedit ad dexteram Patris, secundum quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam (Psal. CIX, 1). Misit nobis Spiritum sanctum de propria sua, et ipsa una substantia sua, protectorem, sanctificatorem, et deductorem in vitam aeternam, sicut scriptum est ex voce Dei: Effundam de Spiritu meo super servos meos, et ancillas meas (Joel II, 29). Et iterum: Spiritus ex me prodibit (Esai. LVII, 16). Et ipse Dominus Salvatorque noster: De meo, inquit, accipiet (Joan. XVI, 15); ex eo utique quod est Filius, quia et Filius de eo quod Pater est. Exinde praefinito tempore venturus, vivos mortuosque judicaturus; ut reddat credentibus praemia, non credentibus vero supplicia. Cujus regnum aeternum, immortale; nec initium habet, nec terminum: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. CONCLUSIO.-- Haec qui legis, per Deum obsecro, ne simplicitatem sensus in ambiguum torqueas, aut alias quam dicta sunt, trahas; quia nos Patrem verum Patrem confitemur, et Filium Dei verum Filium Dei, et Spiritum sanctum vere Spiritum sanctum credimus: tres personas unius substantiae, et unius divinitatis confitentes. Sabelli autem, et Photini, nec non Arii sectam, et si qua alia sunt, quae contra regulam veritatis veniunt, condemnamus. Nicaenae autem synodi tractatum omni animi nisu ex tota fide servantes, amplectimur; hunc enim tractatum scimus contra omnes haereses invicta veritate oppositum. n8qs9mn9lq77qexm5r7wc10pzin7vpm 0 53598 264813 257981 2026-05-06T19:27:17Z Demetrius Talpa 13304 /* Tabula ad totam rationem compoti utilis, circumsepta undique annis, qui sunt compoto maxime apti. */ 264813 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Beda Venerabilis |OperaeTitulus=Ephemeris |OperaeWikiPagina= Ephemeris (Beda?) |Annus= saeculo VIII |SubTitulus= Auctor incertus |Genera=kalendaria, carmina |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''' ''(cf. [[Martyrologium (Wandalbertus Prumiensis)|hoc martyrologium]])'' Ephemeris (Auctor incertus (Beda?)), J. P. Migne ===Prooemium.=== (0727D)QUADRATUS hic aequilaterus, qui dicitur tetragonus, a 30 in 900 progreditur. Cujus divisio per quinque senarios facta, lectori occasionem tribuit ut se exerceat (0728D)in singulis mathematicae disciplinis. Siquidem continuatis proprietatibus medietatum trium artium talis divisio ostendit arithmeticae 6, 12, 18; musicae (0729A)12, 18, 24, geometricae 6, 12, 24. Igitur vicesimi termini summi linea est A, quae in infimo spatio habetur pro epactis nulla. A qua videlicet intra A per eamdem lineam singulae litterae Graecae quae ex ordine sequi debuerant, tantum distant, sive sursum, sive deorsum, quantus est numerus epactarum. Nam B, in ordine litterarum secunda, hic habetur 12; et C, ordine tertia, hic est 23; cyclus quoque decemnovennalis talis erit, qualem naturalem ordinem littera tenuerit, quia illo anno pro epactis posui. Siquidem B positione hic est duodecima, cum sit litterarum ordine secunda: et ob hoc constat esse annum cycli decemnovennalis secundum, linearum primae et duodecimae expositio. In priori sententia continetur absque dubio. Denique quia luna moratur in unoquoque signo duobus diebus et semisse, alternatim (0730A)quibusdam signis duobus, quibusdam tres dies dedi. In 8 linea hujus tabulae, inferius eo numero subnotatae, in duo integra signa quinque dies integros teneant, dum quod uni subtrahitur, alternatim detur. Menses vero contra, in 24 linea posui, ut in quo signo sit sol, singulis mensibus anni advertas. Nam hinc ex majuscula littera Arietem, inde Aprilem, hinc Taurum, inde Maium perspicis, et caetera eodem modo. Ergo per singulos dies lunam in quo signo sit inventurus, scito quota et cujus mensis sit, ac in lineis 18 et 24 considerata prima luna contra se venient menses, et signa contra, ut Aprilis in 24, et Aries in 18. Terminos quoque semper invenies, si observaveris lunam Februarii 10, Mart. 2, Aprilis 14, Maii 20, Junii 4. ==Incipit ephemeris.== (0729) Ephemeris, est supputatio singulorum dierum, aut siderum subtilis inspectio. (0729B)Hic sunt triginta senarii, et quilibet versus habet triginta mansiones: et per omnia noningentas litteras. Item quinque sunt ordines in ista tabula:--Primus incipit a dictione Ardua;--Secundus, a Connexae;--Tertius, a Libat;--Quartus,ab Acrari: parte dictionis illius Sacraria; Quintus, ab A formae. (0730B)Puncti autem indicant tantum uniuscujusque dictionis complementum. In litteris majusculis est negotium, in primo enim et tertio ordine alphabetice procedunt. Hae vero majusculae in exemplari scripto, rubrae omnes erant: sed quod posuimus Graecum, erat A viridum. ==De recursu epactarum.== (0731) Ogdoas, ut est in primis VIJI columnis paginae 808, et Endecas, ut in suis reliquis XI. Quomodo infra viginti octo annos decurrentes recurrantur. 1 ante 5 post 6 2 ante 11 post 6 2 ante 6 post 11 4 ante 6 post 5 ==De recursu concurrentium.== De recursu concurrentium figura haec continet solummodo, ut noverit calculator post aliquot a praesenti (0732)annos, quot futurae sint concurrentes; verbi gratia, post C, vel caeteros qui in ipsa figura tenentur (0733A)inserti. Habet igitur figura singulas viginti octo annorum concurrentes, singulisque subjectum numerum post quot annos eaedem concurrentes redeunt. Sed quia ista in membrana per singulos annos inchoare non potuit, coepta est a primo hic conscripto anno cycli solaris, qui habet I concurren. bissextilis. Quod autem ibi fit, hoc omnibus annis de singulis provenit. Quae sequenti ordine a bissexto fuerit, ipse ab hinc 30 eaedem 170 eodem ordine provenient. Quocunque ergo numero annorum peracto concurrentes scire cupis eumdem numerum, vide quoties habet 30, et 30 parte geminata, concordiam vertentium cognoscis annorum praeteritorum vel futurorum. Figura quae postea sequitur per 28 annos cycli solaris, per quem concurrentes computantur, singulorum mensium Kalendae qua feria proveniant, indicat. Cujus initium sumitur, ubi 12 menses sunt, quorum primus est Martius. Litterae vero singulis annis superpositae, per totum annum primam feriam ostendunt. (0733B)Quomodo semper quarto anno bissextus redit, infra cycli solaris recursus apparebit per singulos reditus concurrentium, si in hac figura notentur concurrentes, qui vel primo bissexti anno, vel secundo, vel tertio, vel quarto sunt, ut ante fuerint vel post futuri sunt, praefiximus annorum numeros. (0734A)Primo decennovalis cycli anno, quando nulla epacta ponitur, in Kalendis Martiis nova invenitur luna, secundo vigesima, tertio prima, quarto duodecima. Harum Kalendarum Martiarum lunas per decennovales annos collectas primo praefiximus ordine, deinde qui in septem qui sequuntur ordinibus feriarum rationem Paschae descripsimus. Cum igitur decimam quartam Paschalis festi lunam, denique Paschae, cum luna sua cujusvis anni decennovalis cycli desideras invenire, inspecta luna Kalendarum supradictarum consideras, eamque sequens devenies ad feriam in qua praefati mensis habuisti Kalendas, ubi diem Paschae cum sua luna, linea tibi quam tenueris ostendet. Verbi gratia, si prima feria fuerint Kalendae Martiae, in prima feria, quam posuimus ipsum diem Paschae, cum luna sua invenies. Si vero secunda, in ea similiter, ut in prima diximus, diem et lunam paschalem reperies. Quae inquisitio usque ad septimam feriam simili modo procedens, nulla (0734B)unquam falsitate notatur, quin hujus argumenti ratio per centum triginta annos, quod est anni magni pars quarta, firma stabilitate progrediatur. Quae cum ad finem usque deducta fuerit, rursum in se rediens explicatur, atque explicata in se semper revertitur. Porro hunc cyclum ita ordinavimus, ut in capite decennovalis, quem posuimus, in prima feria reddat Kalendas Martias concurrens tertius, qui ponitur in anno primo praeparationis bissexti. Sed quia solaris cyclus vigesimus octavus lunaris novemdecim peragitur annis, non ante ad eumdem locum concurrens, quem diximus, quam quingentos triginta tres explica annos, id est, hunc cyclum quater circumeat, quam summam uterque circulus per alterutrum efficit, multiplicatus. Sciendum vero quod haec pagina nihil a superiore discrepat, nisi quod illa lunas Kalendarum Januarium, ista continet Martiarum; quae tamen utraeque eumdem continent modum. Hoc quoque differunt quod quae Kalendaria subnotantur, quintae feriae lunationum Januarii, occurrunt Dominica (0734C)die ipso ordine sub lunationibus Martii. Cumque utriusque paginae eaedem sint Kalendarum lunae feriae, et Kalendaria Paschalis diei cum suis lunationibus, hoc uno differunt quod dissimiliter currunt. Nam (ut dictum est) Kalendaria quae subnotantur quintae feriae Januarii, hic proveniunt Dominica Martii, et quae ibi sexta feria, hic scribitur in secunda, ut tali modo per omnia de caetero sit concordia. Siquidem quartas decimas lunas, ut in superiori pagina, hic nona continet linea. Ex quibus singulis, in eodem versu contra se posita, oriuntur septem Kalendaria, quae sequuntur Kalendarium in quolibet anno decimae quartae lunae debitum, juxta decretum Nicaeni concilii sanctorum trecentorum et octodecim Patrum. Septizodium. a g f e d c b b a g f e d c (0734D)Sabbato, c b a g f e d Dominica, d c b a g f e Feria secunda, e d c b a g f Feria tertia, f e d c b a g Feria quarta, g f c d c b a Litterae hujus laterculi, qui vocatur Ratio septizodii, eo quod per septem annorum circulum in semet revolvuntur. Qui secundo a, b, a, usque g, in singulis mensibus positae, pertinent ad rationem bissexti, et ad rationem feriarum, qui per octodecim annos revolvunt ==Tabula ad totam rationem compoti utilis, circumsepta undique annis, qui sunt compoto maxime apti.== (0735A) <poem> (0737A)Quid subjecta ferat cognosces pagina, lector, Hoc prius inspecto carmine perspicuo. Attica distinctis praefert elementa figuris. Assignata suis singula cum numeris. Quis humanitati hinc designat tempora verbi, Hisdem illinc magnum est reperire cyclum, Hisdem partim annos ab origine digerit orbis. Nam partim solito schemate praetitulat, (0738A)Myriades etenim nostrate charactere signat. Helladici reliquos dant apices numeros. Marginibus quos extremis hinc inde notavi. Septuaginta sequens, Hebraicamque fidem. Hinc cyclus Graece ἔνεα καὶ δέκα θερίδα dictis. Quod denis currat mensibus atque novem, Qui nostro sermone decemnovennalis habetur, Per quem paschalis annua luna redit. (0739A)Per quem omnes prope decurrunt hac arte figurae, Phoeniceo primus iste colore rubet. Cernis et ἑλικὸν ψιλετρι aspergine κὺκλον. Octo vigintique iste recurrit annis, Bissextus cunctis in concurrentibus ut sit, Septem namque quatèr ducta tot efficiunt. Septeno concurrentes cohibentur arithmo. Bissextum vero quarta reducit hiems: His igitur cyclis per semet multiplicatis, Efficitur Paschae maximus ille cyclus. Qui post quingentos annos triginta duosque In semet rediens, cuncta refert eadem. Pensio ter quinos census indicta per annos, Illita prasino quaeque colore viret. Tum concurrentes per totum cerne nigrantes. Per quas bissextum stigmata terna notant. Undenis etiam augmentis epacta quotannis Proficiens, post haec attitulata subest. Subjectos quartae decimae lunae inspice soles: (0740A)Hisque suos cernes suppositos canones. Terminus hoc Paschae communi dicitur ore. Hic quia dum redeat, hoc celebrare nefas: Vindicat extremas in fine characteris oras. Post cyclum lunae meta Quadragesimae. Quis Paschae ipsa dies, quadragesimaeque Kalenda, Quoque anno occurrat, hac ratione nota, Rubra super concurrentem quacunque figura. Hanc et in annali, quaere colore pari. Primo nempe reperta loco quadragesimalem, Paschalemque dehinc indicat esse diem. </poem> Epactas et paschales terminos cum suis regularibus, nec non cyclum lunae cum terminis Quadragesimae, ut versibus annotatur huic tabulae annotare debuimus. Sed quia in priori tabula, quae huic est proxima, subnotavimus: ideo hic iterare supersedimus. Eamdem enim utilitatem dant ibi semel notata, quam hic praestarent iterata, quia utraeque una conveniunt ratione. Luna in Kalendis Januarii. 9||20||1||12||23||4||15||26||7||18||29||10||21||2||13||24||5||16||27 Epactae Aegyptiorum. 30||11||22||3||14||25||6||17||28||9||20||1||12||23||4||15||26||7||18 Cyclus lunaris 17||18||19||1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16 Observatio lunae primi mensis. non. Dec.||VIII kal. Jan.||idus Dec.||kal. Jan.||XII kal. Jan.||IV idus Dec.||IV kal. Jan.||XV kal. Jan.||VII idus Dec.||VII kal. Jan.||XVIII K. Jan.||III non. Jan.||X kal. Jan.||II idus Dec.||II kal. Jan.||XIII kal. Jan.||V idus Dec.||V kal. Jan.||XVI kal. Jan. Terminus Quadragesimae. VIII kal. Mar.||III idus Febr.||VI non. Mar.||XI kal. Mart.||VI idus Febr.||III kal. Mart.||XIV kal. Mart.||non. Mart.||VI kal. Mart.||idus Feb.||IV non. Mar.||IX kal. Mar.||IV idus Feb.||kal. Mar.||XV kal. Mar.||VII idus Feb.||IV kal. Mar.||XV kal. Mar.||II non. Mar. Ascensio lunae Paschalis. X kal. Apr.||IV idus Mart.||II kal. Apr.||XIV kal. Apr.||VII idus Mart.||VI idus Apr.||XVI kal. Apr.||non. Apr.||VIII kal. Apr.||II idus Mart.||IV non. Apr.||XI kal. Apr.||VI idus Mart.||III kal. Apr.||XIV kal. Apr.||VIII id. Mart.||VI kal. Apr.||XVII k. Apr.||II non Apr. Linea Angelica, id est, terminus Paschalis. non. Apr.||VIII kal. Apr.||idus Apr.||IV non. Apr.||XI kal. Apr.||IV idus Apr.||III kal. Apr.||XIV kal. Maii||VII idus Apr.||VI kal. Apr.||XVIII k. Maii||II non. Apr.||IX kal. Apr.||II idus Apr.||kal. Apr.||XII kal. Apr.||V idus Apr.||IV kal. Apr.||XV kal. Maii. Terminus Rogationum. VI idus Maii||II kal. Maii||XV kal. Jun.||VIII id. Maii||V kal. Maii||idus Maii||IV non. Maii||VIII kal. Junii||III idus Maii||VI non. Maii||XII kal. Junii||VI idus Maii||III kal. Maii||XV kal. Junii||non. kal.||VI kal. Maii||idus Maii||IV non. Maii||X kal. Jun Terminorum regulares. 5||1||6||2||5||3||6||4||7||3||1||4||7||5||1||4||2||5||3 Claves terminorum. 25||15||34||23||12||31||20||39||27||17||36||25||14||33||22||11||30||18||38 (0741A)Quilibet horum numerorum convenit omnibus totius anni terminis, si singulis annis decennovenalis cycli nosti qui sit, quem his Kalendariis supputare incipis. Septuagesimalem, VII Idus Januar. Quadragesimalem, V Kal. Febr. Paschalem, V Idus Martii, Rogationes, XVII Kal. Maii. Pentecostes, III Kal. Maii. Paginae quae videntur subscriptae, pene nihil a se differunt in utilitate: utraeque enim habent annos Domini a legentis sinistra, annum vero magnum a dextera. Per totam quoque paginam concurrentes nigrescunt, in quibus bissextiles anni tribus punctis appositis patescunt. Croceus color in ut isque notat cycli solaris, qui per 28 annos currit, initium. Viridis vero, indictionum, qui per 15 annos volvuntur, indicat exordium. Habent etiam argumenta, quae vides subscripta: quae licet nonnisi uni subscribantur, tamen omnibus sequentibus paginis, coloribus et concurrentibus depictis, uno modo, simili ordine junguntur. Ex his argumentis hoc notandum, quid sit quod praetitulatur observatio lunae primi mensis (0742A)Id. Jan. Ubi sciendum quia annotantur duodecimae lunae, quasi pro terminis secundum ordinem lunaris cycli, qui proprius Romanorum 4 anno decennovalis cycli incipit. Ubi sicut vides in superio ibus 12 luna, in Kal. Januar. quae sequenti anno 12 habetur in 12 Kal. ejusdem mensis. Sicque fit ut secundum Romanos subnotatis Kalendariis observentur communes et embolismares anni ad modum termini paschalis. Ab ipsa datarum in qua praesenti anno 12 lunam Januar. habueris, numera in retro 11 dies, et in 12 lunam 11 habebis, si communis annus fuerit. Quod si embolismus est, in antea numera 19 dies, et in 20 lunam 12 habebis. Hoc nunquam, nisi in 19 anno fallit, propter saltum lunae; nam ipso anno 13 dies numerabis. Haec prior pagina differt ab alia quod concurrentibus alternatim subjicitur paginula, quam venerabilis Beda reperit, ad investigandum in quo signo sit luna 14, constans alphabeti litteris, 12 signis tabulae praefixis. (0741A)Anni ab origine mundi sunt hic Graecis numeris notati, juxta Septuaginta Interpretes. (0742A)Anni ab incarnatione Domini notantur chiffris. Utrique anni, a fronte hujus tabulae. (0743)Pagina magniflui, quae dicitur Area cycli. (0744)Trigintaque duos quingentos qui tenet annos. (0743)In ipso Tabulae medio erant in scripto exemplari XL virides litterae: ipsas autem posuimus Germanicas (hic vero crassiore typo distinctas. Edit. ). Incipiunt in 8 littera lineae 11 et finiunt in 12. littera (0744)lineae 18. Hoc fit in medio octo linearum: quaelibet enim lineae ex illis octo saltem quinque litteras virides aut Teuthonicas capit. (0745)Epactas et Paschales terminos, necnon cycli Lunae, cum terminis Quadragesimae, quae hic subnotari (0746)debuerant, invenies retro et in sequentibus paginis, cum aliis his competentibus argumentis. (0747)Litterae italico typo in tabula praecedenti figuratae, rubro colore in antiquis editionibus depingebantur.) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 (0749)a 1 b XV cal. Febr. VI idus Febr. 3 3 6 5 12 3 b 2 c XIV cal. Febr. V idus Febr. 3 4 6 4 12 4 c 3 d XIII cal. Febr. IV idus Febr. 3 5 6 5 12 5 d 4 e XII cal. Febr. III idus Febr. 3 6 6 6 12 6 e 5 f XI cal. Febr. II idus Febr. 4 7 13 f 6 g X cal. Febr. idus Febr. 4 1 7 1 13 1 g 7 h IX cal. Febr. XVI cal. Mar. 4 2 7 2 13 2 h 8 i VIII cal. Febr. XV cal. Mar. 4 3 7 3 13 3 i 9 k VII cal. Febr. XIV cal. Mar. 4 4 7 4 13 4 k 10 l VI cal. Febr. XIII cal. Mar. 4 5 7 5 13 5 l 11 m V cal. Febr. XII cal. Mar. 4 6 7 6 13 6 m 12 n IV cal. Febr. XI cal. Mar. 5 8 14 n 13 o III cal. Febr. X cal. Mar. 5 1 8 1 14 1 o 14 p II cal. Febr. IX cal. Mar. 5 2 8 2 14 2 p 15 q cal. Febr. VIII cal. Mar. 5 3 8 3 14 3 q 16 r IV non Febr. VII cal. Mar. 5 4 8 4 14 4 r 17 s III non. Febr. VI cal. Mar. 5 5 8 5 14 5 s 18 t II non. Febr. V cal. Mar. 5 6 8 6 14 6 t 19 n non. Febr. IV cal. Mar. 6 9 15 u 20 a VIII idus Febr. III cal. Mar. 6 1 9 1 15 1 x 21 b VII idus Febr. II cal. Mar. 6 2 9 2 15 2 y 22 c VI idus Febr. cal. Mar. 6 3 9 3 15 3 z 23 d V idus Febr. VI non. Mar. 6 4 9 4 15 4 a 24 e IV idus Febr. V non. Mar. 6 5 9 5 15 5 b 25 f III idus Febr. IV non. Mar. 6 6 9 6 15 6 c 26 g II idus Febr. III non. Mar. 7 10 16 d 27 h idus Febr. II non. Mar. 7 1 10 1 16 1 e 28 i XVI cal. Mar. non. Mar. 7 2 10 2 16 2 f 29 k XV cal. Mar. VIII idus Mar. 7 3 10 3 16 3 g 30 l XIV cal. Mar. VII idus Mar. 7 4 10 4 16 4 h 31 m XIII cal. Mar. VI idus Mar. 7 5 10 5 16 5 i 32 n XII cal. Mar. V idus Mar. 7 6 10 6 16 6 k 33 o XI cal. Mar. IV idus Mar. 8 11 17 l 34 p X cal. Mar. III idus Mar. 8 1 11 1 17 1 m 35 q IX cal. Mar. II idus Mar. 8 2 11 2 17 2 Initia Septuagesimae. Initia Quadragesimae. Hebdomadae a nativitate Domini usque ad Septuagesimam. Dies residui extra hebdomadas, etiam illius temporis. Hebdomadae a nativitate Domini usque ad Sexagesimam. (0749)Notandum quod singulis annis anni Domini hic mutantur, et cum ipsis pene omnia hujus paginae argumenta ordiuntur. (0749A)Quoniam in primo decennovalis cycli anno in Kal. Januariis luna 9 semper esse solet, in secundo etiam anno ejus cycli in praedictis Kal. luna 20, atque in tertio prima; nota lunas Kal. Januar. in primo ordine positas, ac deinde suis ordinibus omnes 7 ferias positas, id est, diem Dominicum, 2 feriam, 3, 4, 5 et 6, sive sabbatum. Post harum quoque feriarum ordines in 9 ordine positas lunas 14 paschales, et tunc demum computa cujusvis anni Kal. Jan. quota occurrat feria, quotaque in ipsis Kal. fit luna, et incipe ab ipsa luna, tenens ipsum versum, in qua aetatem lunae inveneris, quoniam in Kal. Jan. computasti usque dum venias ad ordinem feriae, in qua easdem Kal. invenisti; et ibi habes Dominicum Paschae cum luna sua, quomodo in eodem anno esse debet. Perge quoque per eumdem versum usque ad ordinem lunarum 14 quae positae sunt in ordine 9, et ibi habes lunam 14, in qua Hebraicum Pascha esse debet. Et quia deciesnovies 7 fiunt 133, tantoties hic sunt dies paschales Dominici descripti. Quos si per 4 partem multi licaveris, (0749B)id est, quater centeni, quater triceni, quater terni, fiunt in summa 532, quae summa est anni magni. Et cum per 133 annos diversus sit cursus feriarum ad lunam propter rationem bissexti, post 532 annos ad eumdem ordinem redit. Sicque fit ut totius anni magni paschalium ordinum absque errore haec formula contineat veritatem, praeterquam uno tantum in loco, ubi communi anno inveneris 15 lunam in Dominico die Paschae, post multos annos invenies eam 16 ibi esse debere semel tantum, quae res nullum alium affert errorem.(0750A) (0751B)Primo decennovalis cycli anno, quando nulla epacta ponitur, in Kal. Martii luna 9 invenitur; secundo 20, tertio 1, quarto 12 luna. Harum Kal. Martiarum lunas per 19 annos collectas, primo praefiximus ordine, secundo 14 lunas paschales: at deinde, 7 qui sequuntur ordinibus, feriarum rationem descripsimus. Cum igitur paschalis festi 14 lunam diemque Paschae cum luna sua cujusvis anni decennovalis invenire (0751C)desideras, inspecta luna Kalendarum supra scriptarum, considerataque feria qua ipsae occurrant Kalendae, tene ipsam lineam a primo ordine, in qua aetatem deprehenderas, eamque sequens devenies ad ordinem secundum, in qua 14 lunam paschalem reperies: inde quoque per eamdem lineam pervenies ad feriam in qua praefati mensis habuisti Kal., ubi diem paschae cum luna sua, linea quam tenueris tibi ostendet. Verbi gratia, si prima feria Kal. Martii, in 1 feria quam posuimus, ipsum diem Paschae cum luna sua invenies; si vero 2, similiter in ea, ut in 1 diximus, diem et lunam reperies annotatam. Quae inquisitio usque ad 7 feriam simili modo procedens, nulla unquam falsitate notatur. Quin hujus argumenti ratio per 133 annos, quod est anni magni pars 4, firma stabilitate progreditur: quae cum ad finem usque deducta fuerit, rursum in sese rediens explicabitur, atque explicata, in se semper revertitur. Porro hunc cyclum ita ordinavimus, ut in capite decennovalis (0751D)quem posuimus in 1 feria Kal. Martii, et concurrens tertius, qui ponitur in anno 1 praeparationis bissexti. Sed quia solaris cyclus 28 lustris 19 peragitur annis, non ante ad eumdem locum concurrens, quem diximus, revertitur, dum 532 expleat annos, hunc cyclum quater circumeat: quam summam uterque circulus per alterutrum efficit multiplicatus. Sciendum vero quod haec pagina nihil a superiore discrepat, nisi quod illa lunas Kal. Jan., ista continet Martiarum, quae tamen utraeque eumdem continent modum. Hoc quoque differunt quod quae Kalendaria subnotantur 5 feriae lunationum Januarii, occurrunt Dominica die ipso ordine sub lunationibus Martii. Cumque utriusque paginae eaedem sint Kalendarum lunae, feriae, et Kalendaria paschalis diei cum suis lunationibus, hoc uno differunt quod dissimiliter currunt. Nam ut dictum est, Kalendaria quae subnotantur 5 feriae Jan. hic proveniunt Dominica Martii; et quae ibi 6 feria, hic scribuntur in 2; ut tali modo (0752A)per omnia de caetero sit concordia: siquidem 14 lunas, ut in superiori pagina, hic 9 contineat linea. Ex quibus singulis in eodem versu contra se posita oriuntur 7 Kalendaria, quae sequuntur Kalendarium in quolibet anno 14 lunae debitum, juxta decretum Nicaeni concilii sanctorum CCCXVIII Patrum. (0752D)Menses hic duodecim numerantur ordine juxta numerum et ordinem istarum 12 columnarum, ut infra. Ogdoas, est ad octo verius endecas autem, ad undecim.(0753) Duodecim menses anni civilis, qui et communis dicitur. Signa zodiaci sunt 12; tamen hic non sequuntur secundum earum seriem et situm, alioquin Aries deberet esse in loco 1, Taurus in secundo, et sic de caeteris.(0755)(0757) (0757A)Communis annus vocatur etiam simplex et planus, et constat duodecim mensibus, quorum et ordo et nomina jam hic sequuntur: videlicet secundum astra et secundum Hebraeos: 1 Aprilis, In hisce duobus prioribus, habetur Ver. 2 Maius, 3 Junius, Et in istis tribus mensibus habetur Aestas. 4 Julius, 5 Augustus, 6 September, Istis tribus mensibus, habetur Autumnus. 7 October, 8 November, 9 December, Et in istis tribus ultimis habetur Hiems. 10 Januarius, 11 Februarius, 12 Martius. Hic incipit prima pars quatuor temporum anni, dicta Ver. Embolismicus annus dicitur annus transitum habens, seu potius transcensum: quoniam transcendit (0757B)annum communem uno lunari mense. Cyclus decemnovalis, aut cursus 19 annorum, est illud certum annorum spatium post quod omnes lunationes in eamdem horam redeunt in qua prius fuerunt. Epactae est illud residuum dierum, horarum et minutarum, quod manet ex embolismo, et reservatur ad sequentem annum. Siquidem totam annalis circuitus seriem, quae duodecim mensibus continetur, alphabetis distinximus; ita duntaxat ut primus et secundus ordo vicenos et septenos dies, tertius autem uno amplius complectatur, illo videlicet qui de tertio repetitis octo horis superfluis accrescit, quia luna moratur in unoquoque signo undecim diebus et sex horis et bisse, id est, duas tertias partes unius horae. Bisse ergo repetito duodecies, efficiuntur octo horae in anno, id est, lunari circuitu: ex quibus octo horis per tres annos, id est, lunares circuitus, crescit dies unus: si (0757C)tamen ille dies non invenitur in pagina regulari, quamvis in annali inveniatur locus vacuus inter o et a in tertio loco. De sex vero horis crescit dies in quarto signo, et propterea quartum signum multiplicatur semper ter, has subit litteras: sed alternis apposuimus, id est, intervalla fecimus, ibi unam scilicet in eo relinquendo vacuam. Plures enim dies sunt in circuitu lunae, in alphabeto, sed quia non singulis diebus apposuimus eidem operi, id est, annali libello: (0758A)quot enim litteras capit, tot etiam annos, id est lunares circuitus, comprehendit. Quare non invenitur locus vacuus inter o et a tertia vice in pagina regulari, sicut invenitur in annali serie? Ideo non invenitur quia viginti septem diebus et octo horis luna zodiacum percurrit, et littera uniuscujusque diei, vel locus vacuus in pagina regulari est, et idem alphabetum tredecies computatur in uno anno: et si locus vacuus fuisset, viginti octo dies invenirentur in unoquoque circuitu; et hinc maximus crevisset error, si inter o et a locus fuisset vacuus. Item quaeritur quomodo in pagina regulari invenitur illud sidus quod per locum vacuum inter o et a significatur in annali serie in tertio circuitu, cum nullus locus vacuus in illa pagina invenitur. Ad hoc breviter respondere possumus, quod inter o et a illud sidus cognoscitur similitudine bissexti, cui nullus est locus vacuus in annali serie, sed inseritur inter duos solares dies, id est, inter septimum et sextum (0758B)Kalendarum Martiarum. Item quaeritur quare sidus quartum in alphabeto semper ter scriptum invenitur in pagina regulari. Ad hoc sic respondere possumus quod ideo ter scribitur unum sidus, propter integrum diem, qui de sex horis quater repetitis uniuscujusque sideris nascitur: illi igitur sideri, in quo tunc luna moratur, ille dies deputatur, id est, quarto semper sideri. Item quaeritur utrum tres dies computantur in aliquo signo, quod ter scriptum non est in pagina regulari. Computantur itaque in tertio circuitu lunari, ubi est locus vacuus inter o et a, in annali serie. Item quaeritur utrum computantur quatuor dies in signo. Utique computantur quando ter scribitur unum signum propter sex horas supradictas. Et illi sideri computatur ille dies qui nascitur de bisse, id est, octo horis tertio repetitis. Scrutare septimum et octavum annum, et sextum decimum, et septimum decimum, et octavum decimum. (0758C)Item quaeritur quare unum alphabetum tredecies in annali serie scribitur in uno anno, si tredecim vicibus non iteratur unum alphabetum. Sic etiam illud solvitur, quod propter numerum solarium dierum quibus sol signiferum circuit, unum alphabetum tredecies iterat in annali serie, hoc est in trecentis sexaginta quinque diebus et quadrante, viginti septem vero diebus et octo horis, sicut supra diximus signiferum circumvolat. Ideo non est necesse ut idem alphabetum (0759A)iteretur ad significandos eosdem dies ut eadem signa monstrentur. Item quaeritur quare non aliud inchoat alphabetum uniuscujusque anni in pagina regulari. Sic solvitur: si ab a semper inchoasset, Arietis sidus significaretur semper et illo sidere in quo luna moratur in primo decennovalis circuli anno quando est nona luna in Kalendis Januariis, sub eodem poneretur a, id est, sub Ariete; et in eodem sidere in quo luna moratur in secundo anno supradicti circuli, quando est vigesima luna in Kalendis Januariis, id est Virginis signo, sub quo inscribitur a. Sic etiam de aliis. Item quaeritur quare Aries scribitur in fine anni, et in principio ejusdem anni. Hoc item ideo agitur, quia in extrema parte Arietis luna pervolat, quando est nona in Kalendis Januarii. Item repetitis octo horis, quia luna moratur in unoquoque signo duobus (0760A)diebus et sex horis et bisse, id est, duabus partibus unius horae. Bisse ergo repetito duodecies, efficiuntur octo horae in anno. Ex quibus octo horis per tres annos crescit dies unus. Sed tamen ille dies non invenitur in pagina regulari, quamvis inveniatur locus vacuus inter o et a, in tertio loco. De sex vero horis crescens dies in quarto signo, et propterea quartum signum multiplicatur semper ter. Si vis invenire in quo loco debent triplicari signa, discito quod luna zodiacum circulum viginti septem diebus et octo horis perlustrat. Signa autem duodedecim bis duplica, fiunt viginti quatuor, et remanent tres dies ex viginti septem, qui ternarius quarta pars est duodenarii, omissis octo horis, quae per ternos annos increscendo, diem integrum efficiunt; propterea, in quarto loco signa triplicari debent. ==Januarius.== (0759) Primus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero triginta. Nox horarum sedecim est, et dies tantum octo Decimus mensis Hebraeorum Thebet habet in hoc mense locum, et secundus mensis Graecorum, Eudinios. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Januarii. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. a a a a A kalendae. Circumcisio Domini nostri Jesu Christi. 3 9 1 1 b b IV nonae. 10 2 2 b b c c III nonae. Genovefae virginis. 11 11 3 3 c e b d d II nonae. Caesari Delphinus matutino exoritur. 12 4 4 d c e e nonae. Caesari Fidicula matutino exoritur. 19 13 5 5 e f f VIII idus. Epiphania. Aegypto Sagitta vespertino occulit. 8 14 6 6 f i d c g g VII idus. Isidori. 15 7 7 g h A VI idus. Delohini occasus vespertino. 16 16 8 8 h e i b V idus. 5 17 9 9 i o d k c IV idus. Pauli primi eremitae. 18 10 10 k f l d III idus. Eductio Domini de Aegypto. 13 19 11 11 l m e II idus. 2 20 12 12 m u g e n f idus. Octava Epiphaniae. Hilarii episcopi. 21 13 13 n o g x kalend. FEBRUARII] Felicis in Pincis, confessoris. 10 22 14 14 o h p A XVIII kalend. 23 15 15 p a f q b XVII kalend. Romae Marcelli papae. 18 24 16 16 q i r c XVI kalend. 7 25 17 17 r s d XV kalend. Romae Priscae virginis. Sol in Aquarium. 26 18 18 s e k g t e XIV kalend. 15 27 19 19 t u f XIII kalend. Sebastiani martyris, et Fabiam episcopi. 4 28 20 20 u l a g XII kalend. Passio sanctae Agnae virginis. 29 21 21 x i h b A XI kalend. Natale sancti Vincentii diaconi. 12 O 22 22 y m c b X kalend. Emerentianae virginis. 1 1 23 23 z d c IX kalend. Timothei apostoli. 2 24 24 a o n i e d VIII kalend. Conversio sancti Apostoli, in Damasco. 9 3 25 25 b f e VII kalend. Sextus mensis Aegyptiorum Mechir hic incipit. 4 26 26 c o g f VI kalend. 17 5 27 27 d u k h g V kalend. Octava sanctae Agnae virginis. 6 6 28 28 e p i A IV kalend. 7 29 29 f k b III kalend. Aldegundis virginis. 14 8 30 30 g a a l l c II kalend. 3 9 31 31 h ===Martyrologium.=== <poem> (0759B) Primum nunc Jani vocitatum nomine mensem, Unde sacratus eat, recolatque festa canemus. [Kal.] Quod veteres coluere patres, umbramque futuri, Exposuit sancta Christi de Virgine nati, Circumcisa caro, jam sacrat ecce Kalendas, Basiliusque sacer meritorum splendet honore: Euphrosyna simul nitet Almachiusque beatus. [IV n.] Macarius quartum Nonarum dedicat astum, Qui tenuit docuitque eremi pius accola morem. [III n.] Tertia Nonarumque dies celebrat Genovefam. [II n.] Tum pridie Nonis augenti festa recurrunt, [Nonae.] Hinc Nonas Simeon confessor possidet almus, Papa Telesphorus iisdem pariterque coruscat, [VIII id.] Octavo ante Idus agitur Theophania sanctum. [VII id.] Septima ab Aegypto Christum celebratque relatum, Antiochena suum recolit quoque plebs Lucianum. [VI id.] Iduum post sexto Eugeniano vota feruntur. [V id.] Quinto Vitali, Fortunato et Revocato. [IV id.] Quarto Melciades Paulusque eremita beato, Sublati fine aetherea laetantur in arce. [III id.] Salvius hinc ternas Carthagine consecrat Idus. [II id.] Plebs Itachia suum pridie recolit Cyriacum. [Idus.] Idibus Hilario Pictavae militat urbis, Plebs devota suo pastor quam fulcit honore. [XIX k.] Quam nonam et decimam constat Februi ante kalendas Esse diem, felix sacer et confessor adornat. (0760B)[XVIII k.] Bisque novenam Habacuc simul et Micheas honorant. [XVII k.] Septima post decimam Marcelli martyris, atque Pontificis summi meritis, et nomine fulget. [XVI k.] Sextaque cum decima Antonii virtute dicatur: Haec etiam socio geminorum pollet honore Lingona quos uno celebrat plebs marmore tectos. [XV k.] Quinta et dena simul Prisca pro martyre gaudet. [XIV k.] Bis septena Niceto Hautmaroque coruscat. [XIII k.] Tertia post decimam Fabiano praesule floret, Cui parili Sebastianus virtute cohaeret, Roma quem vectum nunc Suessio laeta frequentat. [XII k.] Bis sexta est Agnes, quam virgo et martyr honorat. [IX k.] Undecimam Levita sacer Vincentius ornat, Huic et Anastasium virtus conjungit opimum. [X k.] Post Emerentianae decimo laus emicat ampla. [IX k.] Nono martyrium Babilae virtusque coruscat. [VIII k.] Octavo ex seclo conversum gloria Paulum, Projectumque suum celebrans Arvernus adornat. [VII k.] Septima moxque dies Polycarpi sanguine fulget, Smyrnae quem vero celebrant pro rege crematum. Punica terra suum sexto veneratur annum, [VI k.] Sulpitius, Bathildis et Adelgund quoque vernant. [V k.] Quintum progenies Romana Agnae dicat almae. [IV k.] Quarto martyrium Papiae Maurique refulget. Tunc et Valerio Treviri pro praesule gaudent. [III k.] Tertia quod Hippolytum Antiochenae personat urbi. [II k.] Saturnine tuum egregium Thyrsique tropaeum, Victorisque simul jam determinat orbem. (0761A)Principium Jani sancit tropicus Capricornus. </poem> Januarii Februariique menses Numa Pompilius anno adjecit, utrique viginti octo tribuens dies, sed postea Januario unum diem, propter imparem numerum qui diis superis congruebat, addidit, et eum Januarium a Jano nuncupavit, primumque anni esse voluit, tanquam bicipitis Dei mensem, respicientis ac prospicientis transacti finem, futurique principia. Quidam autumant eum inde vocatum quod limes et janua sit anni. Notandum est quod undecimo anno in quarto Nonarum Januarii luna finitur in embolismo, qui inscribitur (0762A)Secundo Nonarum Decembris. Anno decimo et luna Januarii, in Kalendis Februarii finitur. A decimo sexto Kalendarum Februarii, usque in decimum sextum Kalendarum Martii, ubicunque decima luna occurrerit, in proxima Dominica die post illam habes Septuagesimam. Mense Januario sanguinem non minuas. Potionem contra offocationem accipe, et electuarium sume; et calicem ex optimo vino plenum jejunus bibe, propter infusionem sanguinis. Gingiber et reuponticum sume. Jani prima dies, et septima fine timetur. Hora scilicet prima primi diei, ut plurimum, etiam quinta illius septimi. ==Februarius.== (0761) Secundus mensis Romanorum. Habet dies viginti et octo. Luna vero viginti et novem. Nox horarum quatuordecim est, et dies tantum decem. Undecimus mensis Hebraeorum Sabath, habet in hoc mense locum, et tertius mensis Graecorum, Peritios. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Februar. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. m d Kalendae Brigidae virginis. 10 1 32 i b n e IV non. Hypapanti Domini, sive oblatio Christi ad templum. 11 11 2 33 k e m o f III non. Blasii episcopi et martyris. 19 12 3 34 l c p g II non. Ingenuini episcopi et martyris. Fidicula vesperi occiditur. 8 13 4 35 m q A Nonae Agathae virginis et martyris. 14 5 36 n i d n r b VIII idus Vedasti confessoris. 16 15 6 37 o s c VII idus Julianae virginis. 5 16 7 38 p e t d VI idus Veris initium. Habet dies nonaginta unum in ortu Pleiadum mediastino. Initii principium. 17 8 39 q o o u e V idus 13 18 9 40 r f a f IV idus Scholasticae virginis, sororis sancti Benedicti. 2 19 10 41 s b g III idus Desiderii episcopi et martyris. 20 11 42 t u g p c A II idus Hic aves incipiunt cantare. 10 21 12 43 u d b Idus Infernus hic factus est. 22 13 44 x h e c XVI kal. MARTII.] Romae Valentini presbyteri et martyris. 18 23 14 45 y a q f d XV kal. Faustini et Jovittae martyrum. Sol in Pisces. 7 24 15 46 z i g e XIV kal. Septuagesima. 25 16 47 a h f XIII kal. Pantaleonis martyris. 15 26 17 48 b e k r i g XII kal. Diabolus a Domino recessit. 4 27 18 49 c k A XI kal. 28 19 50 d l l b X kal. 12 29 20 51 e i s m c IX kal. Veris ortus, secundum Isidorum. 1 1 21 52 f m n d VIII kal. In Antiochia, cathedra sancti Petri apostoli. 2 22 53 g o e VII kal. Zenonis martyris. 9 3 23 54 h o n t p f VI kal. Matthiae apostoli. Hic locus bissexti. 4 24 55 i q g V kal. Valdpurgae virginis. 17 5 25 56 k o r A IV kal. Fortunati. Septimus mensis Aegyptiorum Phanemoth. 6 6 26 57 l u u s b III kal. Sexagesima. 7 27 58 m p t c II kal. 14 8 28 59 n ===Martyrologium.=== <poem> (0761B) Nunc etiam Februi texemus carmine cursum, Quaeque ferat pariter festorum signa dierum. [Kal.] Brigida virgo potens Februi sibi prima Kalendas Scotorum sancit miro celebrata favore. [IV n.] Quartum Nonarum templo illatus dicat Agnus, Quo lustrante Deo in unum plebs credula templum, Mente pia locat acceptum, sternitque tribunal. [III n.] Ternis et nonis Lupicino festa sacrantur, Hisque cruore pio Celerinus cum Celerina, Enitet Ignatius Laurentinusque beati. [II n.] Tum pridie Nonas Aquilinus vindicat almus, Antistesque inter Phileas cum Philoromo. [Nonae.] Sicaniae populos Nonis sibi subdit Agathae Virginis eximio virtus celebrata decore. [VIII id.] Idibus octavis martyr Dorothea coruscat. [VII id.] Augulae septenis mundum vincendo triumphas. Tum quoque ver primos consurgit astris in ortu [VI id.] Senas Dionysius ornat et Aemilianus. [V id.] Quinis Ammonem recolunt pia vota beatum. [IV id.] Sother, Hyreneus et Scholastica virgo quaternis, Egregia pariter meritorum laude nitescunt. (0761C)[III id.] Ternis hinc Desiderius Lugduna coronat, Moenia; Parthenio et Calocero Roma refulget. [II id.] Eulaliae festum pridie sanguisque coruscat, Urbs Barcynon eximia qua martyre gaudet. [Idus.] Idibus aethereum Julianus scandit honorem, Sponsa beata animum coelo cui jungit ovantem. [XVI k.] Tum decimo sextoque die praeeunte Kalendas, [Mart.] Martyr Vitalis nitet et Felicula virgo, Atque Valentinum memorant sua gesta beatum. (0762B)[XV k.] Hinc decimo et quinto meritum clarescit Agapes, Hocque die poenis caesos veneratur acerbis Brixia Faustinum celebrem, sanctamque Jovittam Hic etiam geminos scandit sol sidere Pisces. [XIV k.] Quartus cum decimo Juliana martyre lucet, Onesimumque colit Paulo doctore beatum. [XIII k.] Tertius ac decimus Polocroni festa revolvit, Donatique fides, sanguis, quos jungit et ara, [XII h.] Bissenumque diem Martialis sanctus honorat. [XI h.] Publius undecimum simul et Julianus adornant. [X h.] Mox decimus laudem recolit, famamque coronat. [IX h.] Victorine tuo nonus de nomine fulget. [VIII h.] Octavoque Petri cathedrae doctrina coruscat, Urbs laeta Antiochi, quo primum praesule vernat. [VII h.] Septimus eximio Polycarpi splendet honore Presbyter ore, fide, Christi qui jussa secutus Martyrio turbam potuit servare fidelem. [VI h.] Sextus apostolica radiat virtute Mathiae, Occultumque diu caput hoc Baptista retexit. Hic Bissextus enim quartoque intexitur anno. [V h.] Quinta dies Crescenti augetur laude beati. [IV h.] Nestore quartus ovat socio pariterque Theone. [III h.] Tertius Hesperiae Leandro antistite floret. (0762C)[II h.] Macario pridie Rufinus jungitur almus, Hic finis Februi concludit lumina mensis. Hi tres versus qui aeque ordine caeterorum non incipiunt, ex Martyrologio segregantur. Quivis quartus annus habet Februarium viginti novem dierum, bissexti causa. Mense Numae in medio solidi stat sidus Aquarii. (0763A)Februarium a Februo, id est a Plutone inferorum deo, Numa nominavit, qui lustrationum potens [ F. parens] esse credebatur, lustrarique eo modo se [ F. eo mense] civitatem necesse erat, quo statuit ut justa diis Manibus vota solverentur. Ideo hunc pari numero diis inferis congruo dedicavit. Februarius in bissextili anno trigesimam debet accipere lunam, quia et luna quadrantem proba ur habere. Reliquis vero semper annis, viginti novem debet habere. Sed in undecimo anno, in Kalendis Februarii trig sima fit luna, quae non Februario, sed Januario deputatur. A septimo Idus Februarii, usque in Nonas Martii, ubicunque secunda luna evenerit, in proxima Dominica die post eam habes Quadragesimam. Epactae solis, id est concurrentes septimanae dies, aptissime in Kalendas Martii mutantur, quia si eas secundum in Kalendas Januarii mutaveris, in bissextili anno bis illas mutare necesse habes; ita ut in (0764A)Januario et Februario intermissis in solari cyclo concurrentibus utaris; in Martio vero et caeteris mensibus, illis quas in eo de cyclo ascriptas inveneris. Ad concurrentes vero inveniendas, id est [ An leg. dies?] praesentibus adjicitur ut sequentes inveniantur. In quarto autem semper anno, duo propter bissextum adduntur, et nunquam septenarium numerum transgrediuntur. Post viginti quoque et octo annos, ad principium semper reditur. De pollice sanguinem minues, sic tamen ut ante accipias ad deponendum diagridium confectum, et quando hoc es bibiturus, intra in balneum calidum, et cum omnia membra coeperint calefieri, tunc aquam calidam cum vino mixtam bibe: cataplasma capiti imposito, oculos turbulentos sanat. Betas non comedas, quoniam venenum habent. Ast Februi quarta est, praecedit tertia finem. Hora scilicet octava quarti diei, ut plurimum, et quinta alterius, cavenda. ==Martius.== Tertius mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero triginta. Nox horarum tredecim est, et dies tantum undecim. Duodecimus mensis Hebraeorum Adar, habet in hoc mense locum, et quartus mensis Graecorum, Distros. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Martii. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. a a a a d Kalendae Donati martyris. 3 9 1 60 o b e VI non. Romae Simplicii papae. 10 2 61 p b c f V non. 11 11 3 62 q e b d g IV non. Adriani cum sociis suis. 19 12 4 63 r c e A III non. Septima luna embolismi endecadis. 13 5 64 s f b II non. Primi mensis initium, juxta Latinos. 8 14 6 65 t i d c g c Nonae Perpetuae et Felicitatis. Tertia luna embolismi octod. 15 7 66 u h d VIII idus Initium primi mensis secundum Orientales. 16 16 8 67 x e i e VII idus Sanctorum quadraginta militum. 5 17 9 68 y o d k f VI idus In Bobio Athalae virginis. 18 10 69 z f l g V idus 13 19 11 70 a m A IV idus Gregorii papae Romae. 2 20 12 71 b u g e n b III idus Macedonii presbyteri. 21 13 72 c o c II idus Innocentii papae. 10 22 14 73 d h p d Idus Finis initii post dies triginta quinque. 23 15 74 e a f q e XVII kal. APRILIS.] 18 24 16 75 f i r f XVI kal. Patritii episcopi. 7 25 17 76 g s g XV kal. Sol in Arietem. Primus dies saeculi. 26 18 77 h e k g t A XIV kal. Potentianae virginis. 15 27 19 78 i u b XIII kal. Initium decimae quartae lunae. 4 28 20 79 k l a c XII kal. Benedicti abbatis. Aequinoctium secundum Orientales. 29 21 80 l i h b d XI kal. Sedes epactarum. 12 30 22 81 m m c e X kal. Initium Paschae, a luna quindec., usque in vigesim. primam 1 1 23 82 n d f IX kal. Locus concurrentium. Aequinoctium, juxta quosdam. 2 24 83 o o n i e g VIII kal. Annuntiatio virginis Mariae. Dominus crucifixus est. 9 3 25 84 p f A VII kal. Romae Castoli mart. Montani presb. Maximae uxoris ejus. 4 26 85 q o g b VI kal. Resurrectio Domini. 17 5 27 86 r u k h c V kal. Octavus mensis Aegypti Pharmuthi. 6 6 28 87 s p i d IV kal. Gregorii Nazianzeni. 7 29 88 t k e III kal. Dominini martyris. 14 8 30 89 u a a l l f II kal. Balbinae virginis. 3 9 31 90 x ===Martyrologium.=== <poem> (0763B) Martius insigni feriatus tempore demum, Quorum praemineat breviter dicemus honore. [Kal.] Martis Donatus tenet Albinusque Kalendas. Senis mox Nonis Heraclus Paulusque coluntur. [VI non.] Quinas Magra pio Nonas defendit amore, [V non.] His et Emitherius Celedonius atque Marinus, Asteriusque micant effuso sanguine clari. [IV non.] Lucius hinc papa pretiosa morte quaternis, Martyrum et octingentorum turba optima fulget. [III non.] Ternas martyr habet meritorum nomine Phocas. Sanguine qui mortem vicit, virtute draconem. [II non.] Victorinus ovat pridie Victorque retrusi Carcere, qui celso penetrarunt astra volatu. [Nonae.] Nonis Felicitas micat, et Perpetua, castam Quae Christo vitam felici morte dicarunt. [VIII id.] Idus octavas martyr Cyrillus et una Consimili retinet venerandus honore Rogatus. [VII id.] Septenis quadrageno sub milite festum Armeniae recolunt unum sacra templa minoris. [VI id.] Senis Gaius, Alexanderque coluntur eisdem, Quadragena et bina cohaeret turba cruore, Quos pariter saeva celebramus Perside caesos. [V id] Candidus hinc quinas sibi Valeriusque retentant. (0764B)[IV id.] Quartam mox Iduum finis tuus, alme Gregori, Consecrat aeterna coelum quo laude petisti. [III id.] Presbyter et ternas Macedonius implet honesta Conjuge Patritia et nata comitante Modesta. [II id.] Euphrosius pridie Petro cum martyre fulget. [Idus.] Thessala plebs Idus matrona martyre servat. [XVII k.] Septima post decimam Aprilis de more kalendis Praecedens Cyriaci et Largi splendet honore, Smaragdique simul pretioso sanguine vernat. [XVI k.] Bis octona tuo Parici nomine pollet, Scothica gentilem miserate per oppida cultum, Hac quoque Getrudae redduntur vota beatae. [XV k.] Praesul Alexander ter quinam possidet altam, Presbyter et Romam Pigmenus sanguine lustrat [XIV k.] Bis septena Joanne eremi cultore coruscat. [XIII k.] Tertia cum decima Gutbretti laude nitentes Anglorum ducit per mystica gaudia plebes. [XII k.] Tum duodena fide Benedicti et nomine fulget, Coenobiale decus duce quo laetatur in orbe. [XI k.] Undecima antistes tribuit pia lumina Paulus, Quo jure exsultat proprio Narbona magistro. [X k.] Felix hinc decimam et Theodorus cum Juliano Ornant eximia virtutum laude ferendi. [IX k.] Romulus et nonam pariterque Secundulus implet. (0765A)[VIII k.] Angelus octava venturum nuntiat Agnum, Agnus et ipse cruce mundi pro morte levatur. [VII k.] Septima Montanum memorat cum conjuge sancta, Atque simul quadrageno cum martyre passum. [VI k.] Agni surgentis resplendet sexta triumpho. [V k.] Quinta Priscus, Alexander Malchusque coluntur. Hanc quoque Guntrammus migrans rex optimus ornat. [IV k.] Eustathius quarta virtutis laude coruscat, Abba Columbano nituit Quirite magistro. [III k.] Tertia Domnino comite et Victore refulget. [II k.] Diodolus pridie emicat Anesusque beati, Hic Martis volvens determinat orbita mensem. Martius hic falcem retinens vult caedere vitem. </poem> Martii mensem cum sequentibus novem mensibus Romulus ordinavit, primumque anni mensem illum esse constituit, et eum Marti, cujus se filium credi voluit, dicavit, eo quod hoc mense constet Junonem peperisse Martem in Phrygia. Unde et a Marte Martius nominatur. In anno undecimo, luna quae debuit in Kalendis (0765B)Martiis vigesima nona esse, vigesima octava fit, (0766A)propter quartum embolismum, qui inseritur secundo Nonarum Decembris anno decimo. Quod si bissextus eo anno fuerit, vigesima nona erit. Sed haec luna non Martii, sed Februarii est. Martii autem luna in quinto Nonarum ipsius accenditur. A duodecimo Kalendarum Aprilis usque in decimum quartum Kalendarum Maii, ubicunque decima quarta luna contigerit, in proxima Dominica die post illam Pascha rite celebratur. Ab octavo Idus Martii usque in Nonas Aprilis, quaecunque luna accensa fuerit, primi mensis Hebraeorum Nisan initium facit. Mense Martio, dulcimen jejuni comedant, et merum dulce bibant; agramen coctum edant, et raphana confecta: calido balneo usitent, sanguinem non minuant, solutionem non accipiant, quia ipsa solutio frigores generat: potio eorum sit ruta et libystica. Martis prima necat, cujus sic cuspide quarta est. Hora scilicet prima primi diei, ut plurimum, et (0766B)etiam secunda hora diei quarti, cavenda. ==Aprilis.== (0765) Quartus mensis Romanorum. Habet dies triginta. Luna vero viginti et novem. Nox, horarum undecim est; et dies, tredecim. Primus mensis Hebraeorum Nisan, habet in hoc mense locum, et quintus mensis Graecorum, Xandicos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum aprilis. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. m g Kalendae Quintiani martyris. 10 1 91 y b n A IV nonae 11 11 2 92 z e m o b III nonae 19 12 3 93 a c p c II nonae Ambrosii episcopi Mediolanensis. 13 4 94 b q d Nonae Finis primi mensis. 8 14 5 95 c i d n r e VIII idus 15 6 96 d s f VII idus 16 16 7 97 e e t g VI idus 5 17 8 98 f o o u A V idus Septem virginum. Antonii confessoris. 18 9 99 g f a b IV idus 13 19 10 100 h b c III idus Romae Leonis papae. 2 20 11 101 i u g p c d II idus Rupti sunt fontes abyssi, et factum est diluvium. 21 12 102 k d e Idus Passio sanctae Euphemiae. 10 22 13 103 l h e f XVIII kalend. Tiburtii, Valeriani et Maximi. 23 14 104 m a q f g XVII kalend. 18 24 15 105 n i g A XVI kalend. Aegypto fidicula occidit vesperi. 7 25 16 106 o h b XV kalend. Sol in Taurum. 26 17 107 p e k r i c XIV kalend. Finis decimae quartae lunae primi mensis. 15 27 18 108 q k d XIII kalend. 4 28 19 109 r l l e XII kalend. Senesii martyris. 29 20 110 s i s m f XI kalend. Maximi martyris. 12 1 21 111 t m n g X kalend. Finis Paschae, juxta Latinos. 1 2 22 112 u o A IX kalend. Georgii martyris et Adelberti episcopi et martyris. 3 23 113 x o n t p b VIII kalend. Nonus Aegyptiorum mensis Bacho, Litania major, Romana. 9 4 24 114 y q c VII kalend. Marci evangelistae. 5 25 115 z o r d VI kalend. Cleti papae. 17 6 26 116 a u u s e V kalend. Noe intravit in arcam in principio anni. 6 7 27 117 b p t f IV kalend. Romae Vitalis martyris. 8 28 118 c a g III kalend. 14 9 29 119 d a a a b A II kalend. Quirini episcopi et martyris. 3 10 30 120 e ===Martyrologium.=== <poem> (0765C) [Kal.] Virgineo insignes Agape et Chionia serto Aprilis socio sacrant sibi jure Kalendas. [IV n.] Lugduni quartis nonis sacer urbe Nicetus. [III n.] Evagrius ternis splendet martyrque Benignus, Atque pari fulget Theodosia virgo nitore. [II n.] Ambrosius pridie aethereum penetravit honorem. [Nonae.] Nonis virgo pia de morte refulget, haerent ( sic ), [VIII id.] Idibus octavis Xystus martyrque sacerque Praeeminet, Adriano mortem sub Caesare passus. [VII id.] Diogenes septenis Eleusiusque feruntur. [VI id.] Maximus et senas idus tenet atque Solutor. [V id.] Lampade septena quinis micat Idibus alto Virgineus radians simul aethere flosque decorque. [IV id.] Ezechiel vates sancto dicat ore quaternas. [III id.] Pontifice et summo ternae irradiante Leone, Splendent, ore, manu, Christi qui pavit ovile. [II id.] Julius antistes pridie Romana revisit Moenia catholico clarus pro dogmate pastor. [Idus.] Idibus, Hermingilde, patrem, rex alme, furentem Persentis, verum referens de morte triumphum. [XVIII k.] Octava et decima Maias superante Kalendas (0766C)Valerianus ovat, fraterque Tiburtius, ipsos Maximus effuso comitatur sanguine miles. [XVII k.] Septima Olympiadem, decimae conjuncta, beatam Monstrat, eamque simul defendit Maximus alter. [XVI k.] Sexta et dena Chariso Callistoque refulget, Quos mare septena mersos cum plebe beavit. [XV id.] Mappalicus quintadecima Hermonesque Petrusque, Collucent merito virtute et sanguine clari. [XIV k.] Bis septena Eleutherius, mater quoque sancta Anthia praecellent vitam moriendo secuti. [XIII k.] Gaio, Aristonico, Ruffo, Hermogene, atque Galato, Tertia cum decima expedito ( sic ) et martyre fulget. [XII k.] Marcellinus, Domninus, Vincentius, atque [ F. aeque] Nomine bissenam radiant, festoque fideque Festa Synesii celebrantur martyris almi, [XI k.] Pontifices tumulo, doctrina et morte beati, Undecima Gaius pariter Simeonque coluntur. [X q.] Terni presbyteri decimam ternaque coronant Palma Parmeniusque, Elimenes Chrysotelusque; Hac quoque divino patuerunt prodita nutu Corpora martyrio Ecclesiam lustrantia trino, Dionysii, Rustici, Eleutheriique beati. Felicemque sacrum gemino dignumque ministro, (0767A)[IX k.] Nona docet Fortunatumque et Achillea junctos, Hac etiam, invicto mundum qui sanguine temnis, Infinita refers, Georgi sancte, trophaea. [VIII k.] Martyr Alexander triceno martyre laetus, Ac terno octava Lugduni moenia sancit. [VII k.] Mox evangelico Marcus tonat ore beatus, Septima quo capit eximium redimita nitorem. [VI k.] Sextaque pontificis recolit certamina Cleti Richarioque nitet vitae cultore beatae. [V k.] Quinta Anastasium papam celebramus, eidem Anthimus antistes digna virtute cohaeret. [IV k.] Quarta Vitalem Christi pro nomine caesum Commemorat, vitam meruit qui morte perennem. [III k.] Tertia pontifices ara meritisque dicatos, Agapium, pariterque Secundinum veneratur. [II k.] Martyrii Jacobus similem et Marianus honorem, Sortiti pridie finem metantur Aprili. Purpureo quem flore sibi ver sancit Aprilem, Dicemus, quibus attollat sua gaudia festis. Aprilis rastrum tollendo temperat agrum. </poem> Aprilem mensem, quasi aperilem, Romulus nominavit, eo quod in illo remotis nubibus, pruinis ac (0767B)tempestatibus hybernis, coelum, terra, mare, horoscopis, agricolis, nautis aperiantur: arbores quoque (0768A)et verbae in germen, sed et animantia quaeque in prolem se aperire incipiant. Computista scire debet, quod in octavo et decimo nono anno luna Aprilis in Maio finitur, propter duos embolismos, qui faciunt lunam trigesimam, in secundo Nonarum Aprilis, decimo tertio anno; et in tertio Nonarum Aprilis, decimo nono anno. Item anno undecimo in Kalendis Aprilis, luna trigesima est, scilicet haec Martio deputatur. A septimo Kalendarum Maii usque in decimum Junii, terminum Rogationum vigesima luna declarat. Mense Aprili bonum est sanguinem minuere. Potionem ad solvendum accipere. Carnes recentes comedere. A radicibus abstinere. Sanguinem intercutaneum minuere. Calidis usitare. Dolorem stomachi purgare. Unguento calastico usitare. Potio eorum sit betonica et pipinella; et raphanum manducent: quia tunc nascuntur scabies et caligines. Qui haec custodierit, sanitatem naturalem restaurabit. Aprilis decimo est, undeno et fine timetur. (0768B)Hora scilicet prima decimi diei, ut plurimum, et etiam nona hora alterius diei, cavenda. ==Maius.== (0767) Quintus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero triginta. Nox horarum octo est, et dies sedecim. Secundus mensis Hebraeorum Jair, habet in hoc mense locum, et sextus mensis Graecorum, Artemisios. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Maii. Numerus dierum anni. Alphabet. 10 in anno. b c b Kalendae Philippi et Jacobi apostolorum. Valdpurgae virginis. 11 11 1 121 f e b d c VI non. 12 2 122 g c e d V non. Alexandri, Eventii et Theodoli. Juventio sanctae crucis. 19 13 3 123 h f e IV non. Floriani martyris. Umbra absumitur in Meroe. 8 14 4 124 i l d c g f III non. Ascensio Domini. 15 5 125 k h g II non. Joannis apostoli ante portam Latinam. 16 16 6 126 l e i A Nonae. 5 17 7 127 m o d k b VIII idus Victoris martyris. 18 8 128 n f l c VII idus Aestatis initium. In ortu vigiliarum matutino, diebus 90. 13 19 9 129 o m d VI idus Gordiani et Epimachi. 2 20 10 130 p u g e n e V idus Fidiculae ortus. Arcturique exortus matutinus. 21 11 131 q o f IV idus Nerei, Achillei, Pancratii. 10 22 12 132 r h p g III idus Sanctae Mariae ad martyres. 23 13 133 s a f q A II idus Pachumii abbatis. 18 24 14 134 t i r b Idus Descendit Spiritus sanctus super apostolos. 7 25 15 135 u s c XVII kal. Primum pentecostes. 26 16 136 x e k g t d XVI kal. Octava sanctorum Gordiani et Epimachi. 15 27 17 137 y u e XV kal. Sol in Geminos. 4 28 18 138 z l a f XIV kal. Potentianae virginis et martyris. 29 19 139 a l h b g XIII kal. 12 30 20 140 b m c A XII kal. Valentis martyris. 1 1 21 141 c d b XI kal. 2 22 142 d o n i e c X kal. 9 3 23 143 e f d IX kal. Ultimus terminus Rogationum. 4 24 144 f o g e VIII kal. Romae Urbani papae. Aestas oritur, juxta quosdam. 17 5 25 145 g u k h f VII kal. Augustini episcopi Anglorum. 6 6 26 146 h p i g VI kal. Decimus Aegyptiorum mensis Pauni. 7 27 147 i k A V kal. Parisiorum Germani episcopi. 14 8 28 148 k a a l l b IV kal. Maximini episcopi et confessoris in Treveri. 3 9 29 149 l m c III kal. 10 30 150 m b n d II kal. Petronellae virginis. 11 11 31 151 n ===Martyrologium.=== <poem> (0767C) [Kal.] Maias prima sacrat Christi doctrina Kalendas, Frater ex his Domini Jacobus micat atque Philippus, Hieremiasque simul vatum celebratur opimus, Rexque Sigismundus fuso pro sanguine regnat [VI n.] Sextus hinc Nonis, Athanasi magne, refulges, Arria quo primum periit victore colubra. [V n.] Praesul Alexander quinas et Eventius ornant, Theodolusque, Dei pariter pro nomine caesi, His quoque celsa crucis radiant vexilla repertae, [IV n.] Sylvanus quartas Antonia cum Floriano, Perpetua cingunt mentis virtute decori. [III n.] Stelliferum ternis Christus transcendit Olympum, Hilarioque Arelas pollet Vienna Niceto. [II n.] Praecelsum pridie celebrant Romana Joannem Templa Dei, qui pleno hausit de pectore verbum. [Nonae.] Morte pia nonas Juvenalis sanctus honorat. [VIII n.] Idibus octonis Mediolani urbe coruscat Martyr praecipuo venerandus Victor amore. [VII id.] Ter centum radiant septenis Idibus una Martyrio denique simul decorante beato. (0768C)[VI id.] Senis Gordianus et Epimachus ob unam Caeduntur Christi pariter laudemque fidemque, Has quoque Job patiendi exemplo sanctus honorat. [V id.] Quinas eximio antistes splendore Mamertus Insignit, solemne Deo qui ferre litamen Jejunii instituit ternis sub luce diei, [IV id.] Virgo tuos colimus comites Domitilla quaternis, Nerea, Pancratium, cum quis et Achillea sanctum Primus apostolico docuit tinxitque lavacro, Quos Petrus egregia Romae cum virgine junctos. [III id.] Servatium ternis veneramur in Idibus almum. [II id.] Pachomius pridie Victorque simulque corona Splendent, hic eremita potens, illique cruoris Martyriique Deum socia virtute secuti. [Idus.] Pontifices septem Hesperiam simul Idibus ornant. [XVII ik.] Septima Timothei cum dena nomine lucet, Veridica Paulus docuit quem voce beatus. [XVI k.] Sextaque cum dena peregrino martyre vernat. [XV k.] Quintam cum decima martyr Dioscorus implet. [XIV k.] Bis septena Pudentiana virgine claret. [XIII k.] Cum dena tertiam retinet fulcitque Basilla, Baudeliusque simul trabeatus sanguine vernat. (0769A)[XII k.] Bissena Polius, Eutychius atque Timotheus, Praesul et hac Deo martyrque Valens venerandus, Augia te laetis ducit per gaudia votis. [XI k.] Undecimam Castus sacer Aemiliusque dicarunt. [X k.] Lingonicam decima Desiderius sacrat urbem, Antistesque martyrque Dei galeatus honore Donatianus, Mamnetes cum Rogatiano, [IX k.] Fremque pio exornat fidei certamine nonam. [VIII k.] Octava Urbanus meritorum stemmate fulget, Insula quem doctrina simul sanguisque beavit. [VII k.] Augustine, tuum commendat septima nomen, Lactea quo renitent Anglorum milia verbi, Principe quo Christum domiti sensere Britanni. [VI k.] Julius hinc sextum miles martyrque venustat. [V k.] Quinto Parisii Germanum turba frequentat, Tunc quoque pontificem celebrat sua Roma Joannem. [IV k.] Maximine, tibi quarto Trevir alta coruscat. [III k.] Tertius Hugberto papa et Felice dicatur. [II k.] Tum pridie Petronella Petri de germine sancto Fulgida virgo micat Christi trabeata decore, Hinc Maium aestivo primum sub sole calentem, Quae longisque ferat, promemus vota diebus. (0769B)Cantius et Cantianus cum Cantianella Collucent, Maium haec claudunt solemnia mensem. Alligat ad fustes hic Maius in ordine vites. </poem> Maius in honorem majorum, sicut Junium in honorem juniorum: in quos populum divisit, Romulus (0770A)nominavit: altera enim parte armis, altera consilio tueri rempublicam voluit. Contendunt alii, Maiam Mercurii matrem, Maio nomen dedisse: quia in hoc mense mercatores Maiae Mercurioque sacrificabant. In anno octavo, luna quae debuit in Kalendis Maii vigesima octava esse, vigesima septima fit, propter tertium embolismum, qui secundo Nonarum Martii inseritur. Item in anno decimo nono, luna quae debuit in Kalendis Maii vigesima nona esse, vigesima octava invenitur, propter embolismum septimum, qui tertio nonarum Martii incipit. A septimo idus Maii, usque in octavo Idus Junii, ubicunque quarta luna occurrerit, in proxima Dominica die post illam Pentecostes celebratur. Mense Maio nullum penitus caput comedant; calidum bibant; calidis usitent; caput purgent; venam hepaticam incidant, et potione contra offocationem accipiant; cataplasma capiti imponant, oculos turbulentos sanat, pruriginem mundat, urinam curat; (0770B)olera frigida esitent: agramma sumant; bibant absynthium, foeniculum et pyretrum et gilganum. Tertius est Maio lupus, est et septimus anguis. Hora scilicet septima, decimi diei, ut plurimum, et etiam decima hora alterius diei, cavenda. ==Junius.== (0769) Sextus mensis Romanorum. Habet dies triginta. Luna vero viginti et novem. Nox, horarum sex est: et dies, octodecim. Tertius mensis Hebraeorum Sivan, habet in hoc mense locum, et Octavus mensis Graecorum, Deseos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Junii. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. e m o e Kalendae Nicomedis martyris. Simeonis in Treveri. 19 12 1 152 o c p f IV non. Marcellini papae et martyris. Petri exorcistae. 8 13 2 153 p q g III non. 14 3 154 q f d n r A II non. Initium de signis, secundum Graecos. 16 15 4 155 r s b Nonae Bonifacii Archiepiscopi. 5 16 5 156 s e t c VIII idus Hic desinunt aves canere. 17 6 157 t o o u d VII idus 13 18 7 158 u f a e VI idus Medardi episcopi et confessoris. 2 19 8 159 x b f V idus Primi et Feliciani. 20 9 160 y u g p c g IV idus 10 21 10 161 z d A III idus Barnabae apostoli. 22 11 162 a h e b II idus Romae Basilidis, Cyrini, Naboris et Nazarii. 18 23 12 163 b a q f c Idus Virinium pentecostes. 7 24 13 164 c i g d XVIII kal. JULII.] Valerii, Rufini martyrum. 25 14 165 d h e XVII kal. Viti, Modesti, et Crescentiae virginis. 15 26 15 166 e e k r i f XVI kal. 4 27 16 167 f k g XV kal. Sol in Cancrum. 28 17 168 g l l A XIV kal. Marci et Marcelliani. 12 29 18 169 h i s m b XIII kal. Protasii et Gervasii. 1 1 19 170 i m n c XII kal. Solstitium secundum Orientem. 2 20 171 k o d XI kal. Albani martyris. 9 3 21 172 l o n t p e X kal. Jacobi Alphei apostoli. 4 22 173 m q f IX kal. Vigilia sancti Joannis Baptistae. 17 5 23 174 n o r g VIII kal. Nativitas sancti Joannis Baptistae. 6 6 24 175 o u u s A VII kal. Decimus mensis Aegyptiorum Episi. 7 25 176 p p t b VI kal. Romae sanctorum Joannis et Pauli. 14 8 26 177 q a a c V kal. 3 9 27 178 r a b d IV kal. Leonis papae. Vigilia apostolorum Petri et Pauli. 10 28 179 s b c e III kal. Passio apostolorum Petri et Pauli. 11 11 29 180 t e b d f II kal. 12 30 181 u ===Martyrologium.=== <poem> (0769C) [Kal] Junii origo tuum sustollit in astra nitorem, Pamphile, martyrio doctor venerande beato, Martyris huncque diem festum Nicomedis adornat, [IV non.] Marcelline sacer, Petre exorcista quaternis Nonis communem dignamque litatis ad aram, Lugdunique pio Blandina vocatur honore, Quadragena quae simul octonaque coruscum, Cum plebe nexit flammis undisque monile. [III non.] Pergentinus item Laurentinusque cruoris Et generis ternas gemino fulgore venustant, Aureliana suum plebes recolitque Liphardum. [II non.] Martyr et antistes pridie sacra vota Quirinus, Accumulans proprio Christum de sanguine placat, [Nonae.] Nonis antistes fulget Bonifacius, Anglis Editus, ad Christum Oceani qui traxit alumnos, Eresonum puro submittens colla lavacro. [VIII id.] Octonas idus Ceratus episcopus ornat, (0770C)Urbem qui fulsit Gratiano principe dictam. [VII id.] Paulus septenas, praesul tuus, alta Byzanti. [VI id.] Progenies meritumque pium quos jungit et ara, Gildardus senas pariterque Medardus honorant. [V id.] Quinas primus habet, juncto sibi Feliciano. [IV id.] Quartae Basilide, et his deno martyre vernant. [III id.] Barnabas ternas exornat apostolus idem. [II id.] Cyrinus pridie effulget Nazarque Naborque, His et Basilidem festo sociamus eodem. [Idus] Idus illustrat Felicula virgo cruore, Lac, Petronella, tibi verbum, quam junxit et aetas. [XVIII k.] Octavo Juli et deno ante exordia mensis, Vates Heliseus, simul Abdiasque refulgent, Hic quoque Valerio et Rufino martyre gaudet. [XVII k.] Septeno deno Vitus cum virgine clara Margarita martyrii splendore nitescit, Hocque Modestus et alma nitet Crescentia virgo. [XVI k.] Sedecimo Cyricus Julitta cum genitrice Clarescit vera Christi pietate fideque. (0771A)[XV k.] Quindecimus septem, quinquagenisque ducentis Martyribus jucundam mittit ad astra coronam. [XIV k.] Quartum cum deno pretioso sanguine fratres Marcellianus pariter Marcusque sacrarunt, Hunc quoque Balbinae lustrat meritumque decusque. [XIII k.] Gervasius terdenum Protasiusque coronant. [XII k.] Vitalisque pater natos sequitur duodeno. [XI k.] Martyr Rufinusque undeno et Martia pollent [X k.] Albanus decimo defendit laude Britannos. Paulinusque Nolam meritis et nomine lustrat. [IX K.] Anglorum nono Ediltrud de germine fulget. [VIII k.] Octavo natus colitur Baptista Joannes. [VII k.] Septeno Romam Luceia exornat amore, Scampio bis deno et bino martyre laeta, De quibus Aceias socio conlucet honore. [VI k.] Sextum martyr habet Paulus simul atque Joannes, Germine, amore, fide, virtute et sanguine fratres, Cum quibus augusto radiat Constantia serto, Salvius et sanctus Scalditum littora visit. [V k.] Hesperiam quinto antistes martyrque Zoelus Martyribus cumula junctus denisque novemque. [IV k.] Praesule quartus ovat verbi et doctore Leone. [III k.] Tertius auralam sustollit ad aethera Romam (0771B)Martyrio pariter Petri Paulique beato. [II K.] Lemovicum pridie colitur Martialis honore, Junius his celsum festis determinat orbem. Junius imbrifugo aestatis sub caumate fervens, Templa, quibus festa velet de fronde canemus. Tellurem curvo Junius proscindit aratro. (0772A)Ardentis penetrat quoque Phoebus sidera Cancri. Centra hic Solstitium medio, summoque coruscat. </poem> Junius, a junioribus populi Romani appellatur: sive (ut Cyngius arbitratur) Junonius ante vocabatur, a Junone: et post, detritis quibusdam litteris, Junius dictus est. Nam et aedes Junonis Monetae, calendis Junii dedicatae sunt. Intuendum est, quod in octavo anno, in quarto nonarum Junii, luna trigesima est, sed haec Maii est. Luna autem Junii in Julio finitur. Item anno decimo octavo in calendis Junii trigesima luna invenitur, sed haec Maio deputatur. Luna vero Junii finitur secundo calendarum Julii. A priori quarta feria Martii, qua jejunium celebratur, usque ad jejunium Junii, quatuordecim hebdomadae sunt: et ab hoc tempore usque ad jejunium Septembris, sunt quoque quatuordecim hebdomadae. Mense Julio omnibus diebus mane jejuni, plenum calicem de aqua frigida bibant. Cervisiam, sive (ut nonnulli vocant) Medum, non bibant. Sinapim esitent. (0772B)Lactucas manducent. Acetum bibere oportet. Et ex herbis, salviam et savinam in potiunculis bibant: quia tunc cerebrum humores producere solet. Junius in decimo, quindenum a fine salutat. Hora scilicet quinta, decimi diei, ut plurimum, et etiam quarta hora alterius diei, cavenda. ==Julius.== (0771) Septimus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero triginta. Nox horarum octo est, et dies sedecim. Quartus mensis Hebraeorum Thamuz, habet in hoc mense locum, et octavus mensis Graecorum, Phanemos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Julii. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. c e g Kalendae 19 13 1 182 x f A VI non. Romae Processi et Martiniani. 8 14 2 183 y i d c g b V non. Translatio Thomae apostoli in Edessa. 15 3 184 z h c IV non. Hudalrici episcopi. 16 16 4 185 a e i d III non. 5 17 5 186 b o d k e II non. Octava apostolorum. 18 6 187 c f l f Nonae Villibaldi episcopi et confessoris. 13 19 7 188 d m g VIII idus Chiliani et sociorum ejus. 2 20 8 189 e u g e n A VII idus Effren abbatis. 21 9 190 f o b VI idus Septem fratrum Philippi, Felicitatis filiorum, et sociorum. 10 22 10 191 g h p c V idus Translatio corporis sancti Benedicti abbatis. 23 11 192 h a f q d IV idus Margaritae virginis. Hermachorae et Fortunati. 18 24 12 193 i i r e III idus 7 25 13 194 k s f II idus Dies caniculares incipiunt. 26 14 195 l e K g t g Idus Reginsuindae virginis. 15 27 15 196 m u A XVII kal. AUGUSTI. 4 28 16 197 n l a b XVI kal. 29 17 198 o i h b c XV kal. Januarii martyris. Sol in Leonem. 12 30 18 199 p m c d XIV kal. 1 1 19 200 q d e XIII kal. 2 20 201 r o n i e f XII kal. Praxedis virginis 9 3 21 202 s f g XI kal. 4 22 303 t o g A X kal. Ravenna Apollinaris episcopi et martyris. 17 5 23 204 u u k h b IX kal. Christinae virginis. Vigilia sancti Jacobi apostoli. 6 6 24 205 x p i c VIII kal. Jacobi apostoli, et Christophori martyris. 7 25 206 y k d VII kal. Duodecimus mensis Aegyptiorum Mesore. 14 8 26 207 z a a l l e VI kal. Antiochiae Simeonis monachi. 3 9 27 208 a m f V kal. Pantaleonis martyris. 10 28 209 b b n g IV kal. Felicis, Simplicii, Faustini et Beatricis 11 11 29 210 c e m o A III kal. Addon et Sennes. 12 30 211 d c p b II kal. Tertulliani martyris. 19 13 31 212 e ===Martyrologium.=== <poem> (0771C) Julius hinc flavis humeros redimitus aristis, Quos supplex aris veneransque colat, memoremus. [Kal.] Primus qui veteris populi legisque sacerdos Exstitit incensi primusque litavit ad aram Aaron orditur Juli sacratque Kalendas, Has quoque contemptor mundi Carilephus honorat. [VI n.] Processus sextus retinet cum Martiniano. [V n.] Nonas martyrii laeto irradianteque decore, Pontifices quintas Anatolius Eulogiusque. [IV n.] Lauriane tenes meritorum nomine quartas, Ossaque Martini tumulo mutata venustant. [III n.] Domitius ternas dicat, et clarissima Zoe Auxit martyrio coetumque jure beatum. [I n.] Eximius vatum pridie defectus in orbe Martyrio Esaias virtute atque ore coruscat, (0772C)Tranquilline, simul duplici splendore refulges, Sanctorum genitor sanctos comitate peremptos, Tumque Goar Christi colitur famulusque sacerque [Nonae.] Pantemnonis splendet meritumque fidesque. [VIII id.] Octavo ante Idus Cilianus Procopiusque, Excellent Christum virtute et morte secuti [VII id.] Audax septeno pariterque Anatol a claret. Nec minus et contemptor opum sacer eminet Ephrem. [VI id.] Sexto germana Christo pro sorte coronam, Progenie septena dicat Felicitas alma, Quam genuit gratamque Deo praemisit ad aram. [V id.] Martyrio quintum sancit Januarius atque Consimili decorat Pelagia sancta nitore Tum Beneventanis translata montibus almi, Busta patris Benedicti nunc Liger altus honorat. (0773A)[IV id.] Hermagoram quarto supplex Aquileia frequentat, Antistes precibus populum qui fulcit et urbem. [III id.] Tertius Aegyptum praesentat Serapioni, Attalus et martyr coelesti flore nitescit. [II id.] Antistes pridie et martyr petit aethera Phocas, [Idus.] Idibus effulgent Cassianus Syricusque, Et Jacobus meritis celebratur episcopus amplis. [XVII k.] Cum decima Augustum praesignans septima mensem, Hilarine tuos martyr nitet optime festo. [XVI k.] Sedecimam votis Carthago spectat opimis, Martyrii plebem duodenam laeta frequentans; Scyllitana simul capiti, quos patria misit. [XV k.] Quindecimam genitrix septena prole dicavit, Symphorosa pio pariter germine caesa. [XIV k.] Arsenius quartam denamque eremita venustat. [XIII k.] Et ternam denam Philibertus sanctus adornat. [XII k.] Praxedis duo dena effulget virginis, atque Prophetae Danielis nomine, fine fideque, Ipsa luce pii solemnis dedicatio Petri. [XI k.] Undecimam Christo felix miserante Maria, Ornat septeno caruit quae daemone, quamque Magdala progenitam signat cognomine origo: (0773B)Vandregisle, tibi hac monachorum vota recurrunt. [X k.] Hinc decimam praeclarus Apollinaris honorat. [IX k.] Mox nonam Christina, Aquila et Niceta sacrarunt. [VIII k.] Octavam Jacobus Zebedei filius ornat, Primus apostolicum vero pro rege cruorem, Qui dedit, hunc Cucuphas Christophorusque sequuntur [VII k.] Septimam Adrianus tenet Aemyliusque beati, Martianus cum quis simili virtute triumphat. [VI k.] Presbyter Hermelaus sexta martyrque coruscat. [V k.] Quintam Nazarius cum Celso possidet, hancque Pantaleon martyr proprio sibi sancit honore, Insignem meritis Petri Paulique beatis, Praesul Romanus Stephanus tum consecrat aram, Templo quae Dionysii gemmata refulget, Signis martyrii, monitis visisque fideque. [IV k.] Felix, Simplicius, Faustinus, et alma Beatrix, (0774A)Tricassique Lupus quartam communiter aurant. [III k.] Abdon et Senen, designat tertia sanctos, Regni quos Romae tribuit de germine Persis. [II k.] Martyrii pridie Fabium pia gloria texit, Julius haec orbi excedens solemnia linquit. Julius ergo secat gramen fenumque reservat. </poem> Julius prius dictus erat Quintilis, quia a primo tunc mense Martio quintus est mensis. Verum postea in honorem Julii Caesaris dictatoris. legem ferente Marco Antonino consule, Julius appellatus est, quoniam hoc mense ad quartum Idus Quintilis procreatus est. Sciendum postea est, in octavo anno, quod in Kalendis Julii mensis trigesima luna, secundum regulam debuit esse, sed propter tertium embolismum vigesima nona luna haec est, et etiam mensis Julii. Item anno decimo nono, nos qui epactas lunares a Septembre incipimus, in tertio Kalendarum Augusti trigesimam Julii lunam, saltus ratione praetermittimus, (0774B)ita ut eadem die pro trigesima dicamus primam. Sicque in Kalendis Augusti tertia sit, cum secundum regulam non esse debuerit, quatenus in Kalendis Septembris, quinta effici possit. Mense Julio, Venere non usitent. Sanguis non minuatur ullo modo. Potionem non bibant. Rutam et salviam usitent: flores apii et uvae bibant. Plenum calicem de aqua jejuni bibant, propter choleras solvendas. Tredecimus Julii decimo minuit ante Kalendas. Hora scilicet undecima decimi tertii diei, ut plurimum, et etiam nona hora illius septimi diei, cavenda. ==Augustus.== (0773) Octavus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero viginti et novem. Nox horarum quatuordecim est, et dies decem. Quintus mensis Hebraeorum Aab, habet in hoc mense locum, et nonus mensis Graecorum, Laos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Augusti. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. q c Kalendae Vincula sancti Petri. Sanctorum Machabaeorum. 8 14 1 213 f i d n r d IV non. Stephani papae et martyris. Sexta luna embolismi. 16 15 2 214 g s e III non. Inventio corporis sancti Stephani protomartyris. 5 16 3 215 h e t f II non. 17 4 216 i o o u g Nonae 13 18 5 217 k f a A VIII idus Sixti papae, Felicissimi et Agapiti. 2 19 6 218 l b b VII idus Aphrae martyris. Initium autumni. 20 7 219 m u g p c c VI idus Cyriaci et sociorum ejus. 10 21 8 220 n d d V idus Vigilia sancti Laurentii martyris. 22 9 221 o h e e IV idus Passio sancti Laurentii. 18 23 10 222 p a q f f III idus Tiburtii martyris. 7 24 11 223 q i g g II idus Eupli diaconi martyris. 25 12 224 r h A Idus Hippolyti, cum aliis decem et octo. 15 26 13 225 s e k r i b XIX kal. SEPTEMBRIS. [Eusebii presbyteri. Vigilia. 4 27 14 226 t k c XVIII kal. Assumptio sanctae Mariae. 28 15 227 u l l d XVII kal. 12 29 16 228 x i s m e XVI kal. Octava sancti Laurentii. 1 1 17 229 y m n f XV kal. Agapiti martyris. Sol in Virginem 2 18 230 z o g XIV kal. 9 3 19 231 a o n t p A XIII kal. Oliverii episcopi et martyris. 4 20 232 b q b XII kal. 17 5 21 233 c o r c XI kal. Timothei apostoli. Symphoriani martyris. 6 6 22 234 d u u s d X kal. Vigilia sancti Bartolo. Autumnus oritur, juxta quosdam. 7 23 235 e p t e IX kal. Nativitas sancti Bartolomaei martyris. 14 8 24 236 f a a a a f VIII kal. Genesii martyris. 3 9 25 237 g b g VII kal. Anastasii martyris. 10 26 238 h b c A VI kal. Primus mensis Aegyptiorum Thoth. 11 11 27 239 i e b d b V kal. Hermetis, Pelagii martyrum, et Augustini episcopi. 12 28 240 k c e c IV kal. Passio sancti Joannis Baptistae. Sabinae virginis. 19 13 29 241 l f d III kal. Felicis et Audacti. 8 14 30 242 m i d c g e II kal. Paulini confessoris. 15 31 243 n ===Martyrologium.=== <poem> (0773C) Augustus demum pleno jam farre refertus, Quis nova sacra ferat monstremus carmine sanctos. [Kal.] Quos ferus in mortem Antiochus cum matre subegit, Venturo sanguen, qui Christo sponte dicarunt, Augustas retinent Machabaei jure Kalendas, Carcere Roma Petrum celebrant vinclisque reductum, (0774C)Eusebiumque suum Vercelli rite frequentant. [IV n.] Nonarum Stephanus martyrque et papa beatus, Quarto festivae tribuit pia gaudia Romae. [III n.] Terno mox Stephani colitur solemne reperti, Primus qui mortem Christi est moriendo secutus, Gamaliel, Nicodemus, Abibon pariterque Inventi voto fulgent et laude perenni. [II n.] Justinus pridie proprio celebratur honore, (0775A)Presbyter in numero sanctorum caede peremptus Crudeli exquirens tumulis qui condecoravit. [Nonae.] Nonas Cassianus, Memmius atque Osvaldus Rex pius Anglorum merito et virtute retentant. [VIII id.] Idibus octonis mortem passura, crucemque Christi sancta caro aetheream dedit ante figuram, Praesul et his Sixtus Romae martyrque colendus, Juxta et Felicissimus Agapitusque triumphant. [VII id.] Septenas pariter Donatus et Afra bearunt. [VI id.] Aethereum senis penetrat Cyriacus honorem. [V id.] Romanus quinis martyr milesque refulget. [IV id.] Quartis Laurenti merito splendescis opimo, Ignem qui passus tortorem vincis iniquum. [III id.] Ternis flosque decusque pium petis astra, Tiburti, Has et Goaricus confessor possidet almus. [I id.] Martyrii palmam pridie capis, Euple, perennem. [Idus.] Idibus Hippolytum comitem Laurentius astris, Pro Christi parili recipit certamine passum, Reginam meritis virtute fideque colendam Tellus tum venerans Radegundam Aquitana frequentat. [XIX k.] Quae decima et nona est Septembris ante Kalendas Eusebium Romae sancit celebratque beatum. (0775B)[XVIII k.] Octava et decima mundi lux flosque Maria Angelico comitata choro petit aethera virgo. [XVII k.] Septenam denamque tenes, Arnulphe, sacerdos. [XVI k.] Martyre sedecima effulget Mammete beato. [XV k.] Agapitus quintamdecimam certamine sancit. [XIV k.] Magnus et Andreas quarta denaque coruscant, Septem nonaginta et quingenti comitantur, Quos pariter sancti simul his bis mille sequuntur. [XIII k.] Tertia post denam Samuele excellet ab ipsis, Quem Domino cunis genitrix devota sacravit. [XII k.] Martyris hinc duodena privati sanguine vernat. [XI k.] Undecimam Romae Timotheus passus honorat, Aeduatumque suum celebrat plebs Symphorianum, Mater quem Christo pariter moritura dicavit. [X k.] Lucius et Ptolemaeus denam virtute coronant, [IX k.] Bartholomaeus nonam exornat retinetque beatus India quo doctore Dei cognovit honorem, Herculis et Bacchi insanis vix eruta sacris, Hinc illum fama est varia pro sorte sepulcri, Aeoliam, Laparen, Beneventi et templa tenere, Tum quoque Genesio resplendet martyre Roma, Audoenum tumque pium Radumagus honorat. (0775C)[VIII k.] Octava hinc Arelas celebrat te, sancte Genesi. [VII k.] Martyrio septenam Irenaeus et Abundus ornant. [VI k.] Rufe, tuos recolens ostendit sexta triumphos. (0776A)[V k.] Hermen quinta probat felici morte beatum. Ecclesiae lumen, populi sacra norma fidelis, Africa quo pastore orbis doctore coruscat, Augustine pater, festo celebraris eodem, Aurea quem servant Italis nunc templa sepultum, Santonus alta sui Vibiani hac fulget honore, Urbs Alamannorum recolit Constantia sanctum, Hac quoque Pelagium fuso pro sanguine clarum. [IV k.] Praeco Dei, Verbi vox et Baptista Joannes, Quem effera saltanti tribuerunt jussa puellae, Insignit quartam meritorum laude perenni, Virgo Sabina simul Romae sua templa revisit. [III k.] Terna cum Felice pio praecellet Adauctus. [II k.] Paulinus pridie Treverorum moenia lustrat, Exsilio antistes vero pro dogmate clarus. Augusti his demum clauduntur limina festis. Augustum mensem leo fervidus igne perurit. Augustus metit, et fruges in horrea mittit. Herigone hic Phoebo sociat sua sidera Virgo. His quoque consurgit Autumni tempora laeti. </poem> Augustus mensis, Sextilis antea vocabatur: donec (0776B)honori Augusti Caesaris daretur, ex senatusconsulto: eo quod ipse, die prima mensis hujus, Antonium cum Cleopatra superaverit, et imperium populi Romani firmaverit. Considerandum est, quod in decimo sexto anno, in secundo Kalendarum Septembris, trigesima luna invenitur; sed haec non Augusti mensis luna est, sed sexti embolismi, qui incipit quarto Nonarum Augusti mensis, nulloque nisi ( sic ) deputatur, quia omnis luna embolismi mensibus cunctis superflua est. Item anno decimo nono in Kalendis Augusti, propter saltum lunae, quo trigesima Julii luna transilitur, tertia luna fit: cum secunda, juxta regulam, esse debuerit. Mense Augusto caules et malvas non comedant; agramina comedant; cervisiam minime bibant, et met. Betas non manducent, quia tunc amarae sunt et liquidae, et choleram nigram generant: gilganum bibant. (0776C)Augusti nepa prima fugat de fine secundam. Hora scilicet prima primi diei, ut plurimum, et etiam septima hora alterius diei, cavenda. ==September.== (0775) Nonus mensis Romanorum. Habet dies triginta. Luna vero quoque triginta. Nox horarum duodecim est, et dies etiam duodecim. Sextus mensis Hebraeorum Elul, habet in hoc mense locum, et decimus mensis Graecorum, Gorpios. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Septemb. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. h f Kalendae Verenae virginis. 16 16 1 244 o e i g IV non. Luna embolismi secunda. 5 17 2 245 p o d k A III non. Benedictae martyris. 18 3 246 q f l b II non. 13 19 4 247 r m c Nonae Ferreoli martyris. 2 20 5 248 s u g e n d VIII idus Magni confessoris. 21 6 249 t o e VII idus Reginae virginis. 10 22 7 250 u h p f VI idus Nativitas S. Mariae virg. Corbiniani confes. Adriani martyris. 23 8 251 x a f q g V idus Gorgonii martyris. 18 24 9 252 y i r A IV idus Audonarii episcopi. 7 25 10 253 z s b III idus Prothi et Hiacynthi. Felicis et Regulae. 26 11 254 a e k g t c II idus 15 27 12 255 b u d Idus. 4 28 13 256 c l a e XVIII kal. OCTOBRIS.] Cornelii et Cypriani. Exaltatio crucis. 29 14 257 d i h b f XVII kal. Romae Nicomedis martyris. 12 30 15 258 e m c g XVI kal. Romae Luciae. Euphemiae virginis. Geminiani. 1 1 16 259 f d A XV kal. Lantberti episcopi et martyris. Sol in Libram. 2 17 260 g o n i e b XIV kal. Januarii episcopi et martyris, et aliorum septem. 9 3 18 261 h f c XIII kal. Aequinoctium autumnale, secundum Orientales. 4 19 262 i o g d XII kal. Vigilia sancti Matthaei. 17 5 20 263 k u k h e XI kal. Nativitas sancti Matthaei apostoli. 6 6 21 264 l p i f X kal. Mauricii et Exuperii cum sociis. Emmerammi martyris. 7 22 265 m k g IX kal. 14 8 23 266 n a a l l A VIII kal. Conceptio sancti Joannis Baptistae. 3 9 24 267 o m b VII kal. Aequinoctium juxta quosdam, et locus indictionum. 10 25 268 p b n c VI kal. Justinae virginis. 11 11 26 269 q e m o d V kal. Cosmae et Damiani. 12 27 270 r c p e IV kal. Laobae virginis. Secundus mensis Aegyptiorum Paophi. 19 13 28 271 s q f III kal. Dedicatio basilicae sancti Michaelis archangeli. 8 14 29 272 t i d n r g II kal. Hieronymi presbyteri. 15 30 273 u ===Martyrologium.=== <poem> (0777A) Miti September praegustans pocula Baccho, Quos aris venerando colat memoretque canemus. [Kal.] Legifer haeredem proprii quem linquit honoris Promissam populo terram, qui sorte per astra, Per loca, per celsos montis distinxit et urbes, Septembres Josue tenet orditurque Kalendas Priscus, et has martyr trabeatus sanguine lustrat, Praesul et his Senonum Lupus aede coruscat ab alta, Has et Verenae rutilant solemnia sanctae. [IV non.] Quartas hinc nonas Lugduni Justus honorat. [III non.] Ternis Antonine puer martyrque triumphas, Tunc et Aristeus antistes de morte beatur. [II non.] Legis divinae lator, susceptor et autor, Colloquio visuque Dei dignate frequenti, Praecelso pridie tumularis monte Moyses, Nulli post licuit cujus cognoscere bustum, Tunc etiam Cabalon Marcelli sanguine vernat. [Nonae] Nonis Ferreolus cum Ferrutione refulget, Donatus Capuam pariterque Arcontius ornant. [VIII id.] Vates Zacharias octonas obtinet Idus. [VII id.] Antistes septenas servat Evortius, atque (0777B)Regali insignis Chlodoaldus stirpe sacerdos. [VI id.] Qua Deus humanam suscepit virgine formam, Illustrat senas ortus de luce Maria, Martyr et Adrianus Romam tum sanguine comit. [V id.] Gorgonius quinas fama meritisque retentat, Romae quem passum nunc Gallia poscit adorans. [IV id.] Sosthenes et Victor quartis memorantur eamdem Christi pro regno sortiti et laude coronam. [III id.] Prothus hinc ternas, fraterque Hiacynthus honorant. Qui Eugeniam pariter legem docuere sacratam, Has simul et Felix felici morte dicavit, Martyrio Regulae juncto pariterque beatve. [II id.] Martyr mox pridie Celsus petit aethera Syrus. [Idus] Idibus abba nitet merito et cognomine Amatus. [XVIII k.] Octono et decimo octimbrem vocitante futurum, Exaltata crucis fulgent vexilla relatae, Perside ab indigna victor quam vexit Heracleus, Corneliusque suam virtute et sanguine Romam, Antistes fulcit, et Cypriano laeta coruscat Carthago, insigni doctore et martyre, totum, Ecclesiae scribunt, cujus sacra dicta per orbem, Praesulis hic etiam meritum celebratur Eparci. [XVII k.] Septenum denum Nicomedes presbyter ornat, (0777C)Virgo tuus Petronilla comes martyrque beatus. Pontifices ara meritis vitaque colendi, Carnutes Leobinus, Aper, Leo quosque tuentur. [XVI k.] Hinc sextodeno Martinus papa beatur, Euphemiamque pio sanctam veneramur amore, Lucius hoc simul excellet cum Geminiano, Condecorat pariter passos quos laurea Christi. [XV k.] Lantpertus quintum denum virtute coronat, Factio quem caesum semper tremebunda pavescit. [XIV k.] Ore, fide antistes, signis et sanguine martyr Methodius, quartum denum celebrandus honorat. [XIII k.] Virtutis specimen patiendi, et forma decusque Martyrii Eustathius terno denoque triumphat. [XII k.] Virgoque bissenum Fausta atque Evigilasius ornant. Deseruit Christo, mundi qui lucra, vocante, [XI k.] Undecimum Matthaeus Evangelico ore sacravit. [X k.] Mauricius denum socia legione coronat, Effuso mortem pariter quae sanguine vicit, (0778A)Emmerammus eum socio comitatur honore, Quem genus insignis Britannia voce reposcit. [IX k.] Nonum Tecla tenet, roseo perfusa cruore, Liberiusque dicat Romanam papa per urbem Levita et Sosius merito splendescit honore. [VIII k] Octavum sterili conceptus ventre Joannes, Andochiusque sacrat martyrque et presbyter almus, Quem Tyrsus, Felixque pari comitantur amore. [VII k.] Septeno Lupus antistes Lugduna revisit Moenia, devotae pastor memorabilis urbi, Ambiana micat Firmino martyre plebes. [VI k.] Sexta martyr ovat Cyprianus, virgo beata Quem Justina Dei fecit cognoscere regnum, Artibus insanis tandem furiisque relictis. [V k.] Quinto cum fratre excellet Cosma, Damiano. Antimus hos sequitur, Leontius Euprepiusque, Qui unum Christe tibi sertum, qui morte dicarunt, [IV k] Faustus, Martialis, quartum et Januas ornant, Martyrii trabea simul et certamine clari. [III k.] Aetheria virtute potens princepsque supernae Militiae Michael terno sibi templa sacravit. [II k.] Interpres legis veterisque novaeque probatus, (0778B)Instructor doctrinae, haeresis damnator iniquae, Hieronymus pridie Septembrem claudit ovantem. Aequatura diem Soli cum Libra inhaeret. Libra pares lucis somnique hic efficit horas. Sidere virgo tuo Bacchum September opimat. September lectos terit hic cum fuste corymbos. </poem> September, quasi septimus imber appellatur: eo quod septimus a Martio, primo quondam mense, numeretur, et plerumque imbribus seu nubibus obscuretur. Considerandum est, quod in quinto anno, in quarto Nonarum Septembris, secundi embolismi luna incipit, et finitur in Kalendis Octobris trigesima, quae nec Septembri nec Octobri deputatur. Epactas, id est, adjectiones lunares, Aegyptios nos sequentes, a Septembri mense inchoamus, semperque ibidem novas sumimus. Sed epactae (secundum doctissimos) cum concurrentibus, et lunari cyclo in (0778C)Kalendis Januariis mutantur. Ad epactas vero inveniendas, semper undecim praeientibus adduntur, ut sequentes inveniantur. Excepto decimo nono anno, quando octodecim epactis, non undecim, ut in caeteris, sed duodecim adjungimus: ut triginta epactas, quas nullas dicimus, efficere queamus. Mense Septembri buccellas lacte infusas jejuni comedant quotidie; et omnia quaevis accipe, quia omnis esca et fructus in hoc tempore confecti sunt. De pollice sanguinem minue. Potio sit agrimonia et apii semen. Porros coctos et crudos comede. Bibe costum et mastice. Tertia Septembris vulpis ferit a pede denam. Hora scilicet undecima decimi tertii diei, ut plurimum, et etiam nona hora alterius diei, cavenda. ==October== (0777) Decimus et antepenultimus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero viginti et novem. Nox horarum est quatuordecim, et dies decem. Septimus mensis Hebraeorum Thisri, habet in hoc mense locum, et undecimus mensis Graecorum, Hyperberetreos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Octobris. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. s A Kalendae Remigii episcopi. 16 16 1 274 x e t b VI non. Leodegarii martyris. 5 17 2 275 y o o u c V non. Sulpicii et Serviliani. 13 18 3 276 z f a d IV non. 2 19 4 277 a b e III non. 20 5 278 b u g p c f II non. 10 21 6 279 c d g Nonae. Marci papae. 22 7 280 d h e A VIII idus 18 23 8 281 e a q f b VII idus Parisiis Dionysii, Rustici presbyteri, Eleutherii diaconi. 7 24 9 282 f i g c VI idus 25 10 283 g h d V idus Eustathii presbyteri. 15 26 11 284 h e k r i e IV idus 4 27 12 285 i k f III idus Romae Callisti papae. 28 13 286 k l l g II idus 12 29 14 287 l i s m A Idus 1 1 15 288 m (0779)m n b XVII kal. NOVEMBRIS.] Galli confessoris. 2 16 289 n o c XVI kal. 9 3 17 290 o o n t p d XV kal. Lucae Evangelistae. Sol in Scorpionem. 4 18 291 p q e XIV kal. Festi, Sosii, Januarii episcopi. 17 5 19 292 q u c u r f XIII kal. 6 6 20 293 r s g XII kal. In Colonia sanctarum virginum. 7 21 294 s p t A XI kal. 14 8 22 295 t a a a a b X kal. Octava sancti Galli. 3 9 23 296 u b c IX kal. 10 24 297 x b c d VIII kal. Crispini et Crispiniani. 11 11 25 298 y e b d e VII kal. Amandi confessoris. 12 26 299 z c e f VI kal. Vigilia apostolorum Simonis et Judae. 19 13 27 300 a f g V kal. Simonis, et Judae, qui et Thaddaeus. 8 14 28 301 b i d c g A IV kal. Tertius Aegyptiorum mensis, Athir. 15 29 302 c h b III kal. 16 16 30 303 d e i c II kal. Vigilia omnium sanctorum. Quintini martyris. 5 17 31 304 e ===Martyrologium.=== <poem> (0779A) Spumanti musto pomisque Octimber onustus, Quis pateras calathosque ferat, memorando sequemur. [Kal.] Francos qui primus docuit domuitque feroces Remigius proprio Octimbrem praesignat honore, Germanusque simul doctrina insignis et actu, Tum propriam munit meritis Autisiodorum, Qui Oceano fidei refugas et dogma nefandum Reppulit, et signis te, picta Britannia, texit, Hos virtute Bavo et sancto comitatur honore. [VI non.] Mox sextum nonarum Leodegarius ornat Seditione potens, quem dux populusque peremit. [V non.] Euvaldi meritis gente et cognomine et ara Doctrinaque pares quintum sibi more dicarunt. [IV non.] Marcus Marcianusque suo implent munere quartum Germine, martyrio, natura et funere fratres. [III non.] Ternas tum nonas Apollinaris honorat, Praesul templa frequens cujus Ravenna coronat. [II non.] Virgo Fides pridie hinc felici morte triumphat. Nonis. Pontifices nonas Linus Marcusque retentant (0779B)VIII id. Octavo ante idus Demetri sancte bearis, Nomine pro Christi tortores passus iniquos. [VII id.] Exemplum fidei parendi et norma salubris Excelsi patris primum cognomine dictus, Gentibus inde pater coelesti sorte vocatus, Septenas Abraham sancit retinetque beatus, His quoque martyrio insigni trinoque coruscant Orbem templa suo lustrantia lumine cunctum, Dionysius aetherio qui splendet honore, Gallia doctorem Paulo instituente beatum, Quem meruit gemino comptum junctumque ministrum, Domninoque Itali claro tum martyre fulgent. [VI id.] Senas justitiae titulus Loth sanctus adornat, Cassius et Gereon, Victor, Florentius, atque Martyrii comites plebs tum conjuncta triumphat. [V id.] Quinas mox Tarcus, Probus Andronicusque coronant, Virtutis mortisque pares quos gloria reddit. [IV id.] Idus tum quartas meritis Edistius auget, Urbs Ravenna suo celebri quo martyre pollet. [III id.] Ternas Marcellus, Faustus, Januarius implent, Tum quoque Petre tibi Dionysique sacratum Templum, et Chrysantho Dariaeque coruscat, et ara (0779C)Tolbia cum plano quo praeminet aequore castrum. [II id.] Callistus pridie antistes martyrque trophaeo Praecellens multo, et comitatus martyre fulget, [Idus.] Idibus inde tibi Maurorum turba vocatur Agrippina animis pariterque laeta beatis Militiam Christo virtute et morte dicavit. [XVII k.] Septeno denoque Novembrem qui venientem Praesignat, Gallus colitur confessor, et una Bis centum et decies septem memorantur, iniquus Quos furor ob Christum simili mactavit honore. [XVI k.] Sedecimum sacer Antistes Florentinus ornat. [XV k.] Lucas ter quinum festo officioque dicatum Monstrat Paule tuo Christum sermone locutus, Regni calcatrix juxta et Triphonia claret. [XIV k.] Beronicus bis septeno atque paedagogia fulget. Quos pariter quadraginta atque novem comitantur. [XIII k.] Ternum cum deno Caprasi martyr honoras. [XII k.] Presbyter Asterius duodeno laude coruscat, Egregia, multos docuit qui vincere sanctos Undique bella piis diram minitantia mortem, Hunc et Hilarion eremi bonus accola comit, Tunc numerosa simul Rheni per littora fulgent Christo virgineis erecta trophaea maniplis Agrippinae urbi, quarum furor impius olim Milia mactavit ductricibus inclyta sanctis. (0780A)[XI k.] Undecimum festo Philippus episcopus auget. Hermas hoc ipso nitet Eusebiusque beatus. [X k.] Severine tuos decimo sacer inde colonos, Inspectas primi radians de culmine templi. [IX k.] Nono quadrageni effulgent sexque triumpho Romae milia et sancto certamine clari. [VIII k.] Octavum Crispinus habet cum Crispiniano Flammas qui passi saevum vicere tyrannum, Gemmas martyrii geminas festo veneremur eodem Chrysantum Dariamque novo quos munere Christi Roma nunc vectos tumulis nova cella venustat, Qua Rheni celsis succedunt aequora silvis, Hilarius hic etiam nitet amplo praesul honore. [VII k.] Pontifices fama signis tumulisque coruscos Septimus ostendit vero de nomine Amandum, Vedastumque simul meritisque et tempore junctos. [VI k.] Hinc sextum martyr pugnans Vincentius ornat, Chrysete hoc pariter Sabinaque virgo triumphant. [V k.] Simonis et Judae praecellet quintus honore, Quos opulenta Deo Persis mittente receptis, Fidos martyrio et signis tumulare patronos Promeruit fidei cultrix, si deinde fuisset (0780B)Caesare nata micat, Decio hic Cyrilla beatis Virgo animis et cui Decius haud editor esset, Hic etiam matronae colitur per littora Pharo. [IV k.] Presbyter hinc retinens quartum Zenobius aurat. [III k.] Terno Marcellus Christi galeatus amore Centuriam coelo dignam geminamve sacravit Martyribus bis centum et bis denis comitatus. [II k.] Quintinum pridie celebrant sua gesta beatum Qui insigni et vario ob Christum certamine victor, Octimbrem clauso componit in orbe ruentem. Seminat October, quod maturum metit. Aequat et October sementis tempore Libram. Scorpius Autumni hinc moderatur tempora laeti. </poem> October, sicut et September, a numero et imbribus appellatur, significans quotus a Martio computetur, et quod imbribus saepius irrigetur. Notandum est, quod quinto anno in Kalendis Octobris, trigesima luna est, et embolismi secundi est, (0780C)luna vero Octobris in tertio Kalendarum Novembris finitur. Indictiones in octavo Kalendarum Octobris semper incipiunt, et finiuntur, ibique mutantur. Indictiones autem propter Regum tempora signanda, repertae sunt: scilicet, ne aliquis in temporibus error oboriri possit, quae et propter facilitatem computandi, tantum quindecim annos complectuntur. Mense Octobri racemos et framustum usitent, quia corpus sanat, et solutionem facit: porros leviter coctos esitent, quia crudi venenum habent, cocti ad antidotum valent. Lac caprinum aut agnilinum jejunus bibe, propter sanguinem dulciandum, et calculum discutiendum, et pulmonem curandum. Bibe cariophylum et piperum. Tertius Octobris, gladius: decem in ordine nectit. Hora scilicet quinta tertii diei, ut plurimum, et etiam nona decimi diei, cavenda. ==November.== (0781) Undecimus et penultimus mensis Romanorum, Habet dies triginta. Luna vero viginti et novem. Nox horarum sedecim est, et dies tantum octo. Septimus mensis Hebraeorum Maresuan, habet in hoc mense locum, et duodecimus mensis Graecorum, Dios. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Novemb. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. o d k d Kalendae. Festivitas omnium sanctorum. Romae Caesarii martyris. 18 1 305 f f l e IV non. Mariae virginis. Quinta luna embolismi. 13 19 2 306 g m f III non. Firminii episcopi. 2 20 3 307 h u g e n g II non. Domnini martyris. 21 4 308 i o A Nonae 10 22 5 309 k h p b VIII idus Villibrordi episcopi. 23 6 310 l a f q c VII idus Hyemis initium; habet dies nonagintaduos. 18 24 7 311 m i r d VI idus Quatuor coronatorum. Occasus virgiliarum matutinus. 7 25 8 312 n s e V idus Theodori martyris. 26 9 313 o e k g t f IV idus 15 27 10 314 p u g III idus Martini Turonensis episcopi. Romae Mennae martyris. 4 28 11 315 q l a A II idus Martini papae. Arsatii martyris. Cuniberti confessoris. 29 12 316 r i h b b Idus Brictii episcopi Turonis 12 30 13 317 s m c c XVIII kal. DECEMBRIS.] 1 1 14 318 t d d XVII kal. Findani confessoris. 2 15 319 u o n i e e XVI kal. Otmari confessoris. 9 3 16 320 x f f XV kal. Sol in Sagittarium. 4 17 321 y o g g XIV kal. Romani monachi. Octava sancti Martini. 17 5 18 322 a u k h A XIII kal. 6 6 19 323 b p i b XII kal. 7 20 324 c k c XI kal. 14 8 21 325 d a a l l d X kal. Romae Ceciliae virginis et martyris. 3 9 22 326 e m e IX kal. Clementis papae. Felicitatis virginis. Columbani abbatis. 10 23 327 f b n f VIII kal. Chrysogoni martyris. Hyems oritur, juxta quosdam. 11 11 24 328 g e m o g VII kal. Saltus lunae, secundum aliquos. 19 12 25 329 h c p A VI kal. 13 26 330 i q b V kal. Quartus mensis Aegyptiorum Choeac. 8 14 27 331 k i d n r c IV kal. 15 28 332 l s d III kal. Vigilia sancti Andreae. Romae Saturnini martyris. 16 16 29 333 m e t e II kal. Nativitas sancti Andreae apostoli. 5 17 30 334 n ===Martyrologium.=== <poem> (0781A) Nunc quoque quis longa vigilet sub nocte November Quos vigilando canat promemus carmine sanctos. [Kal.] Caesarius prima designat fronte Novembrem Eximio cujus laetatur Roma triumpho, Mensis et hic reliquos stellato vertice vincens, Uno Omnes sanctos celebrans conjungit honore Regia quos coeli pariter retinetque fovetque. [V n.] Quartis Victorine sacer martyrque bearis, Nonis his etiam Julianus, hisque Benignus Presbyteri fulgent virtute et sanguine clari. [III n.] Ternis Germanus, Vitalis, Caesariusque, Theophilusque pari collucent lumine festi. [II n.] Hinc pridie Rutenos confessor Amantius ornat. Nonae Nonis Zacharias vates templique sacerdos, Eminet oblitam nati, qui munere vocem Vatis et officium prisco de more recepit, Hasque sacer felix, monachusque Eusebius augent [VIII id.] Idibus octonis martyr Felix celebratur. [VII id.] Septenas Amarante pia de morte sacrasti, Has quoque Villibrodus habet, quo principe plebis (0781B)Eresonum multi Christum sensere vocantem. [VI id.] Claudi, Castori, Simplici, Symphoriane, et Nicostrate pari fulgetis luce coronae, Senas ornantes idus merito atque cruore. [V id.] Quinae mox idus Theodoro martyre vernant. [IV id.] Quartis modestus Florentia Tyberiusque Trino martyrio, trino pro nomine fulgent. [III id.] Senas sanctus ovat, ternis virtute fideque, Confessor merito officio et sermone sacerdos. Atque fide martyr lato famosus in orbe Martinus votis festoque vocatur eodem, Exilium, flagella, minas, tormenta necemque Pro Christo perpessa simul Domicilla triumphat. [II id.] Agrippina tuus pridie excellet Chunibertus Leonum Sequanae recolunt quoque littora sanctum. [Idus] Idibus hinc haeres tuus, o Martine, retentat. Brixius exilio lacrymis signisque probatus. [XIX k.] Clementinus habet Theodotus Philuminusque. [XVIII k.] Octavam decimamque Decembres ante Kalendas, Hac pariter passi tortoris jussa cruenti. [XVII k.] Septena Eugenius martyr denaque nitescit. [XVI k.] Eucherius sextam cum dena Gregoriusque, Implent Lugduni hic, Neocaesariae ille sacerdos. [XV k.] Quindecima antistes Ligeris per littora, perque Festivos populos Amanus laude coruscat, Aeterna merito signis prece consilioque (0782A)Urbem qui propriam hostili de clade redemit. [XIV k.] Hisychius martyr quartam denamque coronat, Romanusque urbs Antiochi quis laeta recurrit. [XIII k.] Tredecimam Felicianus cum Severino, Cumque Exuperio fidei certamine sancit. [XII k.] Ponciane tibi duodenam Roma dicato Obsequio sacrat antistes martyrque beate. [XI k.] Undenam abba Columbanus sibi servat ab ipso Oceano multis vitae qui dogmata sanctae Relligione pia sparsit sermone manuque. [X k.] Caecilia illustrat denam mox sancta nitore Perpetuo claris semper vulganda trophaeis, Virgo hinc cognato sanctoque hinc fulta marito. [IX k.] Nonam papa tenet Clemens certamine et altis Virtutum titulis mortem qui passus in undis, Repperit extructum divino munere templum, Tum quoque septena genitrix cum prole beato Praecellens radiat Felicitas alma triumpho. Hicque suos Trudon mundi contemptor adornat. [VIII k.] Chrysogonus meritis octavam et funere sancit. [VII k.] Septenam Petrus antistes martyrque venustat, Urbis Alexandri populus quo praeduce fultus, (0782B)Errorum curvos spernit caecosque meatus. [VI k.] Sextam Line sacras, roseo de sanguine papa. [V k.] Martyrio quintam Agricola et Vitalis honorant. [IV k.] Syleas Paule tuus quartam comes auget et ornat. [III k.] Tertiam Saturnine tibi Mauroque dicamus. [II k.] Andreas pridie praecellet Apostolus amplis Virtutum fulgens radiis, titulisque per orbem, Qui indomitos verbo signisque subegit Acheos. Brumalem haec claudent populorum vota Novembrem. Scorpius hibernum praeceps jubet ire Novembrem. Sed purgat semper fruges tundendo November Hic hiemis brumae oriuntur frigora durae. Arcitenens gelido hinc contristat sidere coelum. </poem> November nomine suo, sicut priores, quotus a Martio sit, significat; et quod imbres saepius habeat. Sciendum est, quod in decimo octavo anno, quidam, qui epactas a Januario incipiunt trigesimam Novembris lunam in septimo Kalendarum Decembris, saltum lunae ibi ponentes transiliunt, ut in Kalendis Januariis, in primo anno nona luna possit inveniri. Notum sit omnibus hominibus. ut officium primun (0783A)de Adventu Domini, nec ante quintum Kalendarum Decembris inchoetur; nec post tertium nonarum ipsius mensis differatur; sed vel ipsis, vel in medio positis diebus, quandocumque Dominica dies evenerit, rite et absque dubio cantandum erit. Mense Novembri et Decembri, bonum est stadium habere: venam hepaticam incidere, quia tunc temporis (0784A)omnes humores sunt commoti: a balneis abstineant se, nullum penitus caput comedant: petio eorum sit cinamomum. Quinta Novembris acus, vix tertia mansit in urna. Hora scilicet octava quinti diei, ut plurimum, et etiam hora quarta alterius diei, cavenda. ==December.== (0783) Duodecimus et ultimus mensis Romanorum. Habet dies triginta et unum. Luna vero viginti et novem. Nox horarum octodecim est, et dies tantum sex. Octavus mensis Hebraeorum Casleu, habet in hoc mense locum, et primus mensis Graecorum, Aphileos. Numerus aureus. Graeci numeri lunae. Numerus dierum Decembr. Numerus dierum anni. Alphabet. 16 in anno. o o u f Kalendae. 13 18 1 335 o f a g IV non. Prima luna embolismi. 2 19 2 336 p b A III non. 20 3 337 q u g p c b II non. Barbarae virginis. Quarta luna embolismi. 10 21 4 338 r d c Nonae Delphini exortus. 22 5 339 s h e d VIII idus Nicolai episcopi et confessoris. 18 23 6 340 t a q f e VII idus Octava sancti Andreae. 7 24 7 341 u i g f VI idus 25 8 342 x h g V idus 15 26 9 343 y e k r i A IV idus Eulaliae virginis. 4 27 10 344 z k b III idus Damasi papae. 28 11 345 a l l c II idus Halcyona per dies quatuordecim. 12 29 12 346 b i s m d Idus. Luciae, et Otiliae virginum. 1 1 13 347 c m n e XIX kal. JANUARII.] 2 14 348 d o f XVIII kal. 9 3 15 349 e o n t p g XVII kal. 4 16 350 f q A XVI kal. 17 5 17 351 g o r b XV kal. Sol in Capricornium. 6 6 18 352 h u u s c XIV kal. 7 19 353 i t d XIII kal. Vigilia sancti Thomae apostoli. 14 8 20 354 k p a a e XII kal. Nativitas sancti Thomae. Solstitium hyemale. 3 9 21 355 l a a b f XI kal. 10 22 356 m b c g X kal. 11 11 23 357 n e b d A IX kal. Vigilia Nativitatis Domini. Solstitium, juxta quosdam. 19 12 24 358 o c e b VIII kal. Nativitas Domini. Anastasiae virginis. 13 25 359 p f c VII kal. Passio sancti Stephani. 8 14 26 360 q i d c g d VI kal. Joannis apostoli et Evangelistae 15 27 361 r h e V kal. Sanctorum Innocentum. 16 16 28 362 s e i f IV kal. Quintus mensis Aegyptiorum Tybi. 5 17 29 363 t o d k g III kal. 18 30 364 u f l A II kal. Sylvestri papae. 13 19 31 365 x ===Martyrologium.=== <poem> (0783B) [Kal.] Eligius Noviome tibi sub luce Decembrem Prima designat, condigno praesul honore [IV non.] Vero et Securo quartis litat Africa nonis. [III non.] Cassianoque eadem libat sub martyre ternis. [II non.] Tum pridie cum Victorio praecellet Heracleus. [Nonae] Dalmatius martyr nonas Crispinaque servant. [VIII id.] Octonas idus Nicolaus episcopus ornat. [VII id.] Septenas retinet Polycarpus cum Theodoro. [VI id.] Eutychiane nites senis Felici papa cruore Has quoque Zenon habet conjuncto martyr honore. [V id.] Sebastianum quinis celebramus ab urbe Translatum, proprio quo Gallica rura patrono Exsultant, ingens templum, cui surgit et ara, Antiquoque nitent aequantia culmina fastus, Has quoque virgo sibi meritis Leucadia sancit. [IV id,] Eulaliam sancto quartis veneramur amore, Hispanam Emeritam, cujus cruor ossaque servant. [III id.] Roma litat Damasi ternis solemnia papae, Occurrunt, parilemque simul Victoricus, atque Fuscianus habent festi votique nitorem, (0783C)Ambiana virent, quorum nunc rura cruore Hermogenes, Donatus, bis denique coruscant. [II id.] Tum pridie et bini conjuncto sanguine sancti. Idus Idus Syracusa tibi Lucia dicavit, Paschasium Christi pro nomine passa tyrannum, Spiritus immobilem quam fecit sanctus iniquis Esse viris, Vidoch pariter Colerisque sacerdos, Egregiae Oceani cedunt cui saepe procellae. [XIX k.] Nonum cum decimo jam de more calendas, Qui vocat antistes Nicasius auget honore, Spiridionque die praesul celebratur eodem. [XVIII k.] Octavum cum deno Maximine retentas, Aureliana ferax praebent, cui rura Lyaeum. [XVII k.] Impia qui Assyrii temserunt jussa tyranni, Quorum nec crepitans valuit terrere fidelem, Constantemque animum fornacis flamma furentis, Terni septeno et decimo pueri memorantur. (0784B)[XVI k.] Ignatius sanctus deno sextoque triumphat, Antiochenae urbis pastor martyrque, ferarum Quem dentes panem vivum fecere, sequuntur Quem fuso ob Christum Ruphus Sosinusque cruore [XV k.] Quindecimus denum Moysitis sanguine vernat. [XIV k.] Quartum cum deno Zosimus Dariusque coronant [XIII k.] Terno cum decimo antistes Zephyrine coruscas. [XII k.] Translati Thomae celebrat duodenus bonorem, Aurea quo structore Dei cognoscere regnum, India promeruit signis comitata tremendis. [XI k.] Undecimum celebrat triceno martyre Roma. [X k.] Victoria Christi decimus de virgine fulget. [IX k.] Nono venturae cumulantes munera luci Lumina pervigilesque aras, et templa paramu, Virginibus quadraginta hic splendet quoque coelo, Quae dignam vitam voto et virtute dicarunt. [VIII k.] Octavo servi dignatus sumere formam, Errantemque hominem veniens revocare Creator, Partu virgineo mortales induit artus, Eugeniam quoque tum memoramus Anastasiamque Consimili Christum comitatas mente fideque. [VII k.] [Septimus hinc Stephano Levita et martyre primo (0784C)Excellet natum regem passumque beata, Qui vita atque fide pugna est et morte secutus. Anni supremum dicemus tempore mensem, Quorum festa colat, brevibus referatque diebus [VI k.] Dilectus Domini, verbi inspectorque superni Pectore de Christi fontem, qui haurire perennem Promeruit, sextum sancit lustratque Joannes. [V k] Uberibus matrum rapuit quos dira cupido Regnandique sitis, Christum dum perdere natum Herodes cupit, infantes quinto veneramur. [IV k.] Vates rexque pius divinae et stirpis origo Insignit quartum David sermone fideque, Urbsque Arelas Trophimo gaudens pastore coruscat. [III k.] Mansuetus ternum, simul et Florentius ornant. [II k.] Sylvestri pridie Romanam papa per urbem Laetantis populos votis sibi subdit amicis, Pontificum primus tranquillam cernere pacem (0785)Qui meruit, dominosque orbis purgare lavacro, Virgo Columba simul palmam virtute perennem Percepisse suo Christum comitata cruore, Cumque Potentiano Sabinianus eodem Occurrit festo, aequales ara atque triumpho, Urbem qui Senonum primi docuere patroni: Haec tandem claudunt extremum festa Decembrem. Terminat Arcitenens medio sua signa Decembris. Solstitio hinc patet, celsos remeante dies, Incipit hinc Phoebus conversus adaugere lumen. Ecce suem fastos parat nunc iste Decembres. </poem> December, a numero et imbribus (sicut priores tres proximi) nominatur. Hos autem decem menses Romulus ordinavit, uni triginta et unum, alteri vero triginta alternatim dies tribuens, et omnes in trecentis et quatuor diebus concludens. Sed postea Numa, quinquaginta dies et unum in duobus mensibus addidit annumque ad lunae cursum pene computans. (0786)Post hunc tandem Julius ille Caesar decem dies adjecit, annumque in trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, ad solis cursum (ut etiam hodie servatur) instituit. In anno decimo tertio, in Kalendis Decembris, trigesima luna est; sed haec quinto embolismo, qui quarto Nonarum Novembris incipit, deputatur. Luna vero Decembris, in tertio Kalendarum Januarii finitur. Luna primi embolismi in quarto Nonarum Decembris incipit, et in secundo Kalendarum Januarii finitur. Mense Decembri caules non comedant, quia ex illis sanguis de se venit infusi veneno cauli: spicum Judaicum bibe. Dat duodena cohors septem, inde decemque Decembris. Hora scilicet prima septimi diei, ut plurimum, et etiam hora octava decimi diei, cavenda. ==Anni distributio.== (0785) In his versibus tot syllabas, quot dies sunt in civili anno, nempe trecentos sexaginta quinque, juxta quas syllabas invenies quoto die cadunt feriae magis celebres: quilibet mensis anni, binos habet versus. Haec XII Zodiaci signa, inserviunt ita his XII mensibus. Januarius, mensis I. Cisio Janus Epiphaniis dic dona magorum, XXXI dies. Capric. et Aquario. Vincit ovans Agne, nova Paulum lumina vertunt. Februarius, m. II Et purgata parens ad templum ducit Jesum, XXVIII dies. Aquario et piscibus. Sede doces sacra cum Petro Mathia gentes. Mars, m. III. Evocat ad studium puerile Gregorius agmen, XXXI dies. Piscibus et Ariete. Aeterni Patris gratum Mariae tenet alvus. Aprilis, m. IV. Praesulis Ambrosii laudes imitare sacerdos. XXX dies. Ariete et Tauro. Et pellant equites Georgi more tyrannos. Maius, m. V. Laeta Crucis Helenae reperit pia cura trophaea, XXXI dies. Tauro et Geminis. Vinea quam [ F. quum] floret plebs Urbanum celebrabit. Junius, m. VI. Ardua solis equos trahis ad fastigia Vite, XXX dies. Geminis et Cancro. Agni monstrat onus sed Baptistes tibi Petre. Julius, m. VII. Jam Mariae sobolem Baptista salutat in alvo, XXXI dies. Cancro et Leone. Afficit Herodes nece Jacobum Zebedaeum. Augustus, m. VIII. Vincula post Petri patitur Laurentius ignes, XXX dies. Leone et Virgine. Impie moeche dabas meretrici colla Joannis. September, m. IX. Aegidius celebrat Mariae virginis ortum, XXX dies. Virgine et Libra. Quo combusta die Solymorum moenia narrant. October, m. X. Christe tuas leges Celtis Dionysius affert, XXXI dies. Libra et Scorpione. Scriptis Luca tuis fruimur, docuit Simo Persas. November, m. XI. Pannonius docuit Gallorum Martius oras, XXX dies. Scorp. et Sagittario. Fertilis Elisabeth cantat Turingia laudes. December, m. XII. Post casti sacra Nicolei longissima nox est, XXXI dies. Sagittario et Capric. Fausta dies celebrat tibi Christum virgine natum. ====Mensium nomina.==== XII menses. Ja., Fe., Mar., Ap., Ma., Jun., Jul., Aug., Sept., Oct., Nov., Dec. ====Septimanae litterae.==== ====VII litterae dierum.==== <poem> Grandia frendet equus, dum cernit belliger arma </poem> ====De adventu.==== Cadit haec feria 26 Novembris. <poem> Adventus Domini sequitur solemnia Lini, Dominica semper prae Barbar. incohat Advent. </poem> ====Quatuor anni partes.==== 19 Nov., 22 febr., 25 Maii, 24 Aug. <poem> Elisabeth hiemem dat, Petrus ver cathedratus Aestuat Urbanus, autumnat Bartolomaeus. </poem> ====Quatuor angariae.==== Lucia, 13 Decemb., Crux, 14 Sept., alia duo mobilia. <poem> Feriam temporum affectant jejunia quartam, Cinerem, et quae Luciam, Spiritum sequitur Crucem. </poem> ====Quatuor temperaturae.==== <poem> Aestas sicca calens, Autumnus siccus et algens, Friget et humet Hiems, calidum Ver sitit humensque. </poem> ====Aequinoctia.==== 17 Sept., 24 April. Lambert. Gregori, nox est aequata diei. ====Solstitia.==== 15 Jun., 13 Decemb. Vitus, Lucia, sunt duo solstitia. (0787) ====De bissexto.==== 24 Februarii. <poem> Bissextum sextae Martis tenuere Kalendae, Posteriore die celebrantur festa Mathiae, Sabbata si teneant ibi, non alibi celebrantur. </poem> ====Dies mensium.==== <poem> Triginta Aprilis, Juni, Septemque, Novemque. Uno plus alii. Viginti Februus octo: At si bissextus fuerit, superadditur unus, Et tunc bis sexto Martii conscribe Kalendas. </poem> ====Kalendae, Nonae, Idus.==== <poem> Sex nonas Maius, October, Julius et Mars. Quatuor at reliqui. Dabit Idus quilibet octo. Vendicat Ausonias Saturna Juno Kalendas. </poem> ====Anni dies.==== <poem> L, X, V, tria CCC, sex horas continet annus: Hae Bissextilem dant, quarto quolibet anno. </poem> 6479idlrenxugr62jgl3b60zki5hxs5 0 53678 264843 225306 2026-05-06T20:02:43Z Demetrius Talpa 13304 264843 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Beda Venerabilis |OperaeTitulus= De creatione VI dierum |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo VIII |SubTitulus= |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/92|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 92]]''' De creatione VI dierum (Auctor incertus (Beda?)), J. P. Migne DE PRIMA DIE. (0207A) In principio creavit Deus coelum et terram. Istud capitulum omnium librorum caput est. Omnis enim Scriptura divina bipartita est, Vetus Testamentum, et Novum. Alia quippe sunt, ubi interna intimantur, ut est: In principio erat Verbum (Joan. I). Alia facta narrantur, ut est: In principio fecit Deus coelum et terram. Alia futura pronuntiantur, sicut dicitur: Cum venerit Filius hominis in majestate sua (Matth. V). Alia vero sunt, quae agenda praecipiuntur, ut est: Diliges proximum tuum (Matth. V). Quomodo ergo bipartita est? Quia sunt alia quae secundum figuram dicta sunt, ut est Canticum canticorum; et est: Audivit Adam vocem Domini Dei deambulantis in paradiso (Gen. III). Et alia sunt secundum rerum gestarum fidem, ut est, secundum quod populus de Aegypto transierit et quod mare pedibus ambulavit. Alia vero sunt, quae utroque modo dicta sunt, ut est transitus maris Rubri. Et miracula illa quae Dominus in Evangelio (0207B)fecit. Dicit vero: In principio creavit Deus coelum et terram. Inquirendum est in quo principio creavit Deus coelum et terram, utrum in principio temporis, an in principio ut esset hoc initium creaturae ejus, ex quo alia esse coeperunt. Non enim Deo semper coaeterna fuerunt. Dicamusque: In principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, hoc est in unigenito Filio, qui est Sapientia Patris, de quo dicit Apostolus: Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I); et in psalmo dicit: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII). Et iterum dicit Apostolus: Quia in ipso condita sunt omnia, quae in coelo sunt et in terra, visibilia et invisibilia (Coloss. I), nam et evangelista de Christo dicit: In hoc mundo erat, et mundus per eum factus est (Joan. I). Tamen quaerendum est, quod in principio primum Deus fecit coelum et terram, an lucem. Et si prima lux creata fuit, quare non dixit: In principio creavit Deus lucem? Intelligendum est, quod simul creavit coelum, et terram et lucem. Quia nihil interest, nisi origo tantum, sicut homo duas parabolas cognitas simul (0208A)non potest enarrare, ita et Dominus fecit. Quia hoc prius enarravit, quod originem habuit, et postea quod exinde factum fuit, quamvis utrumque simul fecisset. Ut quod sola origine prior est in faciendo, prior sit ex tempore enarrando. Ergo dum oportebat ut Scriptura sancta utrumque enarrasset, et res gestas quam res narratas, quod exinde factum est, ratio erat ut prius enarrasset unde aliquid factum erat, quam illud, quod exinde factum est, propter tardiores intellectu, ut capere potuissent, quia res corporeae ex aliquo fiebant. Quia nihil interest inter creationem coeli et terrae, et lucem, nisi hoc tantum, quod est inter verbum et vocem. Quare non dixit: In principio fecit Deus coelum et terram, sed dixit: Creavit, propter informitatem materiae, et iterum sensum spiritalem. Item Recapitulatio. In principio creavit Deus coelum et terram. Principium Christus est, sicut ipse in Evangelio ait: Ego principium, qui et loquor vobis. In hoc igitur (0208B)principio fecit Deus coelum, id est, spiritales, qui coelestia meditantur et quaerunt. In ipso fecit et carnales, qui terrenum necdum deposuerunt. Terra autem erat inanis et vacua, id est, Quia nondum erat a mari distincta. Et vacua, id est, quia littoribus non erat circumdata, vel vitibus ornata: id est, arboribus vel animalibus. Item Recapitulatio. Terra autem erat inanis et vacua. Terra scilicet carnis nostrae inanis erat et vacua, priusquam doctrinae acciperet formam. Et tenebrae erant super faciem abyssi, quia non erat lux quae superfunderetur, quod si esset, utique superesset. Sed quomodo erat? Id est aer spissatus luce carens diurna. Item Recapitulatio. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Quia delictorum caecitas, et ignorantiae profunda obscuritas corda nostra tegebat. Et spiritus Dei ferebatur super aquas. (0209A)Unde ait beatus Apostolus: Super eminentem, inquit, scientiam charitatis Christi (Ephes. III). Et alibi ait: Superexaltat autem omnem intellectum (Philipp. IV). Ergo aliquid inchoatum ostendit, super quod spiritus Dei ferri diceretur, non loco, sed omnia superante atque praecellente potentia. Duo quippe sunt, propter quod amat Deus creaturam suam, ut sit et maneat. Ut sit formata, et maneat in praecepto Creatoris. Ergo Spiritus Dei ferebatur super aquas, ut esset quod maneret; quamobrem prius res informatas, et postea Spiritum sanctum nominavit, quia omnis exiguus amor rebus quas diligit subterponitur. Recapitulatio. Et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Id est, Spiritus Dei Patris. Et de ipso Spiritu sancto ait Apostolus: Qui non habet Spiritum Christi, hic non est ejus (Rom. VIII). Si ergo nihil interest inter personam Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quare non dicit: Qui non habet Spiritum Spiritus, vel: Sicut dicit (0209B)Spiritus Patris, vel Spiritus Filii? Quare non dicit Pater Spiritus, vel Filius Spiritus? Quia non habet relativum modum unde reddere posset, sicut dicit Servus Domini, aut Domini servus, vel Filius Patris, et Pater Filii. Quia si dixisset Pater Spiritus, ostendisset Deum esse Patrem Spiritus. Vel si dixisset Filius Spiritus, demonstrasset Spiritum sanctum Patrem esse Filii, quia non est nec Pater nec Filius, sed de divina substantia processit. Quamobrem non dicit Spiritus sanctus natus a Patre vel Filio, quia non est natus sicut Unigenitus, nec factus sicut nos, ut per adoptionem gratiae filius vocaretur. Et quomodo Spiritus sanctus coaeternus dicitur Patri et Filio? Quia dixit Spiritum sanctum ex Patre et Filio procedentem, et coaeternum esse. Semper enim processit, nam non semper datus est, quia semper potest fieri donum non per datum. Semper enim Spiritus sanctus processit, et a Patre paratum fuit dari. Nam tunc non erat qui eum accepisset, neque angeli, (0209C)neque homines, nisi solus creator omnium. Et si tres unum sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus (I Joan. V), quare ergo non dicitur Pater missus a Filio, vel a Spiritu sancto? Ordo paternae reverentiae servatur. Recapitulatio. Spiritus autem Dei super cor nostrum tenebrosum et fluidum, quasi super aquas jam superferebatur. In quo subsistentes requiesceremus, cujusque vivificaremur flatu, et cujus unda ablueremur. DE CREATIONE LUCIS. Dixit quoque Deus: Fiat lux. Lux autem ista est visibilis, an invisibilis? Invisibilis vero dicitur, quia creatio angelica est, quam oculi nostri non valent prospicere. Ratio enim erat ut die quarta sidera in coelo fabricasset, quae oculi nostri potuissent prospicere. Ista creatio angelica, est temporalis, an intemporalis? Temporalis enim erat in angelis, intemporalis (0209D)in Deo. Temporalis erat, quod dictum intelligimus expressum ab aeterno Deo per Verbum coaeternum in creatura spiritali, quam jam tunc fecerat, cum dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram; sed ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo corporali motu, creatura spiritalis ejus mente atque ratione quodam modo infixa per Verbum Patris coaeternum; sed multum ac difficillimum est capere quomodo dicitur, Deo non temporaliter jubente, neque id temporaliter audiente creatura, qui contemplatione veritatis omnia tempora excedit, sed intellectualiter sibimet expressas, cum Patri coaeterna Sapientia tanquam intelligentibus locutionis ad ea quae infra sunt transmittentes, ut fieret temporalis motus in rebus temporalibus, sive formandis sive administrandis. Et facta est lux. Id est, creatio angelica, quia illi tunc cognoverunt agnoscere vel intelligere Creatorem suum. Quare iterum non repetit; Et fecit Deus lucem, (0210A)sicut in caeteras creaturas repetit, quas creavit, ut in firmamento dicit: Fiat firmamentum, et iterum: Fecit Deus firmamentum. Ideo quia non erat necesse ut dixisset: Fecit Deus lucem, quia intellectualis creatura erat, id sunt angeli. Quando autem dicit Fiat firmamentum, vel caetera in aliis creaturis hoc in cognitione angelica dicit, quia nec mirum est si Deus sanctis angelis suis, in prima lucis conditione ad se conversis, prius voluit ostendere quid erat deinceps facturus. Quando vero dicit: Et fecit Deus, id est in propria natura rerum. Jam non erat opus hoc de angelis iterum repetere, quia illi tunc, sicut diximus, conversi fuerunt ad agnoscendum Creatorem suum. Cum enim aeterna illa et immutabilis, quae non est facta, sed genita, Sapientia in spiritalem atque rationalem creaturam se transfert (sicut in animas sanctas, ut illuminati lucere possent), fit in eis quaedam luculenta rationis affectio, quae potest accipi facta lux, cum dixerit Deus Fiat lux. Jam enim erat (0210B)spiritalis creatio, quae coeli nomine significata est, cum scriptum sit: In principio creavit Deus coelum et terram; non coeli corporei, sed coeli incorporei, in quo intelliguntur omnes sancti angeli. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Quare lucem tantum laudavit, et non noctem. Id est, quia nox adhuc, nec dies factae erant, sed tantum lux angelica, quia indignum erat Deo rem informem laudare, quae adhuc formata non erat, sed rem illam quae formata erat laudavit, id est, lucem angelicam. Et divisit lucem a tenebris. Quid est divisio lucis a tenebris, nisi distinctio formatae ab informi. Appellavitque lucem diem. Quamobrem appellavit lucem diem, quia dies adhuc non erat formata. Idemque dies circa speciem factae rei appellatus est. Et tenebras noctem. Quare similiter noctem appellavit, quae adhuc minime formata erat, quia nox ista, quae nobis notissima est, facit eam esse absentiam solis super terram. Quia, decidente sole, vocamus vesperam; inchoante mane, appellamus diem. Nox autem (0210C)hic privatio operis est, aut nox ipsa possibilitas est appellata, quae in rebus est factis, unde fieri potest, etiamsi non mutentur. Et iterum secundum sensum spiritalem. Recapitulatio. Dixit quoque Deus: Fiat lux. Id est, illuminatio credulitatis appareat. Prima enim die lucem fidei dedit, quia prima est in conversione fides. Unde et ipsum primum in praeceptis mandatum est: Dominus Deus tuus, Deus unus est. Propter quam fidem ipse Dominus etiam invisibiliter in mundo apparere voluit. Jam tunc Deus juxta praesentiae suae gratiam divisit justos, id est, filios Dei et lucis, a peccatoribus, tanquam a tenebris: istos vocans diem, illos noctem. Nam quia in Ecclesia lucis nomine justi appellantur, audi Apostolum: Fuistis, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V). Factumque vespere et mane dies unus. Quid est vespere, (0210D)nisi ipsa perfectio singulorum operum? et mane, id est, inchoatio sequentium. DE SECUNDA DIE. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum. Idem propter firmamentum stabilitatis, sive propter intransgressibilitatem superiorum atque inferiorum aquarum. Naturam tamen aquarum illic jam non vaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere aestimamus, propter siderum naturas mitigandas, ne creaturas Dei subterpositas nimio ardore concrement. Quomodo autem quaelibet aquae ibi sint, ubi eas minime dubitemus? Quia major est Scripturae hujus auctoritas, quam omnis humani ingenii capacitas. De coelorum autem consistentia quaerenda est ratio. Dominus hic unum firmamentum factum commemorat, Apostolus autem se in tertium coelum raptum fuisse testatur. Quid ergo dicamus, nisi quia conglobatae minimae guttae in unum faciunt collectionem unam, et propter gravitatem ponderis non eas suffert aer (0211A)sustinere, sed ejus ponderis ad imum defundendo dat locum. Haec est pluvia. Ergo aer inter vapores humidos, unde desuper nubila globentur, et maria subterfusa volunt intelligere coelum esse inter aquam et aquam. Secundum vero coelum, quod spiritu cernimus, unde animalibus plenus discus ille ad Petrum in exstasim mentis descendit. Tertium vero coelum, quod mente cognoscimus, ita secretum atque remotum vel omnino mundatum, vel a carnis sensibus abreptum, ut ea quae in illo coelo sunt ipsam Dei substantiam Verbum, per quod facta sunt omnia, in charitate Spiritus sancti ineffabiliter videre valeant. Et dixit Deus: Fiat firmamentum inter medium aquarum, et dividat aquas ab aquis. Spiritus ergo Dei scribendus aderat, quasi quis ab eo requireret, quomodo factum sit recte responderit. Dixit Deus: Fiat, id est, quod in Verbo Dei aeterno erat ut fieret. Deinde incipit narrare unumquodque factum. Cum audivimus, Et sic factum est, intelligimus factam creaturam (0211B)non excelluisse perscriptum in Verbo Dei terminos generis sui; cum vero audivimus: Vidit Deus quia bonum est, intelligimus in benigno Spiritu ejus, non quasi incognitum post factum placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat ut fieret. De figura autem coeli breviter dicendum est, hoc scisse auctores nostros, quod veritas habet; sed Spiritum Dei qui super eos loquebatur noluisse ostendere nullo salute profuturo utilia. De ea autem contentione, quae inter plures de figura coeli fieri solet, utrum in modum extensae pellis, an sphaerae vel camerae consistat, non videmus quod prohibeat pellem extensam in modum camerae curvari, vel quasi sphaerae in rotundum sinum extendi. Item Recapitulatio. Deinde secunda die disposuit Deus firmamentum, id est, solidamentum sanctarum Scripturarum; firmamentum enim in Ecclesia Scripturae divinae intelliguntur, (0211C)quia coelum plicabitur sicut liber. Discrevitque super hoc firmamentum aquas. Id est, coelestes populos angelorum, qui non opus habent hoc suscipere firmamentum, ut legentes audiant verbum Dei (Matth. XXIV). Vident enim semper eum, et diligunt. Sed superposuit ipsum firmamentum legis suae super infirmitatem inferiorum populorum, ut ibi spiritales suscipientes cognoscant qualiter discernant inter carnalia et spiritalia, quasi inter aquas superiores et inferiores. DE DIE TERTIA. Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida. Quid est ergo quod non ait: Fiat arida visibilis, vel aqua congregata, nisi quia propinquiora sunt eidem informitati, quam coelestia corpora, ut de his per innumerationem dierum infirma rerum condiuntur. Ideo noluit inferri, ut similiter cum superioribus fieri imperaret, (0211D)sed congregatae aquae apparere per se infirma rerum jussit. Ubi ergo congregatae sunt aquae si totam terram prius occupaverunt, illic, scilicet quo retractae sunt ut terra nudaretur. Et si aliqua pars antea arida apparebat, ubi congregari potuisset, non ergo totum abyssus occupavit, sed magis intelligendum est, aut in modum nebulae prius aqua terram occupasset, aut terram longe lateque obsidens, qua cavum locum praebuisset, ubi percurrentes aquas capere potuissent ut appareret arida. Item Recapitulatio. Post haec die tertia collegit in unum aquas inferiores salsas. Hoc est, homines infideles, qui cupiditatum tempestate et tentationum carnalium fluctibus quatiuntur, et in se ipsis quasi amaritudo includuntur. Segregavitque ab eis aridam, populorum scilicet fontem fidei sitientem; obfixitque dehinc superborum limites, et coercuit eos, ne turbulentis iniquitatum suarum fluctibus aridam, id est, animam sitientem (0212A)Deum, conturbent, liceatque ei germinare bonorum operum fructum secundum genus. Diliges proximum in subsidiis necessitatum carnalium, habens in se semen secundum similitudinem, ut ex sua infirmitate compatiantur ad subveniendum indigentibus, producens et lignum forti robore. Et fructiferum, id est, beneficium ad eripiendum eum qui injuriam patitur de manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi judicii. Et vidit Deus quod esset bonum, et ait: Germinet terra herbam virentem, et facientem semen, et lignum pomiferum, faciens fructum juxta genus suum, cujus semen in semetipso sit super terram. Et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem et afferentem semen, juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum, factumque est vespere et mane dies tertius. Quid est enim, quod ista omnia in unum dicit imperavit fieri, et terram germinare, (0212B)et aquas congregare, nisi quod ista omnia in terra radice figuntur? Ideo ad eamdem diem pertinere dicuntur quia quamvis longe lateque per incrementa sua diffunduntur, tamen de locis propriis nexibus suis non moventur. Quia arbores vivunt, vivunt tamen non per animam, sed per viriditatem, quia ille succus infunditur in radice, deinde in qualitatem arboris efficitur, et postea in effusione ramorum, et exinde in viriditate foliorum. Unde dicit: Et lignum pomiferum, quia omnia ligna fructum non faciunt, quia hic fructus intelligitur, quia unaquaeque arbor habet usum suum, et unaquaeque herba similiter utilitatem suam tam in manifesto, quam in occulto DE DIE QUARTA. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, ut dividant diem ac noctem, et sint in signa et tempora et dies et annos, et luceant in firmamento coeli, et illuminent terram. Et factum est ita. Fecitque Deus (0212C)duo magna luminaria: luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti, et stellas, et posuit eas in firmamento coeli, ut luceant super terram, et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Et vidit Deus quod esset bonum, et factum est vespere et mane dies quartus. Ut quod ibi erat in Verbo Dei secundum genitam Sapientiam. Deinde factum est in creatura spiritali, hoc est in angelis. Deinde facta sunt ipsa luminaria, ut essent in genere proprio, ut sint in signa et tempora. Quis non videat quam obscure positum sit quarta die coepisse tempora, quasi superius illud triduum sine tempore praeterire potuisset, quae suae tamen creationis tempus habuerunt, quia mutuo creatura nomen accepit, siderum tamen distinctione illud triduum non habuerunt. Luminare majus, ut praeesset diei, quia diem clarescere non posse cognoscimus, nisi solis lumine adjuvetur, nec noctem stellis apparentibus, si luna desit, quemadmodum illius praesentia illustratur. Quaerunt tamen utrum ista praecipua coeli luminaria (0212D)aequaliter valeant, sed diversa intervalli distantia terrae oculis nostris majora minoraque appareant, quia sicut prius coelum factum est, ita prius ornandum erat. Quarta die fiunt sidera, quibus lucescentibus super terram habitatio illustratur inferior, ne habitatores ejus in tenebrosam habitationem inducerentur. Ideo succedentibus motibus, infirma inferiorum corpora quieti reparantur, factum est circumeunte sole diei noctisque vicissitudo propter vicissitudinem dormiendi vel vigilandi. Nox autem illa ne indecora remaneret, luna vel siderum luce decorata est, ut ipsos homines consolaretur, quibus iter carpentibus etiam operantibus nocturna necessitas compellit, vel animalia, quae solis lucem ferre non possunt, aequanimiter consolentur. Quando vero dicit: Dixit Deus Fiat, intelligimus Scripturae intentionem ad aeternitatem Verbi Dei recurrentem, non enim invenit aliqua recreanda quam in Verbo Dei non invenisset creata; non ergo toties dixit (0213A)Deus Fiat illa, vel illa, quoties in hoc libro reperitur scriptum. Unum enim Verbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula. Et sint in signa et tempora: non secundum haereticos vel philosophos, qui vana signa sectantur, sed secundum veritatem signorum. Signa autem et tempora ad lunam vel ad sidera coeli pertinere dicuntur. Inquirendum est si coelum in gyro versatur, an sidera circumeunt. Id intelligendum est, quod sidera circumeunt, coelum autem firmiter stat. Et factum est vespere et mane dies quartus. Cur vespere vel mane nominavit, de nocte autem nihil indicavit? Quid ergo aliud noctem dicamus, nisi absentiam lucis, quae inter vesperam et mane restare videbatur; an quia prima lux angelicam significavit creationem, qui contemplando creatorem suum, cum concordissima charitate sine caecitatis ignorantia Creatorem in perpetuum laudare non cessant? Sed tamen initio operis et fine lucide cognoverunt quod (0213B)vespere et mane vocatur. Et iterum secundum sensum spiritalem. Item Recapitulatio. Deinde quarto die emicuerunt luminaria, firmamento legis infixa, id est, evangelistae, doctores, et Scripturae sanctae disputando cohaerentes, et omnibus inferioribus lumen sapientiae demonstrantes. Prodiit etiam simul et caetera micantium siderum turba, id est, diversarum virtutum in Ecclesia numerositas, quae, in hujus vitae obscuritate, tanquam in nocte, refulgentes, dividant in hoc firmamento Scripturae sensibilia et intelligibilia, quasi inter lucem perfectorum et tenebras parvulorum, et sint in signis virtutum et miraculorum. Sunt etiam in tempora et annos, quia praedicatores propriis temporibus vivunt et transeunt. Verbum autem Domini manet in aeternum. Quare autem primo terra germinaverit, deinde facta sunt luminaria, nisi quia post opera bona venit illuminatio lucis ad contemplandam speciem supernae (0213C)virtutis? DE QUINTA DIE. Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Creavitque Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in specie sua, et omne volatile secundum genus suum. Et vidit Deus quod esset bonum, benedixitque eis dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete aquas maris, avesque multiplicentur super terram. Et factum est vespere et mane dies quintus. Quid est ergo quod prius ornavit aquas de reptilibus, antequam terram de animalibus? Ratio erat quia prius visibilis apparuit, ut prius ornatum suum accepisset, aut quia in principio coelum recepit ornamentum suum, id est, de angelis, quando creati fuerunt. Similiter autem et terra, quam de herbis vel de arboribus vestivit; ratio enim erat ut aquae (0213D)recepissent ornamentum suum de reptilibus, vel aer de volatilibus. Quid est enim, quod saepe legimus de creatura coeli et terrae et maris similiter, quomodo creati fuerunt, de aere autem nihil indicavit? Non enim arbitrandum est ut illud elementum in hac Scriptura praetermisisset, nisi quia consuetudo est divinae Scripturae coelum et terram totum mundum appellare. Et ideo aestimandum est, aerem ad coelum et terram pertinere. Et quidquid est humidum, vel vaporaliter expansum, hoc ad terram pertinet; quidquid enim tranquillum et quietum est, ad coelum pertinere dicitur; et quod ita sit aer aquae similis, ut ex ejus halationibus pinguescere probatur; spiritum procellae faciat, id est, ventum et nubilum contra, et ut posset volatus avium sustinere; non enim dixit: Producant aquae reptile animae viventis, et producat aer volatilia super terram; sed dixit: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram, quia aer ex aqua fit. Et quidquid undosum (0214A)vel fluidum est, hoc piscibus datum est. Quidquid autem humidum vel vaporaliter suspensum est, hoc volatilibus traditum esse manifeste cognoscitur, quia sicut pisces maris pinnulis suis in aquis natant, ita volatilia coeli in aere quasi in aquis de pinnulis suis volitare videantur. Et ideo sub firmamento coeli volitare dicuntur, non in firmamento coeli, quia illic spatium contiguum est, ubi volitare aves non possunt. Aer iste a confinio luminoso coeli usque ad fluidam aquarum et nudam terram fluxum est; non omnis tamen ad terram pertinet, sed de quo incipit a sursum versum ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis. Quidquid autem superius est, propter tranquillitatem ad coelum pertinere dicitur. Et daemones habitare in aere dicuntur; et propterea eos suffert aer sustinere, quia aerea imagine utuntur, et exinde impugnant humanum genus, qui statim quando creati fuerunt de conspectu Dei projecti sunt. Unde Salvator in Evangelio ad discipulos suos loquitur, (0214B)dicens: Vidi Satanam sicut fulgur cadentem de coelo (Luc. X). Quomodo enim cadere dicitur si non stetit; idemque non perseveravit in consortio sanctorum angelorum, sed statim quam cito se ipsum aspexit in claritate Dei, erexit se in superbiam contra Creatorem suum. Et dixit: Ascendam super altitudinem nubium, et ero similis Altissimo. Et statim projectus est de altitudine coeli in aerem cum omnibus satellitibus suis, qui eum secuti sunt, qui non perstiterunt in divino amore, sicut illi qui firmati sunt, ut si velint peccare non possint, quia ipsi in principio proprium arbitrium habuerunt, sicut nunc humanum genus videtur habere. Illi autem de proprio arbitrio lapsi fuerunt, et sententiam Dei acceperunt, ut, si velint, reparare non possint. Et iterum dixit Dominus: Ille ab initio homicida fuit, et in veritate non stetit (Joan. VIII). Quomodo vero ab initio homicida fuit? Idemque primum Adam jugulavit in paradiso, quando poma comedere suasit, et de immortalitate factus est mortalis, et postea humanum (0214C)genus usque ad adventum Salvatoris jugulavit. Quomodo in veritate non stetit? Quia non meruit accipere quod ei promissum fuerat, ut cum Creatore suo in perpetuum cum reliquis angelis permansisset; sed projectus est in terram cum suis, ubi sine dubio poenam patiuntur, quia in aere ignis sidereus eis dominatur, et sibi pro genere suo quasi quidam carcer deputatus est, quousque veniat tempus diei judicii, et in ignem aeternum mittentur, Ubi est fletus et stridor dentium (Luc. XIII), aer vero saepe suscitatur et fortiter congelatur, et facit nivem, aliquando autem magis constringitur, et procella efficitur, aliquando vero coruscationes et tonitrua; et ad imum de fundendo dat locum, quia aer ista non suffert sustinere, tamen omnia ista per providentiam divinam et occulto judicio Dei fiunt. Sed tamen alii ista quatuor elementa mundi ad quinque corporis sensus referunt: ignem ad oculos, aerem ad auditum, humorem ad odorem et gustum, tactus ad terram pertinere (0214D)dicunt. Dicunt etiam nec videri sine igne posse aliquid, nec tangi sine terra, ac per hoc elementa omnia in hominibus inesse; sed unumquodque eorum ex eo quod amplius habet, accepisse vocabulum. Ideo autem caloris privatione cum corpus nimie frigescit obtundit sensum, quia motus frigescit, qui ex calore inest corpori, dum ignis aerem, et aer humida, et humor terrena, afficit, subtilioribus scilicet crassiora penetrantibus. Quanto autem quidquid subtilius est in natura corporali, tanto est vicinius naturae spiritali, quamvis longe distante genere, quandoquidem illud corpus est, illud non est. Ac per hoc quoniam sentire non est corporis, sed animae per corpus, licet acute disseratur secundum diversitatem corporeorum elementorum sensus esse corporis distributos; anima tamen cui sentiendi vis inest, cum corporea non sit, per subtilius corpus agitat vigorem sentiendi. Inchoat itaque motum in omnibus sensibus ad subtilitatem ignis, sed non in (0215A)omnibus ad idem pertinet, in visu enim pervenit represso calore, usque ad ejus lucem; in auditu, usque ad ejus liquidiorem aerem calor ignis penetrat; in olfactu autem transit aer purus, et pervenit ad humidam exhalationem, unde crassior haec aura subsistit; in gustatu et hanc transit, et pervenit usque ad humorem corpulentiorem, quo etiam penetrato atque transjecto cum ad terrenam gravitatem pervenit, tangendi ultimum sensum agit. Inquirendum est autem quando minimi pisces, vel animalia, sive vermiculi, quod Scriptura non meminit, creati fuissent, dum ratio inquirenda est, ab elephanto maximo usque ad vermiculum minimum, quomodo creati fuerunt. Ergo ratione debemus intelligere unde veniat ista minima creatura, dum Scriptura hic nihil indicavit; intelligendum est enim, quando Deus separavit aquas ab aquis, tunc minima animalia, quae de aquis efficiuntur, in ipsis aquis natura illorum consistebat. Et illi vermes, qui de corporibus (0215B)mortuorum sunt, unde veniunt? Intelligendum est, quod in corpora habent eorum vigorem nascendi. Si aqua tegebat terram, an terra aquam, id ( sic ) aqua tegebat terram, quasi aliqua pars terrae elapsa fuerit super aquam, statim erupta est aqua in locum suum terra revertitur. Quomodo autem dicit in alio loco: quia ipse super maria fundavit eam, et super flumina praeparavit illam (Psal. XXIII). Si hic aqua tegebat terram, id aut de altiori terra hoc dicit, ubi montes esse videntur; aut de insulis illud dictum est, ubi terra altior est quam aqua. Sed magis hoc secundum sensum intelligendum est, quia simplices in Ecclesia super prudentes fundati sunt; et ita aquae vivae dicuntur, quia sustentant eos quos infirmiores esse conspiciunt. Quia quantum est inter lunam et sidera coeli, tantum est inter sanctam rusticitatem et sanctam simplicitatem. Pisces autem unde procreantur, de aqua, aut de semetipsis? Id intelligendum est, quia de aquis procreantur, dum dicit: Producant (0215C)aquae reptile animae viventis. Benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini, quare ista animalia benedictionem accipere meruerunt sicut homo? Id ut intelligamus, istam benedictionem in caeteris animalibus permanere. Item Recapitulatio. Et iterum inter haec die quinta facta sunt in aquis reptilia animarum vivarum, homines scilicet renovati in vitam per baptismi sacramentum; facta sunt et volatilia, id est, sanctae animae ad superna volantes. DE DIE SEXTA. Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo jumenta et reptilia et bestias terrae secundum species suas, et jumenta, et omne reptile terrae in genere suo animae viventis. Et simplicia animalia, quae data sunt in usum humano generi; reptilia vero, qui reptant super terram, serpentes vel caetera sunt. Et bestiae terrae sunt, (0215D)ursi, leones, pardi, vel caetera; bestiae vero dicuntur, quidquid dentibus aut ungulis pugnat. Quaerenda est enim ratio, si ista animalia venenosa in principio, quando creata fuerunt, habuerunt venenum sicut nunc. Intelligendum est quod sicut tunc creata fuerunt, ita permanent. Sed tamen in principio nocendi potestatem non habuerunt, sicut probare possumus de serpentibus, quando vipera invasit manum Pauli, et nihil ei nocuit, quia potestatem habuit invadendi, nocendi autem non habuit potestatem. Similiter de bestiis, quando Daniel missus in lacum leonum fuit. Non ei nocuerunt, sed lingebant pedes ejus. Aut propterea ista animalia venenosa creata fuerunt ad terrendum hominem, quia Deus praevidebat eum peccantem, ut intelligeret poenas infernales, quia alibi dicit: Vermes eorum non moriuntur, et ignis eorum non exstinguitur (Isai. LXVI). Quamobrem bestiae inter semetipsos nocent, dum de originali peccato non habent unde eis vindicta tribuatur, (0216A)ut beatus Augustinus dicit quod « bestiae in genere suo concives sunt. » Et quando vident bestiam de cive aliorum, statim inter se litigant, quia animalia vivunt et sentiunt; arbores autem, sicut diximus, vivunt, et non sentiunt. Homo vero vivit, et sentit, et intelligit, quia habet discernendi discretionem inter bonum et malum. De creatione hominum. Et vidit Deus, quod esset bonum, et ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Propter insinuandam pluralitatem personarum dicit Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Illico statim subjungit dicens: Et creavit Deus hominem, ut ostenderet majestatis unitatem, ejus ad imaginem, idem ut immortalis permaneret. Et similitudinem, idem ut intellectum mentis habuisset, non ut animalia habent, qui nesciunt discernere bonum et malum. Ille autem non lineamentis corpora induit, sed intellectum mentis, ut intelligeret Creatorem suum in (0216B)perpetuum sine mortalitate laudare. Ille vero cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII). Dum enim ille noluit praecepta Creatoris sui observare, quod ei praeceptum erat, factus est mortalis ut jumentum in corpore, non in anima, quia immortalis permanserat. Quare iterum non repetit: Et fecit hominem, sicut in caeteris creaturis quas creavit? Idque non necesse erat, quia intellectualis creatura erat sicut angeli, ita et homo. Quia hoc est ei fieri, quod est intelligere Verbum Dei Patris, per quem facta sunt omnia (Joan. I). Quare non dicit Secundum genus, dum propago hominis manifestissima sit? idque non erat opus, dum Adam talis creatus fuit, ut immortalis permaneret, et tempora transirent, et illa immortalis permaneret; aut quia de illo humanum genus processurum erat, non de diversis creaturis, sicut sunt diversa genera animalium, vel piscium vel volucrum. (0216C)Non enim ita fuit de homine, ut diversa genera hominum fuissent super terram; sed de uno homine humanum genus processit, quia homo praecellit animalibus, quia mens ejus erecta est ad coelum, et intelligit Creatorem suum in coelum quaerere, qui eum creavit. Et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis universaeque creaturae. Id est, ut semetipsum intelligeret ad imaginem Dei factum, dum tantis animalibus intellectu mentis praecellit. Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Quid est enim quod feminam dicit creasse cum masculo, quae adhuc non erat formata, idque de Adam processura erat, quia sicut in sementem arboris multa occultantur. Primo enim in radice figitur, deinde in qualitatem arboris, et postea in effusione ramorum. Et exinde in viriditate foliorum, et caetera; ita et femina in corpore Adam latebat, (0216D)quia de costa Adae fabricata fuit. Benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini et replete terram, et subjicite eam, et dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et universis animantibus quae moventur super terram. Quare homo istam benedictionem accipere meruit? Id ne inculpare videretur in procreandis filiis, quod dixissent peccatum esse filios procreare. Ita et Dominus benedixit hominem in procreandis filiis, ut declararet nullum exinde peccatum habere, si legitimo nuberentur. Si ergo Adam talis creatus fuit, ut immortalis permaneret, quid est quod dicit: Crescite et multiplicamini? Hoc vero intelligendum est, quia non secundum concupiscentiam carnis, neque ullam voluntatem malam debuerunt filios procreare, vel sicut nunc in dolore pariunt filios, sed sicut quisque imperat membra sua aliquid exercere, vel manum in operando, vel pedem in ambulando, ita et illi debuerunt in paradiso fetus procreare. Si autem sic debuerunt (0217A)fetus procreare, quid est quod in paradiso, antequam projecti fuissent, non coierunt simul ut filios procrearent? Quia mox creata mulier transgressa est, et de alta immortalitate in imo profundo projecta est. Quomodo igitur corpora illorum debuerunt mutare, si illi immortales permanerent. Id intelligendum est, quia si non peccassent, mori omnino non potuissent, sed corpora illorum sine mortalitate, postquam numerus ille impletus fuisset, juxta numerum angelorum in melius mutari debuerunt. Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen, et lignum pomiferum, ut habeatis ad vescendum. Si Adam immortalis aut mortalis fuit; et si mortalis, quomodo immortalis? Et si animalis, quomodo spiritalis? Et si spiritalis, quid est ergo quod cum caeteris animalibus in commune cibum sumpsit? Mortalis erat et immortalis, quia potuit mori; immortalis, quia potuit non mori. Quia si non peccasset, mori omnino non (0217B)potuisset; postquam autem peccavit, mortalis factus est. Mortalis enim erat, et immortalis. Mortalis erat sua conditione, immortalis Dei beneficio, quod ei praestabat a ligno vitae, a quo ligno, cum peccasset, projectus est, ut potuisset mori. Si ista vox fuit aerem percutiens, aut quomodo iste sermo intelligendus est? Ipse sermo ejus ante omnem aeris sonum, et ante omnem carnem, et nubis vocem, in illa summa Sapientia per quam facta sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat. Quid est ergo quod nos per Christum renati sumus, ipsam immortalitatem non accipimus, quam Adam habuit ante peccatum? Non enim accepimus quod in Adam perdidimus, id est, corpus animale; sed tanto accipimus melius, quanto spiritale corporali praeponitur. Unde ait Apostolus: Seminatur corpus animale, surgit spiritale (I Cor. XV). Non enim recepimus immortalitatem corporis spiritalis, sed recepimus justitiam, de qua per peccatum lapsus est Adam, de quo dicit beatus Apostolus: Renovamini autem spiritu mentis vestrae, (0217C)et reliqua (Ephes. IV). Quomodo enim debemus renovari? Id est, renovabimur igitur a vetustate peccati, non in pristinum corpus animale, in quo fuit Adam, sed in melius, id est, in corpus spiritale, cum efficimur aequales angelis Dei coelesti habitatione. Renovabimur etiam spiritu mentis nostrae secundum imaginem ejus qui creavit nos, quam peccando perdidit Adam. Renovabimur autem etiam carne, cum hoc corruptibile induet incorruptionem, et mortale hoc immortalitatem, ut sit spiritale corpus, in quo nondum mutatus est Adam, sed mutandus erat, quia in corpore portamus imaginem terreni hominis, in mente autem imaginem coelestis hominis. Unde iterum ait Apostolus: Si est corpus animale, est et spirituale, sicut scriptum est: Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in animam vivificantem; sed non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale. Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni (0217D)(I Cor. XV). Induamus et imaginem ejus qui de coelo est. Imaginem autem terreni hominis ab ipso exordio humani generis induimus. Imaginem ergo coelestis hominis nunc ex fide portamus, quod habitare in resurrectione credimus. Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona. Et factum est vespere et mane dies sextus. Si omnia valde bona Deus creavit; unde ergo malum incrementavit? Malum non fuisset, si non fecissemus. Neque enim ultra naturae male esset, sed amissio boni hoc nomen accepit. Quare non benedixit arbores vel herbas, sed hominem vel animalia? Ideo ista benedixit propter propagandi prolem, aut propter sexum masculini et femini, aut quia arbores sensum non habent sentiendi vel intelligendi; animalia vero vivunt, sentiunt et non intelligunt. Homo quidem sentit et intelligit. Ideo arboribus non dixit: Crescite et multiplicamini. DE DIE SEPTIMA. (0218A) Igitur perfecti sunt coeli, et terra, et omnes ornatus eorum. Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat. Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni opere suo, quod creavit Deus ut faceret. Id est, perfecit creationem coeli et terrae. Coelum cum omni ornamento suo, terram autem cum omni opere suo. Et complevit die septimo opus suum. Die sexto, quando dixit: Consummatum est, et inclinato capite tradidit spiritum (Joan. XIX). Et die septimo requievit in sepulcro, et tunc omnia consummata sunt quae de ipso scripta erant. Judaei autem istum diem in umbra observabant, quod eis a Deo per Moysen praeceptum erat; nobis autem ipsa dies requiem significavit, quia si opera nostra in bonis operibus consummamus, cum Christo in aeternum requiescimus. Quia sabbatus requies interpretatur, quia Christus est requies nostra, in quo requiescimus, quia ipse per (0218B)mortem suam transtulit nos de morte ad vitam. Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum. Quare benedixit diei septimo, in quo nihil creavit? Ne forte indigens apparere videretur, sicut homo post laborem fessus est, et dicit: Gratias ago Deo meo, quia perfeci opus meum. Non enim Dominus ita fecit, sed diem in quo nihil creavit, ut demonstraret quod Deo nostro nullus fuit labor cuncta creare, quia tantum dixit Fiat, et facta sunt. Ideo ipse in die septimo requievit, ut nos in ipso fecisset requiescere. In quo benedixit diem septimum? In nullo, nisi a semetipso, quia a nullo beatus, nisi a semetipso; a nullo sanctificatus, nisi a semetipso. Quia quamvis omnia non fecisset, non exinde fuit deterior, quia apud Deum nihil mutabile cernitur, nec in aeternitate, nec in veritate, nec in voluntate, sed fixum ac immutabile cum ipso omnia permanent. Quid enim est iste dies? Ipse est primus, ipse est secundus, ipse novissimus, quia repetitio est diei septimi. Et isti tres dies qui (0218C)praecesserunt, antequam sidera in coelo posuisset, pertinent ad dies, an non? Id intelligendum est, quia ad dies pertinent, quia ante lux non erat, quam oculi nostri potuissent prospicere, quia major est Scripturae hujus auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Quia sicut Christus aliter est lux, aliter lapis, lux proprie, lapis figurate, ita etiam alia fuit lux angelica, altera lux siderum. Quare non benedixit diem primum, in quo lucem angelicam creavit, vel illum diem in quo omnia perfecit? Non enim sanctificans diem, in quo hoc facere inchoavit, neque eum in quo hoc perfecit, ne illis vel faciendis vel factis actio ejus gaudium fuisse videretur, sed eum in quo ab ipsis in semetipso requievit. Ipse tamen illa requie nunquam caruit, sed nobis eum per diem septimum ostendit, significans non percipere requiem suam, nisi post perfectionem operis. Et ideo in hac die vespera non successisse cognoscitur, quia requies nostra post perfectionem operis sine fine in gaudium erit, quia in ipso cessaverat (0218D)ab omni opere suo, id est, nova mundi incognita fabricari, quod creavit Deus ut faceret, quia usque in fine mundi gubernat, unde ipse dixit in Evangelio: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V). Quare non posuit mane in primo die, neque vespere in novissimo? Ideo mane non posuit, quia initium non habet; et vespere id, quia finem non habet, neque ullo termino clauditur. Et iterum secundum sensum spiritalem. Item Recapitulatio sex dierum. Post haec sexta die producit terra animam vivam, quando caro nostra abstinens ab operibus mortuis, viva virtutum germina parturit: secundum genus scilicet suum, id est, vitam imitando sanctorum, sicut ait Apostolus: Imitatores mei estote (I Cor. IV). Secundum nostrum quippe genus vivimus, quando in opere bono sanctos viros, quasi proximos imitamur. Deinde produxit terra bestias, homines in potentia (0219A)rerum, sive ferocitate superbiae; similiter et pecora, homines fideles in simplicitate viventes; serpentes quoque, innoxios sanctos scilicet viros, astutiae vivacitate bonum a malo discernentes, et, in quantum fas est, reptando scrutantes terrena, per quae intelligant sempiterna, non illos venenosos qui se in hujus mundi terrenis cupiditatibus collocant. Post haec fecit Deus hominem ad imaginem suam, perfectum scilicet virum, qui non quemlibet sanctorum virorum imitando, sed ipsam veritatem contemplabiliter intuendo operatur justitiam, ut ipsam intelligat et sequatur, ad cujus imaginem factus est veritatis. Iste etiam accepit potestatem piscium maris, et volatilium coeli pecorumque, ferarum quoque et repentium, quia spiritalis quisquis effectus, et Deo similiter factus, secundum Apostolum, judicat omnia, ipse autem a nemine judicatur (I Cor. XV). Quod vero sequitur: Masculum et feminam fecit eos, spiritales in Ecclesia et obedientes ostendit. Quia sicut viro subdita (0219B)est mulier, sic spiritali et perfecto viro obediens est is qui minus perfectus est, sicut Apostolus ait: Rogamus vos, fratres, ut cognoscatis eos qui in vobis laborant et praesunt vobis in Domino (I Thess. V). Dicitur enim eis: Crescite et multiplicamini, sive in linguis, sive in spiritalibus intelligentiae gradibus, ut dominentur rationis intellectu omnium carnalium perturbationum, quasi insensibilium animantium. Omnem autem herbam seminalem, et omne lignum fructuosum, quod hominibus datum est in escam, fideles sunt, et de oblationibus suis sanctorum communicantes. Unde Apostolus ait: Nam si in spiritalibus participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis (Rom. XV). Haec sunt fructifera ligna. In istis ergo gradibus tanquam in quibus diebus vespera est, ipsa perfectio singulorum operum, et mane inchoatio sequentium septimo; post istorum itaque quasi sex dierum opera bona valde, sperat homo quietem mentis constitutus in spiritali paradiso, quo significatur vita beata, ubi fons est sapientiae divisus (0219C)in quatuor partes virtutum, ubi edat ligni vitae gratiam, ubi utiles disciplinas morum, quasi fructus lignorum carpat. Est namque paradisus vita beatorum; quatuor flumina, quatuor virtutes; ligna ejus, omnes utiles disciplinae; lignorum fructus, mores piorum; lignum vitae, ipsa bonorum omnium mater sapientia est, de qua scriptum est Salomone dicente: Lignum vitae est his qui apprehendunt illam, et qui tenuerit eam, beatus (Proverb. III). Lignum scientiae boni et mali, transgressio est mandati. Experimentum hactenus sex dierum opera, qualiter in Ecclesia spiritaliter intelligantur, explicata sunt, deinde quod in figuram saeculi significent, subjiciendum est. Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua, et septimo requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc saeculo, per successiones temporum Dei opera insinuant: quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque (0219D)ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta, a transmigratione Babyloniae usque ad humilem adventum Domini nostri Jesu Christi; sexta, quae nunc agitur, usque quo mundus finiatur, donec Excelsus veniat ad judicium. Septima vero intelligitur in requie sanctorum, quae scilicet vesperam non habet, quia eam jam nullus terminus claudit. Pergamus ergo breviter per has mundi aetates, et replicantes ordinem temporum eorum quae mystice differentias distinguamus. Primo enim saeculo factum est tanquam lux, homo in paradiso; in qua aetate filios Dei lucis nomine dividit Deus a filiis hominum, quasi a tenebris; fitque hujus diei vespera diluvium. Secundum saeculum factum est, quasi firmamentum inter aquam et aquam: arca utique illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus vespera fit confusio linguarum. Tertium saeculum factum est, quando separavit populum suum a gentibus per Abraham, discernens eum quasi aridam ab aquis, ut (0220A)proferret germen herbarum atque lignorum, id est, spiritales sanctos et fructum sanctarum Scripturarum. Hujus vespera fuit peccatum et malitia pessimi regis Saul. Inde quartum saeculum coepit a David, quando constituit Deus luminaria in firmamento coeli, id est, splendorem regni tanquam solis excellentiam, et in lunae speciem lumen obtemperantem tanquam synagogam, et stellas principes ejus: cujus aetas fit vespera in peccatis regum, quibus gens illa meruit captivari in Babyloniam. Porro quinto saeculo, id est, in transmigratione Babyloniae, facta sunt quasi animalia in aquis, et volatilia coeli, quia tunc Judaei inter gentes tanquam in mari vivere coeperunt. Nec habebant stabilem locum tanquam volantes aves. Hujus diei quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quando sic excaecati sunt, ut etiam Dominum suum non possent agnoscere. Jam sextum saeculum fit in adventu Domini nostri Jesu Christi. Nam sicut in illa die sexta primus homo Adam de limo (0220B)terrae ad imaginem Dei formatus est, sic in ista sexta saeculi aetate secundus Adam, id est, Christus, de Maria virgine natus est. Ille in anima vivente, hic in spiritu vivificante; et sicut in illo die fit anima viva, sic et in isto saeculo vitam desiderantes aeternam; et sicut in illa sexta die serpentum et ferarum genera terra produxit, ita et in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesiam generavit. Quem etiam sensum vas Petro ostensum manifestavit, et quemadmodum in illa die creatur masculus et femina, sic in ista sexta saeculi aetate manifestatur Christus et Ecclesia. Et sicut praeponitur homo in die illa pecoribus, serpentibus et coeli volatilibus, ita Christus in hac aetate gentibus, populis et nationibus, ut ab eo regantur, vel carnali concupiscentia dediti sicut pecora, vel terrena curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum illo sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis, et herbis viridibus; sic in ista aetate spiritalis homo, (0220C)qui bonus minister est Jesu Christi, cum populo spiritaliter pascitur sanctarum Scripturarum elementis et lege divina ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum tanquam herbis seminalibus, partim ad utilitatem morum conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis, partim ad vigorem fidei, et spei, et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, quae nullo aestu tribulationum arescunt, sed spiritalibus cibis, sic istis alimentis pascitur ut multa intelligat. Carnalis autem, id est, parvulus in Christo tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere necdum potest, tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera utinam nos non inveniat, illa est enim de qua Dominus dicit: Putas veniens Filius hominis inveniet fidem super terram (Luc. XVIII)? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus erit. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis, hi quibus dictum est: Estote perfecti, sicut Pater (0220D)vester qui in coelis est (Matth. V). Tales enim faciunt opera bona valde. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Istae generationes coeli et terrae, quando creatae sunt in die quo fecit Dominus Deus coelum et terram, et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priusquam germinaret; inquirenda est ratio si ista omnia in uno die facta fuerunt, aut per sex dies, sicut Scriptura hic commemorat; et si per sex dies facta fuerunt, quomodo ergo sancta Scriptura dicit: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII), quia ille secundum substantiam rerum simul omnia creavit. Nam secundum speciem formae non simul creavit omnia. Nam sicut mater nutriens infantem in gremio suo exspectat ut convalescat, ita et Dominus tarditatem humani ingenii exspectavit. Nam in principio apud eum omnia creata fuerunt, sed non statim in specie venerunt, quando dixit: In principio creavit (0221A)Deus coelum et terram (Gen. I). Tunc omnia, sicut diximus, apud ipsum facta sunt, quaecunque de coelo et de terra orta fuerunt, quamvis per sex dies secundum speciem dividere voluisset. Sicut dicit quarto die in coelo sidera posuisse, tamen primo die apud ipsum in coelo facta sunt, quod die quarto in speciem venit; quia sicut in grano seminis multa occultantur, radix, cortex, folia, fructus, vel multa alia quae de ipsa arbore veniunt, ita apud Deum ista omnia prius occultabantur, quae postea in specie venerunt. Ergo sic simul omnia, quomodo dixit Dominus: Pater meus usque modo operatus est, et ego operor (Joan. V). Quia quamvis tunc omnia creasset simul, quotidie tamen gubernat, in rigando, in plantando, in aedificando, vel in caeteris rebus. Nam sicut homo qui agrum exercet, si illum dimittit, incultus remanet, ita et mundus creatus a Deo sine Dei gubernatione esse non potest, secundum apostolum Paulum: Neque qui plantat, neque qui rigat, est aliquid, sed qui incrementum (0221B)dat Deus (I Cor. III). Sunt autem et alii qui hic istos septem dies, septem dona gratiae Spiritus sancti intelligere volunt, id est, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, spiritus timoris Domini (Isai. XI). Dicit vero per spiritum sapientiae fecisse Deum coelum et terram, et per spiritum intelligentiae fecisse firmamentum, et separasse aquas ab aquis, per spiritum consilii separasse aquas ab arida, et germinare terram fecisse; per spiritum fortitudinis posuisse luminaria in firmamento coeli, ut dividerent inter diem et noctem; per spiritum scientiae ornare aquas de reptilibus, et aerem de volatilibus; per spiritum pietatis vestire terram de animalibus, et hominem creare, vel caetera quae sequuntur; per spiritum timoris Domini, die septimo, opus suum sanctificasse. Ita et nos debemus ista septem dona gratiae Spiritus sancti in nos imitari, et per spiritum sapientiae coelum et terram facere, id est, coelestia meditari, et terrena (0221C)derelinquere, vel lucem a tenebris separare, id est, opera nostra perfecta a tenebris pravorum; et per spiritum intelligentiae debemus facere firmamentum inter aquas superiores et inferiores, id est, disciplina sancta inter vitia et virtutes, ut non declinemus ad vitia; per spiritum consilii debemus aquas separare ab arida, id est, homines reprobos ab anima scienti verba Dei; per spiritum fortitudinis debemus ponere luminaria in firmamento coeli, id est, dilectionem Dei et proximi, quia dixit sanctus Joannes: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III); per spiritum scientiae debemus aquas ornare de reptilibus, et caetera de arcana cordis nostri vocem ad coelum mittere, sicut pisces de pinnulis suis in altum saltum tribuunt, et volucres coeli in aere volitant; ita et nos sensum nostrum ad superiora semper levare oportet; per spiritum pietatis debemus facere pecora, serpentes, vel caetera, id est, ut simplicitatem ac prudentiam habeamus discernendi bonum et malum, et fructum bonorum operum agamus, qualiter (0221D)valeamus imitari sanctorum exempla, vel ipsam veritatem, ad cujus imaginem facti sumus; per spiritum timoris Domini debemus requiescere in requie vitae aeternae, quia scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX). Quare in primo die non posuit mane, vel in septimo die vesperam? Ideo mane non posuit, quia praevidit hominem peccantem in paradiso, et nox ignorantiae eum secuta fuit; et in septimo ideo non posuit vesperam, quia praesciebat eum ad veniam reversum fuisse per adventum Salvatoris. Et in principio, si nox sequebatur diem, aut dies noctem? id est, nox diem sequebatur. Et modo post adventum Salvatoris dies sequitur noctem, quod designavit hominem lapsum, quando transgressus fuit, et nox eum secuta fuit, id est, peccatum. Post adventum vero Salvatoris dies sequitur noctem, quia ille reparavit nos ad veniam, et per suam mortem transtulit nos de morte ad vitam, quod perdidimus per primi culpam parentis nostri Adam. Illum sequebatur (0222A)nox, quia homines sancti claustra inferni penetrabant, usque ad adventum Domini; et nos modo sequitur dies, quia post resurrectionem ejus omnes sancti de corpore exeuntes ad Christum pergunt, quia quod in Adam perdidimus, per Jesum Christum recepimus. Item recapitulatio. Istae generationes coeli et terrae, quando creatae sunt in die quo fecit Dominus Deus coelum et terram; et cum superius septem dies numerati sunt, nunc unus dies dicitur, quo fecit Deus coelum et terram, et omne virgultum agri, et omnem herbam regionis. Hujus diei nomine secundum prophetam, omne tempus hujus vitae significatur, in quo coelum et terra factum est, id est, in quo creaturae visibiles dispenuntur, administrantur atque existunt. Sed quid sibi vult quod nunc, nominato coelo et terra, adjecit virgultum agri et herbam regionis, et tacuit caetera quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari, nisi quia (0222B)per virgultum agri invisibilem creaturam demonstrat intelligi, sicut est anima. Dictum autem virgultum, propter vigorem vitae; herba, propter eamdem vitam, nunquam marcescentem. Deinde quod addidit: Antequam esset super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse recte dicitur. Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram: ideo non germinaverat terra, quia non pluerat Dominus super terram; et homo non erat qui operaretur terram, quia maxime propter pluviam et hominem, qui operatus est eam, germinat terra, et fructum producit. Unde et adjecit: Nondum enim pluerat Dominus Deus super terram, quasi aperte diceretur: Antequam peccaret anima, nondum nubibus Scripturarum pluviam doctrinae Dominus ad irrigandam animam concesserat. Nondum propter hominem, qui est terra, Dominus noster nebulam carnis nostrae assumpserat, (0222C)per quod imbrem sancti Evangelii largissimum infudit. Quod vero subjungit: Et homo non erat qui operaretur terram, quia nullus homo operatus est in Virgine, unde natus est Christus. Ipse enim est lapis de monte abscissus sine manibus, id est, absque coitu et humano semine de virginali utero, quasi de monte humanae naturae et substantiae carnis abscissus (Dan. II). DE ASCENSIONE FONTIS, ET IRRIGATIONE TERRAE. Sed et fons ascendebat a terra, irrigans universam superficiem terrae. Quis est iste fons qui irrigabat universam faciem terrae? Non sicut Nilus, qui solam Aegyptum irrigat, sed iste fons totum mundum irrigare dicitur. Aut fons unus appellatus est, antequam paradisus plantatus esset, et, accepto humoris adjutorio, irrigabat universam superficiem terrae. Aut postquam paradisus [plantatus] est, et restagnata aquarum (0222D)abruptio est, et ille fons divisus est per rivulos suos ad irrigandam universam faciem terrae. Sicut nunc videmus ire aquas per alveos fluminum fluxusque rivorum, et eorum excessu vicinia perfundere, sic et tunc quasi de uno fonte multi processerunt. Aut fons unus appellatus est, et in quodam sinu terrae occultatus, et inde omnes fontes magni et parvi progrediuntur. Et quid est, quod iste fons manifeste non invenitur, qui irrigare videtur universam faciem terrae? Forsitan propter peccatum primi hominis parentis nostri Adam abstractus est iste fons, ut auferret ubertatem a terra, et majorem laborem exerceret humanum genus. Et quomodo potest fieri quod unus fons omnem terram irrigaret? et si terram irrigabat, montes quomodo, quia aliqui ex illis magnam altitudinem habent, irrigare dicuntur? Hoc est sciendum, quia tunc in novitate terrarum, et non omnia, plura tamen plena fuisse credibile est. Aut sicut Nilus irrigat universam terram Aegypti, ita et tunc potuit ille (0223A)fluvius irrigare universam faciem terrae, per imperium Dei et potentiam ejus. Aut singularem numerum posuit pro plurali, quia non dicit unus fons, sed tantum: Et fons ascendebat, et: Irrigans universam faciem terrae, sicut dicit: Rana et locusta ascenderunt super terram Aegypti (Exod. VIII), et multae intelliguntur ranae et locustae, ita forsitan tunc unus fons appellatus est, et multi intelliguntur fontes. Item recapitulatio. Et fons ascendebat a terra, irrigans universam superficiem terrae. Terra mater virgo Domini Maria rectissime accipitur, de qua scriptum est: Aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Isai. XLV). Quam terram irrigavit Spiritus sanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur. Formavit igitur Deus hominem de limo terrae. Id est, Adam de pulvere terrae. Alii volunt dicere quod ideo homo ad imaginem Dei creatus sit, quod ipse Dominus (0223B)eum propriis manibus creasset; sed hoc omnino non est recipiendum, ut ullam rem corporalem Dominus corporaliter creasset, sicut dicit: Initio tu, Domine, terram fundasti. et opera manuum tuarum sunt coeli (Psal. CI). Quia Deus ista non per opera manuum corporaliter fabricavit, sed per imperium et potentiam suam jussit fieri omnia quomodo voluit. Quare eum fecit de limo terrae, et quare non de limo paradisi? Ratio erat ut de terra hominem creasset, qui in terram reversurus erat, sicut scriptum est: Pulvis es, et in pulverem reverteris (Gen. III). Hinc requirendum est, si statim imperfecta aetate Adam factus est, an in puerili aetate. Id arbitrandum est, quod statim imperfecta aetate formatus fuisset propter miraculum, sicut fecit de aqua vinum, et caetera alia, quod enarrare longum est. Et iterum: Recapitulatio. Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo (0223C)terrae. Idem factus est Christus, juxta quod ait Apostolus: Ex semine David secundum carnem (Rom. I), tanquam de limo terrae de inspiratione hominis, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Quid est spiraculum vitae? Id est, spiraculum facere, id est, animam facere. Sicut Dominus per Isaiam prophetam ait: Spiritus ex me procedit, et omnem flatum ego feci (Isai. LVII). Et item: Spiravit in faciem ejus, et caetera, utique infusionem Spiritus sancti, quod operatus est hominem Christum. Et factus est homo in animam viventem, id est, coepit sentire in corpore, id est, animantis. Hic modo recapitulatio. Et omnia ex ordine narrat, quomodo creata fuerint, quod superius tacuit. Alii autem dicunt, quod anima ex Divinitate processit, dum dicit: Et insufflavit in faciem ejus flatum vitae. Sed hoc omnino non est recipiendum, ut anima de divinitate procedat; sed illi qui hoc dicunt contra fidem catholicam loquuntur, (0223D)quia divinitas nunquam mutatur, quia illi quando benefaciendo meliorem reddunt. Nam ideo qui hoc dicunt, quia sicut Dominus in Evangelio, quando venit ad discipulos suos, et insufflavit et dixit: Accipite Spiritum sanctum, sicut Spiritus sanctus tunc de Divinitate sanctis apostolis datus est, ita et anima de Divinitate data sit; sed omnino hoc non est recipiendum, quia insufflatio flatus est corporis. Nam sancti apostoli de Divinitate Spiritum sanctum acceperunt, anima vero non est de Divinitate, sed ex Deo nata est, ex nihilo facta. Inquirenda est ratio quando anima creata fuit, si sexta die, quando hominem de limo terrae formavit, fuisset creata. An non ergo contrarium est divinae Scripturae, quae dixit: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII). Si tunc anima creata fuit, ubi ergo latebat, usque dum homo eam accepit? Forsitan inter creaturas Dei occultabat, donec in hominem introiret; et quid est quod anima, quae innocens creata fuit, in corpus introivit, (0224A)quod Deus praesciebat peccaturum. Sed absit ut hoc recipiendum sit, ut propterea anima creata fuisset, et reservata, ut [intraret] in corpus quod Deus praevidebat peccans, et si sic esset, quasi Deus auctor peccati fuisset. Sed absit hoc, quia non est ita, sed magis intelligendum est atque recipiendum quod ipsa voluntaria introisset in corpus administrandum corpus, quia per animam sentitur corpus, quia si anima deest, corpus mortuum est. Et quid est quod in alio membro aut in vertice, aut in fronte, vel in pectore non insufflavit spiritum vitae, nisi in faciem tantum? Quia ignis cujus principalis locus in jecore est, ascendit in cerebro, quasi in coelum corporis nostri, et exinde efficiuntur tres partes; anterior vero pars, per quam sensus omnis ascendit de cerebro in frontem, de fronte in faciem, de facie autem diffundit per fistulas minutas, quasi per organa in quatuor corporis sensus, id est, in visum, in auditum, in odoratum, in gustum. Posterior autem pars, per quam motus (0224B)omnis habet, tantum de eadem anteriore parte viam suam ascendit in verticem; de vertice autem ad medullam spinae, inde omnem motum diffundit in membris. Merito anterior pars posteriori praeponinitur, quia consilium sequitur motus. Tertia vero pars, in qua memoria figitur, quia quidquid vis facere, aut antea fecisti, in memoria constat. Ubi autem memoria non est, non est spontaneus motus. Et inde capilli et ungues procreantur de spontaneo motu, id est, de anteriore parte, per sensus intelligitur omnis, quia homo habet sensum, quem animalia non habent, et inde efficitur spontaneus motus, per quod administratur animus. Id intelligitur per aerem et lucem, quia aer intrat in pulmones quasi in organa, deinde in venas, et pervenit usque ad cor, quod nos arterias vocamus. Et quomodo est anima, vel corpus sentit, an non? Intelligendum est quia per sensus corporis administratur, per oculos videt, per aures audit, per gustum et odorem sentit. Quid est dulce vel amarum, et si est anima de quinque sensibus (0224C)corporis? Intelligendum est quod non est unde hoc probare possimus, quia quando hominis anima vult aliquid secretum considerare, claudit oculos vel aures suas, et considerat quid fecit, aut quid factura erit, sive de Creatore suo qui eam creavit. Quid ergo est anima? et si est aliqua res unde animae fiant, quid est ipsa? Quod nomen ejus? Quae species, quem usum in rebus conditis tenet, vivit an non? Si vivit, quid confert universitatis affectibus? Beatamne vitam ducit, an miseram? Quid est ergo anima? Coelum non est, neque terra, neque aer, neque ignis, non aqua, non Deus, non sidera, non visus, non auditus, non odoratus, non gustus, vel caetera alia, quod memorare longum est, quae sunt in coelo sive in terra, quod anima non est. Unde ergo est anima? Si ex Deo data est, et ex nihilo facta, quia homo qui de terra factus est, in terram reversurus erit. Similiter nix, vel procella, quia ex aqua fit, et aer est, sumit de terra, in aquam revertitur, et in terram, de aqua sumptus est (0224D)aer; anima vero non habet ullum elementum, ad quod revertatur, nisi ad creatorem suum qui eam creavit, postquam de corpore exierit, si recte egerit. Et illi caeci qui visum non habent, quomodo vident somnia sicut illi qui visum habent? Id intelligendum est, quia illi insopiuntur in cerebro, et non possunt foris erumpere, tunc in semetipsis vident ipsas imagines, illis animus nunquam dormit. Inquirenda est ratio unde anima veniat, quando homo nascitur. Alii dicunt quod sicut caro de carne nascitur, ita anima de anima nascatur. Sed hoc Scriptura non narrat ullo in loco, unde anima in hominem veniat, quando natus est; neque de ipsa anima mulieris, quomodo ei nata fuisset, sicut narrat de carne, quomodo facta sit. Et alii dicunt quod unicuique homini anima ex Deo data sit, quando natus est. Sicut in Isaia dictum est: Omnem flatum ego feci (Isai. LVII). Id est, omnem animam, et in psalmo similiter scriptum est: Qui finxit singillatim corda eorum (0225A)(Psal. XXXII). Alii autem dicunt quod ex parentibus anima data sit, sicut caro ex carne. Scripturae repugnare videntur, dum dixit: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII), quasi semper novas animas creare videatur. Et alii dicunt quod tunc anima omnium creata fuisset, quando simul omnia fecit, et in quodam loco occultantur, donec homo natus sit, et tunc ei anima data sit ex Deo. Sed hoc non est in rebus nostris considerandum, quid vel sinat vel non sinat, quomodo anima data sit homini, quod Scriptura non narrat ullo loco. Nos non possumus discernere quod Veritas tacuit, et non dicit neque de ipsa anima mulieris, quomodo facta sit, nisi tantum narrat quomodo Adam data fuit anima. Ergo Salvator noster Jesus Christus unde habuit animam, non de Adam, sed unde Adam, id est, ex Deo, quia quamvis de propagine peccati descendit, tamen de propagine peccati non concepit, quia nec ipsa erat caro peccati, sed similitudo carnis peccati. Non enim (0225B)inde accepit reatum moriendi, et anima, quando de hoc corpore migraverit, est corporalis an incorporalis? Quomodo ergo praedicatur, si incorporalis est, id incorporea est simul corporibus, et ubi portatur, ad locum corporeum an incorporeum? Id ad incorporeum locum, similia corporibus. Quaeritur ergo ratio si potest anima absque corpore inter angelos in perpetua beatitudine sine defectu consistere? Quid ergo opus est ut iterum surgat corpus, ut illud tunc immortale induat, quod nunc mortale deposuit, nisi quia inest quidem corporis administratio, quo detardatur animus, ut non in illum summum pergat, donec consurgat corpus, ut quod ei nunc sarcinum est, sit tunc in gloria. Et quid opus est ut parvuli, qui parentes habent Christianos, patrem et matrem, iterum renascantur per aquam baptismatis, nisi quia unusquisque in originali peccato nascitur, et nisi renatus sit per aquam baptismatis, non potest introire in regnum Dei, sicut Salvator in Evangelio ostendit, dicens: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu (0225C)sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III). Et iterum secundum sensum spiritalem. Et factus est homo in animam viventem, scilicet ut qui perfectus erat. Deus perfectus crederetur et homo. DE PLANTATIONE PARADISI. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. Paradisus locus deliciarum dicitur, aut pollens affluentia gratiarum. Hoc dixit sanctus Augustinus, quod in quodam loco iste paradisus plantatus fuit, ubi homo terrenus habitare potuit. Nam paradisus spiritaliter intelligitur, ubi nunc animae sanctorum de corpore exeuntes pergunt. In cujus figura iste paradisus plantatus fuit, secundum rerum gestarum fidem. Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum (0225D)pulchrum visu, et ad vescendum suave, lignum etiam vitae in medio paradisi. Non alia ligna produxit, nisi illa quae superius dixit die tertia creasse, et modo narrat quomodo in speciem produxit in paradiso; et istud lignum vitae, quod idem est qui de illo gustasset, et immortalis permansisset. Tamen tunc in paradiso quasi cibus terrestris fieri videbatur, non sicut alius cibus facit, qui solet habere fastidium, sed unde omni sanitate stabilis firmaretur. Tamen quid in isto ligno continebat? In alia enim ligna erant alimenta, in istud autem sacramentum continebatur. Quamvis tunc historialiter factum fuisset, sicut de paradiso dictum est, quod Ecclesiam praefigurabat; vel sicut factum fuit de Agar, vel de Sara, et multa alia quae historialiter facta fuerunt, tamen aliter praefigurabat, ita et lignum istud praefigurabat lignum crucis. Et iterum Recapitulatio. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis (0226A)a principio, etc. Paradisus Ecclesia est. Sic enim de illa legitur in Canticis canticorum: Hortus conclusus est soror mea (Cant. IV). A principio autem paradisus plantatur, quia Ecclesia catholica a Christo, qui est principium omnium, condita esse cognoscitur. Fluvius de paradiso exiens imaginem portat Christi de paterno fonte fluentis, qui irrigat Ecclesiam suam verbo praedicationis, et dono baptismatis. De quo bene per prophetam dicitur: Dominus Deus noster fluvius gloriosus, exsiliens in terram sitientem. Quatuor autem paradisi flumina quatuor sunt Evangelia, ad praedicationem in cunctis gentibus missa. Ligna fructifera omnes sancti sunt, fructus eorum opera eorum, lignum vitae sanctus sanctorum utique Christus, ad quem quisque si porrexerit manum, vivet in aeternum. DE LIGNO SCIENTIAE BONI ET MALI. Lignum scientiae boni et mali. Quare istud nomen accepit? Quia Deus omnia valde bona creavit. Id (0226B)agnoscendo boni et mali, quantum fuisset inter obedientiam boni, et inobedientiam mali, quia si exinde transgressus fuisset, malum illi esset; si bonum illi fuisset, quia si transgressus non fuisset, experimentum pene non didicisset. DE EGRESSIONE FLUVII. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Nomen uni Phison; ipse est qui circuit omnem terram Evilath, ubi nascitur aurum. Et aurum terrae illius optimum est, ibique invenitur bdellium, et lapis onychinus. Et nomen fluvii secundi Gehon; ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii, Tigris; ipse vadit contra Assyrios. Fluvius autem quartus ipse est Euphrates. Idem ut superius indicatum est de ipso fluvio, et de ipsis quatuor fluminibus paradisi egrediuntur, quorum duo propria nomina habent. Tigris autem ipse est Nilus, qui (0226C)circuit omnem terram Aegypti. Phison vero ipse est Ganges. Recapitulatio. Et iterum secundum sensum spiritalem, lignum scientiae boni et mali proprium est voluntatis arbitrium, quod in medio nostri est positum, ad agnoscendum bonum vel malum. De quo qui, relicta Dei gratia, gustaverit, morte morietur. Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum, quia quotiescunque de persona hominis loquitur, utrumque nominat, et Deum et Dominum, ut ostenderit quantum ei expediat habere Dominum Deum suum, id est, sub ejus dominatione obedienter vivere ut operaretur. Quomodo autem debuit operari non labore servili, sed honestae animae voluntate, et custodiret illum, id ne aliquid committeret quare inde mereretur expellere. Recte ergo quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic agit ut eam amittat, quia (0226D)non erat necesse propter bestias paradisum custodire, aut propter aliam rem sive servili labore operari, quia dixit: Ecce dedi vobis omnem herbam, et reliqua, sed ut Dominus operatus fuisset in eis justitiam, pietatem, et caetera bona; quod Deus homini tribuet, quia nihil potest homo facere sine adjutorio Dei. Et operaretur illum ut justus esset, et custodiret, ut tutus esset, quia si illum Deus dereliquerit, et solatium ejus abstraxerit, ille inanis remaneret, quia Deus nihil bonum ei necesse sit. Sed nos omnes indigemus dominatione ejus. Quia scriptum est: Dixit Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Psal. XV); et in alio loco scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII). DE PRAECEPTIONE LIGNI. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. In quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris. (0227A)Quare ei Dominus prohibuit ut non comedisset de ipso ligno? Quia sciebat damnaturum, si transgressus fuisset. Oportebat enim ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendo Dominum suum virtus esset ipsa obedientia; si vero servasset praecepta Creatoris sui, virtus ei fuisset, et ipsa obedientia, quam post transgressionem perdidit. Recapitulatio. Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis. Assumpsit Deus carnem, et factus est caput Ecclesiae. Ut operaretur et custodiret illum; id est, ut voluntatem Patris ex omnibus gentibus Ecclesiam adimpleret, atque ut impleretur sermo quem Dominus dixit: Ego servabam eos in nomine tuo; quos dedisti mihi, custodivi (Joan. XVII). Dixit quoque Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Hic manifeste ostendit quod semen debuerunt procreare, dum (0227B)Adam adjutorium simile sui datum fuit, id est, Eva fabricata de latere suo. Non sic debuerunt semen procreare, sicut nunc faciunt, ut mortuis parentibus filii succedant in locum, sed ut immortales permanerent, et post consummatum numerum in meliora commutassent. Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus. Quomodo ea adduxit, quia Deus incommutabilis est? Si per angelum, aut per semetipsum? Hoc omnino non est recipiendum, ut Deus corporaliter ista egisset; sed ut ostenderet quia omnia ei vivunt et sentiunt, sicut asina locuta fuit cum Balaam, vel caetera multa, quia homo istam potestatem accepit a Domino, ut haberet dominationem super bestias usque in hodiernum diem. Recapitulatio. (0227C)Dixit quoque Deus: Non est bonum hominem esse solum. Arguantur haeretici, qui Christum solum hominem putant, et non etiam Deum. Faciamus ei adjutorium simile sui. Quia in ipso homine suscepto, Ecclesia Deo copulata est. Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae; Adam vero non inveniebatur adjutorium simile sibi. Quando ergo pisces nomina acceperunt, dum hic non memorat, sed tantum de animalibus? Id paulatim cognitis generibus piscium impositum est, hoc est, quando creati fuerunt. Iterum Recapitulatio. Appellavit autem Adam nominibus suis, etc. Significans gentes, quae salvae fierent in Ecclesia, et per Christum nomina erant accepturae, quod prius non habuerunt. Sicut scriptum est: Et vocabo servos meos nomine alio (Isai. LXV). Adam vero non inveniebatur adjutorium simile sui. (0227D)Utique quoniam quamvis fidelis aut justus sit quisque, Christo tamen aequari non potest. Quis enim, inquit Moyses, similis tibi in diis, Domine? Nam et David ait: Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV). Nemo enim potuerat a morte humanum genus liberare, et ipsam mortem superare, nisi Christus, sicut Apocalypsis ait: Nemo inventus est dignus neque in coelo neque in terra, neque infra terram aperire librum (Apoc. V). DE IMMISSIONE SOPORIS, ET CREATIONE MULIERIS. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam. Cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea. Quomodo ergo misit Dominus Deus soporem in Adam, ut tantum soporem habuisset, ut costam de se abstractam minime sensisset? Id intelligendum est, ut particeps esset curae angelorum (0228A)intrans in sanctuarium, et intelligens in novissimis eorum. Illic statim evigilans eructavit, dicens: Hoc nunc os ex ossibus meis, etc. Et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus, et caro de carne mea. Quare de costa mulierem fecit? Id ut ostenderet Christum de muliere nasciturum. Sicut tunc de viro facta est mulier, ita et de muliere natus est Christus, quia virtus de muliere processit in mundo. Quamvis tunc mors introisset in mundum per mulierem, sive ut demonstraret casta membra a Deo non esse repugnanda, aut propter vim commendationis dicit mulierem de costa fabricatam fuisse Recapitulatio. Immisit ergo Deus soporem in Adam, etc. Dormivit Adam, et fit illi mulier de latere; patitur Christus, dormivit in cruce, pungitur latus lancea, et profluunt sacramenta, ex quibus formaretur Ecclesia. (0228B)Hanc dormitionem cantat propheta, dicens: Ego dormivi, et quievi, et surrexi, quoniam Dominus suscitavit me (Psal. V). Sequitur: Et posuit carnem pro ea. Sicut et Christus carnem suam moriendo posuit in patibulo crucis pro Ecclesia. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quia sive sancti spiritales et fortissimi in tentationibus, sive minus perfecti, utrique in unum corpus Christi sunt, et in una Ecclesia. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est; ideo Eva, quia mater est cunctorum viventium. Quamobrem relinquet homo patrem suum, et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Erant autem uterque nudi, Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. Ideo non erubescebant, quia non sentiebant ultra legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et violentas illecebras carnis illecebra in corpore mortis (Rom. VII). Unde et Apostolus (0228C)non ait: Non sit peccatum in membris vestris, sed ait: Non regnet (Rom. VI). Non enim regnat, cum desideriis ejus non obedimus. Et iterum secundum sensum spiritalem recapitulatio. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Sic et a Christo nomen Ecclesiae datum est Christianum, quae de latere ejus sumpta est. Haec igitur omnia in figura facta sunt, quae erant in Ecclesia profutura. Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, etc. Hoc interpretans Apostolus, ait: Hoc autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V). Ergo quod per historiam completum est in Adam, per prophetiam significatur in Christo. Qui relinquit Patrem, cum dicit: Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum (Joan. XVI). Reliquit et matrem, id est, synagogam veteri testamento carnaliter inhaerentem, quae illi erat mater ex semine David secundum carnem. (0228D)Et adhaesit uxori suae, id est, Ecclesiae, ut pace novi testamenti essent duo in carne una. Quia cum sit Deus apud Patrem, per quem facti sumus, factus est per carnem particeps nostri, ut illius capitis corpus esse possimus. Post haec vocatur Eva, vita et mater vivorum, quia de viri sui latere facta est, et Dominus dicit in Evangelio: Si quis non manducaverit carnem meam, et biberit sanguinem meum, non habet in se vitam (Joan. VI). Jam dehinc praeceptum quod accepit figuraliter Christus, nos accepimus in illo, quia unusquisque Christianus non incongrue gestat personam Christi, dicente ipso Domino: Quod uni ex minimis istis fecistis, mihi fecistis (Matth. X). Dicitur ergo illi: Ex omni ligno paradisi comede. Quo significantur spiritales deliciae. Fructus autem Spiritus est, charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, mansuetudo, continentia, sicut dicit Apostolus (Galat. V.). Et non tangamus lignum in medio paradisi plantatum (0229A)scientiae boni et mali. Id est, non velimus superbire de natura arbitrii nostri, quae media est, ut decepti post scientiam experiamur et malum. DE ASTUTIA SERPENTIS. Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae, quae fecerat Dominus Deus. Serpens iste non natura sua callidior erat, id est, prudentior, vel sapientior, sed ex diabolo, qui per serpentem loquebatur. Unde Christus Dominus dixit in Evangelio: Filii hujus saeculi prudentiores sunt quam filii lucis (Luc. XVI). Quomodo serpens ad mulierem locutus fuit, per semetipsum an per diabolum? Id intelligendum est, quia diabolus introivit in serpentem, et sic loquebatur ad mulierem. Et quomodo nunc solet introire in vas suum, et loqui per illum, ita et tunc per serpentem loquebatur Quia sicut solet organa homo calcare, et nihil exinde sentit organum, ita et tunc serpens nihil sensit quid locuta fuit. Quare per istud animal (0229B)permisit tentari? Non mirum est si per serpentem permisit tentare, per quod diabolus permissum habuit, quia ipse antiquus hostis iniquissimam voluntatem habet, et nequissimam potestatem, quia semper habet voluntatem male faciendi, et nullam habet potestatem nocendi sine Dei permissu. Quare permisit tentare, quem consensurum praesciebat? Quid mirum est si hoc facere permisit, quia proprium arbitrium habuerunt male faciendi vel bene faciendi? Non mihi videtur magna laus fuisse hominem futurum, si propterea potuisset bene vivere, quia nemo male vivere suaderet. Id est, quia nulla laus fuisset, si propterea bene vixisset, eo quod nullam tentationem habuisset Adam in membris suis. Quare ergo permisit tentare, quem praesciebat consensurum? Cum d facturus esset propria voluntate per culpam, et ordinatus esset illius aequitate per poenam. Quid autem culpabilis esset, si non tentare permisisset, dum proprium arbitrium habuit, et, Deo adjuvante, potuit resistere ipsam tentationem, qui superbis resistit, (0229C)et humilibus dat gratiam (Jac. IV), et resistere magna laus fuisset, sicut nunc sancti. Dei multas tentationes sustinent, et Deo opitulante vincunt: et propterea majus praemium accipiunt cum Christo. Et si tentatio ista potuit eos projicere de paradiso? Intelligendum est quod non potuisset, si non se elevassent in vanam gloriam, quod eis contrarius hostis promisit, dicens: Si comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii. In hoc autem se elevabant, unde scriptum est: Ante ruinam exaltatur cor, et caetera (Proverb. XVI). Quid est quod Deus praesciebat homines peccatores et damnandos permisit nasci? et quare non dimitteret, dum proprium arbitrium possideret, et si noluerint conservare quod facti sunt, damnationem accipiunt, et exemplo sunt aliorum qui vindictam eorum aspiciunt, et de malis fiunt boni? Quia considerant quod eis evenit propter peccata eorum, quia est natura bona quae peccare non potest; et est natura, quae potest peccare. Una (0229D)est in angelis, alia in hominibus. Ratio erat ut de utraque natura Deum laudassent, tamen in utraque natura iniquitas inventa est, quia bonam naturam voluntas mala depravavit, quia natura bona a Deo est creata. Nam voluntas prava facit eam esse malam; et si aliquis diceret: Quare Deus malos homines creavit? recte responderet: Melius non esset, quia alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito juste puniretur. Quare diabolus non potest reparari, et homo potest? Idem ut demonstraret potentiam et misericordiam, et haberent quid timere, et quid sperare. Et quid mirum, si diabolus in serpentem introivit, cum Dominus in porcos eum permisit introire? Et alii volunt dicere quod diabolus invidiam habuit contra hominem, quare ad imaginem Dei creatus fuit, et ideo suasit comedere poma in paradiso, quod prohibitum fuit ut non comedisset. Unde sit Apostolus: Radix omnium malorum est cupiditas (0230A)(Tim. VI), id est, amor pecuniae. Non enim ille tunc pecuniam concupivit, sed hominem voluit decipere; et quoniam in alio loco scriptum est: Initium omnis peccati superbia (Eccl. X). Hoc intelligendum est, quod diabolo, non ex invidia processit superbia, sed magis ex superbia processit invidia, et utraqne simul initium inventum est, quia per superbiam dejectus fuit de coelo, et per invidiam hominem decepit. DE SUGGESTIONE SERPENTIS AD MULIEREM. Dixit autem serpens ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi. Cui respondit mulier: De fructu lignorum quae sunt in paradiso vescimur, de fructu vero ligni quod est in medio paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus, et non tangeremus illud, ne forte moriamur. Quare serpens prius mulierem interrogavit, et ipsa ei indicavit ex quo ligno praeceptum habuerunt, ne de ipso comederent, ut praevaricatio inexcusabilis fieret? (0230B)Quia non habuit unde semetipsam excusasset, dum manifeste intellexit de quo ligno prohibiti erant ne comedissent. Dixit quoque serpens: Nequaquam morte moriemini, scit enim Deus quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum. Quia usque in hodiernum diem sic operatus est diabolus. Semper enim suadet ut praecepta Dei contemnantur; et quod Deus minatur, ille dat mollitiem et levitatem atque securitatem, et propterea multi decipiuntur in seductione ejus. Serpens autem ille sapientior omnium bestiarum indicat diabolum, qui inde serpens dicitur, quod volubili versetur astutia. Sed quid est quod ipse per mulierem decepit, et non per virum? Quia non potest ratio nostra seduci ad peccandum, nisi praecedente delectatione carnali infirmitatis affectu, qui magis debet obtemperare rationi tanquam viro dominante. Hoc enim in unoquoque homine geritur in occulto (0230C)quodam secretoque conjugio. Suggestionem quippe per mulierem accipimus, mulierem vero animalem corporis sensum, rationem autem virum. Ergo quando occurrit mala suggestio, quasi serpens loquitur; sed si sola cogitatio oblectetur, illius suggestionis et refrenantur ratione, consensus explendi operis non succedat. Sola mulier videtur comedisse illicitum; quod si ipsum peccatum, etiam et mens perpetrandum decernat, jam vir deceptus est, jam mulier cibum dedisse viro videtur. Illecebra enim consentire de ligno prohibito, manducare est. Tunc quippe jure a vita beata tanquam a paradiso expellitur homo, peccatumque ei imputatur, etiam si non subsequatur effectus, quia et si non est in factis culpa, in consensione tamen rea tenetur conscientia. Haec secundum anagogen; caeterum juxta metaphoram poterat callidus serpens iste haereticorum versutiam designare. Nonnulli enim loquacius atque subtilius promittunt illicita curiositate secretorum adapertionem (0230D)atque scientiam boni et mali, et in ipso homine tanquam in arbore, quae plantata est in medio paradisi, etiam dignoscentiam demonstrare. Contra hunc serpentem clamat Apostolus, cum dicit: Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita sensus vestri corrumpantur (II Cor. XI). Seducitur autem verbis hujus serpentis carnalis nostra concupiscentia, et per illam decipitur Adam, non Christus, sed Christianus. Dicit ergo iste ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederitis ex omni ligno paradisi? Sic et haereticorum curiosa cupiditas, sic pravi praedicatores, ad diligendam erroris fallaciam, auditorum carnalium corda succendunt, dicentes: Quare fugitis scientiam habere latentem? nova semper exquirite, boni malique scientiam penetrate. Unde apud Salomonem mulier illa haereticorum sententiam tenens, dicit: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior (Proverb. IX). Subjecit deinde idem serpens: Quacunque die comederitis, statim (0231A)aperientur oculi vestri, et eritis scientes sicut dii bonum et malum. Sic et omnes haeretici generationes divinitatis meritum profitentur, atque scientiae pollicitatione decipiunt, et reprehendunt eos quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnino carnalia persuadent, quasi carnalium oculorum adapertionem conantur adducere, ut interior oculus obscuretur. DE CONSENSU MULIERIS. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis aspectuque delectabile, et tulit de fructu illius, et comedit, deditque viro suo, qui comedit. In hoc unusquisque nostrum discat exemplum. Nunquam debet aspicere quod contingere non licet, ne forte per concupiscentiam et delectationem decipiatur sicut Eva, quod prius aspexit lignum, et postea delectata fuit et comedit. Quare muliere suggessit, et non viro? id propter mollitiem vel infirmitatem (0231B)mulieris. Sicut dixit apostolus Paulus: Adam non est seductus, sed mulier decepta est (I Tim. II). Quomodo hoc dictum est, dum in alio loco dicit beatus Paulus: In similitudine praevaricationis Adae, qui est forma futuri (Rom. V)? Ideo hoc dixit, quia Adam non fuit per serpentem seductus, sed per mulierem, quia mulier prius comedit per suggestionem serpentis, et postea tribuit viro suo, quia vir imago est et gloria Dei, mulier autem gloria est viri (I Cor. XI), et ideo non suasit viro prius, sed mulieri, in qua mollities continebatur. Et quare Adam comederit de ligno vetito, de quo illi praeceptum erat ne comederet, et sciebat si fecisset, sententiam Dei adimplendam esse, quod prius ei locutus fuit, dicens: Si comederitis ex eo, morte moriemini? Is propter dilectionem mulieris comedit, quia noluit eam offendere atque contristari, sicut legimus quod fecit Salomon, quia propter dilectionem mulierum Deum suum contra se irritavit. Ita Adam operatus est, (0231C)dum mulierem dilexit, praecepta sui Conditoris contempsit, et de alta immortalitate in imo terrae prostratus est. Et aperti sunt oculi amborum. Non ad aliud aperti sunt, nisi ad invicem concupiscendum ad poenam peccati. Cum autem dejecti sunt a ligno vitae, statim eorum corpora morbidam atque mortiferam duxerunt qualitatem, quia antequam peccassent, nullam legem sentiebant in membris eorum repugnantem legi mentis suae. Postea vero statim senserunt in membris suis aliam legem repugnantem legi mentis suae, et captivantem eos in lege peccati (Rom. VII). Et iterum secundum sensum spiritalem. Vidit ergo mulier quod bonum esset lignum, etc. Mulier comedit antea, non vir; ideo, quia facilius carnales persuadentur in peccatum, nec tam velociter spiritales decipiuntur. DE CONSENSU VIRI. (0231D)Et dedit viro suo, et comedit. Utique, quia post delectationem carnalis concupiscentiae nostrae, etiam ratio nostra subjicitur ad peccandum. Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia fici. Folio fici se contegunt, qui saeculum asperum amplectuntur, qui prurigine voluptatis carnalis uruntur; quique et decepti haeretica pravitate, et gratia Dei nudati, tegumenta mendaciorum tanquam folia fici colligunt, facientes sibi succinctoria pravitatis, cum de Domino vel Ecclesia mentiuntur. Et cum audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem. Deambulat Deus in illis, et non stat, quia stabiles in ejus praecepto non perseverant, et bene ad auram post meridiem, quia jam aufertur ab eis lux illa ferventior charitatis, appropinquantibus errorum tenebris. Unde scriptum est: Sequuntur umbram, et non lucem. Abscondit se Adam et uxor ejus a facie Domini Dei, in medio ligni paradisi. Quomodo autem semetipsos a facie (0232A)Dei abscondere potuerunt? Nunquid Deo potest esse occultum aliquid? Hoc intelligendum est, quia unusquisque qui peccatum committit, aut praeceptum Domini contemnit, semetipsum abscondit de Deo, quia Deus eum ignorat propter peccatum suum. Sicut dixit in Evangelio: Nescio vos (Luc. XIII). Nam non potest fieri ut Deo aliquid absconditum sit, quia scriptum est: Oculi Domini contemplantur bona et mala (Proverb. XV). Sed unusquisque semetipsum abscondit in medio ligni paradisi, quia aversus a praecepto Creatoris in errore, atque arbitrii sui voluptatibus vivit. VOX INCREPANTIS VEL REVOCANTIS. Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui eo quod nudus essem, et abscondi me. Qui dixit: Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno de quo tibi praeceperam, ne comederes, comedisti. Non vox ignorantis est hoc, sed objurgantis. (0232B)In hoc autem quod vocat, ad poenitentiam eum revocat; in hoc vero quod requirit, ostendit quod peccatores jure damnandos Deus ignorat. Et si Adam talis fuit, quod potuisset locutionem Dei intelligere, sicut angeli, an adhuc ei necesse erat perfectionem intellectus habere, quomodo capere valuisset locutionem Dei? Inde intelligendum est quod per angelum ad eum locutus fuit, sicut ad patres locutus est, quia non per intellectum cognovit quod Deus loqui voluit, sicut faciunt angeli. De eo autem quod nudus esset, id intelligitur, quia jam sentiebant in corpore eorum legem peccati, quod prius non habuerunt antequam peccassent; et si de ligno scientiae boni et mali non comedissent, mori omnino non potuissent, sicut superius indicatum est. Et iterum. Vocavitque Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Hic ostendit, quia si qui a fide vel bonis operibus, ad mendacia (0232C)suaque desideria labuntur, non despicit illos Deus, sed adhuc ut redeant per poenitentiam vocat, quia non vult mortem peccatoris, donec convertatur et vivat. Ergo non est desperandum quibuslibet peccatoribus, dum et ipsi impii ad spem indulgentiae provocantur. DE EXCUSATIONE VIRI. Dixitque Adam: Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi. Et dixit Dominus Deus ad mulierem: Quare hoc fecisti? Quae respondit: Serpens decepit me. Ubi ergo debuit venire humilitas, ibi superbia praecessit. Ad hoc enim requisiti fuerunt, ut peccatum confessi essent; illi vero uterque excusationem protulerunt, et culpas suas alius per alium excusavit. Adam per mulierem, mulier autem per serpentem, et auxerunt culpas suas quas confiteri debuerant, et quasi Deum inculpare videntur. Quare mulierem sociam ei dedisset, similiter autem et mulier locuta est, quare serpentem in paradiso (0232D)posuisset, et vindictam acceperunt, ubi misericordiam invenire debuerunt, et de alta immortalitate prostrati sunt in imo terrae. DE MALEDICTIONE SERPENTIS. Dicit autem post haec serpenti: Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnia animantia et bestias terrae, supra pectus tuum gradieris. Nomine pectoris significatur superbia mentis; nomine autem ventris significantur desideria carnis. His enim duabus rebus serpit diabolus in eos quos vult decipere, id est, aut terrena cupiditate et luxuria, aut superbia et insana ruina. Et terram comedes, id est, ad te pertinebunt, quos terrena cupiditate deceperis. Cunctis diebus vitae tuae, id est, omni tempore quo agis hanc potestatem ante illam ultimam poenam judicii. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum, et semen illius. Semen diaboli perversa suggestio; semen autem mulieris, fructus est boni (0233A)operis, quo perversae suggestioni resistitur. Ipsa caput illius conteret, si eum mens in ipso initio malae suggestionis excludit; ille insidiatur calcaneo ejus, quia mentem quam prima suggestione non decipit, decipere in fine tendit. Quidam autem hoc quod dictum est: Inimicitias ponam inter te et mulierem, de virgine desponsata, in qua Dominus natus est, intellexerunt, eo quod illo tempore ex ea Dominus nasciturus ad inimicum devincendum, et ad mortem cujus ille auctor erat, destruendam promittebatur, sicut in David scriptum est: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI). Nam et illud quod subjunctum est: Ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo ejus, hoc de fructu ventris Mariae, qui est Christus, intelligunt, id est: Tu eum supplantabis ut moriatur: ille autem te victo resurget, et caput tuum conteret, quod est mors. Sicut et David dixerat ex persona Patris ad Filium: Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem (0233B)et draconem (Psal. XC). Aspidem dixit mortem, basiliscum peccatum, leonem Antichristum, draconem diabolum. DE MALEDICTIONE MULIERIS. Mulieri quoque dixit Deus: Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos; in dolore paries filios, et sub viri potestate eris, ipse dominabitur tui. De poena autem mulieris quid significat quod ei dicitur: In dolore paries filios, nisi quia voluptas carnalis cum aliqua mala consuetudine vult vincere? Patitur in exordio dolores, atque per meliorem consuetudinem parit bonum opus quasi filios. Quod vero adjecit: Et conversio tua ad virum tuum, ipse dominabitur tui, hoc significat quod illa voluntas carnalis, quae cum dolore reluctaverat, ut faceret consuetudinem bonam, jam ipsis erudita doloribus cautior fit, et, ne corruat, obtemperat rationi, et libenter servit quasi viro jubenti. DE MALEDICTIONE VIRI. (0233C)Adam vero dixit: Quia audisti vocem mulieris tuae, et comedisti de ligno, ex quo praeceperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo. In laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae: spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae. In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris in terram, de qua sumptus es, quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Evam, eo quod mater esset omnium viventium. Vocaturque dehinc mater vivorum, id est, recte factorum, quibus contraria sunt peccata, quae per nomen mortuorum significantur; jam vero per sententiam quae in viro infertur, ratio nostra arguitur, quae et supra peccati concupiscentia seducta, habet maledictiones terrenae operationis, habet et dolores temporalium curarum, quasi spinas et tribulos; si tamen dimittitur a paradiso beatitudinis, ut operetur terram, id est, ut in corpore isto laboret, et collocet sibi meritum redeundi ad vitam aeternam, quae paradisi nomine (0233D)significatur. DE VESTE MORTALI. Fecit quoque Dominus Deus Adam et uxori ejus (0234A)tunicas pelliceas, et induit eos, et ait: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum. Vox Trinitatis est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ac si dixisset: Sicut nos scimus inter bonum obedientiae, et malum inobedientiae, ita nunc Adam intelligit, quia ille non solum non fuerat factus qualis fieri voluit, sed nec illud quod factus fuerat conservavit. Accepit etiam tunicam pelliceam divino judicio, quo nomine corporis mortalitas significatur in historia. In allegoria autem a carnalibus sensibus abstractis, voluptatesque carnaliter viventes, divina lege consequuntur et contegunt, quia si aliquando ad Deum converterit, possitque aliquando manum porrigere ad arborem vitae, et vivere in aeternum. Manus autem porrectio bene significat crucem vel cruciatum poenitentiae, per quam vita aeterna recuperatur. DE EJECTIONE EORUM DE PARADISO, ET FLAMMEA FRAMEA VERSATILI. (0234B) Emisit eum Dominus Deus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram de qua sumptus erat. Ejecitque Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubin, et flammeum gladium atque versatilem, ad custodiendam viam ligni vitae. Iste autem gladius ideo positus est, ut homo non introiret in paradisum, ne comederet de ligno vitae, ne forte immortalis permansisset, et esset irreparabilis, sicut daemones qui non possunt reparari; et propterea versatilis framea posita fuit, ut cum tempus misericordiae per adventum Salvatoris nostri advenerit, potuisset iterum removeri. Quia omnes justi et electi ante adventum ipsius, claustra inferni penetraverunt; nunc autem omnes sancti, de corpore exeuntes, ad Christum pergunt, sicut Salvator in Evangelio ait: Si quis mihi ministrat, me sequatur; et ubi ego sum, illic (0234C)minister meus erit. Et iterum haec semita est redeuntibus. Per flammeam frameam. Id est, per temporales tribulationes peccata sua agnoscendo et gemendo; et per cherubin, id est, per plenitudinem scientiae, quod est charitas, perveniet ad arborem vitae Christum, et vivet in aeternum. Cherubin namque plenitudo scientiae interpretatur; flammea vero framea versatilis, posita ad custodiendam viam ligni vitae, temporales poenae intelliguntur. Nemo enim potest pervenire ad arborem vitae, nisi per has duas res, tolerantiam videlicet molestiarum, et plenitudinem scientiae, id est, per charitatem Dei et proximi: Plenitudo enim legis, charitas est (Rom. XIII), quae est mater virtutum, quam sancti, Dei vestigia imitantes, tota virtute et in aliis adimplere conantur. Hanc sectemur charitatem, et operibus exercere studeamus, ut ad arborem vitae pertingere valeamus, (0234D)quod est Christus, et de fructu ejus dulci et suavi refecti ac satiati in aeternum cum ipso et sanctis suis sine defectu gaudere mereamur. Amen. k4huo4gab8wc7q61zubdpr28lt30afq 102 53847 264833 181276 2026-05-06T19:54:36Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264833 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= |PostNationem= |IndicisNomen= }} ==Opera== *[[Documenta varia (Maximus Constantinopolitanus)|Documenta varia]] *[[Versio Ambiguorum S. Maximi|Ambigua]] (versio Latina [[Scriptor:Iohannes Scotus Eriugena|Scriptor:Iohannis Scoti Eriugenae]] kev7zazqdvipm7lbrsnkc748reh79wj 264834 264833 2026-05-06T19:54:45Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264834 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= |PostNationem= |IndicisNomen= }} ==Opera== *[[Documenta varia (Maximus Constantinopolitanus)|Documenta varia]] *[[Versio Ambiguorum S. Maximi|Ambigua]] (versio Latina [[Scriptor:Iohannes Scotus Eriugena|Scriptor:Iohannis Scoti Eriugenae]]) lnn6tfflv13nmr6xlbwuyz5sbz7711e 264835 264834 2026-05-06T19:55:05Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264835 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Munera= |Natio= |PostNationem= |IndicisNomen= }} ==Opera== *[[Documenta varia (Maximus Constantinopolitanus)|Documenta varia]] *[[Versio Ambiguorum S. Maximi|Ambigua]] (versio Latina [[Scriptor:Iohannes Scotus Eriugena|Ioannis Scoti Eriugenae]]) bey86rblyv776nnok3k5zrdxdxgf1s5 0 54247 264838 229939 2026-05-06T20:00:29Z Demetrius Talpa 13304 264838 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= De genealogiis patriarcharum |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo VI |SubTitulus= |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/59|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 59]]''' De genealogiis patriarcharum (Auctor incertus), J. P. Migne De genealogiis patriarcharum (0523A)In principio homo primus unde in saeculo apparuisse cognoscitur. Audiamus: si natus est, habet genitores, si factus est, habet materiam, si prolatus est, habet authorem. Dei omnipotentis utique sapientia limum a terra sumens paterno imperio hominem facere cogitavit; et cum solitarius ac singularis ab ipso Domino factore et conditore suo visus fuisset, os de costa ejus sumens, mulierem illi adjutorium fecit, serpentis namque confecta venenis per invidiam diaboli mors introivit in orbem terrarum, et regnare coepit ab Eva usque ad Mariam Virginem unitam Domini castitatem; sicut enim per mulierem nata est mors, ita et per mulierem nata est resurrectio mortuorum. Ipse est enim Adam qui cognovit mulierem suam Evam exclusus (0523B)de paradiso in terra Naid, et concepit et peperit Cain ex semine criminationis, luctus et vaporis, et adhuc adjecit parere, et peperit Abel fratrem ejus, et factus est pastor ovium; Cain autem agricola. Et factum est post dies, attulit Cain cum esset jam aetate legitimus, ex fructibus terrae hostiam Deo, et Abel attulit ex primogenitu ovium suarum, et ex adipe illarum. Et respexit Dominus in Abel et in muneribus ejus; in Cain autem et in hostiam ejus non respexit, ut unum martyrii gloriam destinasset, alium vero homicidarum principem collocasset, eo quod ille diabolus, qui patres eorum de paradiso excluderat, necesse haberet, ut et filios eorum ad mortis periculum deduxisset. Tunc ingressus est in cor Cain, et dixit Cain ad fratrem suum: transeamus in campum. Et dum essent (0523C)in campo exurrexit Cain super Abel fratrem suum, et occidit eum. Et adjecit adhuc Adam cognoscere mulierem suam, et concepit et peperit ei filium loco Abel, qui dicitur Seth, cujus nomen lingua latina resurrectio dicitur, quia ab ipso resuscitavit Dominus semen justum, a cujus progenie perveniemus usque ad Dominum nostrum Jesum Christum per generationes singulas sibi invicem succedentium. Ipse est Seth qui genuit Aenas; Aenam enim lingua latina obliviscens dicitur. De ipso natus est Chainan, cujus nomen appellatur nativitas Dei. Nam ipse Chainan genuit Malelel, cujus nomen dicitur mutatio Dei. Et Malelel genuit Jaret, cujus nomen descensio dicitur. De ipso natus est Enoch, cujus nomen latina lingua (0524A)renovatio interpretatur, quia Deus per ipsum renovaturus est mundum in illis diebus quando Antichristus multam faciet vastationem; tunc ipse et Elias simul prophetabunt mille ducentis sexaginta diebus, et interficiet eos Antichristus ubi et Dominus eorum crucifixus est. Sed ne quis dicat quod in Hierosolymis crucifiguntur, ubi et Christus Dominus crucifixus est, hoc utique dicit ubi et Dominus eorum crucifixus est, idest in regno Romano. Nam ipse Enoch genuit Matusalam, qui Matusala latine interpretatur missus. De ipso natus est Lamech, cujus nomen per interpretationem bonae mentis dicimus. Ipse est qui prophetavit de filio suo dicens hic nobis dabit requiem ab omnibus operibus nostris; nam ipse Noe idest requies appellatur.(0524B) Incipit origo Cain. Transeamus ad originem Cain, et tunc ad generationem Noe revertemur. Posteaquam enim Cain a Deo maledictus fuisset, ut nec quisquam eum occideret signum adeptus est malum, quod nunc si quis acceperit in fronte sua aut in manu dextera bibat ipse de vino irae Dei mixto in poculo irae ejus et punietur in conspectu electorum Angelorum ejus, nam nomen ejus lingua latina in perpetuum crescens dicitur; idem enim hoc nomen acceperat, quoniam usque ad Christi adventum filii Cain ejus consortes occisuri essent christianos, vestigia Abel fratris ejus sequentes. Igitur iste Cain genuit filium nomine Enos, qui Cain dum ex serpente nascitur Lothum generasse cognoscitur, tunc aedificavit civitatem, et (0524C)posuit ei nomen filii Su . . . . nos; haec est civitas sanguinis, quae et nunc effundit sanguinem Christianum; haec enim civitas in terra Naid fabricata cognoscitur, et viva est. Ipsa terra interpretatur, quae in fine usque Christianos persequitur, qui fideli vocabulo nominantur. Nam ipse Enos genuit Gedam. Ipse habuit murorum scientiam. De ipso natus est Malelel, cujus nomen interpretatur auditio fortis, et de Malelel natus est Matusalan, qui genuit Lamech illum, qui habuit uxores duas, una nomine Ada, quae interpretatur testimoniata, alia nomine Sella quae interpretatur adumbrans se ipsam. Ipse est Lamech qui dixit mulieribus suis: Audite vocem meam mulieres Lamech, et continete auribus vestris verba mea, (0525A)quia virum occidi invulnerem et juvenem in libore meo, virum dicendo Christum Christianos dictos juvenem autem populum esse a Judaeis Christum a paganis et haereticis christianum occidi, vel uti reum versa vice videmus ( sic ) ut pro Abel Cain dicatur, qui pro Christi nomine laniatur. Et sequitur dicens quoniam septies vindicatus est de Cain, de Lamech autem septuagies septies; hinc eum apparet occidisse Cain, nam de muliere sua Adam genuit Hobel, qui est pater habitantium in tavernaculis, et alium nomine Jubal. Ipse est Jubal, qui ostendit psalterium et citharam. Nam de Sella natus est ei Thobel qui fuerat faber ferrarius et aerarius, et soror ejus fuit Noema. Ipsa est, quae psallebat voce non organo, per harum enim generationes increvit hominum multitudo, (0525B)quoadusque super eos advenit orrenda cathago; et operuit eos cathaclysmus et disperdidit eos, quoniam miscuerant se filii Dei cum filiabus hominum, et non intenderunt praeceptis ejus, quia excecaverat eos malitia ipsorum, et non speraverunt sibi interitum esse futurum. Incipiunt generationes Noe. Redeamus igitur ad Noe, qui genuit ante diluvium filios tres, et sortiti sunt uxores, fuerunt enim in domo ejus animae VIII. De eis meminisse dignatus est Apostolus dicens: octo animae salvae factae sunt per aquam, sicut et vos modo baptisma salvos faciet. Fiunt igitur a protoplausto Adam usque ad Noe, idest usque ad generationem Sem filii ejusdem Noe anni duo milia centum quadraginta duo, et a generatione Sem usque ad cathaclysmum (0525C)idest ad generationem Arphaxat filij Sem, qui statim post cathaclysmum nascitur anno centesimo. Fiunt omnes anni duo milia ducenti XL duo. Cathaclysmus enim latina lingua secundum judicium appellatur. Incipiunt generationes Sem filii Noe. Noe autem genuit Sem, qui dicitur latine nomen, et sortitus est uxorem nomine Norea, de ipsa natus est Elam. Elam interpretatur saeculum. Inde nati sunt Elamitae, et frater ejus secundus dicitur Assir, quem Nebrod gigans nepos patrui sui Cham de terra Sennar exclusit, idest de terra servili. Tunc fugiens condidit Nineve et Roboth civitatem et Chalech et Dassen inter Nineve et Chalech. Haec est civitas illa magna eorum, quam Jona propheta per iter trium dierum circuivit. (0525D)De ipso Assir Assiri nati sunt, qui in opitulationem venerant Caldeis adversus filios Israel ad Hierusalem. Continetur autem eorum regio his modis ab India ad Malicum insulam adfirmat esse quindecies centena milia passus. Malicum vero scenio ducenta XX. quinque milia. Inde ad insulam Madano ( sic ) confici ad apertum mare decem et octies centena et septuaginta quinque milia praeter regiones humano generi inaccessas. Hoc Solinus adseruit, et adtingunt usque ad Aethiopiam per centum viginti septem regiones satrapum. Haec sunt habitationes Persarum gentium et Medorum. Alius vero Arfaxat tertius filius Sem, qui dictus est Leo veniens, quartus vero Lud qui dicitur nascens, quintus Aram qui dicitur altus. De ipso (0526A)Aram nati sunt filii quatuor. Primitivus nomine Obs, qui dicitur chorus. Secundus El qui dicitur in perpetuum; El enim Deus dictus idest perpetuus. Tertius Gatera, qui dicitur exuperans, quartus vero Mosoch qui et sagittarius. Nam filius Sem sextus qui dicitur Chanaam interpretatur nativitas Dei. Hi sunt sex filii Sem et Norea cum nepotibus suis. Nam Arphaxat filius Sem tertius qui dictus est Leo veniens; ideo enim hoc nomen acceperat, quia ex ipso leo verus futurus erat Dominus Jesus Christus. De ipso enim Arfaxat natus est Sala qui dicitur nuntius. Ex ipso Sala natus est Eber qui dicitur transflumen. Nam ipse Arfaxat filius Sem vixit annis centum sexaginta quinque et genuit Sala. Et vixit postquam genuit Sala annis quadringentis XXX. et genuit filios et filias, (0526B)et decessit quinta generatione. Incipiunt generationes Cham filii Noe Redeamus et ad Cham filium Noe, qui dictus est callidus, et sortitus est uxorem nomine Ause ex semine gigantum, qui genuit filium primitivum nomine Chus. Hic obtinuit Aethiopiam contra Aegyptum, et de ipso nati sunt filii sex, et ista nomina eorum: primitivus Saba interpretatur Tote et venit inde Saba gens, de qua gente fuit illa regina Austri, quae venerat audire sapientiam Salomonis, secundus vero Evilad, qui dicitur parturiens, tertius Sabata, idest tolle tu; quartus Regina idest clamatus, huic erant filii duo, primitivus Sabam, idest condemnatus, et secundus Judas, idest confitetur. Quintus vero filius Chus Sabacatha (0526C)fuit nomen ejus, idest ornatus. Sextus vero Nebrot, idest rebellans; hic est Nebrot gigans qui fuit venator ante Dominum, inde nascuntur Chaldei. Ipse est, qui exclusit Assyr filium Sem, idest filium patrui patris sui, et in ejus terram aedificavit Babylon, et Orech, et Archad, et Chalane intrinsecus in finibus Canaan. Sedet autem Babylonia in millibus sexaginta, muri ejus alti pedibus ducenti et lati pedes LXX. et hoc Solinus asseruit qui totum describit ambitum mundi. Secundus autem filius Cham mestrem fuit nomen ejus, idest totum molens. Hic obtinuit Aegyptum, huic nati erant filii sex, et ista nomina eorum; primitivus Ludin idest sui negotii homo, secundus Emimegim, idest prophetatus est, (0526D)tertius Latisin, idest iracundus, quartus Neptabin idest inflatus, quintus Patrosin, idest crudus, sextus Caslonin, idest cornutus. De ipso Caslonin nati sunt Filistini et Chapterini. Tertius vero filius Cham Phut fuit nomen ejus, idest perfectus, hic nusquam comparuit; quartus vero Chanan, idest adorans iniquitatem, nam ipsi Chanaan nati sunt filii undecim; primitivus Sidona, idest exivit in judicium venatrix. De isto nati sunt Sidonienses, unde fuit Jezabel, quae colebat idolum Sidoniensium Baal, secundus vero Cettheus, idest peccans; tertius Jebuseus, idest confusus. Hic aedificavit Hierusalem, propterea Jebus dicta est secundum nomen ejus; quartus Amorreus, idest biliabundus; quintus Gergesseus, idest creditus; (0527A)sextus Evveus, idest coluber; septimus Aruceus, idest Scotomatus; octavus Asenneus, idest non est ejus; nonus Azirius idest iracundus, decimus Samareus idest audivit reum, undecimus Amattheus, idest delinquens. Hi sunt filii Chanaan undecim. Et post hoc dispersae sunt tribus Chananeorum, et factae sunt fines Chananeorum a Sidone usque quo venias a Gerara et Gaza, Ascalona, Azotu, et Geth, et usque quo venias Sodoma, et Gomorra, Adama, et Seboin, et usque Laban, quae dicitur Segor, ubi confugerat Loth et ad omnem terram Chanaan. Hi turrem aedificaverant ex lateribus coctis, et bitumen eis fuerat pro luto. Et ibi confudit Deus linguas eorum, ut quod quis postulabat non hoc acciperet. Hoc temporibus Eber factum est, unde lingua hebraea dicta (0527B)est; secundum Hebraeos. Incipiunt generationes Japhte filii Noe. Tertius vero filius Noe nomine Japhet, qui dilatio interpretatur. Huic erat uxor nomine Ruth, ex hac genuit primitivum Gamer, idest mensuram. Huic erant filii tres, primitivus nomine Agganaz, idest ignis ardens, secundus Rifat, idest visio fervens, tertius Zhargam idest uberatio. Secundus vero filius Jafet Magog fuit nomen ejus; hic obtinuit Pamphyliam. Tertius vero Madias, hic obtinuit Partiam. Quartus Lotham, hic obtinuit Graeciam; hic est pater Syrorum Palaestinorum, et de ipso nati sunt filii quatuor: primitivus Elisa, idest ad me veni. Secundus Tharsis, idest gladiator, hic aedificavit civitatem nomine Tharso, secundum nomen suum, in qua volebat fugere (0527C)Jona a facie Domini. Tertius Citi, idest calcabo te. Quartus Rodi, idest condemnatus. Ab his designatae sunt insulae gentium in terra illorum, et fecerunt sibi sermonem unusquisque in suo genere et in suis gentibus. Quintus filius Jafet Elisa dictus, idest ad me venisti. Sextus Thober, idest uberans. Septimus Moise idest sagittarius. Octavus Thiras, idest lanciator. Hi Kartaginem obtinuerunt secundum auctoris dictum. Tyrii tenuere coloni. Kartago urbs antiqua fuit, utique Tyrorum. Hi sunt octo filii Jafeth, nepotes Noe. Ipsi obtinuerunt Pamphiliam, Parthiam et omnem Graeciam, Rodiam et Citiam: inde Rodiciti, Mazianitae cum Kartaginiensibus, et Tharsensibus. Incipit rememoratio Salae nepotis Sem filii Noe. (0527D)Redeamus ad Sala nepotem Sem filii Noe. Ipse est Sala qui vixit annis centum quinquaginta VII. et genuit Eber, et vixit postquam genuit Eber annis quadringentis XXX. et mortuus est: qui Eber vixit annis centum quadraginta quatuor, et genuit filios duos; primitivum nomine Falech, idest partitus. Quare partitus? quia sub ipso divisi sunt filii et nepotes Noe. Secundus vero filius Eber, Jecta dictus est, idest pusillus. Huic erant filii duodecim; primitivus nomine Elmodam, idest agitatus; secundus Salef, idest alienatus; tertius Sarmoth, idest domus mortis; quartus Seruch, idest visibilis; quintus Odorrem, idest satis altum; sextus Azaer, idest levis; septimus Declax, idest trans hic; octavus Abimelech, idest (0528A)nubilum; nonus Soba, idest tolle, veni; decimus Ufer, idest lumen curationis; undecimus Evilath, idest ostende hoc; duodecimus Jobab, id est amans Deum. Hi sunt duodecim filii Jecthan. Et facta est commemoratio eorum a Masse usque quo venias Gofer, a morte Salma. Et regnavit pro eo Saul ex Roboth civitate quae est juxta flumen. Mortuus est autem Saul, et regnavit pro eo Ballenon filius Agnobor. Mortuus est autem Ballenon et regnavit pro eo Arad filius Barad, et nomen civitatis ejus Fogor; nomen est uxoris ejus Metebel filia Matrab filii Mezob. Et hi duces eorum, Theman, Galla, Jephte, Telimas, Elas, Pynon, Genethz, Themna, Mazer, Magediel, Eram, Fazoin. Hi duces Edom in terra possessionis eorum. Hic est Esau qui dictus est Edom, propter (0528B)aviditatem escae, pro qua suos primatus amisit dum ederet lenticulam cum de frito coctam hoc nomen accepit. Haec est gens, quae exclusit Chorreos. Et haec est gens Chorreorum. Septem enim fuerunt filii Ser Correi et nepotes XXII. et ista nomina eorum; primitivus Lothan et filii ejus Eman et Chorri. Secundus Sobal et filii ejus sex, Golla, Manachacat, Geba, Sofan, et Onan. Hic est Onas, qui invenit Laminir in eremo Elas cum pasceret jumenta Sebegon patris sui. Quartus Aunam, et filii ejus duo, Deson et Elibathe. Filiorum autem Deson haec sunt nomina, quattuor. Emadan, Asban, Thasra, et Chorram, quartus Aran, et filii ejus quattuor, Emadan, Asban, Thasra, et Chorram; sextus Asam, et filii ejus quatuor, Balam, Zucam, (0528C)Juscha et Juschan; septimus Rison, et filii ejus duo Oe et Arranh, hi sunt filii Seir Chorrei VII. et soror eorum Thamna, et nepotes XXII. Haec est gens Zozomin, quam disperdit Esau a facie sua de terra Seir, ut possideret eam, et facti sunt Gabaonitae dum fugerent a facie ejus hoc in Jhesum idest servatus. Ii sunt quatuor filii Isachar. Filiorum autem Zabulon haec sunt nomina eorum, primitivus Seder, idest doctus; secundus Allon, idest sempiternus; tertius Sem, idest nubilum. Hi tres filii Zabulon. et Dinae filii non sunt nati. Filii autem Gad VII. haec sunt nomina eorum, Sofan, Anges, Saunis, Soban, et Ismaelis et Ariolis, hi sunt septem filii Gad. Filii autem Aser hi sunt, et haec nomina eorum: primitivus Semna, idest numeratus; secundus Sesua, idest petitus; (0528D)tertius Zievi, idest honor meus; quartus Baria, idest petens, et soror ejus Sara, idest. Hi sunt filii Aser quatuor, et soror eorum. Filii autem Bariae hi sunt duo, et haec nomina eorum: Chober, idest exsuperans; et secundus Melchiel, idest missus a Deo, hi duo filii Bariae. Nam filiorum Joseph ex Asenne ex filia Petefres hi sunt, et haec nomina eorum, Manasses, idest oblivio, et Efren qui dicitur Satus. Ex Manasse nati sunt Machir, idest venditus, et Gaad, idest testimonium: inde natus est Susi, et de Sus natus est Gaddi, qui missus erat a Moyse ut Terram promissionis prospiceret. Et de Efren nati sunt Hisuthalan, idest dignitas Apostolica, et Thaan, idest nubilum; et de Suthalan natus est Edem, idest templum. (0529A)Hic genuit Ause, et Ause genuit Navve, qui Jhesus appellatus est. Ossa autem Joseph secum imposuerunt Filii Israel ab Aegypto, idest de terra Sychem, et posuerunt ea in Sychimis in portiuncula agri, quam possedit Jacob ab Amorreis, qui inhabitabant Sychima agnis centum. Hoc in finem libri Jhesu Nave legimus, et dedit eam Joseph in particulam, et unde possumus probare loci ejus sepulturam, proferimus Genesen, et inveniemus, Jacob venisse in alteram civitatem Sychimam, quae est in terra Chanaan, cum venisset de Mesopotamia Syriae, et induxit ante faciem civitatis et emit partem agri, in qua statuit tabernaculum suum ab Emmor patrem Sychen centum agnis, et statuit illic aram Deo, et invocavit ipsum Deum Israel. Ne quis dicat quod in eodem sepulchro (0529B)sepulti sunt Abraham, Isaac, Jacob et Sarra, liber nos geneseorum perdocet, sicut legimus scriptum: et sepellivit Abraham Sarram uxorem suam in spelunca duplici quae est contra Mambre. Haec est, Chebron in terra Chanaan, et proprius factus est ager, et possessio et spelunca, quae in eo erat Abrahae in possessione sepulturae a filiis Ceth, quod emit XL. didragma argenti ab Efron filium Saar Cettheo contra Hierico. Haec est sepultura eorum. Filii autem Beniamin hi sunt, et haec nomina eorum: primitivus Bellach, idest gluttitus; secundus Chober, idest primitivus; tertius Asibel, idest ignis a Deo. Hi sunt filii Beniamin. Tres filii autem Bellac primitivi Beniamin hi sunt: primitivus Adar, qui dicitur ospitatio; secundus Noeman, idest psallens libenter; (0529C)tertius Jachim, idest frater meus; quartus Roos, idest initiator; quintus Afim, idest similitudo; sextus Afim, idest secundum faciem meam; hi sex filii Bellac. Nepos autem ejus ex Arad dictus est Arad, idest descensio. Filium autem unum habuit Dannomine Ason, qui interpretatur grece ex lingua Chaldea, episcopus, de hebraeo vero in latino, speculator, subtili fraude nomen subinvolatur, nam et in malo speculatur Antichristus, legimus enim in secretis, quod ex hac tribu venisse nuntiatur. Filii autem Neptalim hi sunt, et haec nomina eorum; primitivus Masiel, qui interpretatur fortis Deus; secundus Guni, idest fortitudo; tertius Enzer, idest aeternus; quartus Sillem, idest debitum; haec sunt nomina filiorum et nepotum Israel, eorum, qui introierunt (0529D)in Aegyptum simul cum Jacob patre suo animae septuaginta quinque. Filius autem ejus quartus Juda, vir fuit potens in virtute; hic genuit Fares, qui interpretatur divisus. Fares genuit Esrom, idest altus, Esrom genuit Aram, idest gens; Aram genuit Aminadab; Aminadab interpretatur concupiscentia amans. Aminadab genuit Naasion, qui dicitur refrigerium, et soror ejus Elisafat, quae dicta est gratia Dei; ipsam sortitus est Aaron, ex illa nati sunt sacerdotes. Nasson autem genuit Salmon, idest fortitudo; Salmon genuit Boos, idest perfectus ex Racab. Et quare perfectus dicitur? quoniam in ipso perfecit Dominus, quod in Deuteronomio legimus: et tu Moab, dicimus, mihi apparebis in domo mea, idest per Ruth (0530A)nurus Noemmin, quae fuit uxor Chellon filii ejus. Haec fuit Ruth Moabitis, ex illa genuit Obed, idest serviens, Obed genuit Jesse, idest obliviscens, Jesse genuit filios VII. et filias duas, et haec nomina eorum, Eliab, Aminadab, Sama, Nathaneel, Jadeum, Asomum, et David septimus; et sorores eorum Sarbia, et Abigea, et filii Sarbiae, Abesse, Joab, Elagel; hic est Joab qui dinumeravit populum ab Dan usque Bersabee, et fuit numerus Israel undecies centena millia virorum evaginantium gladium, et Juda quadringenta septuaginta millia virorum evaginantium gladium; et Levi et Beniamin non dinumeravit in medio ipsorum, quia praecapitavit sermo regis ipsum Joab, et malum visum est in conspectu Domini, de sermone hoc, et percussit eundem Israel, et dixit David ad (0530B)Dominum: peccavi nimis quia feci rem hanc, et nunc aufer injustitiam pueri tui, quia evanui nimis. Et locutus est Dominus ad Gad videntem dicens: Vade et loquere ad David. Haec dicit Dominus: tria ego decerno adversum te, elige tibi unum ex illis, et praestabo tibi aut triennium famis, aut tribus mensibus fugere a facie inimicorum tuorum ad te disperdendum, aut triduum gladium Domini corrumpere in omnibus finibus Israel, et nunc vide, quod verbum respondeam ei qui misit me ad te. Et dixit David ad Gad, angustiae sunt mihi, incidam potius in manu Domini, quia nimis multae sunt miserationes ejus, et in manu hominis non incurram. Et inrogavit Dominus mortem in Israel a mane usque ad horam prandii, et mortui sunt de plebe. Abdanus, qui Bersabe septuaginta millia virorum, et misit Deus (0530C)angelum in Hierusalem, ut disperderet eam, mox autem vastabat. Poenituit Dominum; et Archangelo satis sit, tibi parce manu tua; et angelus Domini stans erat in area Ornei Jebusei, et vidit David angelum Domini stantem inter terram et coelum, et gladius ejus erat extensus ad Jerusalem; et cecidit David et seniores operti de ciliciis in facies suas. Et dixit David ad Dominum: nonne ego dixi dinumerare populum, et ego sum qui peccavi, et male faciendo malam rem gessi, et hae oves quid mali fecerunt, Domine Deus meus? sit igitur manus tua in me et in domo patris mei; in populo autem tuo non sit ad obtritionem. Et angelus Domini dixit ad Gad: dic ad David ut statuat altare in area Ornei Jebusei. Et fecit David secundum quod ei praeceperat Dominus. Et tunc dixit Dominus angelo: averte gladium (0530D)tuum; et avertit gladium suum in vagina ejus. Haec enim Jerusalem, ante Jebus dicebatur, quam sortitus est Juda. Abiit autem ad Chananeum inhabitantem Chebron, et concidit illum Sessi et Achinam et Thalmi natos ex Enac, qui Enach ex Chanan nascitur. Inhabita verunt autem Jebusei in medio filiorum Beniamin et Juda in Jerusalem quoadusque excluderentur post annos mille quingentos a Jonatha filio Matathiae. Abigea vero soror David peperit Amessa. Et pater Amesseae. Aeter Ismaelita dinumeratus est cum populo Israel; cui populo cum Reges darentur, factus est, Domino irascente, primus rex Saul. Tunc dixit Dominus: clamabitis, inquit, ad me a facie regis vestri, et non exaudiam vos, quoniam vos (0531A)vobis petistis regem; et iterum dicit: dabo tibi regem in ira mea. Sub qua ira regnavit annis quadraginta, occisus est in monte Gelboe. Tunc dixit David in dolore: montes qui estis in Gelboe, neque ros neque pluvia cadat super vos, ubi effusus est sanguis unctorum Dei. Hic est David qui dicitur misericors, et regnavit annis XL. et genuit Salomonem, qui dicitur pacatus; et regnavit et ipse annis XL. Haec autem sunt nomina uxorum David, Achima, Abigea, Agal, Habital, Agla, Bersabe, Melchol. Sed cum reverteretur de Cembron recusavit Melchol, et tradidit eam viro alii, quia oderat eam nimis. Natus est autem Salomon ex Bersabe. Qui Salomon genuit Roboam ex Naath filia Annae regis filiorum Ammon, qui Roboam dictus est multitudo gentium. Temporibus ejus sustulit rex Susachim (0531B)rex Aegypti arma aurea, idest Lanceas et scuta trecenta ab Arazar rege Syriae haec tulerat David, et fecit pro ea aerea Roboam filius Salomonis, et regnavit annis decem et octo; qui Roboam genuit Abiud, idest patri Deo, ex Maccha filia Ariel ex Gaba; et regnavit annis tribus. Abiud genuit Asaph, idest volat, ex Anna, et regnavit annis XL. uno. Asaph genuit Josaphat idest judex ex Gazuba filia Selthi; et regnavit annis XXV. Josaphat genuit Joram, idest visibilis, ex Fache uxore; et regnavit annis octo. Joram genuit Ochoziam, idest fortitudo, ex Gotholia filia Achab ex Zezabel, quae Gotholia vidua regnavit annis octo, et ille regnavit anno uno. Ochozias genuit Joas, idest mansuetus; ex Chobodda; et regnavit annis XL. Josias genuit Amessian, idest rogans, (0531C)ex Jode; et regnavit annis XXIX. Amessias genuit Odiam, idest amans, ex Jeccelia; et regnavit annis LXI. Odias genuit Jonatham, idest perfectus, ex Darbia filia Sadduc, et regnavit annis sedecim. Jonatha genuit Achaz, id est tenens, ex Saba; et regnavit annis sedecim. Achaz genuit Ezechiam, idest regnum Dei, ex Rabbuti filia Zachariae; et regnavit annis XXIX. Ezechias genuit Manasses, idest oblivio doloris, ex Ebsiba: et regnavit annis quinquaginta quinque. Manasses genuit Amos, idest verecundus, et Masthelamitaba; et regnavit annis duobus. Amos genuit Josiam, idest rogans, ex Jeddadida filia Oziae; et regnavit annis XXXI. Josias genuit Jochaz idest similis, ex Jecora; et regnavit diebus nonaginta et Examital genuit Joas et Sedeciam, cujus Nabuchodonosor (0531D)oculos excecavit in conspectu filiorum ejus, et in compedibus aereis vinxit eum, et in Babyloniam duci jussit, et in molundino constitui, et ibi mortuus est, cujus anno undecimo regni Jerusalem a Nabuchodonosor rege depraedata est. Et conclusi sunt Regum anni quingentiquinque, menses sex, dies decem, et transmigratus est populus in Babylonia, et constituitur rex a rege Nabuchodonosor Jecchonias filius Joachim, qui dictus est praeparatio; et regnavit diebus centum. Tunc et ipse ductus est in Babylonia, et in trigesimo anno transmigrationis tonsus est Jechonias, dum de carcere eum Ulemadar educeret. Hic est Ulemadar, qui dum Nabuchodonosor cum agri bestiis moraretur fuit ejus successor. Tunc locutus (0532A)est ad Hiecconiam bona, et posuit thronum ejus super omnem thronum regum, qui cum eo erant in Babylonia, et mutavit vestimenta ejus et simul cenabat cum eo omnibus diebus vitae suae, et victus constitutus erat illi, et erat illius consiliarius omnibus diebus vitae. Hic Jechonias genuit Salatiel, idest misit Deus; qui Salatiel in Babylonia genuit Zorobabel qui dictus est victoria Dei. Hoc in tempore regnum adeptus est Cyrus rex Persarum. Anno autem quinquagesimo et secundo captivitatis Judae rex Astyaces adpositus est ad patres suos, et Cyrus rex Persarum accepit regnum ejus, qui in secundo anno regni sui subjugavit Babyloniam ad Ninevem civitatem Medico. Tunc vasorum dominicorum rethibendorum promiserat votum, quae tulerat Nabuchodonosor e Jerusalem (0532B)de templo Domini, et reposuerat ea in suo idolio; proferens ea Cyrus rex Persarum, adsignavit Mitridati praeposito thesaurorum suorum; per hunc autem tradita sunt Salmanasaro praeposito Judae. Numerus autem eorum erat, libatoria aurea mille, argentea quingenta, murtatiola argentea XXIX. fialae aureae quinquaginta, argenteae autem duo millia quadringenta decem, et alia vasa mille; omnia autem vasa aurea et argentea quatuor millia nongenta septuaginta novem, et perlata sunt per Salmanasar et per eos, qui de captivitate Babyloniae regrediebantur. Hic Cyrus regnavit annis decem IX. et interfectus est a Miride in Massa Jada olympiade sexagesimo et octavo, et sepultus est in Castello quod magi obtinent Thiasarcida nomine, hic Cyri sepulchrum. Cyro ergo (0532C)defuncto, sicut diximus olympiade sexagesimo et octavo, succedit in regno ejus rex Darius. Hic est Darius filius Asieri nascitur ex Bastin in civitate Susim et regnavit in regno Chaldeorum; a cujus anno tertio regni incipiunt ebdomadae Daniheli a capite circuli secundi. Jam tunc Romani magnificabantur regnante Tarquinio Supervo, qui fuit Romanorum rex octavus ab urbe condita, et regnavit annis XXIV. Condita vero est Roma a filiis Martiis et Hiliae undecimo Kal. Majas feria quinta, et sunt hodie usque in annum vigesimum quartum regis Geiserici anni mille dugenti septem. Anno tunc decimo mensum numerum apud Romanos habente regnante in Judea Hozia filio Amassiae anno XXIV. regni ejus. Exinde usque ad conclusionem annorum septuaginta captivitatis impleti sunt per (0532D)successionem singulorum regum Romanorum anni ducenti quinquaginta octo ab anno vigesimo quarto Hoziae filii Amesiae. Verum ut cum Judeorum regum et Romanorum tempora coequentur ipsorum regum Romanorum annorum numerus requiratur, et a Remu et Romulo ejusdem conditoribus suo in ordine recitentur. Ipsi enim primo regnaverunt Romae simul annis XXXVIII. Post hos Titus Tatius dux Sabinorum regnavit annis quadraginta uno; dehinc Numa Pompilius annis quadraginta tribus; Tullius Hostilius annis XXX. duobus; Anchus Marcus Filippus annis XXVIII. Tarquinius Priscus annis XXX. octo; cujus anno sexto regni a Nabuchodonosor rege Jerusalem ostenditur captivari. Servus Tulius, serva natus, (0533A)annis XXXVI. Fiunt omnes in se anni ducenti quinquaginta sex usque ad primum annum Darii, quo Cyrus defunctus est. Quo tempore regnum Romanorum administrare coeperat Tarquinius Superbus. In cujus scilicet anno secundo completi sunt regum urbis anni ducenti quinquaginta octo usque ad conclusionem annorum septuaginta captivitatis, succedentibus etiam hebdomadibus Danhielis septem, in quibus ipse regnavit annis viginti duobus. Fiunt ergo urbis Regum anni ducenti octoginta. Post istos autem reges consules Tribuni vel aediles usque ad Gajum Julium Caesarem judicaverunt annis quadrigentis undecim. A Gajo vero Julio Caesare usque ad Valentiniani extremum vitae naufragium anni sunt quingenti octo, quibus in similitudine ferri licet argillam (0533B)testo commixtum, tamen divinitus Romanum semper stetit imperium. Daniele statuae illius interpretem, quam Nabuchodonosor somniaverat, qui legit, intelligat. Et conclusum est in ipso ingressu annorum mille ducentorum, decursis temporum metis, Romaniae regnum, propterquod jam pene per totum ambitum terrae mortium neces et cruciatus accrescunt, bellorum namque fragores poenarumque lues sibi invicem congeminati succedunt; planctus vero, dolos, plagae simul et luctus ubique funduntur. Dum haec igitur omnia huic mundo frequentius inrogantur, cum occisoribus et occisis illico singula finiuntur. Interea Zorobabel filius Salatiel, hic est qui a Dario rege sapientior pronuntiatur; est enim de domo (0533C)David ex genere Phares de tribu Juda, cujus petitionis Rex Darius templum aedificari jussit, et universa vasa restitui. Ipse est Darius, qui Artaxerses secundum Chaldeos nominatus est, secundum Medos vero Darius appellatus est. Hic fecit convivium grande omnibus qui sub eo erant, omnibus domesticis et omnibus praepositis Mediae et Persidis, ab India usque Aetiopiam centum viginti septem regionibus. Et cum bibissent et manducassent repleti regrediebantur; Darius Rex ascendit cubiculum suum, et dormivit, et expers factus est. Tunc tres juvenes custodes corporis regis dixerunt ad alterutrum, dicat unusquisque nostrum sermonem suum qui praevaleat, et cujuscumque fuerit verbum sapientior, dabit ei rex Darius munera magna, et super victoriam purpura circumdari, (0533D)et in auro bibere, et super aurum dormire, et quadrigam inauratam, et cydarin byssinam, et torquem auream circa collum ejus, et secundus sedebit a Dario, propter sapientiam suam, et adfinis Darii vocabitur. Tunc scripserunt singuli sermonem suum et posuerunt sub pulvino Darii, et dixerunt: cum levaverit se Rex, dabimus scriptum, et quod judicaverit Rex, et tres majores Persidis, et cujus sermo sapientior fuerit, ipsi dabitur victoria, sicut scriptum est. Unus scripsit, forte est vinum. Alius scripsit, prevalet Rex. Tertius scripsit, praevalent mulieres, super omnia autem prevalet veritas. Tunc surrexit (0534A)Rex et dederunt ei scripta, et legit et misit et convocavit omnes praepositos et majores. Sederunt autem et omnes principes, et lectum est scriptum coram illis, et dixit: vocate juvenes; et ipsi manifestabunt nobis sermones suos; et introjerunt, et dixit eis: renuntiate nobis de scriptis vestris. Et coepit qui prior dixit de virtute vini, et sic ait: Viri, quam cito praevalet vinum omnibus hominibus, qui illum bibunt; seducit sensum regis, et orphanis, facit mentem vanam, servi et liberi pauperis et divitis, et omnem sensum demutat in hilaritatem et gaudium, et non meminit omnem tristitiam et debitum, et omnes animas facit divites, et non meminit regem neque praefectum, et omnia per talenta facit loqui; et non meminerunt quando bibunt amicitiarum amicorum (0534B)et fratrum, et paulo post arripiunt gladios, et cum a vino fuerint et exsurrexerint, non meminerunt quae gesserint. O viri non praevalet vinum, quod sic cogit facere, et tacuit. Ubi ita dixit et coepit secundus loqui, qui dixit de virtute Regis: O viri, non prevalent homines terra et mare tenent et omnia quae in eis sunt, Rex autem praevalet, et dominatur eorum, et omne quodcumque dixerit eis faciunt; Si autem miserit eos, ad hostes, eunt, et conficiunt montes et muros et turres, mactant et mactantur, et Regis non praetereunt verbum. Si autem vincunt, adferunt Regi quaecumque ceperint, et qui non militant nec pugnant, sed terram colunt, et cum araverint et messem egerint adferunt regi, et ipse solus est; et si dixerit: occidite; occidunt; et si dimittere, dimittunt, si cedere (0534C)cedunt; si devastare, devastant; si aedificare aedificant; si excidere excidunt; si plantare, plantant, et omnis plebs et potestas ipsius sunt: superbis autem recumbens manducat et bibit et dormit, hi autem servant in circuitu ejus, nec possunt ire singuli et facere opera sua, et non ei obaudire. O viri, quomodo non supervalet Rex. Tertius qui dixit de mulieribus et veritate, hic est Zorobabel filius salathiel de domo David ex genere Fares de tribu Juda, coepit loqui: Viri, non magnus Rex et multi homines et vinum forte, quis ergo dominatur eorum, nonne mulieres? mulieres generaverunt regem, et omnem plebem quae dominatur mari et terris et ex ipsis facti sunt, et ipsae aluerunt eos qui plantaverunt vineas, de quibus vinum fit; ipsae faciunt indumenta (0534D)omnibus hominibus, et ipsae faciunt gloriam hominibus, et non possunt separari homines a mulieribus; sicut egerint aurum et argentum et omnem rem speciosam, et viderint mulierem unam bona specie et bona forma, et haec omnia dimittunt et in ipsa respiciunt, et ore patenti intuentur eam, et omnes eam laudant, magis quam aurum et argentum aut omne opus praetiosum. homo patrem suum derelinquet qui eum nutrivit et terram suam et ad mulierem suam adhaerebit, et cum muliere dimittit animam suam, et neque patris meminit, neque matris, neque terrae. Et hic debetis cognoscere, quoniam mulieres (0535A)dominantur vestri. Nonne laboratis et doletis et omnia mulieribus adfertis et datis; et accipit homo gladium suum et vadit peregrinari, et in navi navigare, et in fluvijs transire, et leonem videre, et in tenebris ambulat, et cum furatus fuerit et latrocinium fecerit et coeperit amicae suae afferre. Et iterum homo diligit mulierem suam magis quam patrem aut matrem, et multi desperatione tacti sunt propter mulieres, et servi facti sunt propter eas, et multi perierunt et occisi sunt et peccaverunt propter mulieres, et nunc non creditis mihi quoniam magnus est Rex in potestate sua et omnes regiones timent contingere eum. Et debanna per Emen filia Bezzachi illius mirabilis viri concubina Regis sedentem vidi circa Regem, et accipientem diadema de capite Regis, et imponentem (0535B)sibi et alapizantem Regem de manu sinistra, et ad haec omnia Rex hebes patenti ore intuebatur eam, et si adrisisset ei ridebat Rex, vel si irata esset et blandiebatur ei quoad usque in gratiam rediret cum ea. O viri quomodo non fortes sunt, quae sic agunt? Et tunc Rex et potestas eius aspiciebant ad alterutrum, et coepit loqui de veritate, Viri, non ne fortes sunt mulieres, et magna est terra et sublime est celum, et citatus cursus solis regredietur in circuitum coeli, et iterum recurrit in eundem locum in una die non magnus qui ista fecit et veritas magna et fortior prae omnibus. Omnis terra veritatem invocat, celum eam benedicit et omnia opera quae moventur trement, et non est in eo iniquitas. Iniquum vinum, iniquus Rex, iniquae mulieres, iniqui omnes filiis (0535C)hominum, iniqua omnia opera eorum, et non est in ipsis veritas, et in iniquitate sua peribunt: et veritas manet in aeternum, et vivit et tenet in saeculum saeculi. Et non est apud ipsam accipere personam, sed aequitatem facit, ab omnibus iniquis et malis abstinet se, et non est in judicium ejus iniquus; et ipsi fortitudo et regnum et potestas et magnificentia omnium seculorum benedictus Deus veritatis. Et tacuit loquendo. Et omnis plebs clamaverunt, et dixerunt: magna veritas et supervalet. Tunc dixit ei Rex, pete quae velis plus quam quae scripta sunt et dabo, quemadmodum inventus es sapientior, et proximus mihi sedebis et adfinis meus vocaberis. Tunc Regi dixit: memorare voti quod vovisti, aedificare Jerusalem in die quo Regnum accepisti, et omnia vasa quae ablata (0535D)sunt dimittere, quae separavit Cyrus Rex cum me excideret Babiloniam. Et vovit remittere ea in Jerusalem. Et tu vovisti votum aedificare templum, quod incenderunt Chaldaei cum desolata esset Judea; et nunc hoc est quod deprecor te, Domine Rex, et quod peto, et haec est magnificentia tua, quam a te precor ut facias. Votum quod vovisti Domino Regi Celi ex ore tuo. Tunc surrexit Darius Rex et osculatus est eum, et scripsit et epistolas ad omnes dispensatores et duces et praefectos, ut eum educerent, et omnes qui cum eo erant omnes ascendentes aedificarent Jerusalem, et omnibus prepositis Coelae Syriae, Foenicis; et Libanis scripsit epistolas transferri ligna cedrina et Libani in Jerusalem. Cum exisset (0536A)juvenis a facie Regis aspiciens coelum contra Jerusalem benedixit Domino et dixit: a te victoria, et a te sapientia, et tua gloria, et ego servus tuus: benedictus es qui dedisti mihi sapientiam, et domine pater tibi confiteor. Et accepit aepistulas, et profectus est in Babiloniam et renuntiavit fratribus suis omnibus, et benedicebant Deum patrum suorum, quoniam dedit eis remissionem ascendere et aedificare Jerusalem et templum, ubi invocatum est nomen ejus in eo. Est autem numerus eorum qui de captivitate Babiloniae regressi sunt in terra Juda et Jerusalem a duodecimo anno et supra, praeter pueros et puellas quadragintatria milia trecenti sexaginta. Pueri autem et puellae septemillia trecenti viginti septem psallentes, masculi et foeminae dugenti quadraginta quinque, (0536B)Camelli quadringenti XXXV. subjugia promiscua quinque millia septingenta quinque. Cum autem proficiscerentur e regione Babyloniae, tunc etiam Esdra propheta et legis doctor et ipse cum eis ascendit, ad quem literas direxit Rex Artaxerses, quarum exemplum hoc continet. Rex Artaxerses Esdrae sacerdoti et lectori legis Domini salutem. Amicaliter ego judicans, praecipio eos, qui voluerint ex genere Judeorum, et sacerdotum et Levitarum, eorum, qui sunt in nostro regno tecum ascendere in Jerusalem; quodquod ergo cogitant proficisci, proficiscantur, sicuti placuit mihi et septem amicis meis consiliariis, ut possitis omnia inspicere, quae in Judaea sunt et in Jerusalem, quod consequens est secundum legem quam habes, tollere munera Domino Deo Israel, novissimus (0536C)ego et amici mei, quia Deus habitat in Sion, omne aurum et argentum quodcumque inventum fuerit in Babylonia restituetur in templo Dei et Jerusalem. Tu Esdras, secundum sapientiam Dei compone judices causarum ecclesiae in totam Syriam et Fenicem, omnes qui noveris docebis, et quodquod praeterint legem Dei tui et regis, diligenter punientur, sive morte, sive poena vel damno pecuniario et exilio. Benevaleas. Et dixit Esdra scriba: Benedictus Dominus Deus patrum meorum, qui dedit ista in cor regis glorificare domum ejus, quae est in Jerusalem, et me honorificavit in conspectu regis, et consiliariorum ejus, et ego forti animo factus sum secundum adjutorium Domini Dei mei. Et profecti venerunt ad Jerusalem, et celebraverunt Pascha nono Kal. Aprilis (0536D)feria V. a pascha Moysi in Aegypto annos mille centum septuaginta sex. Tunc fundamenta templi Dei a Zorobabel posita restaurantur, quod templum quadraginta sex annis aedificatum est: non enim Zonam suam solvit, neque capillos capitis sui fecit, sed nec calceamenta deposuit donec per Esdram Prophetam et sacerdotem legisque innovatorem supletis septem hebdomadibus Danielis dedicatio fieret templi. Ipse est Zorobabel qui genuit Abiud, qui appellatur Pater confessionis. Abiud genuit Eliachin, idest resurgens. Eliachin genuit Azzor, idest occisus. Azzor genuit Saddoc, idest jussus. Saddoc genuit Achim, idest paratus. Achim genuit Eliud, idest Dominus fortis. Eliud genuit Eliazar, idest Deus adiutor. Eliazar genuit (0537A)Matham, idest munus. Matham genuit Jacob, idest dilectus. Jacob genuit Joseph, idest congregat, cujus, ut putabatur, dominus Christus secundum carnem filius esse. Expliciunt generationes quas Matheus Evangelista usque ad Joseph cui fuit desponsata Maria describit. Incipiunt aliae quas Lucas ad Mariam usque describit, sed cursu ab eadem ad primum hominem recalato revertitur. Redeamus ad Exodum et proferimus generationes Levitarum, Levi enim genuit Chat, Gesson, et Merarij, qui Chat genuit Ambram, qui dicitur dilectio, et Issar, qui dicitur fortis ad fortem, et Cebron, qui dicitur amicus aeternus, et Odiel, qui dicitur fortis Deus; qui Odiel genuit Elisa, qui dicitur visitatio, et Masiel, (0537B)qui dicitur petitio Dei, et Soseri, qui dicitur absconsus. Gesson vero filius Levi secundus, qui dictus est inquilinus, genuit Lobon, idest Las, ex Semei, qui dicitur auditio. Merarii autem tertius filius Levi genuit Moolli, qui dicitur mutatio, et Omousi, qui dicitur fons meus. Ambram vero filius Chaat genuit Aaron Moysen et Mariam, quae dicitur dominatrix, ex Jochabet, quae dicta est dignitas Domini, filia fratris Patris sui. Isaar autem filius Chat secundus genuit Chore qui dictus est nudus; hic Chore genuit Assir qui dicitur rogans, et Belchana qui dicitur zelus, et Abiasar qui dicitur pater meus. Hi sunt filii Chorae, ex quo genere fuerunt illi, qui temporibus David ante arcam testamenti psallebant cum caeteris Levitis et Sacerdotibus sortium viginti quatuor cum (0537C)Asaf, Iditum, Eman, et Etan. Secundus vero filius Isaar Nafeth dictus est, qui interpretatur impietas, et tertius Zecris qui dicitur dilectio, et quartus Misael, qui dicitur misit Deus. Aaron autem interpretatur area videns, aut visio altissimi: hic Aaron genuit Nadab qui dicitur concupiscentia et Abiud, qui dictus est amicus Dei. Mortuus est autem Nabad et Abiud dum offerrent ignem alienum ante Dominum Deum in deserto Syna. Et facta sunt ex numero eorum viginti tria millia. Omnis masculus ab uno mense et supra non enim considerati sunt in medio filiorum Israel, quia non datur illis haereditas in medio eorum ignem alienum quod dicit ex communi utique non divino de Coelo venientem. Eleazar vero tertius filius Aaron qui dictus est Deus adiutor meus, genuit (0537D)Finees, qui dictus est sectator ex filiabus Fuiziel: hic est Finecs de quo in Machabeicis libris Matathias loquutus est dicens: Finees dum emulatur lege adeptus est sacerdotium. Quartus vero filius Aaron Stamar dictus est, qui dicitur rancidus hos genuit, Elisafat quae dicta est gratia domini. Moyses autem filius Ambram secundus genuit Gersam qui dicitur Hospes, et Eleazarum, qui dicitur Dei virtus, ex Seffora, quae dicta est visitatio formonsa filia Sotor de Madia sacerdotis. Gersan vero genuit Sonatan, ipse et filii ejus erant sacrificantes in Tribu Dan usque ad diem transmigrationis terrae. In horum autem monte sepultus est Aaron et Moyses in Geth juxta domum Fogor. Haec tribus sortem non accepit, quoniam (0538A)inde sunt sacerdotes qui altario Dei deserviunt: Dominus est enim sors eorum. Ideo nunc decimae sufficere debent sacerdotibus ut alieni sint a saeculi voluptatibus, qui alienis incubare desiderant rebus. Deinde Moyses Aegyptiaca lingua interpretatur de aqua acceptus, et haebrea lingua, servat domino. Ipse genuit Gersam et Eleazarum fratrem ejus ex Seffora quae dicitur visitatio. Hic Moyses fuit in deserto Syna annis XXXX. et dum jussus a Domino ascenderet in Robothmoab super montem Nabat super verticem Fasga, quae est contra faciem Hierico, et ostendit ei omnem terram Neptalin Efrem et Manasse, et omnem terram Judam usque ad mare novissimum, et desertum et adjacentia regionis Hiericho civitatem Foenicum usque Fogor, et dixit Dominus (0538B)ad Moysen, haec est terra, quam juravi Abrahae, Isaac, et Jacob, dicens semini vestro dabo illam, quam ostendi oculis tuis; sed illo non introibis. Et mortuus est moyses famulus Domini, in terra Moab, secundum verbum Domini, et sepelierunt eum in Geth juxta domum Fogor, et nemo scit sepulturam ejus usque in hodiernum diem, ne ut Deus ab ipsis coleretur, sicut eum delinquerunt in Choreb. Hic conclusi sunt anni quadringenti septuaginta a vocatione Abrahae peregrinationis Israel usque ad heremi tempus, et moysi terminum vitae. Post hunc autem Jhesus filius Nave, qui dictus est Salvator, judicavit Israel annis XXX. et anni vitae ejus centum decem, et sepelierunt eum in terminis sortis suae in Toamnasarim monte Efrem trans monte Galaad, posuerunt cum eo in monumento (0538C)cortellos Petrinos circumcisionis, Israel devictis XXIX. Regibus. Hoc in tempore viginti novem Regum populi et gentes Africam tenuerunt, quae prisco tempore insula dicebatur, et ex quo habitare coepit anni sunt usque ad annum sextum decimum regis duo milia septuaginta sex. Post Jhesum autem transgresso populo a mandatis Dei servierunt Regi Mesopotamiae Chusarsaton nomine annis octo, deinde poenitentia egit populus, et judicavit eos Gothoniel annis quinquaginta. Origo autem Gothoniel haec est: filius fuit Genez fratris Chaleb fratris Jephone, hic Gothoniel coepit civitatem litterarum et dedit ei Chaleb Ascham filiam suam uxorem haec est Dabir civitas litterarum, deinde judicavit eos Eglon annis decem et octo. Hic Rex Moabitarum fuit. Tunc populus (0538D)Domino non serviebat, quia idolis immolabat, et traditi sunt regi Eglon. Deinde judicavit eos Aotam Ambidester annis octoginta. Hic cultellum palmarem accepit et dixit ad Eglom. Verbum est mihi ad te Rex; et dum introissent in cubiculo occidit eum et clausit januam, et fugit per medium exercitum salvatus. Anno autem vigesimo quarto Aoth in terra Edom mortuus est Job, deinde servierunt regi Semegar annis XX. hic occidit ex alienigenis in aratro boum octingentos viros et defendit filios Israel, deinde Jabis servierunt regi alienigenarum annis XX. Hic rex Chanan fuit qui regnabat in Astaroth, et princeps militiae ejus erat Syra. Huic fuerunt currus ferrei nongenti. Deinde Debbora judicavit eos annis (0539A)XL. Hujus temporibus fugit Sisara in domo Jail, quem ipsa Jail occidit de palu tavernaculi sui persequente Barach principe militiae. Deinde Mazanitae obtinuerunt eorum annis septem, et nomen ejus erat Alazia. Sub ipso fugerunt filii Israel in speluncis et in scissuris montium abscondebant se Domino irascente. Deinde judicavit eos Gedeon annis XL. filius Hierobal, soli enim trecenti viri exeriunt cum eo ad pugnam adversus Madian, qui lambierunt aquam sicut canes. Tunc dixit Dominus in trecentis viris solis, qui lambierunt aquas sicut canes: salvum faciam Israel. Deinde Abimelec judicavit eos annis tribus. Hic occidit ex alienigenis mille animas in igne, qui fuerunt in turre Sychimorum quando fugerant a facie ejus in Achroterium. Tunc a muliere (0539B)percussus lapidem mole mortuus est. Deinde Fua filius Charram judicavit eos annis XX. Hic habitabat in monte Efrem. Sub cujus tempus pax abundavit, et non fuit bellum in Israel. Deinde Tole judicavit eos annis XX. duobus. Deinde Jair judicavit annis XX. duobus. Huic erant filii XXX. ascendentes XXX. equos, et erant eis XXX. civitates, quae dicebantur Abotthi Jar in Galatidin. Deinde Philistini et Ammanitae obtinuerunt eorum annis decem et octo, sub eorum pondera proclamaverunt filii Israel ad Dominum non semel sed saepius, et vix eos de periculis liberavit. Deinde Jephta de Galaad judicavit eos annis septem. Hic ab Aroer usque dum veniatur Maratthaei usque Abelthar XX. civitates Amon evertit cum populis eorum. Quando reversus suam domum obtulit filiam. (0539C)Deinde Usbon filius Israel judicavit eos annis VII. Hic ex Bethlem fuit et erant ei XXX. filii et XXX. filiae dimissae foris, et XXX. uxores duxit filiis suis et mortuus est et sepultus est in Bethleem. Deinde Elom judicavit eos annis X. Hic Elom Zabulonites fuit, propterea in terra sepultus est Zabulon. Deinde Abdon judicavit eos annis octo, filius fuit Farathonites. Huic erant quadraginta filii, et XXX. nepotes ascendentes septuaginta equos. Mortuus et sepultus est in Farathon in terra Efrem in monte Elieth. Deinde alienigenae obtinuerunt eos annis XL., pro eo quod exacerbaverunt Dominum, et traditi sunt Chananeis, qui inhabitabant Ascalon, Gerara, Gaza, Azontu, et Geth quinque civitates, quas Inathen filius Mathathiae expugnavit. Deinde Samson filius Manoe et uxor ejus (0539D)Dalyla, judicavit eos annis XX. Cujus virtus non poterat comprehendi, qui plus occidit in morte sua quam quod in vita sua. Deinde Samiera judicavit eos anno uno. Hic percussit ex Allophilis sexcentos viros praeter jumenta et salvum fecit et ipse Israel. Deinde pacem habuerunt annis XXX. His temporibus non erat dux in Israel, et unusquisque quod volebat hoc faciebat. Tunc tribus Beniamin delinquerat in facto Sodomitarum et exterminati sunt a filiis Israel, et derelicti sunt viri sexcenti, qui fugerant ut evaderent. Deinde Eli sacerdos, qui fuerat in Selon, ubi arca Dei constituta erat et filii ejus Ofni et Finees sacerdotes Domini. Finees vero genuit Achitob et Beriochabel, qui Achitob Abimelech, et hic genuit (0540A)Abiathar; qui et hic genuit Achimelech, a Solomone in exilio religatus, et Eli nimis senex et ambo filii ejus peccatores in conspectu Domini. Hoc in tempore natus est Samuel, quem postulavit Anna uxor Belchane, cum esset sterilis et exaudivit eam Dominus, et concepit et peperit filium et vocavit nomen ejus Samuel, dicens, quoniam a Deo Omnipotente petii illum. Heli autem fuit nonaginta annorum; oculi autem ejus erant obducti et non videbant, et judicavit populum annis XX. Et audito nuntio quod capta sit ab allophilis arca Domini, cecidit de sella, et mortuus est. Tunc Samuel successit ei, et judicavit Israel annis XX. Hic Samuel genuit filios, unum nomine Joel, alium vero Abiathar. Temporibus autem ejus post captivitatem arcae ab allophilis, quando (0540B)occisi sunt Phinees et Ofni filii Eli. Tunc et ipse, audito nuntio, mortuus est, et a gentibus Arca fuerat depraedata. Post reditum ejus quatuor loca sanctificata fuerant, quae circuibat Samuel, idest Bethel, quae dicitur Luxa, ubi visus est Deus ab Jacob, et Galgala, ubi circumcidit Jhesus populum contra Hierico, et Masefat, ubi obtulit filiam suam Jephta, et Armaten in domo sua, ubi fecerat altarium Deo; sacerdos enim fuit judex et propheta, sed ideo inter sacerdotes a nobis non est immissus, neque Eli, quia inter Judices computantur. Hic enim conclusi sunt Judicum anni quingenti sexaginta unus initii captivitatis alienigenarum. Post hunc autem factus est Saul Rex, quem Dominus in bile sua populo Israel dederat, per manus scilicet Samuelis unctum, (0540C)cum quereret asinas patris sui Cis, qui regnavit in Israel annis XL. Bamma enim dicitur civitas, ubi unctus est iste Saul. Qui Saul habuit uxorem nomine Achima; ex hac genuit Jonatham Jesiul. Esbal, Memfibos, et sorores eorum Merob et Melchol, et filius Jonathae Memfiboste genuit Macca. Post hunc regnavit David in Israel annis XL. et menses sex. Inter Samuel autem et David anni sunt XL. Temporibus eorum erant sacerdotes tabernaculi testimonii decem millia ducenti sexaginta, et Levitae centum duodecim millia. sacerdotum autem erant principes viginti quatuor; qui sunt seniores viginti quatuor, et ista nomina eorum. Ex genere enim erant Eleazar et Ithamar filiorum Aaron. Prima sors Jarim, unde fuit Mathathias; secunda Bidae; tertia Choreb; quarta (0540D)Seroib; quinta Michae; sexta Beniamin; septima Choos; octava Abia, unde fuit Zaccharias; nona Jesu; decima Jecchenir; undecima Enasib; duodecima Jachib: tertiadecima Chobra; quartadecima Isba; quintadecima Banne; sextadecima Emmer; septimadecima Chezir; octavadecima Afesor; nonadecima Phaner; vigesima Ezechiel; vigesimaprima Achin; vigesimasecunda Samuel; vigesimatertia Dalea; vigesimaquarta Mazia, Hi sunt XXIV. quos David sacerdotibus praeposuerat principes. Quando enim de domo Abidda retulit arcam testamenti, et posuit eam in Sion in domo Aminadab, et inde transtulit eam, et posuit eam in domo sua, tunc hos sacerdotibus principes constituit, qui praecederent populum (0541A)ante arcam testamenti, et Levitae fuerunt XXIV. qui Levitis imperabant, ex genere enim erant Caat, Gesson, Elmenerii; nam super eos fuerant quattuor, quorum nomina haec sunt. Primus Eman, secundus Asaf, tertius Iditum, quartus Etham; fuit numerus ipsorum cum fratribus ipsorum docti cantare Domino, omnis qui intelligit, ducenti octogiuta octo. Acceperunt etiam ipsi sortes diurnae apparitiones juxta magnum et juxta pusillum perfectorum et discentium; excidit sors prima filiorum ejus et fratrum ejus ipsius Asaph, illi Joseph ipse, et filii ejus et fratres ejus duodecim. Secundus Godolias filii ejus et fratres ejus duodecim. Tertius Zacchur, filii ejus et fratres ejus duodecim. Quartus Jesdri, filii ejus et fratres ejus XII. Quintus Natanias, filii ejus et fratres (0541B)ejus XII. Sextus Bocia, filii ejus et fratres ejus XII. Septimus Israel, filii ejus et fratres ejus XII. Octavus Ageas, filii ejus et fratres ejus XII. Nonus Matthanias, filii ejus et fratres ejus XII. Decimus Semei, filii ejus et fratres ejus XII. Undecimus Esdriel, filii ejus et fratres ejus XII. Duodecimus Asabias, filii ejus et fratres ejus XII. Tertiusdecimus Sabael, filii ejus et fratres ejus XII. Quartusdecimus Matthatias, filii ejus et fratres ejus XII. Quintusdecimus Jarimoth, filii ejus et fratres ejus XII. Sextusdecimus Ananias, filii ejus et fratres ejus XII. Septimusdecimus Jesbachas, filii ejus et fratres ejus XII. Octavusdecimus Ananias, filii ejus et fratres ejus XII. Nonusdecimus Misael, filii ejus et fratres ejus XII. Vigesimus Eliath, filii ejus et fratres ejus XII. Vigesimus primus Etth, (0541C)filii ejus et fratres ejus XII. Vigesimus secundus Gotholias, filii ejus et fratres ejus XII. Vigesimus tertius, Mazoth, filii ejus et fratres ejus XII. Vigesimus quartus Ramagi, filii ejus et fratres ejus XII. Hi sunt ducenti octoginta octo, qui praecedebant exercitum filiorum Israel, et cantabant Domino canticum. Tunc etiam et David cum eis impletus spiritu sancto simul prophetaverunt psalmos centum quinquaginta. Quattuor enim erant qui cantabant domino principes constituti, ut diximus; primus Eman, secundus Asaf, tertius Iditum, quartus Ethan, habebant septuagenos binos, respondentes sibi in cymbalis, et nablis et cytharis. Tunc non quod volebant, hoc psallebant sed quod per eos spiritus adnuntiabat. Viginti enim annis fuit Arca in captivitate, et quadraginta annis (0541D)fuit in domo Abiddare, XX. annis fuit in domo David regis, qui regnavit in Israel annis XL. mensibus sex, de cujus domo tulit Saddoc filius Sachitob, qui in nomba fuit cornum. Et unxit Salomonem pro David patre suo in regem. Regnavit autem David annis VII. in Chebron et triginta tribus in Jerusalem. In Chebron autem genuit filios septem, et ista nomina eorum: primitivus Ammon quem occidit Abessalon, cum incestasset Thamar; secundus Chaleb; tertius Abessalon; quartus Ornias, qui propter Abisac sunamitem Ornias a Salomone interfectus est, quoniam postulavit eam conjugem sibi. Tunc Abiathar relegatus est, quod ipse eum unxerat in regem, Abiathar filius est Abimelech, qui fugiens solus, salvatus est, (0542A)quando occisi sunt trecenti quinquaginta sacerdotes a Doec Syro, quem rex Saul miserat: De ipso dixit David ad Saul: dilexisti malitiam super bonitatem et iniquitatem super quam loqueris justitiam calliditatem Doec Syri incusat, qui se justum in sermonibus demonstrabat, et iniquitatem circa innocentes exercuit. Et iterum dilexisti omnia verba praecipitii lingua subdola, quibus incautos subito dejecit in mortem. Hic autem Abiathar, qui tunc a morte evaserat, propter Orniam a Salomone relegatur, ut secundum sententiam Domini nullus ex semine Eli in domo Domini sacrificium administraret. Quintus Aphatias; sextus Ethoram, et Thamar soror Abessalon. Nam in Hierusalem de Bersabe Uriae Cettei Saman et Soban filii sunt David, fratres Salomonis et Nathae, (0542B)cujus Lucas Evangelista ad Mariam originem demonstravit. Similiter etiam et Salomonis Matthaeus Evangelista ad Joseph originem demonstrat, ut appareat eos de una tribu exire, et sic ad Christum secundum carnem venire, ut compleatur quod scriptum est: ecce vicit leo de tribu Juda radix David; Leo ex Salomone; et radix ex Nathan, Salomon autem genuit Roboam, et Nathan genuit Matthan. Tunc accepit regnum Jeroboam filius Nabath ex uxore nomine Sorum, quae vidua mansit. Temporibus multis servus Salomonis contra Roboam filium Salomonis, servus cum domino regnum adeptus est, et in primo anno regni sui fecit vaccas aureas duas, unam dedit in Dan et unam posuit in Bethel. Tunc dixit ad plebem: sufficiat vobis (0542C)ascendere in Jerusalem; ecce Dii tui Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Hic Jeroboam regnavit in Samaria annis XXXIV. et fuit scisma inter Roboam filium Salomonis, et Jeroboam filium Nabath, et praelium erat inter eos omnibus diebus vitae eorum, sicuti nunc inter veros Christianos et falsos Catholicos. Hic Jeroboam genuit Nadab ex uxore nomine Anna; et regnavit annis duobus. Successit Basaa filius Achia, et regnavit annis XXIV. Post hunc Ela filius Basa regnavit annis duobus. Post Ela regnavit Zambri annis XVIII. cum Thameni annis sex, et solus annis XII. Ipse est Zambri, qui genuit Achab, qui habuit Hiezabel filiam Elan regis Sidoniensium. Hic Achab regnavit annis XXI. et genuit Ochoziam et regnavit annis duobus; et alius filius Achab nomine Joram (0542D)etc. regnavit annis XII. Post hunc regnavit Hieu filius Mannase annis XXVIII. Tunc Josebeth filia regis Judae idest filia Joran soror Ochoziae abscondit Joas filium fratris sui Ochoziae regis Judae a facie Jeu annis octo in domo Domini sub Aod sacerdote; sub ipso Jeu Azael rex Syriae reliquit de exercitu Israel quinquaginta equites, decem curros et mille viros secundum Elisaei prophetiam. Huic Jeu successit Jochas filius ejus, et regnavit annis XVII. Et Jochas genuit Joas et regnavit annis XVI. Joas genuit Jeroboam, et regnavit annis XII. Jeroboas genuit Zacchariam, et regnavit menses sex. Post hunc regnavit Sellem filius Narmi mensem unum. Post hunc Manee filius Gaddi regnavit annis X. Hic Manee genuit Facia, et (0543A)regnavit annis duobus. Huic successit Facee filius Romeliae, et regnavit annis XXII. conlato autem libro. . . . . . . . ru inventum est quod temporibus Facee filii Romeliae ascendit Teglafellasar rex Assyriorum, et transtulit tribu Gad et dimidia tribu Manasse usque ad terminos Neptali, et disperdit eos in terram. . . . . . . . . . . filium Romeliae regnavit Oseae annis VIIII. Hunc humiliaverat Salmanasar rex Assyriorum, et fuit ei offerens munera. . . an. V. Tunc conpertus est Salmanasar ipsum Osee mittentem ad Aegyptum, et parantem ei insidias. .. . . . octavo anno regni ejus vinxit eum et misit in carcerem; in nono anno transmigravit eum cum populo Israel ad flumen Gozae in civitatibus Medorum,. . . . . et dispersit eos illic. Hoc primo anno regni (0543B)Achaz factum est regis Judeae, tum et Tobias cum.. . . . . . . . . . . . . Hic Salmanasar genuit Sennacherib; ipse est a quo nocte una occidit angelus Domini vivorum centum et octuaginta quinque millia inter captivitatem Samariae, in Nineve, et Jerusalem in Babyloniam anni sunt CXLIV. mens. VI. dies X. ambo ad captivitatem simul indulgentias perceperunt, et uno tempore per Exdram et Zorobabel ad suam terram adscenderunt illi. Samarritani manserunt in captivitate Nineve annis XXII. et hi fuerunt in Jerosolymis annis LXX. fuerunt in Babilonia. Redeamus ad Natham fratrem Salomonis, unde Maria originem trahit. Hic Natham genuit Matham. Mattham autem genuit Enam. Ena genuit Eliacim. Eliacim genuit Joram. Joras autem genuit Josram. (0543C)Josram genuit Judam. Judas genuit Simeon. Simeon genuit Levi. Levi genuit Mathatiam. Mathatias genuit Joram. Joras genuit Eliezer. Eliezer genuit. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . genuit Eren, Eren genuit Eldam, Eldam genuit Chosam Echos genuit Addim. Addim genuit Melchi. Melchi genuit Neri. Neri genuit Salathiel. Salathiel genuit Zorobabel, Zorobabel genuit Besam. Besa genuit Anna. Anna genuit Judam. Juda genuit Asech. Asech per Sech. . . . Mesen. Mesen genuit Mathathi. Mathathi genuit Nahum. Nahum genuit Jose. Jose genuit Gennem. Gennem genuit. . . . . . . . Levi. Levi genuit Natham. Natham genuit Eli. Eli genuit Joseph. Joseph Joachim. Joachim autem genuit Mariam. Haec est Maria Mater Domini, ex qua natus est Salvator (0543D)anno quadragesimo primo imperii Augusti Imperatoris. Supervixit autem Augustus ab anno in quo natus est Dominus Christus annos XV. Huic successit Tiberius Caesar cujus anno XVI. passus est Dominus Christus Anna et Caipha sacerdotibus. Hic conclusi sunt anni quingenti LXXIV. inibi Cassius. Ganiel usque ad passionem Domini nostri Jhesu Christi ab undecimo anno Joachim regis idem a primo anno captivitatis Hierusalem et Jeconiae filii ejus a passione autem Domini usque Apostolorum Petri et Pauli annos XXVIII. passi Nerone bis. . . . . . . . .. . . prima haec fuit Neronisque iterum futura sub Enoch et Helia. Hic Nero ipse est, cujus nomen Labanius. . . . . vucavit sescenti decem sexis. Hic sapientia (0544A)vertitur ut cumputetur per eras nomen illius qui dicitur Antichristus I. XIII. XVIII. VIIII. III. XVII. VIII. VIIII. XVII. XX. et XVIIII. . . . . . desumpto sexis.. fit numerus collectus sescentum LIIII. hoc qui intersunt. . . . nomine Antichristi; nam et in secretis legimus, quod. . . . . tus. . . . . . Neronis et dicitur civitas in occidente ubi adhuc tenetur incl. . . . . . . . . . quibus. . . . . stellis quando veniet Antichristus. Nunc autem multi. . . . . . acti sunt. . . . . . ex nobis n. . . . . . fuissent et nobis nobiscum utique permansissent. Ab ipso Nerone. . . anni LXXIII. hic pseudo apostolus qui secundus extitit acerrimus Christianorum debellator. . . . . . . . . . . . Neronis (0544B)et portio episcopi scilicet CLIII. . . . . . . .. . . . . . . . XXVIII. neque ipse inmodicus persecutor evangelii tempore. . . . . . . . cujus persecutione plurimos prophetas passi sunt, quos. . . . gloriosos in orbe. . . . . . . . . . presidere ab ipso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . et est Athenis tolerabilis persecutor Labiano episcopo in urbe praesidente. . . . ruinam aliam plac. . . . . . . . Kartaginis episcopus fuit. Sub ipso Decio passi sunt Romae sempronius Juli. . . pater Montanus usque ad Valerianum annis sunt VII. . . . . . . . . . . . . . et Kartagine Cyprianus. . . . . . . . . . . . . . . . Maximianum anni sunt XLV. ipsi sunt septimi Christianorum acerrimi persecutores. . . . . . . . . .. . . . urbis et ensurius Karthaginis Sirano, et Cassianus (0544C)diaconi urbis. . . . omelia concremaverunt. Ab ipsis usque ad Stiliconem iterum consulem anni sunt centum duo. Ipso consulatu venit persecutio Donatistis VI. Kal. Julias data pridie Kalendas Februarii Rabennae. . . . usque ad annos XXIIII. regis Geiserici anni sunt quinquaginta octo. Hic est numerus annorum. . . . . Dominus Christus passus usque ad annum praesentem, idest sicut supra scribtum est anni sunt quadringenti triginta quattuor. Nam ut saeculi annos per ordinem decurramus legis. . .. . . . . . . . . . . . . Ab Adam usque ad diluvium anni sunt duomilia duocenti quadraginta duo. Ab illo usque ad vocationem Abrahae anni sunt mille centum octoginta octo. A vocatione Abrahae usque quo filii Israel introissent in Aegyptum cum Jacob patre (0544D)suo anni sunt ducenti quindecim et cum Moyse. . .. . . . . . . judices eis et erant ex filiis Israel annis quadringentis quinquaginta. Offenso Deo usq. . . .. . . dicaverunt eos alienigenae annis centum undecim. Reges eis fuerunt annis quingentis quin. . . . menses sex dies decem. In captivitate Babyloniae fuerunt annis septuaginta. Ebdomadarum Danielis septem in quibus est templum Dei restauratum anni sunt XLVIIII. Aliarum ebdomadarum sexaginta duarum, in quibus sacerdotes templi eis dominabantur usque ad Christi Domini nativitatem anni sunt quadringenti XXXIV. Et a nativitate Domini usque ad ejus passionem anni sunt XXXI. Et a passione Domini usque ad annum vigesimum quartum regis Geiserici (0545A)anni sunt quadringenti XXXIIII. Fiunt omnes ab Adam per legis ordinem numerati usque ad annum praesentem anni quing. . . . . nongenti octoginta quattuor. (0546A)Explicit liber Genealogicus, in quo praefati anni conclusio. . . . . . . . . . . [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] cfygfpr91n9kqso6ye8xky6862l5rfc 0 54267 264791 229896 2026-05-06T18:26:26Z Demetrius Talpa 13304 264791 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Vigilius Tapsensis |OperaeTitulus= Contra Marivadum Arianum |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo VII |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/62|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 62]]''' Contra Marivadum Arianum (Vigilius Tapsensis), J. P. Migne PRAEFATIO. (0351C)357 Dudum, dilectissimi fratres, in Neapoli, urbe Campaniae constitutus, cujusdam Varimadi Arianae sectae diaconi propositionibus, a quodam studioso ac religiosissimo viro mihi oblatis, rustico quidem sermone (0351D)respondens, in uno corpore simul de unitate Trinitatis libellos digessi. Sed quia nunc comperimus, eos nihil velle sibi privatis verbis opponi, sed magis propositiones suas desiderant testimoniorum virtutibus oppugnari, mediocribus et ingenii tardioribus consulentes, ita sancto nos Spiritu adjuvante, responsionem nostram universis eorum objectionibus testimonialiter coaptavimus, ut is qui legerit, non nudis, ut solent objicere, verbis, sed legalibus valeat refellere documentis; ut omni ex parte convicti confundantur, et ad nihilum redigantur qui super fundamentum prophetarum et apostolorum dogmata, talia figmenta construere moliuntur. Quod aedificium, quia non auro et argento, neque lapidibus pretiosis, sed ligno fenoque et stipulae comparatur? Cum juxta Apostoli dictum (I Cor. III, 13) in 358 ultimo die fuerit igne consumptum, necesse est ut in suo patiantur opere detrimentum: quia difficilius possunt hujusmodi a pravi dogmatis cursu averti et meliora sectari: quoniam tantum sibi de spiritu auxerunt (0352D)praesumptionis audaciam, ut ad veritatem fidei nunquam omnino perveniant. Possunt enim caritatem fraternitatis assequi, et fidem cum catholicis tenere perfectam, si de solius Dei potentia, et non de infidelium regum sibi gloriarentur superbia. Iis igitur cum a defensoribus catholicae fidei coeperint jure constringi, et nullum sibi subterfugiendi locum viderint suffragari, versutias quasdam inanium verborum solita temeritate non desinunt callida subtilitate contexere; dicentes quod ea quae Dominus Salvator noster in Evangeliis de sua divinitate locutus est, divinarum relicto tramite litterarum; quibusdam interpretationibus universa ad carnis substantiam referunt; dum ipsi potius in eo ipso quod dixit: Pater major me est (Joan. XIV, 28). Et, Ipse me misit. Et, Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me (0353A)misit (Joan. VI, 38). Et, Transeat a me calix iste; non sicut ego volo, sed sicut tu (Luc. XXII, 42); non in forma servi in qua homo est, astruunt eum Patri aequari non posse, sed in natura qua Deus est; inferioris ab eodem judicant esse substantiae. Quod utique non dicerent, si eumdem Filium, Deum verum, de Deo vero genitum catholice credidissent. Natura igitur Dei nec augetur, singularis in unitate manendo; nec minuitur de se Filium generando; et manens jugiter in semetipsa perfecta divinitas, idemque erit etiam in perpetuum, quod ab initio erat, antequam coelum et terram, et omnia elementa legimus accepisse principium. Nunc itaque omissis superfluis et inconditis verbis, quae ab eis in subversionem fidelium proferuntur, ad ea nunc refellenda pergamus, quae (0353B)ex illorum infidelitatis industria, in necem innocentium animarum posita esse cognoscimus. Illorum (0354A)igitur jam dicta ponenda sunt, quae ipsi adversus unitatem Trinitatis audacter ac temere posuerunt, ut testimoniis testimonia consequenter adhibita, perfidorum tandem superbia comprimatur. Potens est autem ineffabilis 359 Trinitas, ut illa quae ad sui venerationis cultum pertinent testimonia, cultoribus suis non solum de Veteri, sed etiam de Novo procuret Testamento, quibus veritas catholicae fidei comprobetur, et Arianorum falsitas destruatur. Te quoque lector admoneo ut omnia documenta, quae adversum hanc haeresim ex divinis congesta sunt Scripturis, sagaci mente perquiras; illa praecipue quae de Patre, et Filio et Spiritu sancto, trifaria conjunctione in fine hujus operis sunt posita, sobrie et vigilanter inspicias: et iis proculdubio Patris, et Filii et Spiritus (0354B)sancti, unam eamdemque inseparabilem, et perpetuam doceberis esse substantiam. LIBER PRIMUS. QUOD FILIUS SIT UNUS DEUS CUM PATRE. CAPUT PRIMUM. De Trinitate. (0353B) Si dixerint: quae unitas Trinitatis divinis lectionibus poterit edoceri, cum neque tres unum, neque unus in tribus possit proprie approbari? Responsio. Audi itaque, et ex iis testimoniis unitatem Trinitatis agnosce, et desine Arianorum pravitatem sequi, ut ab eadem possis peccatorum indulgentiam promereri, Isaia propheta dicente: Vidi (0353C)Dominum Sabaoth sedentem super thronum excelsum, et Seraphim stabant in circuitu ejus: sex alae uni et sex alae alteri: duabus velabant faciem, duabus autem velabant pedes, et duabus volabant, et clamabant alterutrum dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus 360 Sabaoth (Isai. VI). Si Trinitas non est, quare tertio sanctus dixerunt? Aut si unitas non est, quare sub trina repetitione unum Deum ac Dominum intimarunt? Si Trinitas non est, cur in Geneseos dicitur: Dixit Deus, fecit Deus, benedixit Deus (Gen. I)? Si unitas non est, quare tertio Deus dixit, et non deos plurali numero commendavit? Si Trinitas non est, quare in Exodo dictum est tertio, Domine, Domine Deus miserator et misericors (Exod. XXXIV, 6)? Si unitas non est, quare dum ter (0353D)Domine diceret, postea misericors singulariter dicit et non miseratores, ut plures ostenderet, intimavit? Si Trinitas non est, cur Abraham ad ilicem Mambre aperte sedenti tribus occurrens, uni Domine dicit, et non ut viderat tribus salutationis obsequium reddidit (Gen. XVIII? Si unitas non est, quare cum Moysi, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob tertio diceretur, unitatem ostendens, hoc mihi nomen est, dixit (Exod. III, 45): et non haec sunt nomina designavit? Si Trinitas non est, quare David tertio dixit: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus (Psal. LXVI, 8)? Si unitas non est, quare cum tertio Deum nominasset, benedicat dixit, et non benedicant adjunxit? Si Trinitas non est, cur Isaias (0354B)denuo dixit: Dominus Deus Sabaoth, Deus Israel, qui sedes super cherubim (Isai. XXXVII, 16)? Si unitas non est, quare qui sedes dixit, et non qui sedetis astruxit. Si Trinitas non est, quare in Regum dicitur: Domine Deus omnipotens, Deus Israel, sermones tui fideles sunt? Si unitas non est, quare tui dicitur, et non vestri potius intimatur? Si Trinitas non est, cur in psalmo quinquagesimo octavo (Vers. 6) canitur, Domine Deus virtutum, Deus Israel, intende ad visitandas omnes gentes? Si unitas non est, quare (0354C)intende posuit, et non intendite, ut precatus est intimavit? Si Trinitas non est, quare in Apocalypsi tertio sanctus Dominus Deus omnipotens, qui est, et qui erat dicitur (Apoc. IV, 8)? Si unitas non est, quare non qui sunt, et qui erant pluraliter designantur? Si Trinitas non est, quare in Deuteronomio dictum est: Dominus Deus tuus misericors est, audiet vocem tuam (Deut. IV, 31)? Si unitas non est quare, audiet posuit, et non audient intimavit? Si Trinitas non est, quare in Jesu Nave dicitur 361 libro: Dominus Deus deorum est (Jos. II, 11)? Si unitas non est, quare est dixit, et non sunt more locutionis indixit? Si Trinitas non est, quare Elias orando: Domine, Domine Deus Israel, ostende quia tu es meus (III Reg. XVIII, 36), dixit? Si unitas non est, quare ostende, (0354D)et non ostendite posuit? Si Trinitas non est, cur Mardochaeus orando, Domine, Domine Deus omnipotens, omnia in potestate tua sunt (Esther XIII, 9), dixit? Si unitas non est, quare in tua posuit, et non in vestra designavit? Si Trinitas non est, cur etiam Judith orando ait: Domine, Domine Deus omnium virtutum, respice in orationem meam (Judith IX, 17)? Si unitas non est, quare respice posuit et non respicite significavit? Si Trinitas non est, quare in Jeremia dicitur: Dominus Deus vester, Deus verax est (Jerem. X, 10)? Si unitas non est, quare verax est dicit, et non veraces potius intimavit? Si Trinitas non est, quare in Apocalypsi scriptum est: Dominus (0355A)Deus et Spiritus prophetarum misit angelum suum ostendere servis suis, quae oportet fieri cito (Apoc. XXII, 6)? Si unitas non est, quare cum Patrem et Filium et Spiritum sanctum nominasset, misit dicit, et non miserunt sub textu trium personarum et numero indixit? Si Trinitas non est, quare in Deuteronomio dicitur, Dominus Deus vester, hic est Deus (Deut. X, 17)? Si unitas non est, quare hic est dixit, non ii sunt plurali numero designavit? Si Trinitas non est, quare in eodem libro dicitur: Dominus Deus tuus, Deus magnus et potens est (Ibid.)? Si unitas non est, quare magnus et potens est dicitur, et non magni et potentes pluraliter nominantur? Cur Tobias, cum fil um suum in Rages civitatem cum Raphael archangelo mitteret, benedicens eum, ita (0355B)dixisse docetur: Deus Abraham, et Deus Jacob, et Deus Isaac, ipse impleat benedictionem suam in vobis (Tob. VII, 15)? Si unitas non est, quare ipse impleat dixit, et non ipsi impleant intimavit? Postremo si Trinitas non est, quare Dominus discipulos suos, in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti, universas gentes docuit baptizare (Matth. XXVIII, 19)? Si unitas non est, quare in nomine dixit, et non in nominibus percipiendum perdocuit? Si Trinitas non est, quare Paulus apostolus ait: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 36)? Si unitas non est, quare ex 362 ipso posuit, et non ex ipsis astruxit? Si enim certo certius volueris unitatem Trinitatis agnoscere, a saepe dicto doctore gentium apostolo poteris universa condiscere, et sequi catholicam (0355C)fidem, et Arianorum respuere pravitatem: Gratia Domini nostri Jesu Christi, inquit, et caritas Dei, et communicatio sancti Spiritus cum omnibus vobis (II Cor. XIII, 13). Si enim gratia, caritas et communicatio Spiritus sancti ipsa est, et Patris et Filii, quomodo in Trinitate unum non sunt, qui natura atque substantia ab invicem separari non possunt? CAPUT II. De unitate Patris et Filii. Si tibi dixerint: quomodo Pater et Filius unus est Deus, cum praeter Patrem non sit alius Deus, qui dicatur invisibilis et ingenitus? Responsio. Quod vero vos Patrem et Filium unum Deum profiteri non vultis, eos etiam nos unum et (0355D)verum Deum a prophetis et apostolis ostendimus praedicatum, a quibus etiam Spiritum sanctum credimus non discretum, Isaia propheta dicente: Ego sum Deus: et non est praeter me alius, per memetipsum juro, quia exivit ex ore meo veritas, et sermo meus non auferetur, quia mihi inclinabitur omne genu, et omnis lingua jurabit per Dominum, dicens: Justitia et gloria ad eum veniet (Isai. XLV, 22). Et ut in hoc testimonio Patrem et Filium simul fuisse cognoscas, Paulum apostolum audi dicentem, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris omnipotentis (Philip. II, 10). Quod si secundum te Filius (0356A)minor est Patre suo, ergo minorata est et gloria Patris in Filio: et ubi est quod in Salomone Scriptura loquitur, dicens: Sicut enim in conspectu eorum, inquit, manifestatus est in nobis, et ita in conspectu nostro manifestaberis in illis, ut cognoscant te sicut cognovimus, quoniam 363 non est alius Deus, praeter te, Domine (Eccli. XXXVI, 4). Diligenter attende, et cognosce Filium esse, qui manifestabitur in judicio, dum venerit vivos et mortuos judicare. Item Isaias: Audite domus Jacob, et residuum Israel, qui egredimini ex utero, et erudimini a puero usque ad senectutem: ab initio ego sum, et quousque senescatis ego sum, ego feci, ego sustineo, ego remittam, ego suscipiam, dicit Dominus (Isai. XLVI, 3). Et iterum: Ego sum Dominus Deus: et praeter me non est (0356B)alius Deus: adnuntians novissima priusquam fiant, et statim consummata sunt (Ibid., 9). Item ibi: Audi me Jacob, et Israel, quae ego feci: Ego sum Dominus Deus tuus, et non est alius praeter me. Item ibi: Ego sum Dominus Deus, primus, et ego novissimus, et in ea quae ventura sunt in novissimo ego sum (Isai. XLVIII, 12). Item ibi: Ego sum Deus, qui te creavi, et adjuvi, et communivi dextera mea. Et unitatem Patris et Filii Isaias assignans loquitur dicens: Ego testis vester, dicit Dominus Deus: et puer meus, quem ego elegi, ut sciatis et credatis, quia ego sum; ante me non fuit alius, et post me non erit (Isai. XLIII, 10). Unum tibi, o haeretice, elige e duobus: aut fatere Patrem et Filium unum Deum, aut si solum Patrem (0356C)Deum esse contendis; ergo tibi Dominus Jesus Christus Dei Filius, non erit Deus, quia scriptum est: Ante me non fuit alius et post me non erit. Si secundum te ita est, cur Apostolus (Rom. IX, 5) praedicat talia, et eumdem Filium Deum super omnia benedictum insinuat? Quorum patres, inquit, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Item Isaias sic dicit: Dominus Deus Israel qui liberavit eos de Aegypto, ego sum primus, et ego post haec, et praeter me non est Deus sicut ego sum, qui stet et vocet et praeparet mihi ex quo hominem feci in saeculo (Isai. XLIV, 6). Item ibi: Iste est Deus, et nesciebamus, et non est alius Deus praeter te: Tu enim es Deus, et nesciebamus, Deus Israel Salvator (Isai. XLV, 15). Si (0356D)unus Deus non sunt Pater et Filius, quis est hic Deus in quo esse dicitur Deus, praeter quem alium Deum non esse propheta sub numero protestatur? 364 Et Jeremias: Hic Deus noster, ait, et non applicabitur alter ad eum, qui invenit omnem viam scientiae, et dedit Jacob puero suo et Israel electo suo. Post haec in terris visus, et inter homines conversatus est (Baruch. III, 37). Et in Salomone: Miserere nobis Deus omnium, et ostende nobis lumen miserationis tuae, et immitte timorem tuum super gentes quae non exquisierunt te, ut cognoscant, quoniam non est alius Deus nisi tu (Eccli. XXXVI, 1). Item ibi: Domine Deus Israel, non est tibi similis in coelo sursum, neque in terra deorsum. Et in psalmo septimo (0357A)decimo (Vers. 32): Quoniam quis Deus praeter Dominum? aut quis Deus praeter Deum nostrum? Et in Genesi: Et pluit Dominus a Domino ignem et sulphur super Sodomam et Gomorrham, et evertit civitates illas (Gen. XIX, 24). Si solus Pater Deus est, quis pluit ignem et sulphur a Domino, ut supradictas civitates everteret? Quaeso, responde. Et in Deuteronomio: Dominus solus deducebat eos, et non fuit cum illis Deus alienus (Deut. XXXII, 12). Et Paulus apostolus: Unus Deus, inquit, qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 30). Et ad Corinthios: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19). Et iterum: Non est Deus nisi unus. Et ad Galatas: Mediator autem unius non est, Deus autem unus est (0357B)(Gal. III, 20). Et unitatem Patris, et Filii, et Spiritus sancti demonstrans, Ephesiis scribens, ita confirmat: Sufferentes invicem in caritate solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Unum corpus, et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus (Ephes. IV, 3-6). Si enim, haeretice, unitatem fidei volueris simplici corde recipere, ex hoc itaque testimonio in uno Spiritu poteris simul Patris et Filii unitatem condiscere. Patrem igitur, ut superius posuisti, in divinis Litteris ingenitum proprie positum, nec legere possis penitus, nec probare. Sed quia idipsum fides exigit Christiana, absque ulla dubitatione ingenitus creditur: qui tamen secundum seriem Scripturarum in Filio a se genito visus esse (0357C)monstratur. 365 CAPUT III. De eo quod dicitur: Non a meipso veni, sed ille me misit. Si tibi dixerint quod Filius dixerit: Non a me ipso veni, sed ille me misit (Joan. VIII, 42). Responsio. Apostolus quoque Paulus missionem Filii Dei in Spiritu sancto longe ante conspiciens, Romanae Ecclesiae scribens, haec testatus est, dicens: Quod enim impossibile erat legi in quo infirmabatur in carne, Deus Filium suum misit in similitudine carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur (Rom. VIII, 3, 4). Cernisne quoniam Filius non secundum deitatem a Patre missus est, sed secundum carnem, (0357D)quam clementer et pie pro nobis assumere non dedignatus est? Nam quod semetipsum exinanivit paululum majestatis suae potentia, idem Filius misit apostolum, qui contestatur et dicit: Semetipsum exinanivit formam servi accipiens. Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 7). Et Isaias: Non legatus, neque angelus, sed ipse Dominus venit et salvavit eos (Isai. XXXV, 4). Item ibi: Palam apparui non quaerentibus me (Isai. LXV, 5). Et Jeremias: Reliqui domum meam, dimisi haereditatem meam, et veni, et factus sum illis in opprobrium (Jer. XII, 7). Et in Michaea: Ecce Dominus veniet et commovebuntur montes sub eo (Mich. I, 3). Et in Zacharia: Gaude (0358A)et exsulta, filia Sion, quia ecce ego venio, et commorabor in medio tui, dicit Dominus (Zach. II, 10). Et Apostolus ad Timotheum: Humanus sermo, et omni acceptione dignus, quoniam Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere (I Tim. I, 15). Et Malachias: Ecce subito veniet in templo suo Dominus quem vos quaeritis, et angelus testamenti quem vos vultis (Malach. III, 1). Et in Evangelio: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam (Luc. V, 32). Item ibi: Quid nobis et tibi, Jesu, Fili Dei? Venisti ante tempus perdere nos (Luc. IV, 34)? Venit Filius hominis salvare et quaerere quod perierat (Luc. XIX, 10). Item ibi: Ego veni ut vitam habeant, 366 et abundantius habeant (Joan. X, 10). Item ibi: Ego veni in nomine Patris mei (Joan. (0358B)V, 43). Item ibi: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13). Nunquid in iis tantis ac talibus testimoniis, quibus se Filius Deum a semetipso testatus est, poteris dicere ab alio, et non a semetipso venisse? dum manifestum est, eum qui carnem nostram dignanter assumpsit, voluntate, et non ab alio missus advenerit. Nam qui in Patre manens virtute potentiae suae consistit, ubi a Patre mitteretur omnino non habuit; quoniam nulla pars saeculorum ac terrae a conspectu Patris excipitur, ubi secundum vos a Patre Filius mitteretur. CAPUT IV. Ubi dicitur, Dominus creavit me Si tibi dixerint illud Salomonis testimonium: Dominus (0358C)creavit me in initium viarum suarum (Prov. VIII, 22). Responsio. Paulus quippe apostolus non secundum deitatis naturam Christum creatum insinuat, sed secundum humanae naturae substantiam eumdem creatum affirmat, ipso Ephesiis conscribente: Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem eum qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Ephes. IV, 23). Et ad Hebraeos: In eo enim in quo passus est ille tentatus est, nam potens est eis qui tentantur auxiliari (Hebr. II, 18). Unde fratres sancti, vocationis coelestis participes, considerate Apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum fidelem existentem ei qui creavit eum (Hebr. III, 1, 2). Et ad Colossenses: Nunc (0358D)autem deponite et vos universa: iram, indignationem, malitiam, blasphemiam: turpiloquium ex ore vestro non procedat. Nolite mentiri invicem, exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induite novum eum qui renovatur in agnitionum secundum imaginem ejus qui creavit eum (Col. III, 8-10). Nunquid is qui universa creata, visibilia et invisibilia propriae potestatis virtute ex nihilo procreavit et fecit, 367 seipsum antea, vel postmodum, quod dicere nefas est, creavit vel facere potuit? CAPUT V. Pater major me est, quomodo intelligendum sit. Si dixerint illud, quod Filius in Evangelio dixerit: Pater major me est (Joan. XIV, 28). (0359A)Responsio. Filius minor est Patre in assumpti hominis forma, aequalis vero Patri est in deitatis naturae substantia, eodem protestante: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. XIV, 9). Et item: Ut omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem (Joan. V, 23). Et iterum: Sint in nobis unum, sicut et nos sumus unum; tu in me, et ego in eis (Joan. XVII, 22). Et iterum: Omnia mea tua sunt, et omnia tua mea sunt (Joan. XVII, 10). Et iterum: Omnia quae habet Pater mea sunt (Joan. XVI, 15). Et iterum: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 10). Et iterum: Pater in me manens facit opera haec (Ibid.). Et Joannes evangelista ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. (0359B)I, 1). Item ipse ad Parthos: Tres sunt, inquit, qui testimonium perhibent in terra, aqua, sanguis et caro, et tres in nobis sunt (I Joan. V, 8). Et tres sunt qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus, et ii tres unum sunt (I Joan. V, 7, 8). Nos itaque in natura deitatis, qua unum sunt, Patrem, et Filium credimus: nec Patrem aliquo tempore praecessisse ut major sit Filio, nec Filium postea natum esse, ut deitas Patris minoretur in Filio. CAPUT VI. Ubi dicunt non esse Patri aequalem Filium. Si tibi dixerint, non est aequalis Filius Patri. Responsio. Si aequalis Patri Filius non est, cur ita de illo Joannes evangelista testatus est: Propterea inquit, persequebantur Judaei Jesum; et quaerebant (0359C)eum occidere, quia 368 non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18). Et Paulus apostolus: Hoc sentite de vobis, inquit, quod in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 5). Et in Salomone: Qui genuit me, requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 12). Et in Isaia: Sicut est ab initio, ita est usque in saeculum. Neque adjectum est ei, neque minuetur illi. Ipse est enim Dominus creaturae suae, qui nihil eguit ab aliquo. Et in psalmo septuagesimo secundo (Vers. 25): Quid enim mihi deest in coelo, et a te quid volui super terram? Haec omnia in Filio non inferiorem naturam demonstrant, sed (0359D)aequalitatem deitatis pronuntiant: quoniam qui utraque locutus est, verum dixit, quia veritas mentiri non potuit. CAPUT VII. Voluntatem Patris Filium qui negant. Si tibi dixerint: Non est voluntas Patris Filius. Responsio. Si propheticas apostolicasque Scripturas purae mentis intentione perquiras, invenies sine dubio Filium Patri et natura coaeternum, et substantia sempiternum, et voluntate, quae in utrisque una est, non discretum: Isaia propheta dicente: Salutare autem meum sicut facula ardebit, et videbunt omnes gentes justitiam tuam, et omnes reges terrae honorem tuum, et vocaberis nomine tuo novo quod Dominus (0360A)nominabit (Isai. LXII, 1). Illa, et infra: Tu enim vocaberis voluntas mea (Ibid., 4). Et Apostolus: Haec est, ait, voluntas Dei in Christo Jesu (I Thess. V, 18). Et iterum: In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9). Et iterum: In ipso enim placuit omnem plenitudinem divinitatis habitare (Col. I, 19). Et vox Patris de nube ad discipulos: Hic est Filius meus dilectissimus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17). Si voluntas Dei Patris Filius non fuisset, quomodo Patri in illo potuit complacere? Aut quemadmodum in eo plenitudo 369 divinitatis ejus potuit habitare, in quo secundum te voluntas Dei Patris non probatur adesse? CAPUT VIII. Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me misit. (0360B)Si tibi dixerint illud quod Dominus in Evangelio dixerit: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me misit (Joan, V, 30). Responsio. Huic propositioni non humanis opus est respondere verbis, sed divinis potius propriam Filii voluntatem astruere documentis: propheta in trigesimo nono psalmo (Vers. 8) canente: Tunc dixi, ait: Ecce venio ut faciam voluntatem tuam, Deus meus volui. Et in vigesimo septimo (Vers. 7): In ipso speravit cor meum, et adjutus sum, et refloruit caro mea, et ex voluntate mea confitebor illi. Et iterum: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII, 8). Et in Deuteronomio: Diligens te, feci voluntatem tuam. Et in Apocalypsi: Dignus es, Domine Deus noster, accipere (0360C)gloriam et honorem et potestatem, quia tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam facta sunt (Apoc. IV, 11). Et in Canonicis: Voluntarie genuit nos verbo veritatis, ut simus aliquod initium creaturae ejus (Jacob. I, 18). Ex iis utique quae superius dicta sunt debes cognoscere quoniam qui voluntarie Patris voluntatem fecisse se dicit, inferior illo esse non possit. CAPUT IX. Quando dicunt Dominum et Christum fecisse Deum. Si tibi opposuerint illud quod in apostolorum Actibus scriptum est: Quoniam Dominum, et Christum Deus fecit (Act. II, 36). Responsio. Non secundum deitatis naturam factus dicitur filius, sed secundum assumpti hominis formam. Haec de eo 370 divina eloquia protestantur, (0360D)Paulo apostolo comprobante: quod ante promiserat, ait, per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo: Qui factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I, 2). Item ipse ad Galatas: Postquam autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum natum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4). Et ad Philippenses: In similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II, 7). Et in psalmo trigesimo (Vers. 11): Infirmata est in paupertate virtus mea, et ossa mea conturbata sunt, et super inimicos meos factus sum opprobrium. Item ibi (Vers. 13): Oblivioni traditus sum tanquam mortuus a corde, et factus sum tanquam vas perditum. Et in psalmo (LXX, 7): Tanquam prodigium factus sum multis, (0361A)et tu adjutor fortis. Et in psalmo septuagesimo secundo (Vers. 23): Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Et in psalmo octuagesimo sexto (Vers. 5). Mater Sion dicet, homo, et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus. Et in octuagesimo septimo (Vers. 7): Factus sum sicut homo sine adjutorio, inter mortuos liber. Et in centesimo octavo (Vers. 25): Et factus sum opprobrium illis: viderunt me, et moverunt capita sua. Et in centesimo primo (Vers. 8): Vigilavi, et factus sum sicut passer singularis in tecto. Et in Evangelio: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14). Filius igitur secundum carnem dicitur factus: nam secundum divinitatem a Patre nunquam legitur factus, sed genitus. CAPUT X. Quae ego loquor, sicut dicit mihi Pater sic loquor. Si tibi dixerint quod Filius dixerit: Quae ego loquor, sicut dixit mihi Pater, sic loquor (Joan. XII, 50). Responsio. Dum enim Pater loquitur, Filius loquitur, et cum Filius loquitur, loquitur Pater. Patrem in illo loqui documentis coelestibus comprobatur, Paulo apostolo attestante: Multis partibus et multis modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime autem locutus est nobis in Filio (Hebr. I, 1). Et ut eumdem 371 Filium excepto Patris praecepto doceamus fuisse locutum, de Isaiae prophetae volumine proferimus documentum? Haec dicit Dominus: In die illa sciet populus meus quoniam ego sum ipse qui loquebar in servis meis prophetis, et evangelizans, (0361C)auditum audietis, ecce ego sum. Item ibi: Ego sum Dominus, qui loquor justitiam, et annuntio veritatem (Isai. XLV, 19). Item ibi: Cogitavi et locutus sum, et adduxi, et creavi, et feci. Et Apostolus: An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3)? Et in psalmo centesimo octavo decimo (Vers. 46): Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar. Et ipse Dominus in Evangelio, caeco a se illuminato dicit: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est (Joan. IX, 37). Et Samaritanae mulieri ait: Ego sum qui loquor tecum (Joan. IV, 26). Et ad discipulos: Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 64). Et ad Patrem: Ego ad te venio: et haec loquor in hoc mundo (Joan. XVII, 13). Et iterum Judaeis dicit: (0361D)Loquor vobis et non audistis, si autem venerit alius, illum audietis (Joan. V, 43). Et iterum: Haec locutus est Jesus in gazophylacio docens in templo, et nemo apprehendit eum, quia nondum venerat hora ejus (Joan. VIII, 20). Ecce in iis omnibus, quae superius dicta sunt, non doces Filium praecepto Patris fuisse locutum, sed magis exercuisse in loquendo imperium. CAPUT XI. Jussione Patris quomodo Filius fecerit quae facta sunt. Si tibi dixerint: quia Filius jussione Patris fecit, quae facta sunt. Responsio. Non ut ipse astruis Filium jussione Patris fecisse, quae facta sunt: sed sui imperio et voluntate (0362A)universa creavit, quae creanda fore providentia sua perspexit; Isaia propheta dicente: Haec dicit Dominus: Ego feci sermone meo terram, et hominem super eam, ego solidavi coelum manu, ego omnibus sideribus mandavi, ut luceant in coelo (Isai. XLV, 12). Item ibi: Omne consilium meum stabit, et omnia quaecunque cogitavi, 372 ego feci (Isai. XLVI, 10). Item ibi: Sic dicit Dominus, qui constituit coelum et terram, et fecit eam, ipse definivit eam (Isai. XLV, 18). Item ibi: Ego sum primus, et ego in aeternum, manus mea fundavit terram, et dextera mea solidavit coelum (Isai. XLVIII, 13). Item ibi: Ego feci terram in fortitudine mea magna et in brachio meo excelso. Et in Jeremia: Dominus qui fecit terram in virtute sua magna, et erexit orbem in sapientia, et prudentia sua (0362B)extendit coelum, et posuit sonum aquae in coelo (Jer. LI, 15). Item ibi: Domine, qui fecisti coelum et terram in virtute tua magna et brachio tuo excelso, qui reddes peccata patrum in sinu filiorum eorum post eos (Jer. XXXII, 17). Et in Salomone: Non enim impossibilis erat manus tua, quae creavit orbem terrarum ex materia invisa (Sap. XI, 18). Et in psalmo centesimo trigesimo quarto (Vers. 6): Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in mari et in abyssis. Et in centesimo tertio decimo (Vers. 11): Deus autem noster in coelo. Et rursum: In coelo et in terra omnia quaecunque voluit fecit. Et in sexagesimo quarto (Vers. 7): Praeparans montes in fortitudine sua, accinctus potentia. Qui enim haec omnia non Patris jussione, sed potestate sua fecisse (0362C)describitur, quomodo a vobis Patre inferior judicatur? CAPUT XII. Filium esse principium. Si autem dixerint: Erat tempus antequam de Patre Filius nasceretur, pro eo quod Judaeis dixerit: Principium quod loquor vobis. Responsio. Cognosce Filium non ex tempore, neque post tempora natum, sed ante omnia tempora de paterno utero inenarrabiliter generatum, ipso Deo Patre in centesimo nono psalmo (Vers. 3) per prophetam dicente: In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te. Quam sententiam et Isaias propheta dubiis atque incredulis evidenter expressit: dum non aliud de Filio, quam de Patre ineffabiliter (0362D)natum ostendit: In humilitate, inquit, sublatum est judicium ejus, nativitatem 373 autem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8)? Et in libro Job: Sapientiam Dei Patris unde invenies? Latet enim ab oculis hominum et a volucribus absconsa est (Job, XXVIII, 21). Expergiscere paululum, et si lumen scientiae in teipsum aliquantum habes, attende et invenies, quoniam cujus nativitas a propheta non potuit enarrari ex tempore, ut astruere ipse conaris, non potuit generari. In principio, inquit Joannes evangelista, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1). Et iterum: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem (0363A)venientem in hunc mundum (Joan. I, 9). In isto igitur verbo quod dicitur, erat, si tempus quaerere volueris, non invenies: quoniam ex quo Pater, ex illo et Filius: et quod Pater, est etiam Filius, Salomone dicente: Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam: ego feci ut in coelo oriretur lumen indeficiens, et nebula texi omnem terram: ego in excelsis habitavi, et thronus meus in columna nobis. Gyrum coeli circuivi sola, et in profundum abyssi penetravi, et in omni terra steti, et in omni gente et populo principatum habui (Eccli. XXIV, 5-9). Item ibi: Cum pararet coelum aderam illi: et cum segregaret suam sedem, quando super ventos fortes faciebat in summo nubes: et cum certos ponebat fontes sub coelo: cum fortia faciebat fundamenta (0363B)terrae, ego eram cum illo componens: et ego eram cui adgaudebat cum laetaretur orbe perfecto (Prov. VIII, 7). Et in psalmo centensimo primo (Vers. 28): Tu, Domine, in principio fundasti terram: et opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt: tu autem permanes, et omnia sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis ea: et mutabuntur. Tu autem idem ipse es. Non enim erat, ut ais, aliquid temporis antequam de Patre Filius nasceretur. Quoniam qui tempora universa propria potestate constituit, ex tempore vel post tempora nasci non potuit. CAPUT XIII. Patrem Filio dedisse judicium. 374 Si vero dixerint quod Pater dederit Filio (0363C)potestatem judicium faciendi. Responsio. Filium igitur Dei potestate propria facturum esse judicium, ex iis testimoniis prudentes agnoscant, et justum proferentes in hac causa judicium, ostendant, et cujus sententiae magis cum ratione concordant, et cujus fidei veritatem impugnant, Isaia propheta dicente: Quis cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit, aut quis consuluit et instruxit eum, quis ostendit ei judicium (Isai. XL, 13). Item ibi: Haec dicit Dominus: Vae potentibus in Israel, quia non cessavit iracundia mea in eis, judicium de inimicis faciam, et cremabo eos igne ad purum (Isai. I, 24). Item ibi: Statuet Dominus in judicio populum suum, et ipse Dominus in judicium veniet cum senioribus populi et principibus (0363D)suis (Isai. III, 13). Item ibi: Induit se justitiam et gloriam: circumposuit galeam salutis capiti suo, et operuit se veste vindictae, ut retribuat retributionem adversariis suis (Isai. LIX, 17). Item ibi: Ecce enim Dominus ut ignis veniet, et ut tempestas cursus ejus reddere vindictam in ira, et ultionem in flamma ignis (Isai. LXVI, 15). Et in psalmo nono (Vers. 9): Paravit in judicio sedem suam, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate. Et in centesimo secundo (Vers. 19): Dominus in coelo paravit thronum suum, et regnum ejus omnibus dominabitur. Et in non gesimo tertio (Vers. 1): Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit. Et in epistola Judae apostoli: Ecce veniet Dominus in millibus facere judicium, et perdere omnes impios, et arguere omnem carnem (0364A)de omnibus operibus impietatis eorum (Judae XIV). Et in Evangelio: Cum venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli ejus cum eo, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eas ab invicem, sicut pastor segregat agnos ab haedis, et statuet agnos ad dexteram suam, haedos autem ad sinistram (Matth. XXV, 31). 375 Filium ergo secundum id quod Deus est, nihil a Patre legimus accepisse, quem in corde Patris inseparabiliter manentem, universa credimus possedisse. Sed ille potestatem accepit judicium faciendi, qui semetipsum exinaniens, formam dignatus est assumere servi. CAPUT XIV. Quando dicunt, Filium non habuisse potestatem dare ad dexteram vel ad sinistram, sessionem duobus discipulis. (0364B)Si autem dixerint tibi, quod Filius duobus discipulis dixerit: Calicem quidem meum bibetis, sedere autem ad dexteram meam, vel ad sinistram non est meum dare vobis (Matth. XX, 23). Responsio. Propriae potestatis Filium esse, et praecedenti jam disputatione docuimus, et nunc ipso opitulante docebimus, Evangelio protestante: Vocatis duodecim discipulis suis dedit, eis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos, et curarent omnem languorem, et omnem infirmitatem in populo (Matth. X, 1). Et iterum: Amen dico vobis quod vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum Filius hominis sederit in sede majestatis suae, sedebitis et vos cum eo super duodecim sedes, judicantes (0364C)duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28). Et iterum: Ecce dedi vobis potestatem ut calcetis super serpentes, et scorpiones, et super omnem virtutem inimici, et si quod venenum biberitis, nihil vobis nocebit (Luc. X, 19). Et iterum: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, iis qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). Et in Apocalypsi: Qui vicerit, dabo illi sedere mecum in sede mea, sicut et ego vici, et sedi cum Patre in sede ipsius (Apoc. III, 21). Item ibi: Qui vicerit dabo illi manducare de ligno vitae, quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II, 7). Qui omnibus discipulis, duodecim tribus judicandi potestatem dedit, et secum sedere permisit, duobus tantum discipulis, ut ad dexteram vel ad sinistram ejus sederent, licentiam (0364D)dare non habuit? CAPUT XV. De eo quod dicitur: Non potest Filius a se facere quidquam. 376 Si vero opposuerint tibi quod Filius dixerit: Non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (Joan. V, 19). Responsio. Si fidem rectam teneres, et non falsi dogmatis pravitate fidem catholicam impugnares, cognosceres Filium propria potestate fecisse, quae Patrem non legimus, nisi per Filium perfecisse. Nunquid Pater aquae elementum convertit in vinum? Nunquid Pater navem conscendit, aut ventis, et fluctibus ut quiescerent, imperavit? Nunquid Pater de quinque panibus et duobus piscibus in deserto quinque (0365A)millia hominum pavit? Nunquid Pater super mare pedibus ambulavit? Nunquid Pater oculos caeci nati aperuit? Nunquid Pater coram principibus Judaeorum paralyticum pristinae sanitati restituit? Nunquid Pater hominem, aridam manum habentem, cunctis astantibus in templo curavit? Nunquid Pater mulierem fluxu sanguinis laborantem, turbis ignorantibus, deitatis suae virtute sanavit? Et plura iis mirabiliora, quae Dominum nostrum Jesum fecisse credimus; et credendo cognoscimus, et fatemur, quoniam qui paternum opus exsequitur, a paternis operibus alienus esse non creditur. CAPUT XVI. Ubi dicunt Patrem et Filium non esse unum Deum. (0365B)Si dixerint: Non est unus Deus, quia dicendo unum sumus, duos ostendis, non unum (Joan. X, 30). Responsio. Excepta incarnatione Filii, quae ab ipso pro nostra redemptione assumpta est, Pater, Filius et Spiritus sanctus unus dicitur Deus, et non divisus in tribus, ut ipse sacrilega 377 mente affirmare conaris, sed in tribus personis et nominibus, una probatur substantia deitatis, Zacharia propheta dicente: Erit Dominus in regem super universam terram, et in die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum (Zach. XIV, 9). Diem hanc quam propheta designat, futuri esse judicii nemo est qui nesciat. Requiro itaque a te ut hanc prophetae sententiam, quid sibi ipse velit, et ipse exponas. Quis igitur erit rex, quis Dominus unus, aut quis nomen deitatis sortitur (0365C)ex tribus? Si Pater est, ipse solus unus dicitur Deus. Ab ipso ergo deitatis vocabulo Filius et Spiritus sanctus alieni, quod absit, a nobis fuisse probantur, quia scriptum est; In die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum? Si vero, ut est, unum nomen est Trinitatis: quid me persuades credere quod prophetas et apostolos non video praedicasse? Nam et Malachias solum Filium intimavit, quem humani generis creatorem unum Deum prophetica annuntiatione designavit: ipso dicente: Nonne Deus unus creavit vos? nonne Pater unus est omnium vestrum (Malach. II, 10)? Et in Deuteronomio: Audi Israel; Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI, 4). Et Apostolus: Nullus Deus nisi unus (I Cor. VIII, 4). Et iterum: Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus (0365D)(Ephes. IV, 5). Vel nunc adverte quia unus Deus non est divisus. In tribus personis et nominibus unus dicitur Deus, Apostolo attestante: Divisiones autem donationum gratiarum sunt, ait, idem autem spiritus: et divisiones ministrationum sunt, idem ipse Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 4). Quid igitur est quod Filio derogare minime dubitasti? ut in eo quod dixit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30): duos nihilominus deos natura ab invicem et deitate diversos introducere coneris, et affirmare non metuis? ignorans quia cum sumus, dicit, personas distinxit, non deitatis substantiam separavit, ut et Sibellium unionem sectantem destrueret, (0366A)et vos Arianos, qui unum in Trinitate abnuitis Deum, modis omnibus refutaret. CAPUT XVII. Declaratur dictum: Pater, clarifica Filium tuum. 378 Si autem dixerint quia ideo Filius minor est, quod Pater illum clarificaverit, pro eo quod scriptum est: Pater, clarifica Filium tuum (Joan. XVII, 1). Responsio. Sicut Pater Filium suum clarificasse docetur, ita etiam Filius Patrem clarificasse praescribitur, evangelista dicente: Respondit Jesus et dixit: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me (Joan. VIII, 49). Et ipse Filius ad Patrem: Clarifica Filium tuum, ut et Filius tuus clarificet te (Joan. XVII, 1). Et iterum: (0366B)Ego te clarificavi super terram (Ibid., 4). Et ad discipulos: Si quid petieritis in nomine meo, hoc faciam, ut clarificetur Pater in Filio (Joan. XIV, 13). Et iterum: Nunc clarificatus est Filius hominis, et Deus clarificatus est in illo (Joan. XIII, 31). Et Isaias: Exaltabitur Dominus Sabaoth in judicio, et Dominus sanctus clarificabitur in illo (Isai. V, 16). Agnosce tandem, perfide, quoniam in quibus una est clarificatio virtutis, nulla interest discretio potestatis. CAPUT XVIII. Ubi dicunt proprie Filium non vidisse Patrem. Si autem dixerint quod Filius non potest proprie videre Patrem, quia scriptum est: Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18). Responsio. Nunc igitur ad ipsius fontis originem (0366C)redeamus, ex quo Filium Patrem semper videre potuisse, vel posse evidentioribus testimoniis de Veteris et Novi Instrumenti litteris doceamus, Salomone dicente: Et tecum sapientia, quae novit opera tua, quae adfuit tibi, cum faceres orbem terrarum, et ipsa novit quid sit placitum oculis tuis (Sap. IX, 9). Et Dominus in Evangelio: Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi 379 Filius, et cui voluerit Filius revelare (Luc. X, 22). Et item: Deum nemo vidit unquam, nisi unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit (Joan. I, 18). Et iterum Judaeis dicit: Vos non nostis eum, ego autem novi eum: quod si dixero quia non novi eum, ero similis vobis mendax (Joan. VIII, 55). Item ibi: Qui ex Deo est, hic novit eum (Ibid. 47). Et iterum: Ego novi eum, (0366D)quia ab ipso sum. Ecce docuimus, quia semper videt Filius Patrem, quomodo vos astruitis eum Patrem non posse videre? CAPUT XIX. Patrem Filio testimonium perhibere, quid sit. Si enim dixerint, ideo minor est Filius Patre, quia Pater praebet testimonium. Responsio. Si sereno sensu divinas recenseas Scripturas, invenies non solum Patrem Filio testimonium perhibentem, sed totam simul inseparabilem Trinitatem, idem Domino protestante: Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me Pater, qui misit me (Joan. VIII, 18). Et iterum: Si ego testimonium perhibeo (0367A)de meipso, testimonium meum verum est, quia scio unde venio et quo vado (Joan., VIII, 14). Et de Spiritu sancto: Cum venerit Paracletus ille sanctus, Spiritus veritatis, ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV, 26). Intendite, quaeso, intendite, quoniam in quibus una testificationis virtus ostenditur, nullus ab alio neque potentior, neque inferior judicatur. CAPUT XX. Patrem invisibilem, Filium vero esse visibilem, quid sit. Si tibi dixerint de eo, Pater major est, quia ipse invisibilis dicitur, Filius vero visibilis praedicatur. Responsio. Saepius ista jam diximus, quia secundum hominis formam Filius visibilis dicitur, secundum deitatis vero substantiam 380 invisibilis praedicatur. Paulo apostolo praedicante: O altitudo, inquit, (0367B)sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. XI, 53)! Et in Isaia: Cui similem aestimatis Dominum, aut cui similem aestimatis eum, cum sit ipse invisibilis (Isai. XI, 18)? Ait Apostolus: Mihi autem minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi et illuminare omnes, quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Christo, qui omnia creavit (Ephes. III, 8). Item ipse: Qui est, ait, imago Dei invisibilis. Et ad Colossenses: Ego Paulus minister, quia nunc gaudeo in passionibus, et adimpleo ea quae desunt tribulationum Christi in carne mea pro corpore ejus, quod est Ecclesia, cui factus sum ego minister secundum dispensationem Dei, mysterium (0367C)Christi, quod absconditum fuit a saeculis et in generationibus (Col. I, 15). Item ibi: Ut consoletur corda eorum in caritate, in omnes divitias adimpletionis intellectus, in agnitionem mysterii Dei, quod est Christus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II, 2). Et in psalmo septuagesimo sexto (Vers. 20): In mari via tua, et semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur. Et in Salomone: Sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigavit (Eccli. I, 3)? Item ibi: Radix sapientiae cui revelata est, et astutias illius quis cognovit (Ibid., 6)? Item ibi: Disciplina sapientiae cui manifestata est, et multiplicationem ingressus illius quis intellexit (Ibid., 7)? Item ibi: Quoniam mirabilia sunt opera Domini solius, et gloriosa et absconsa, et opera (0367D)illius invisa omnibus (Eccli. XI, 4). Ecce sicut Pater invisibilis est, ita etiam et Filius invenitur. Quomodo a vobis, in eo quod pro nobis carnaliter se videri dignatus est, Patre inferior judicatur? CAPUT XXI. Ego quae sunt ei placita facio semper, quomodo declaretur. Si tibi objecerint quod Filius de Patre dixerit: Ego quae sunt ei placita facio semper (Joan. VIII, 29). 381 Responsio. Si ad obsequium Filii volueritis redigere, quo dicatis eum Patri esse subjectum, nihilominus et de Patre simile profertis judicium qui in Scripturis sanctis Filio etiam hoc modo docetur praebuisse obsequium, Isaia propheta dicente: Haec (0368A)dicit Dominus Christo meo Domino, cui tenui dexteram, et obedire faciam ante eum omnes gentes (Isai. XLV. 1) Item ibi: Ego ante eum praeibo, et montes planos efficiam atque aperiam ante eum portas, et civitates non claudentur (Ibid., 2). Item ibi: Ego vocavi et adduxi eum, et prosperum iter ejus feci (Isai. XLVIII, 15, 17). Et in psalmo centesimo tricesimo primo. Paravi lucernam Christo meo, inimicos ejus induam confusione. Et in Evangelio: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praevaret viam tuam ante te (Marc. I, 2). Et in Habacuc: Egressus est Dominus in salutem populi sui cum Christo suo (Habac. III, 13). In iis ergo omnibus non tibi videtur Pater Filio obsequium praebuisse? pro quibus etiam nefas est dicere Patrem posse Filio subjacere: quia (0368B)paterna divinitas nec dando Filio, quae sua sunt, aliquando sibi minuit, nec Filius accipiendo, quae Patris sunt in melius quam fuerat, vel infectus naturam mutavit. Filius ergo ideo, quae sunt Patri placita facit, quia contraria facere nescit. CAPUT XXII. Solum Patrem ab Apostolo affirmari immortalem. Si tibi dixerint: In hoc Filius Patri non potest coaequari, quia solum Patrem Apostolus asserit immortalem. Responsio. Filium secundum divinitatem immortalem semper fuisse, vel esse, divina ubique testantur eloquia. Salomone idipsum clarius affirmante: Immortalitas est in cogitatione sapientia, et amicitiae illius delectatio bona (Sap. VIII, 17). Item ibi: In operibus (0368C)manuum sapientiae honestas sine defectione, et in certamine sermonum ejus immortalitas, et vita aeterna, in communicatione verborum ejus claritas perpetua (Ibid., 18). Et Apostolus: Vivus est Dei sermo et efficax, et acutior omni gladio ancipiti (Hebr. IV, 12). Et in Actibus apostolorum: Annuntiamus vobis, ut ab 382 iis vanis convertamini ad Deum vivum, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt (Act. XIV, 14). Et in Deuteronomio: Vivo ego, dicit Dominus, quia extollo in coelum manum meam, jurabo per dexteram meam, et dicam: Vivo ego in aeternum, quia exacuo velut fulgur gladium meum; et detinebit judicium manus mea, et eis qui oderunt me reddam (Deut. XXXII, 40). Qui vero aeternus et immortalis divinis Litteris intimatur, mineris (0368D)a Patre substantiae non nisi ab Arianorum perfidia judicatur. CAPUT XXIII. Psalmistae locus declaratur: Dominus regit me, et nihil mihi deerit. Si tibi dixerint quia propheta in persona Christi dixerit: Dominus reget me, ideo minor est Patre (Psal. XXII, 1). Responsio. Quod a semetipso regatur Filius, et non ab alio, Michaeam audi prophetam, per quem Deus Pater unici sui potentiam tali dignatus est promulgare sententia: Et tu, Bethleem, terra Juda, inquit, nequaquam minima es in millibus Juda: ex te enim prodiet Rex qui regat populum meum Israel (Mich. V, 2). Et in Apocalypsi: Agnus qui est in medio (0369A)broni reget eos, et ducatum illis praebebit ad vitae fontes aquarum (Apoc. VII, 17). Et in libro Machabaeorum: Ipse Pater noster, ipse Rex noster, ipse reget nos in saecula. Flagellavit enim nos propter iniquitates nostras, sed iterum miserebitur nostri (II Mach. VII, 32). Et in psalmo quadragesimo septimo (Vers. 15): Hic est Deus noster in aeternum, et in saeculum saeculi, et ipse reget nos in saecula. Et in vigesimo septimo (Vers. 9): Rege eos, et extolle illus usque in saeculum. Si enim Filius, ut ipsi suspicamini, a semetipso non regitur, frustra Rex dicitur, vel Regis Filius appellatur: quoniam nomen Regis et dignitatis non nisi a regendo alios comprobatur. CAPUT XXIV. Minorem Patrem Filio quemadmodum dicant Ariani, ex eo quod Christus tantum sit a diabolo in deserto tentatus. 383 Si tibi dixerint: Ideo Patri Filius non aequatur, quia ipse solus est a diabolo in deserto tentatus. Responsio. Non enim divinitas Filii diabolicae tentationi subjacuit, sed in sola carne tentatus est, quam de Virginis utero dignanter assumpsit, Apostolo attestante: In eo quod passus est obediens factus, tentatus est: nam potens est eis, qui tentantur, auxiliari (Hebr. II, 18). Nam cum illi tentator diabolus diceret; mitte te deorsum, ita eum semel et iterum flagello suae responsionis coercuit, dicens: Non tentabis Dominum Deum tuum: et, Dominum Deum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 7). Hinc non ambigo et Jacobum dixisse Apostolum: Deus autem intentator malorum est (Jac. I, 13). Et in Evangelio: (0369C)Tunc venientes ad Jesum Pharisaei cum Herodianis dicebant: Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces: non accipis personam, aut cura tibi est de aliquo: licet nobis tributum dare Caesari, an non? Hoc autem dicebant, tentantes eum ut possent accusare eum (Marc. XII, 14), etc. Cernisne, incredule, quia is tentationi subjacuit, quia a Judaeis flagellari non abnuit? CAPUT XXV. Filium negant Ariani se proprie Deum nominasse. Si autem dixerint: Ubi seipsum Filius Dei Deum proprie nominaverit. Responsio. Haec propositio vestra quam stulta sit et quam a ratione veritatis longius evagetur, etiam (0369D)tardioris ingenii homines intelligunt ac refellunt: illi scilicet qui Dei Filium Deum 384 verum et verum hominem confitentur: Non enim quia carnem induit, Deus esse desiit, sed in homine vero Deus verus apparuit, Joanne apostolo attestante: Hic est verus Deus et vita aeterna (I Joan. V, 20). Si vero ubi seipsum Filius Deum proprie nominaverit, desideras nosse, evangelico verbo condisce: Et rogabat eum vir, inquit, a quo daemonia exierant, ut cum eo esset: dimisit autem eum Jesus dicens: Vade in domum tuam, et narra quanta tibi fecerit Deus. Ille autem abiit per universam civitatem praedicans quanta illi fecisset Jesus (Luc. VIII, 39). Et iterum: Eduxit eum diabolus, et ostendit illi omnia regna terrae in momento temporis, et ait illi: Tibi dabo (0370A)potestatem hanc universam, et gloriam illorum, quia mihi tradita sunt, et cui voluero do illa: tu ergo si adoraveris coram me, erunt tua omnia. Respondit Jesus, et dixit illi: Scriptum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 10). Et rursum de leprosis mundatis dicit: Unus autem ex illis, ut vidit quia mundatus est, reversus est cum magna voce magnificans Deum, et cecidit ad pedes ejus, gratias agens, et hic erat Samaritanus. Respondens autem Jesus, dixit: Nonne decem mundati sunt: novem ubi sunt? Non est inventus ex illis qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic alienigena (Luc. XVII, 15)? Ecce ubi seipsum Deum Dei Filius nominavit, cui Deo is qui mundatus est gratias retulit revertens. Et iterum: Erat quidam homo in quadam (0370B)civitate, qui Deum non timebat, nec hominem reverebatur . . . Vidua quaedam erat in illa civitate, quae quotidie veniebat ad eum, dicens: Vindica me ab adversario meo, et nolebat per multum tempus: in se autem reversus dixit: Et si Deum non timeo, nec hominem revereor, tamen quia molesta est mihi valde haec, vindicabo illam ne in novissimo veniens suggillet me. Respondens autem Jesus, dixit: Audistis quid judex iniquitatis dicit? Deus autem non faciet vindictam servorum suorum clamantium ad se die ac nocte, et patientiam habebit in illis? Amen dico vobis, quia faciet vindictam eorum cito (Luc. XVIII, 2). Ideo totum textum parabolae hujus posuimus, ut Filium ubi se Deum proprie nominavit docere possimus: non enim potest 385 Patri haec sententia convenire, (0370C)quoniam in judicium Filius est venturus injurias servorum suorum vindicare. Et iterum Evangelista dicit: Et cum recubuisset iterum, dixit discipulis suis: Scitis quid fecerim vobis, vos me vocatis magister et Domine, et bene dicitis: sum enim (Joan. XIII, 12). Et in Marco respondens Jesus, dixit: Ad duritiam cordis vestri scripsit vobis praeceptum illud. Moyses, ab initio autem creaturae masculum et feminam fecit eos Deus (Marc. X, 5). Et iterum responderunt Judaei, et dixerunt: Nos de bono opere non te lapidamus, sed de blasphemia, quia cum sis homo, facis teipsum Deum (Joan. X, 33). Cum igitur seipsum Deum et Dominum appellat, quare illum vos minorem astruitis, et deitatem ejus more sacrilego denegatis? CAPUT XXVI. Ubi dicunt Patrem Filium revelasse. Si tibi dixerint: Ideo minor est Filius, quia Pater illum revelavit hominibus. Responsio. In hujus revelationis mysterio Pater et Filius unum sunt: quia sicut Pater Filium, ita Filius Patrem pari divinitate naturae mutuo se docentur mundo et hominibus revelasse, ipso Domino in Evangelio protestante: Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Luc. X, 22). Et iterum: Notum feci eis nomen tuum, et notum faciam (Joan. XVII, 26). Et ut seipsum hominibus revelasse doceret, per Isaiam haec testatus est, dicens: Palam apparui non quaerentibus (0371A)me, inventus sum ab iis qui me non interrogabant (Isai. LXV, 1). Et in Apocalypsi: Si quis mihi aperuerit ostium, intrabo ad illum, et coenabo cum eo, et manifestabo meipsum ei (Apoc. III, 20). Et iterum: Hoc jam tertio manifestavit se Jesus discipulis suis ad mare Tiberiadis, cum surrexisset a mortuis (Joan. XXI, 14). Qui enim Patrem revelavit, et seipsum multis modis manifestasse testatus est, minor dici non potest. CAPUT XXVII. Patrem Filium tradidisse quemadmodum intelligatur. 386 Si tibi dixerint quod Pater tradiderit Filium. Responsio. Filius voluntarie dispensationem assumptae carnis adimplens, semetipsum pro nobis tradidisse, (0371B)clara contestationis voce fideles suos per Apostolum docere dignatus est, ipso Apostolo protestante: Gratia vobis, inquit, et pax a Deo Patre et Domino Jesu Christo, qui dedit semetipsum pro peccatis nostris (Gal. I, 3). Et iterum: Quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo Filii Dei qui dilexit me, et tradidit seipsum pro me (Gal. II, 20). Et ad Ephesios: Estote igitur imitatores Dei, sicut filii dilecti; et ambulate in caritate, sicut Christus dilexit nos et tradidit seipsum pro nobis (Ephes. V, 1). Item ibi: Diligite uxores vestras sicut Christus dilexit Ecclesiam suam, et semetipsum tradidit pro ea (Ibid. 25). Et ad Timotheum: Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, qui dedit semetipsum redemptionem pro multis (I Tim. (0371C)II, 5). Et ad Hebraeos: Si enim sanguis hircorum et cinis vitulae aspersus sanctificat ad emundationem carnis, quanto magis sanguis Christi, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo (Hebr. IX, 13)? Item ibi: Habentes ergo, fratres, fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Jesu, qui dedicavit nobis viam recentem et viam per velamen, id est carnem suam, offerens seipsum pro nobis (Hebr. X, 19). Et in Joannis Epistola: In hoc cognovimus caritatem ipsius, quoniam ipse pro nobis animam posuit (I Joan. III, 16). Et in Isaia; Sanctificate eum, qui tradidit animam suam pro nobis (Isai. LIII, 12). Item ibi: Oblatus est, quia ipse voluit (Ibid., 7). Et in Jeremia: Dedi dilectam animam meam in manus inimicorum ejus (Jer. XII, 7). Item (0371D)Apostolus: Hoc enim semel fecit seipsum offerens (Hebr. VII, 27). Et iterum: Scimus quia Filius Dei venit, et carnem induit, et passus est. Et Petrus apostolus: Christus pro nobis passus est, relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II, 21). Et in Salomone: Penetrabo inferiores 387 partes terrae, et inspiciam dormientes, et illuminabo sperantes in eum (Eccli. XXIV, 25). Et ipse Dominus in Evangelio: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam: nemo eam tollit a me, sed ego eam pono ex me (Joan. X, 18). Qui ergo seipsum tradidit, et animam suam propria potestate posuit et assumpsit, minor dici non poterit. CAPUT XXVIII. De eo quod dicit Filius Patri: Transeat a me calix iste: sed non sicut ego volo, sed sicut tu vis. (0372A) Si tibi opposuerint quod Filius dixerit Patri: Transeat a me calix iste, verumtamen non sicut ego volo sed sicut tu. Responsio. Ut autem Filius doceatur voluntarie passionis suae calicem ebibisse, his testimoniis, si non piget, addisce, ipso in Psalmis canente: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Ps. CXV, 12, 16). Non enim prophetae, aut cuilibet alleri haec sententia poterit coaptari, qui seipsum in subsequenti versiculo, et servum dixit, et ancillae Filium nominavit: O Domine, inquit, ego servus tuus (0372B)et filius ancillae tuae. Et in Evangelio discipulis dicit: Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum (Luc. XXII, 15). Item duobus filiis Zebedaei Joanni et Jacobo dixit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum, et baptizari baptismo, quo ego baptizor (Marc. X, 38)? Diligenter attendite, quia bibiturus sum, ideo dixit, ne alterius diceretur jussione, et non voluntate propria id fecisse. Et Petro apostolo ait: Non sapis quae Dei sunt, sed quae hominum. Calicem quem dedit mihi Pater, non vis ut bibam illum (Joan. XVIII, 11)? Hunc igitur calicem, si non voluntarie Dominus ebibisset, ut veniret utique minime desiderasset, sed quia eumdem voluntarie bibit, idcirco nec trepidavit, nec abnuit. CAPUT XXIX. Ubi Filius Patrem rogasse dicitur. 388 Si tibi dixerint: Idcirco minor est Filius, quia Patrem rogasse dicitur. Responsio. Si is qui rogat minor est illo quem rogat, ergo Deus, qui per prophetam populum suum rogasse praescribitur, populo inferior comprobatur. Michaea propheta dicente: Populus meus, quid feci tibi, aut in quo molestus tibi fui? responde mihi. Quia eduxi te de terra Aegypti, et de domo servitutis liberavi te, et misi ante faciem tuam Moysen, Aaron et Mariam in profectione: Populus meus, memento, rogo, quid cogitaverit adversum te Balach rex Moabitarum, et quid responderit ei Balaam propheta filius Beor de Sethim (Mich. VI, 3). Ut autem manifestaret Dominus pro quibus Patrem saepius perorasset, (0372D)in Evangelio approbat dicens: Pater sancte, non pro his tantum rogo, id est pro discipulis, sed et pro his qui per verbum eorum credituri sunt in me (Joan. XVII, 20). Et iterum: Pater sancte, conserva eos in nomine tuo (Ibid., 11). Nam cum ei leprosus ille dixisset: Domine, si vis potes me mundare, non exspectavit Filius rogare Patrem ut sanaretur infirmus, sed suam voluntarie impartiens medicinam, solo tactu curavit eum, in quo tantum ut curaretur fidem invenit, dicens ei: Volo: mundare (Matth. VIII, 3). Item dum eum caeci pro obscuritate sui luminis perorassent, ut visum reciperent, non ad potioris Patris auctoritatem curam distulit, sed secundum fidei meritum orbes exstinctos et perniciosa olim (0373A)obscuritate contectos, spontanea voluntate ad lucem suae cognitionis adduxit, dicens eis: Secundum fidem vestram fiat vobis (Matth. IX, 29). Daemonium etiam, cujus nomen propter consortium multitudinis Legio fuerat, non rogato Patre excludit, sed propria imperans potestate fugavit, et ab eis rogatus, in porcos ire permisit (Marc. V, 9). Item muto et surdo spiritui imperiali voce denuntians, illico ut audivit discessit, 389 et non dicit: Rogo Patrem ut exeas, sed, Ego tibi praecipio ut abscedas: Surde, inquit, et mute spiritus, ego tibi praecipio ut exeas ab eo, et amplius non introeas in eum (Marc. IX, 24). Audi adhuc eum qui dixit Rogo: quemadmodum tanquam Patri imperans dicit alio Evangelii loco: Pater, volo ut ubi ego sum, et isti sint mecum (Joan. XVII, 24). Filius (0373B)deinde qui pro sibi credentibus in homine constituto, ut ante jam dictum est, Patrem rogavit. Nunquid Patrem pro seipso rogaret? Omnino non habuit, quoniam non fuit in illo persona debilis vel infirma, quae per deprecationem mereretur percipere medicinam. nam si Filius, ut astruitis, Patre minor fuisset, talia utique non diceret, quoniam qui potiori, volo dicit, inferior esse non potest. CAPUT XXX. Pater Filium exaltasse dicitur, et nomen illi super omne nomen dedisse. Si autem dixerint quod Pater Filium suum exaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Responsio. Qui enim secundum Scripturae sanctae (0373C)seriem semetipsum exaltasse docetur, in nullo Patri, ut jam saepius diximus, inferior judicatur. Propheta in psalmo centesimo nono (Vers. 7) canente: De torrente, inquit, in via bibit, propterea exaltabit caput. Et in psalmo nono (Vers. 33), de eodem Ecclesia dicit: Exsurge, Domine, exaltetur manus tua. Et in psalmo quadragesimo quinto (Vers. 11), per prophetam idem Dominus concionatur, et dicit: Exaltabor in gentibus, et exaltabor in terra. Isaias quoque paria contestans loquitur, dicens: Et oculi excelsi humiliabuntur, et cadent, et exaltabitur Dominus solus in die illa (Isai. II, 11). Filius igitur in natura deitatis a Patre non legitur exaltatus, sed is exaltatus est, et nomen super omne nomen accepit, qui de Virginis utero carne assumpta, Deus et homo natus (0373D)apparuit. CAPUT XXXI. Quando dicunt Filium a Patre a mortuis suscitatum. 390 Si autem apposuerint quod Pater Filium suum a mortuis suscitaverit. Responsio. Quemadmodum praecedenti disputatione a semetipso Filium docuimus exaltatum, ita etiam nunc docebimus eum a semetipso a mortuis suscitatum, David in psalmo tertio (Vers. 6) comprobante: Ego dormivi, et somnum cepi, quoniam Dominus suscepit me. Diligenter attende, quia Ego surrexi dixit, non autem ait, Ego dormivi et ab alio resuscitatus apparui. Et in Jeremia: Inebriabo animam esurientem, et animam esurientem implebo: propter hoc (0374A)surrexi, et somnus meus dulcis mihi factus est (Jer. XXXI, 25). Et in Actibus apostolorum: In die qua apostolos elegit per Spiritum sanctum praedicare Evangelium, quibus etiam exhibuit se ipsum vivum post passionem suam in multis argumentis apparens eis et docens de regno Dei (Act. I, 3). Et Amos propheta ait: Qui constituit super coelos ascensionem suam, et pollicitationem in terra firmavit (Amos. IX, 6). Et Apostolus: Christus surgens a mortuis, jam non moritur, mors ei ultra non dominabitur (Rom. VI, 9). Item ipse: Tradidi enim vobis in primis quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas (I Cor. XV, 3). Et ad Timotheum: Memor esto Christum Jesum resurrexisse a mortuis ex semine David (II Tim. II, 8); et psalmo CXXXVIII (Vers. (0374B)18): Surrexi et adhuc tecum sum. Et in Evangelio: Surrexit Dominus vere, et visus est ab eis (Luc. XLIII, 24). Et angeli mulieribus: Non est hic, resurrexit enim sicut dixit (Matth. XXVIII, 6). Et ipse Dominus: Ecce ascendimus Jerosolymam, et Filius hominis tradetur in manibus hominum peccatorum; et tradent eum gentibus ad illudendum et crucifigendum, et tertia die resurget (Matth. XX, 18). Et iterum: Ego sum resurrectio et vita (Joan. XI, 25). Qui hominem resuscitavit a mortuis, et resurrectionem vitae se esse perdocuit, non caret potentia deitatis. CAPUT XXXII. Ubi dicunt quod non de Deo, sed ex Deo exierit Filius. 391 Si tibi dixerint: quia ideo minor est Filius, (0374C)quia non de Deo, sed ex Deo se probavit esse. Responsio. Sive enim ex Deo, sive de Deo Filius dicitur exisse, detrimentum aliquod ipsius ineffabili deitati non potest provenire, ipso in Evangelio attestante: Ego a Deo Patre exivi, et veni (Joan. XVI, 27). Et in Epistola Joannis apostoli: Qui natus est de Deo, ait, non peccat (I Joan. III, 9). Et in Evangelio Pharisaei interrogantes dicebant: Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister: nemo potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum illo (Joan. III, 2). Agnosce, quoniam qui se ipsum de Deo; et non ex Deo, ut ipse calumniaris, fatetur exiisse, nec inferior judicatur, neque ab aequitate paternae potentiae separatur. CAPUT XXXIII. Non esse bonum nisi solum Deum. Si tibi opposuerint quod ipse Filius dixerit: Quid me dicis bonum? non est bonus, nisi unus Deus. Responsio. Quis malum judicet, qui se ipsum pastorem bonum pronuntiet? Aut quis inaequalem Patri affirmet, qui se unum cum Patre esse demonstrat. Ego sum, ait, pastor bonus. Et David in persona Patris Filium intimantis, in psalmo quadragesimo quarto dicit: Eructavit cor meum verbum bonum. Et Jeremias: Bonus est Dominus eis qui sustinent eum, et in die tribulationis agnoscet eos qui timent eum (Thren. III, 25). Et ipse Dominus: An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum (Matth. XX, 15)? Et in psalmo centesimo octavo decimo (Vers. (0375A)68): Bonus es, Domine, et in bonitate tua doce me justificationes tuas. Et Apostolus: Quoniam bonus odor Christi sumus, in his qui salvi fiunt, et in 392 his qui pereunt (II Cor. II, 15). Vides quia non caret bonitate, qui omnem in se divinitatis continet plenitudinem. CAPUT XXXIV. Declaratur hoc quod dicitur in Apostolo: Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Si dixerint illud quod idem Filius dixerit: Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Responsio. Filium verum esse, ut Pater est, propheticis (0375B)evangelicisque vocibus comprobamus, Isaia dicente: Servientibus vero mihi vocabitur nomen novum, quod benedicetur super terram, et benedicent Deum verum, et qui jurant super terram, jurabunt in Deum verum (Isai. LXV, 15). Et in Salomone: Verebuntur eos, quos putant deos a quibus exterminabuntur, videntes illum, quem olim negabant, Deum verum agnoverunt (Sap. XII, 27). Et in psalmo: Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV, 12). Et Dominus in Evangelio: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6). Et ibi ad Patrem: Sermo tuus veritas est (Joan. XVII, 17). Et in Epistola Joannis apostoli: Scimus, ait, quod Filius Dei venit, et dedit nobis intellectum ut sciamus quod est verum, et simus in vero Filio ejus Jesu Christo. (0375C)Hic est Deus verus, et vita aeterna (I Joan. V, 20). Ex hoc itaque debes Patris et Filii unitatem agnoscere, quoniam sicut Patrem, ita etiam Filium Scriptura divina Deum verum non desinit praedicare. CAPUT XXXV. Ubi dicitur: Pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam. Si tibi opposuerint quod in psalmo dicitur: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8). 393 Responsio. Cum omnia visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates a Filio antequam essent exierunt, quam haereditatem dicitis postulando Filium a Patre accepisse, (0375D)monstrate, cum ipse in Evangelio dicat: Omnia mea tua sunt, et tua omnia mea sunt (Joan. XVII, 10). In libro etiam, quo Esther historia continetur, ita scriptum esse comperimus: Ego audivi, inquit, in libris meis, Domine, quia tu assumpsisti tibi Israel ex omnibus gentibus in haereditatem aeternam (Esth. XIV, 5). Nonne dicitur in octuagesimo octavo psalmo (Vers. 12): Tui sunt coeli et tua est terra; orbem terrarum et plenitudinem ejus tu fundasti? Nonne de ipso in tricesimo secundo dicitur psalmo (Vers. 12): Populus quem elegit Dominus in haereditatem sibi? Nonne ipse dixit in psalmo quadragesimo nono (Vers. 10): Meae sunt omnes bestiae silvae, pecora in montibus et boves, cognovi omnia volatilia coeli, species agri mecum est: si esuriero non dicam tibi: (0376A)Meus est enim orbis terrae et plenitudo ejus. Nonne de ipso in septuagesimo primo dicitur psalmo (Vers. 8): Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Ut cum haec omnia Filius sua esse prophetica annuntiatione signaverit, vos nunc ostendite quam aliam haereditatem a Patre potuit Filius postulando accipere. CAPUT XXXVI. Ubi dicitur Patrem sanctificasse Filium. Si tibi objecerint quod in Evangelio de se Filius dixerit: Quem Pater sanctificavit, et misit in hunc mundum (Joan. X, 36). Responsio. In deitatis sanctificatione Pater et Filius unum sunt, quod etiam Apostoli testimonio comprobatur: (0376B)Qui sanctificat et qui sanctificantur, inquit, ex uno omnes (Hebr. II, 11). Ut a semetipso sanctificatum Filium doceamus, ipsius ex Evangelio testimonium adhibeamus, ait: Misi eos in hunc mundum, et pro eis sanctificavi meipsum (Joan. XVII, 18). Et rursum in psalmo quadragesimo 394 quinto (Vers. 5), de templi corporis ejus sanctificatione canit et dicit: Sanctificabit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio ejus non commovebitur. Et ut hanc sanctificationem opus commune Trinitatis esse perdoceam, Apostoli profero in hanc defensionem sententiam: Sed haec quidem fuistis, inquit, sed abluti estis, et sanctificati estis, et justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi et Spiritu Dei nostri (I Cor. VI, 11). Respice tandein qui haec astruis, (0376C)quoniam qui semetipsum sanctificavit, alterius sanctificatione non eguit. CAPUT XXXVII. Ubi dicitur: Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis. Si autem tibi objecerint illud ubi dictum est: Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis (Psal. CIX, 1); vel illud Apostoli: Constituens illum ad dexteram suam (Ephes. I, 20). Responsio. Filium ad dexteram Patris non alterius jussione sedisse, sed propria potestate; ex his testimoniis divina auctoritate fundatis veritatem agnosce, Paulo apostolo praedicante: Gerens quoque omnia (0376D)verbo virtutis suae, purgatione peccatorum a se facta, sedit ad dexteram majestatis in excelsis (Heb. I, 3). Et iterum: Non enim in manu fabricae sancta introiit Jesus, quae est allegoria verborum, sed in ipsum coelum apparuit a dextris Dei (Heb. IX, 24). Et iterum: Curramus ad propositum nobis praemium agonis, respicientes ad principem fidei perfectorem Dominum, qui proposito gaudio sustinuit crucem, contemnens confusionem crucis, in dextera throni sedit (Heb. XII, 1). Et in Apocalypsi: Qui vicerit, dabo illi ut sedeat mecum in sede mea, sicut ego vici, et sedi cum Patre meo in sede illius (Apoc. III, 21). Et in psalmo nono (Vers. 5): Quoniam fecisti judicium meum et causam meam, sedisti super thronum qui judicas aequitatem. Respice diligenter quae ab Apostolo (0377A)superius dicta sunt: Purgatione a se facta sedit ad dexteram Dei (Hebr. I, 3) finem facit. Rursus. CAPUT XXXVIII. Ubi dicunt Filium a Judaeis irrisum et in cruce suspensum. 395 Si tibi dixerint: Ideo minor est, quia ipse Filius suspensus a Judaeis irrisus est. Responsio. Inseparabilis esset Filio, nec injuriam pertulit, nec passioni subjacuit, sed sola assumpta caro suspensa est cruci, quae a Judaeis et teneri potuit et ligari. Proinde Filius Dei ut homo suspensus, in cruce irrisus est; ut Deus autem sedens in coelo impios irrisurus est, Psalmista dicente: Qui habitat in coelis deridebit eos, et Dominus subsannabit eos (Psal. II, 4). Ut homo mortem timuit, ut Deus autem mortuos suscitabit, ipso dicente: Sicut Pater suscitat (0377B)mortuos, et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. V, 21). Ut homo consputus est, ut Deus autem de sputo suo caecum illuminare dignatus est, Evangelista dicente: Exspuit in terra, et fecit lutum de sputo, et linivit super oculos ejus (Joan. IX, 6), etc. Ut homo spinis coronatus est, ut Deus autem corona speciei appellatus est, Isaia propheta dicente: Erit Dominus corona speciei, quae complexa est residua populi sui (Isai. XXVIII, 5). Ut homo flagellatus est, ut Deus autem nihil eorum perpessus est, propheta dicente: Non accedent ad te mala, et flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo (Psal. XC, 10). Ut homo alapis caesus est, ut Deus autem aquas pugillo, et omnem coeli ambitum palmo comprehendit, Isaia dicente: Quis mensus est pugillo aquas, et (0377C)coelos palmo ponderavit (Isai. XL, 12)? Ut homo tristitiam pertulit, ut Deus autem moestis et omni tribulatione confectis consolationem attribuet, Paulo apostolo dicente: Sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra (II Cor. I, 5). Ut homo felle et aceto potatus est, ut Deus autem terram fluentem lacte et melle populo suo dare dignatus est, libro Deuteronomio protestante: Cum autem induxerit te Dominus Deus 396 tuus in terram fluentem lacte et melle, cave tibi ne cum manducaveris et saturatus fueris, obliviscaris nominis Domini Dei tui (Deut. VI). Ut homo a Joanne in Jordane baptizandus advenit, ut Deus autem in Spiritu sancto discipulos baptizavit, ipso dicente: Vos autem in Spiritu sancto baptizabimini, (0377D)quem et accepturi estis (Act. I, 5). Et Joannes Baptista: Veniet fortior me, qui vos baptizet in Spiritu sancto et igne (Luc. III, 16). Ut homo a diabolo in deserto tentatus est, ut Deus autem eumdem diabolum increpavit, ipso dicente: Vade retro, Satanas, non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV, 10). Ut homo esuriit, ut Deus autem de quinque panibus quinque millia hominum saturavit. Ut homo sitiens a Samaritana muliere pauxillum aquae bibere postulavit; ut Deus autem fontem aquae vivae aeternae credentibus propinavit, ipso dicente: Qui biberit ex hac aqua, sitiet iterum, qui autem biberit de aqua quam (0378A)ego dabo ei, non sitiet in aeternum (Joan. IV, 13). Ut homo amicum suum Lazarum flevit; ut Deus autem pro se patientium lacrymas misericordiae penicillo absterget, Apocalypsi protestante: Et absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eorum (Apoc. XXI, 4). Ut homo vestimenta ejus sorte divisa sunt; ut Deus autem populo suo in sortem terram repromissionis dare dignatus est, Psalmista dicente: Et ejecit a facie eorum gentes, et sorte distribuit illis terram in funiculo haereditatis (Psal. LXXVII, 54). Ut homo dormivit, ut Deus autem nunquam corporali somno subjacuit, propheta dicente: Ecce non dormitabit, neque obdormiet, qui custodit Israel (Psal. CXX, 4). Postremo ut plurima praetermittam, ut homo mortuus est, et in sepulchro positus requievit; ut Deus autem tertio die resurgens a mortuis: quadragesimo (0378B)die ad coelum conscendit, et post decem dierum spatium, Spiritus sancti promissionem discipulis misit. Agnosce tandem, haeretice, quis ille sit qui crucis injuriam pertulit, et quis eam in assumpto homine positus sentire non potuit. CAPUT XXXIX. Ubi dicunt Patrem in carnem conversum, et de Virgine cum Filio natum. 397 Si tibi dixerint: Si Pater et Filius unum sunt, ergo et Pater in carnem conversus, ad virginem venit, et cum Filio natus apparuit. Responsio. Nos Verbum Patris dicimus carnem factum, non Patrem in carnem esse conversum, aut secundum vos in diversa mutatum, evangelista dicente: Et verbum caro factum est, et habitavit in (0378C)nobis (Joan. I, 24). Ipsum Verbum Pater misit, et sanavit nos. Ipsum Verbum eructavit ex corde. Ipso Verbo coeli firmati sunt, quorum virtus ex spiritu oris ejus perpetuo fundata manet. Ipse servi formam induit, in qua Patri obediens fuit, et Judaeorum opprobria toleravit: Deus enim impassibilis est, quia corporeus non est, sed sola caro assumpta pertulit passionem quae angelica annuntiatione contenta adolevit in Virgine, Gabriele angelo dicente: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). Qui enim Filius est, Pater utique non est: quoniam nemo sui et Pater et Filius dici potest. Et si in persona Patris propheta dicit: Invocabit me, et exaudiam eum, cum (0378D)ipso sum in tribulatione, et eripiam eum (Psal. XC, 15), dispensationem unitatis ostendit: nam divinitas Patris, et Filii, quae una est, passionis vitio subjacere non potuit. CAPUT XL. Ubi dicunt Filium non habere praescientiam futurorum. Si dixerint: Filius Dei non habuit praescientiam futurorum, pro eo quod immundo spiritui dixerit: Quod nomen est tibi? 398 et quod tempus est ex quo ei hoc accidit? Responsio. Filium Dei praesentiam futurorum ignorare non posse ex divina auctoritate agnosce, Jeremia (0379A)propheta dicente: Ego sum Dominus scrutans corda et probans renes, ut dem unicuique secundum vias ejus, et secundum fructum studiorum ejus (Jer. XVII, 10). Et Isaias: Dominus novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt (Isai. LV, 8; Psal. XCIII, 11). Paulus autem apostolus eadem dicit ad Hebraeos: Vivus est enim sermo Dei et efficax, et acutior super omnem gladium acutum, et penetrans usque ad divisionem animae, et spiritus, et cogitationum, et medullarum omnium, et judex cogitationum cordis, et non est in saeculo fabrica aliqua abscondita a conspectu ejus (Hebr. IV, 4, 5). Ait et ipse: Cum venerit Dominus et illuminaverit abscondita tenebrarum, et manifestaverit cogitationes cordis, et tunc laus erit unicuique a Deo (I Cor. IV, 5). Et in Salomone: Si autem dixeris, (0379B)Nescio hunc, scito quoniam Dominus corda omnium novit (Eccli. XXIII, 27). Et ibi: Oculi Domini multo amplius lucidiores sunt sole: circuminspiciunt omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentur, et absconditas partes (Ibid., 28). Et in Regnorum: Recedant vetera de ore vestro, quoniam scientiarum Dominus est (I Reg. II, 3). Et in Machabaeorum: Deus mundi creator, formator hominis, qui omnem scrutatur actum et originem, ipse vobis spiritum et vitam iterum cum misericordia reddet (II Mach. VII, 23). Et Evangelista: Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, et quia opus non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine: ipse enim sciebat quid esset in homine (Joan. II, 24). (0379C)Et Jeremias sic dicit: Dominus, qui fecit coelum et terram, nihil occultare potest a me, quia ego facio misericordiam in millia, et reddo peccata patrum in filios eorum post eos (Jer. XXXII, 18). Et ibi: Et factus est sermo Domini ad me dicens: Ego Dominus Deus universae carnis; nunquid aliquid a me occultatur (Ibid., 27)? Et in Daniele: Deus aeternus qui occultorum es cognitor, qui nosti omnia antequam nascantur, tu scis quia falsum testimonium hi dicunt adversum me (Dan. XIII, 42). Et Apostolus ad Romanos: In die qua judicabit Deus occulta hominum secundum 399 Evangelium meum per Jesum Christum (Rom. II, 16). Qui corda et actus hominum perscrutatur, et in lucem adducet, praesentiam futurorum ignorare non potest. CAPUT XLI. Ubi dicunt Filium Patri subjectum. Si forte objecerint quod Filius subjectus est Patri, quia scriptum est: Tunc et ipse subjectus erit ei qui illi omnia subjecit (I Cor. XV, 28). Responsio. Ut autem agnoscatis Dei Filium universa sibi propria potestate subdidisse, Petrum audite apostolum de hoc ipso latius praedicantem. Aliquando, inquit, in diebus Noe, quibus adhuc exspectabat Dei patientia, cum fabricaretur arca, in quam introierunt pauci, id est octo animae tantum salvae factae sunt per aquam. Quod et vos nunc simili forma baptismi salvos facit, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum, profectus (0380A)in coelis subjecit sibi angelos et potestates, et virtutes (I Petr. III, 20-22). Et Paulus apostolus: Cum evacuaverit omnem principatum, et omnem potestatem, et virtutem, et dominationem, oportet illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis (I Cor. XV, 24). Et ad Philippenses: Nostra enim conversatio in coelis est: unde Salvatorem exspectamus Dominum Jesum Christum, qui transfigurabit corpus humilitatis nostrae conformans corpori claritatis suae, secundum suam voluntatem, ut possit sibi subjicere omnia (Philipp. III, 20). De hoc ipso et David in psalmo sexagesimo septimo (Vers. 19) agnosce dicentem: Ascendit in coelum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. Et in Epistola Judae apostoli: Angelos quoque, inquit, (0380B)qui dereliquerunt suum principatum, catenis igneis ligans, et tenebrosis carceribus retrudens, reservavit futuro judicio puniendos (Judae, I, 6). Ex his igitur agnosce Dominum, quoniam subjectio Filii non est deitatis, sed carnis, cui dum in fine saeculi subjecta fuerint universa humani generis vitia, et absorpta 400 fuerit mors in victoria, tunc et ipse hominis Filius subjiciendus dicitur Patri, non in deitatis natura, sed in hominis assumpti substantia. CAPUT XLII. Ubi dicunt, diem judicii Filium scire non potuisse. Si autem opposuerint quod Filius in Evangelio dixerit: De die autem et hora nemo scit, neque angeli coelorum, neque Filius, nisi Pater solus (Matth. XXIV, 36). (0380C)Responsio. Filius itaque non potest diem judicii ignorare, de qua discipulos suos ante visus est paterna admonitione instruere: Cum videritis, inquit, praelia et opiniones praeliorum, videte ne turbemini: oportet enim haec fieri, sed nondum finis (Matth. XXIV, 6). Item ibi: Sicut enim exit fulgur ab oriente, et paret usque ad occidentem, ita adventus Filii hominis (Ibid., 27). Et Zacharias: Ecce veniet Dominus meus, omnesque sancti cum eo, et in die illa non erit lux, sed frigus et gelu: et dies haec, quae nota est Domino (Zach. XIV, 5). Et in Salomone: Quid sapientia locupletius, quae omnia operatur? Et si sensus operatur, quis horum videtur esse artifex? sed si justitiam quis diligit, labores ejus magnas habent virtutes: sobrietatem enim et prudentiam docet, (0380D)justitiam et virtutem dat credentibus sibi, quibus nihil utilius est in vita hominibus. Sed si multitudinem scientiae quis desiderat, notam faciet: scit praeterita, et futuri praesaga est: scit versutias sermonum, et solutiones argumentorum, signa et prodigia scit antequam fiant, et finem temporum et saeculorum non ignorat (Sap. VIII, 5-8). Et Lucas evangelista: Interrogaverunt eum Pharisaei, et dixerunt ei: Quando veniet regnum Dei? Respondit eis et dixit: Non veniet regnum Dei cum observatione, neque dicent: Ecce hic, aut ecce illic: ecce enim regnum Dei intra vos est. Et ait ad discipulos suos: Venient dies, quando desideretis unum diem videre Filii hominis, et non videbitis: et dicent vobis, Ecce hic, (0381A)aut ecce illic. Nolite ire, neque sectemini: nam sicut fulgur coruscans de coelo, in ea 401 quae sub coelo sunt fulget, ita erit adventus Filii hominis in die sua (Luc. XVII, 20-24). Si dies haec ipsius est, quomodo vos eum dicitis scire non potuisse, vel posse quod suum est? CAPUT XLIII. Ubi dicunt Filium Verbum breviatum nuncupatum, vel factum. Si autem dixerint, quia Filius in eo minor est quia de eo propheta dixit: Verbum breviatum faciet Dominus in universo orbe (Rom. IX, 28). Responsio. Verbum breviatum quod Dominus faciet super terram, non imminutionem deitatis in Filio Dei significat, sed dispensationem susceptae carnis (0381B)annuntiat, in qua dispensatione non solum Patri hominis filium, sed etiam angelis legimus minoratum, Paulo apostolo protestante: Eum autem qui modice et minus quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Heb. II, 9). Et infra: Propter quam causam non confunditur fratres eos vocare, dicens: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis; in medio Ecclesiae laudabo te (Ibid., 11). Et in psalmo octavo (Vers. 6): Minorasti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum. Et ut Verbum Dei Patris breviatum non esse in Filio doceamus, ex Isaiae prophetae volumine sententiam approbamus: Nunquid abbreviatus factus est sermo meus, aut parvus, ut non possim redimere? aut non est in me virtus ad liberandum, (0381C)dicit Dominus omnipotens (Isai. L, 2)? Et iterum: Haec dicit Dominus Deus omnipotens: Nunquid abbreviata est manus mea, ut salvare non possit (Isai. LIX, 1)? Aut non potest vivificare cor humilium et spiritum contritorum. Et ut brachium Patris quae manus est, Filium esse doceret, intulit dicens: Paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare ejus (Isai. LII, 10). Nam et in novissimo tempore hic sensus non inaniter poterit coaptari, in quo tempore Dominus 402 pro redemptione nostra carnem suscipiendo advenit, ut et illum qui habebat mortis imperium sua morte destrueret, et eos quos in tenebris et umbra mortis captivos subegerat, virtute suae potentiae in ipso parvo et exiguo temporis spatio (0381D)liberaret. De hoc etiam exiguo tempore discipulos instruebat, dum eos in lucem, cum adhuc tempus haberent, incedere proponebat. Pueri, inquit, novissima hora est; cum lucem habetis, ambulate in luce, ne vos tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35) Et in Canonicis: Filioli, novissima hora est (I Joan. II, 18). Et unde scimus quia novissima hora est? quia multi pseudoprophetae exierunt in hunc mundum. Et Paulus apostolus: Tempus enim breve est (I Cor. VII, 29). Et iterum: Praeterit enim figura hujus mundi (Ibid., 31). Et iterum: Omnia haec ad correctionem nostram facta sunt, in quos finis saeculorum obvenit (I Cor. X, 11). Nam et Dominus in ipsa Oratione dominica breviavit omnem sermonem, dum nos a multiloquio prohibens, omnia docuerit quae pertineant ad salutem: (0382A)Cum oratis, inquit, nolite multum loqui (Matth. VI, 7). Et infra: Vos autem cum oratis, dicite: Pater noster, qui es in coelis (Ibid., 9), etc. Non enim propheta Filium Dei in hoc capitulo minoratus designavit in verbo, quoniam ita in prophetis retro tempore loquebatur: qui etiam nunc per apostolos et apostolicos viros novissimo tempore loquitur: Ego sum, inquit, qui loquebar in servos meos prophetas: ecce adsum (Jerem. VII, 25). Et alius propheta: Sicuti est ab initio, ita usque in saeculum, neque adjectum est ei, neque minuetur illi, quoniam ipse est Dominus creaturae suae. Ecce quale verbum breviatum fecit Dominus in orbe terrarum, non qui, ut vos putatis, inferiorem Patri intimaret hominibus Filium, sed qui novissimum ejus annuntiaret adventum. CAPUT XLIV. Ubi dicunt Filium non de Patris substantia natum. Si autem dixerint: Filium non de paterna substantia natum, sed de alia substantia generatum. 403 Responsio. Nos quoque qui unius substantiae Patrem et Filium confitemur, de substantia Dei Patris Filium esse divina auctoritate docuimus, Jeremia propheta dicente: Super mentes accipite planctum, et super semitas deserti lamentationem, quia defecerunt, eo quod non sint homines, quia audire noluerunt vocem substantiae meae, a volucribus coeli usque ad jumenta mente exciderunt (Jerem. IX, 10). Item ibi: Quis stetit in substantia Domini, et videbit verbum Dei? quis aurem praebuit et audivit (Jerem. XXIII, 18)? Et ibi: Si stetissent in substantia mea, et si (0382C)audissent verba mea, et si docuissent populum meum, averterem eos a studiis eorum pessimis (Jerem. XXIII, 22). Et Apostolus: Cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus (Hebr. I, 3). Item ipse: Participes enim Dei facti sumus, initium substantiae ejus firmum retineamus (Hebr. III, 14). Et in Salomone: Substantia mea dulcedo mea est (Sap. XVI, 21). Ex hoc tandem agnosce quoniam qui Dei Patris substantia nuncupatur, ab eadem alienus esse non creditur. CAPUT XLV. Ubi dicunt minorem esse Filium, quia per eum Patri gratiae referuntur. Si tibi dixerint: Ideo minor est Filius, quia per ipsum Deo Patri gratiae referuntur. (0382D)Responsio. Ex hoc quippe apostolico, unde hoc videmini ponere testimonium, ex ipso et nos absque filii nomine eumdem ipsum saepenumero Deo Patri gratias retulisse probamus, ipso Romanae Ecclesiae scribente: Gratias autem Deo, inquit, quia fuistis servi peccati (Rom. VI, 17). Et infra: Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiae. Et ad Corinthios: Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum (I Cor. XV, 57). Item ibi: Deo autem (II Cor. II, 14). Et ad Ephesios: Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi (Ephes. III, 14). Et ad Colossenses: 404 Confortati secundum potentiam gloriae ejus in omnem patientiam et longanimitatem: cum (0383A)gaudio gratias agentes Deo et Patri (Col. I, 11). Et ad Timotheum: Gratias ago Deo meo, cui servio a primogenitoribus meis in fide (II Tim. I, 3). Agnosce, quoniam sicut in Patre et in Filio una est credulitas et confessio, qua Christiani vocamur et sumus; ita in eis gratiarum actio una est, dum petimus ut aliquid mereamur, vel cum pro collatis gratiarum actionem rependimus. CAPUT XLVI. Ubi dicit Filius: Pater mihi constituit regnum. Si autem dixerint quod ipse Filius discipulis dixerit. Ego vobis constituo, sicut mihi Pater constituit regnum (Luc. XXII, 29). Responsio. Sicut Pater Filio suo regnum constituisse dicitur, ita Filius Patri regnum tradidisse docetur, (0383B)Apostolo confirmante: Unusquisque autem in suo ordine, ait: initium Christus, deinde qui sunt Christi, qui in adventum ejus resurgent. Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo Patri, cum evacuaverit omnem principatum et omnem potestatem et virtutem (I Cor. XV, 23). Et in Apocalypsi: Redemisti nos Deo in sanguine tuo, ex omni tribu, et lingua, et gente, et fecisti nos Deo regnum (Apoc. V, 9). Quod vero unum atque commune habeant Pater et Filius, ad Ephesios scribens probat Apostolus, dicens: Hoc enim scitote, intelligentes quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V, 5). Cum igitur videatis unum esse regnum Patris et Filii, cur vos impio dogmate talia de illo asseverare (0383C)conamini? CAPUT XLVII. Ubi dicunt Filium, non Patrem, apparuisse prophetis. 405 Si tibi dixerint: In hoc Filius a Patre agnoscitur minoris esse virtutis, quia solus legitur apparuisse prophetis. Responsio. Quemadmodum Filius apostolis ac prophetis apparuisse divina auctoritate probatur, ita et Patrem apparuisse iisdem litteris edocetur, Ezechiele propheta dicente: Et facta est super me manus Domini, et ait ad me: Surge, egredere in campum, et ibi loquar ad te. Et surrexit, et exiit: et ecce illic majestas Domini stabat, sicut majestas ejus quem vidi ad fluvium Chobar (Ezech. III, 22). Et in Daniele: Videbam, et ecce quasi sedes positae sunt, et vetustus (0383D)dierum sedebat, et vestimenta ejus candida sicut nix, et capilli capitis ejus ut lana munda (Dan. VII, 9). Et ut Patrem fuisse doceret quem viderat, prosecutus est dicens: Videbam in visu noctis, et ecce in nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad vetustum dierum pervenit (Ibid., 13). Et in Actibus apostolorum, de primo martyre Stephano ita refertur: Ipse autem cum esset plenus Spiritu sancto, intendens in coelum, vidit gloriam Dei, et Jesum stantem ad dexteram Dei (Act. VII, 55). Et Dominus in Evangelio Isaiae prophetae, quod Dei Patris gloriam propriis obtutibus conspexisset, praebuit testimonium, dicens: Haec dixit Isaias, quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo (Joan. XII, 41). Et in Genesi ad (0384A)Jacob idem Dominus dixit: Ego sum Deus qui visus sum tibi in loco Dei, ubi unxisti mihi lapidem et vovisti mihi votum (Gen. XXXI, 15). Et in libro Judicum: Cum adhuc esset Gedeon in Copher patris filii Hesdri, locutus est nocte illa Dominus, dicens: Vade, et everte aram Baal, quam aedificavit pater tuus, et locum qui est super illam excide: et aedificabis altare Deo tuo qui visus est tibi in vertice montis Macoth in ordinatione (Judic. VI, 24). Item in Genesi ad Jacob: Dixit autem Deus ad Jacob: Ascende in Bethel, et habita ibi, et fac ibi altare Deo qui visus est tibi in via, cum fugeres a 406 facie Esau fratris tui (Gen. XXXV, 1). Unum tibi quod volueris elige e duobus: aut Patrem dicito apparuisse pergenti, et Filium revertenti; aut Filium fugienti, et Patrem nihilominus (0384B)remeanti: quocunque enim teipsum verteris, evadendi copiam non habebis. CAPUT XLVIII. Ubi de syllaba et causantur; quia dictum est discipulis: Ite, baptizate gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Si autem dixerint quod syllaba et, pro eo quod Filius discipulis dixerit: Baptizantes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, inter utrosque dividit (Matth. XXVIII, 19). Responsio. Si enim haec syllaba, quae magis pro conjunctione tam verborum quam etiam nominum ponitur, a Patre Filium, et Spiritum sanctum, ut dicitis, separat, necesse est ut nomen Dei Patris, quem Genesis tertia repetitione sub trium patriarcharum vocabulo, id est Abraham, et Isaac, et Jacob (0384C)positum legimus, in semetipso videatur esse divisum; aut in unius Dei vocabulo, quod dici nefas est, sit divisus. Absit, quoniam non dividitur quod unum in deitatis substantia comprobatur, ipso Domino dicente: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III, 6). Ipse iterum ad Moysen: Si te, inquit, interrogaverint dicentes: Quod nomen est illi? dices ad eos: Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob misit me ad vos; hoc mihi nomen est in sempiternum (Ibid., 15). Vides quoniam per syllabam et non dividitur quod unum esse cognoscitur: et ideo Filius et Spiritus sanctus pro hac syllaba a Patre non sunt divisi, qui sibimet natura, deitate, potentia docentur esse conjuncti. CAPUT XLIX. Ubi dicunt: Pater prius et postea Filius nominatur. 407 Si tibi dixerint: Ob hoc Filius Patri non coaequatur, quia in Scripturis divinis prius Pater, et postea Filius nominatur. Responsio. Paulus apostolus, gentium magister et doctor, non quia Patrem prius nominavit, Filio derogavit, vel Patri inferiorem ostendit; cum prius Filium et Spiritum sanctum a Patre denuo nominasset, Patri utique nec injuriam fecit, neque Filio et Spiritui sancto inferiorem fuisse perdocuit, ipso Romanae Ecclesiae comprobante: Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum (Rom. XV, 17). Et ad Thessalonicenses: Itaque, fratres, state et tenete traditiones quas didicistis, sive per verbum, sive per (0385A)Epistolam nostram: Ipse autem Dominus Jesus Christus, et Deus, et Pater noster qui dilexit nos (II Thess. II, 11). Et in Apocalypsi: Et vidi, et ecce Agnus stabat super montem Sion, et cum illo centum quadraginta quatuor millia, habentes nomen ejus et nomen Patris ejus (Apoc. XIV, 1). Et in Epistola Joannis: Qui negat Filium, nec Patrem habet. Qui confitetur Filium, et Filium et Patrem habet (I Joan. II, 23). Item ibi: Quod si in verbo manseritis, et vos in Filio et Patre manebitis (Ibid., 24). Item Apostolus: Hoc autem scitote, intelligentes quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V, 5). Ecce Filium priori loco a Patre ostendimus nominatum. Audi etiam Spiritum (0385B)sanctum a Patre et Filio priori loco taxatum. Idem ad Ephesios: Unum corpus, et unus Spiritus sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae: unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium (Ephes. IV, 4). Nunquid quia dixerunt apostoli: Nos testes sumus, et Spiritus sanctus quem dedit Deus credentibus sibi (Act. V, 32), idcirco apostoli Spiritui sancto priores dicendi sunt? Aut quia Dominus in Evangelio a Spiritu sancto aquam primitus nominavit, cum Nicodemo principi Judaeorum intimaret 408 sacramenti baptismatis mysterium, ob hoc aquam Spiritui sancto praetulisse cognoscitur? Si quis, inquit, non renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III, 5). Et utique nullus est in rebus humanis, (0385C)qui aquam sancto Spiritui possit praeponere, vel coaequalem Spiritui judicare, cum non ab aqua Spiritum sanctum, sed aquam a Spiritu sancto purificari certissime noverimus. CAPUT L. Ubi dicunt: Nemo venit ad Patrem nisi per me. Si dixerint quod Dominus in Evangelio dixerit: Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV, 6). Responsio. In gratia fidei una est Patri et Filio vocatio, quoniam sicut per Filium ad Patrem adducimur, ita per Patrem in Filii agnitionem attrahimur, ipso Domino in Evangelio protestante: Nolite murmurare invicem: nemo potest venire ad me, nisi Pater qui me misit, traxerit eum ad me (Joan. VI, 44). Et Paulus ad Thessalonicenses: Nos autem, (0385D)inquit, debemus gratias agere Deo semper pro vobis, fratres electi a Deo, quia vocavit nos ab initio saeculi in salutem, in sanctificationem spiritus et fidei veritatis in quo vocavit nos per Evangelium nostrum in adoptionem gloriae Domini nostri Jesu Christi (II Thess. II, 12). Item ibi: Oramus semper pro vobis, ut vos dirigat vocatione sua Deus, et impleat omnem voluntatem bonitatis, et opus fidei in virtute, et clarificetur nomen Domini nostri Jesu Christi in vobis, et vos in illo (II Thess. I, 11). Et iterum: Ut ambuletis digne Deo, qui vos vocavit in regnum suum et gloriam (I Thess. II, 12). Et ad Timotheum: Hoc enim bonum et acceptum est coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et (0386A)ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 3). Item ibi: Fidelis autem Deus, qui nos vocavit in gratiam istam in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Item ibi: Confortati secundum potestatem gloriae ejus, in omni patientia et longanimitate, in gaudio gratias agentes 409 Deo et Patri, qui vocavit nos in societatem sortis sanctorum (Col. I, 11). Si per Patrem in gratia Filii sui et in adoptione filiorum vocamur, ut vere filii esse possimus, et ad Patrem per Filium pervenimus, quae in eis distantia poterit approbari? dum quos vocat Pater, Filius suscipiet, et quos vocat Filius, pari etiam modo Patrem suscipere posse nullus nisi incredulus abnuit vel refellit. CAPUT LI. Ubi dicunt, quia soli Patri sacrificium immolatur. Si vero dixerint, in hoc Pater Filio major esse docetur, quia illi soli sacrificium immolatur. Responsio. Ut vanae propositioni vestrae absque ulla subtilitate aut compositione verborum a nobis competens et congruum reddatur responsum: Sicut Patri, ita etiam Filio non solum Christianis temporibus, verum etiam a prisci temporis sacerdotibus multis variisque modis probamus sacrificium fuisse oblatum, Daniele propheta dicente: Non est locus, inquiunt tres pueri, ad sacrificandum nomini tuo, et invenire misericordiam, sed in anima et spiritu humilitatis suscipiamur sicut in holocaustomate arietum et taurorum, et multitudine agnorum pinguium, ita fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie, (0386C)ut placeat tibi (Dan. III, 38). Et ut Filium fuisse agnoscas, cui hi tres pueri sacrificium se fassi sunt obtulisse; ex ipsius regis ac tyranni, qui eos in fornacem ignis mitti praeceperat, confessione addisce, qui se cum tribus quartum in ipso aestuantis camini incendio sociatum prodidit conspexisse: Nonne, inquit, tres viros misimus in fornacem vinctos. Et dixerunt ei: Vere rex. Et dixit: Ecce ego video quatuor viros solutos et deambulantes in medio ignis, et corruptio nulla est in eis, et aspectus quarti similis est Filio Dei (Ibid., 91, 92). Item Dei Filius per prophetam loquitur dicens: Ab ortu solis usque ad occasum sacrificium offertur nomini meo, et oblatio munda, quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus (Malach. I, 11). Et David in psalmis (0386D)410 ait: In templo tuo, Jerusalem, tibi offerunt reges munera (Psal. LXVII, 30). Et ut haec de Filio Dei se dixisse doceret, in alio psalmo loquitur, dicens: Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum et Saba dona adducent, et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei (Psal. LXXI, 10). Et ut haec omnia superius designata, a Patre Filio Dei doceamus fuisse oblata, in nativitate ejusdem Filii Dei quae secundum carnem facta est, probamus fuisse completa, Evangelio comprobante: Quod cum natus esset Jesus in Bethleem Judae, in diebus Herodis regis, ecce magi ab Oriente venerunt Jerosolymam, dicentes: Ubi est qui natus est rex Judaeorum (Matth. II, 1)? Et infra: Et intrantes in domum, invenerunt puerum et Mariam matrem ejus, (0387A)et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera (Matth., II, 11). Sacrificium itaque quod a Christianis sacris altaribus admovetur, non solum Deo Patri, sed etiam Filio communi devotione offertur, quoniam nec Patri sine Filio offerri, neque a Filio sine Patre sanciri. CAPUT LII. Ubi dicunt Filium nullam cum Patre communem operam habuisse. Si dixerint Filium nullam cum Patre communionis operam habuisse. Responsio. Quod autem communem operam habeant Pater et Filius, hoc modo docemur: Deum primi hominis plasma ad imaginem Dei communi operationis virtute fecisse refertur, Scriptura dicente: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem (0387B)nostram (Gen. I, 26). Item ibi: Faciamus ei adjutorium simile (Gen. II, 18). Item ibi: Descendamus et confundamus linguas eorum (Gen. I, 11). Et, Pluit Dominus de coelo ignem et sulphur super Sodomam (Gen. XIX, 24). Et in Evangelio: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17). Item ibi: Pater in me manens facit opera haec. Et, Quaecunque Pater facit, eadem et Filius facit similiter (Ibid., 19), etc. 411 Quae ego facio non sunt mea, sed ejus qui me misit Patris (Joan. VIII, 28). Et, Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23). Quae omnia non discretam Patris et Filii potentiam praestant, sed unam deitatis operationem annuntiant: et is qui paternum opus exsequitur, paternis operibus alienus esse non creditur. CAPUT LIII. Ubi dicunt solum Patrem Altissimum nuncupatum. Si enim illud propheticum de solo Patre opposuerint testimonium quo dictum est: Sciant gentes quoniam nomen tibi Dominus, tu solus Altissimus super omnem terram (Psal. LXXXII, 19). Responsio. Si autem ex Evangelio Filium Dei cognosceres Altissimum nuncupatum, nunquam Filio derogans, hoc de solo Patre dictum poneres testimonium, cum scriptum sit: Tu, puer, propheta Altissimi vocaberis (Luc. I, 76). Sed ut Filius cum Patre indiscrete in altissimis habitasse credatur, Salomonis testimonio comprobatur: Ego sapientia, inquit, habitavi in altissimis, et thronus meus in (0387D)columna nubis (Eccli. XXIV, 7). Et in psalmo nonagesimo primo (Vers. 9): Tu autem Altissimus in aeternum, Domine, quoniam ecce inimici tui peribunt. Nam cum diabolus vellet thronum suum contra creatoris sui thronum in altissimis collocare, elatus superbia, haec visus est nefando ore promere: Ponam sedem meam ad aquilonem, inquit, ascendam super sidera coeli, sedebo super montes excelsos, et ero similis Altissimo (Isai. XIV, 13). Item ibi in Salomone: Ne dixeris, peccavi, et quid accidit mihi triste? Altissimus enim patiens est redditor (Eccli. V, 4). Si auditum cordis tui Scripturis non vis accommodare divinis, quae Filium Altissimum docent nuncupatum, (0388A)vel diabolo crede, qui contra opificis sui thronum sedem sibi voluerit collocare. CAPUT LIV. Ubi dicunt Filium seipsum initium appellasse. 412 Si vero dixerint Filium ex Patre initium habuisse, pro eo quod Judaeis interrogantibus, Tu quis es? responderit, Initium quod et loquor vobis (Joan. VIII, 25). Responsio. Paulus apostolus Filium Dei nec initium dierum, nec finem vitae habere posse scribens, in Epistola quae Hebraeorum nomine titulatur, hoc modo edisserit, dicens: Hic Melchisedech sacerdos Dei summi, qui obviavit Abrahae regresso a caede regum, et benedixit ei; cui decimas omnium divisit Abraham: primum quidem interpretatur rex justitiae, (0388B)deinde rex Salem sine patre, sine matre, sine genealogia, neque initium dierum, nec finem vitae habens: assimilatus est autem Filio Dei (Hebr. VII, 1). Et in Isaia: In humilitate judicium ejus sublatum est, quia tolletur de terra vita ejus, nativitatem autem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8). Et in Evangelio: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1). In isto igitur verbo quod dicitur erat, ostendit Filium semper in Patre manentem, cujus nullus mortalium nec initium investigare potest, nec finem. CAPUT LV. Ubi dicitur: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? Si tibi dixerint, Ideo minor est Filius, quia ipse pendens in cruce dixerit: Deus, Deus meus, quare (0388C)me dereliquisti (Matth. XXVII, 46)? Responsio. Ut agnoscatis Filium a Patre, ut vos inaniter suspicamini, non fuisse penitus derelictum, hoc de ipso in Evangelio posuit testimonium. Pater meus, inquit, mecum est; non derelinquet me solum, quoniam quae sunt ei placita facio semper (Joan. VIII, 29). 413 Et iterum: Non sum solus, sed et ego, et qui me misit Pater (Ibid., 16). Et iterum: Non credis, quia ego in Patre et Pater in me (Joan. XIV, 10)? Et Apostolus: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19). Et in Actibus apostolorum: Hic perambulavit benefaciens et salvans omnes qui deprimebantur a diabolo, quoniam Deus erat in illo (Act. X, 38). Et Habacuc: Egressus es, Domine Deus, in salutem populi tui, cum Christo tuo (Habac. (0388D)III, 13). Et propheta: Qui genuit me, requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 12). Ex hoc, infelices, agnoscite quoniam qui in carne nostra mortali adhuc comma ens nunquam a Patre discessit, Patre utique minor dici non poterit. CAPUT LVI. Ubi dicunt testari Apostolum Christum se secundum carnem nescisse. Si tibi objecerint quod Apostolus de Christo dicit: Si noveramus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16). Responsio. Non respicitis, miseri, quod Manichaeorum talia proponentes, sequamini prorsus errorem, dum sicut ipsi, ita etiam vos in illo assumptae carnis (0389A)evacuare nitimini sacramentum, ut post resurrectionem a mortuis nullum in eo credatis remansisse humanitatis indicium: non considerantes eum post eam venerabilem passionem hac voce discipulos arguentem: Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corde vestro? Palpate et videte, quoniam spiritus carnem et ossa non habet sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39). Et iterum: Cum esset ergo sero die illa una sabbatorum, et fores essent clausae ubi erant discipuli, propter metum Judaeorum, venit Jesus et stetit in medio eorum, et dixit eis: Pax vobis. Et hoc cum dixisset, ostendit eis manus et latus: gavisi sunt ergo discipuli viso Domino (Joan. XX, 19). Et iterum: Post dies octo erant discipuli intus, et Thomas cum eis; venit Jesus januis clausis (0389B)et stetit in medio eorum, et dixit eis: Pax vobis. Deinde dicit Thomae: Infer digitum tuum 414 huc, et vide manus meas, et mitte manum tuam in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis (Ibid., 26). Et iterum: Mane autem facto, stetit Jesus in littore, non tamen agnoverunt discipuli quia Jesus erat: dixit ergo eis Jesus: Pueri, nunquid pulmentarium habetis? At illi obtulerunt ei partem piscis assi et favum mellis. Et cum manducaret coram eis, sumens reliquias dedit eis (Joan. XXI, 4). Et in Apocalypsi: Et videbunt eum omnes gentes, qui eum crucifixerunt, et plangent se super eum (Apoc. I, 7). Et in Actibus apostolorum: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem (0389C)in coelum (Act. I, 11). Item ibi: Dedit eum manifestum fieri nobis testibus, qui praedestinati sumus a Deo, qui simul manducavimus, et conversati sumus per dies quadraginta cum eo, postquam resurrexit a mortuis (Act. X, 40). Respicitis quoniam qui per quadraginta dies intrans et exiens cum discipulis conversatus est, comedit, et reliquias sumens, iisdem benedicendo porrexit, cicatricesque ac vulnera in vero corpore monstrans, discipulum suum ab incredulitatis vitio liberavit: in carne eum veraciter resurrexisse, non nisi Manichaeorum et vestra secta non recipit. CAPUT LVII. Ubi dicunt Filium in jussu et voce archangeli, et in tuba Dei de coelo descensurum. (0389D)Si tibi objecerint illud quod Apostolus dixit: Nam ipse Dominus in jussu archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo (I Thess. IV, 15). Responsio. Aequumne vobis videtur ut cui ante passionem in carne adhuc posito, angeli servitium reddiderunt, de coelis in judicium veniens, angelorum imperio compellatur? Absit, quia propria veniet potestate, ut justis praemium, et injustis, cum diabolo quem secuti sunt, tribuat aeternum supplicium, ipso in Evangelio protestante: Cum venerit Filius hominis 415 in majestate sua, tunc mittet angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui operantur iniquitatem, et mittet eos in camino ignis: ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XIII, 41). Et (0390A)iterum: Tunc videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli, cum virtute magna et gloria, tunc mittet angelos suos in tuba magna, et congregabit electos suos a quatuor ventis, a summo terrae usque ad summum coeli (Matth. XXIV, 30). Et iterum: Cum venerit Filius hominis, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes, et segregabit eos ab invicem, sicut pastor segregat agnos ab haedis, et statuet agnos ad dexteram suam, haedos autem ad sinistram (Matth. XXV, 31). Et Apostolus: Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur (I Cor. XV, 52). Et Isaias: Ecce ipse Dominus in judicium veniet cum senioribus et principibus suis reddere vindictam in ira, in flammam (0390B)ignis (Isai. III, 14). Ex his tandem agnoscere debes, quoniam qui adversus gentes in judicium congregandas angelos dirigit, utique archangelorum jussione venire non possit. CAPUT LVIII. Ubi dicunt solum Patrem a fidelibus adorari. Si autem dixerint: In hoc Patri Filius non coaequatur, quia solus Pater a fidelibus adoratur. Responsio. Si grassante perfidia mentis oculos non amitteres, agnosceres sine dubio quoniam sicut in Patre Filius, ita Pater in Filio adoratur, Isaia propheta dicente: Sic dicit Dominus Deus Sabaoth: Laboravit Aegyptus, et mercatus est Aethiopas; Sabaim viri excelsi ad te transibunt, et tui erunt servi, et post te sequentur alligati vinculis, et adorabunt, et te deprecabuntur (0390C)(Isai. XLV, 14). Et in Apocalypsi: Et viginti quatuor seniores procidentes ante sedem adoraverunt viventem in saecula saeculorum (Apoc. IV, 14). Item ibi: Et vidi alium angelum volantem in medio coelo, habentem Evangelium aeternum, ut evangelizaret habitantibus super terram, dicens voce magna: Timete 416 Deum, et date illi honorem, quia venit hora judicii ejus, adorate eum qui fecit coelum et terram, mare et fontes aquarum (Apoc. XIV, 6). Et in psalmo septuagesimo primo (Vers. 11). Et adorabunt eum omnes fines terrae, omnes gentes servient ei. Et in sexagesimo quinto (Vers. 4): Omnis terra adoret te, et psallat tibi. Et in Evangelio: Invenerunt puerum et Mariam matrem ejus, et procidentes adoraverunt eum (Matth. II, 11). Et Esdras: (0390D)Tu Dominus Deus solus qui fecisti coelum, et coelum coelorum, et omnes virtutes eorum, terram, et quae in ea, et mare, et quae in eo sunt, et vivificasti omnia, et virtutes coeli te adorant (II Esdr. IX, 6). Qui enim adoratur ut Pater, et divino cumulatur honore, quis eum dicit Patri coaequari non posse? CAPUT LIX. Ubi dicunt Filium Patri gratias retulisse. Si autem tibi dixerint: Ideo minor est Filius, quia ipse Patri gratias egisse perhibetur, per quem discipuli gratias retulerunt. Responsio. Quemadmodum Filius in assumpti hominis forma pro nobis gratias egit, ita Pater odorem Filii sui et suae notitiae in omni loco per apostolos (0391A)innotescere fecit, Paulo dicente: Gratias agimus Deo, qui nos triumphare facit in Christo, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, quia bonus odor Christi sumus in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt (II Cor. II, 14). Nam quod una eademque sit gratia Patris et Filii, per quam nos liberatos esse idem docet Apostolus, hoc modo insinuat, dicens: Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu (Rom. III, 23). Et iterum: Si enim ob unius delictum multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et donum in gratia unius hominis Jesu Christi multis abundavit (Rom. V, 15). Et iterum: Stipendium peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VI, 23). (0391B)Et iterum: Miser ego homo, quis me 417 liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24, 25). Nam et Patri, excepto nomine Filii, discipuli saepenumero gratias retulerunt. Si prosecutionem nostram a nobis superius pro hac re prolatam considerare, volueris, sine aliqua ambiguitate agnosces. CAPUT LX. Ubi dicunt Filium in Sion monte a Patre regem constitutum. Si tibi opposuerint quod per prophetam Filius dixerit: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II, 6). Responsio. Filius in hoc quod Verbum Patris est, et Deus manens in Deo est, naturaliter cum Patre (0391C)regni obtinet dominatum: In eo vero quod Verbum caro factum est et habitavit in nobis, et regem illum legimus constitutum, et paulo minus ab angelis minoratum, Psalmista dicente: Quid est homo quod memor es ejus, aut Filius hominis quoniam visitas eum? Minuisti paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII, 5, 7). Si enim recto intelligentiae sensu evangelicus Scripturas scruteris, invenies Filium a Patre regem non constitutum esse, sed natum, Evangelista dicente: Cum ergo natus esset Jesus in Bethleem Judae, in civitate David, ecce magi ab Oriente venerunt Jerosolymam dicentes: Ubi est, qui natus est rex Judaeorum (Matth. II, 1, 2)? Et cum ei Pilatus diceret: Tu es rex Judaeorum? Respondit illi: (0391D)In hoc natus sum. Et, Regnum meum si de hoc mundo esset, ministri mei certarent pro me, ne Judaeis traderer (Joan. XVIII, 36, 37). Nam, sicut vos conceditis, tunc Filius in morte regni adeptus est potestatem: ergo antequam rex fuisset a Patre Filius constitutus, nullam in sinu Patris communionis regni habuit dignitatem. Si ita est, quemadmodum propheta regem illum ante saecula fuisse significat, quem saltem in medio terrae 418 operaturum esse in carne praesaga vaticinatione pronuntiat: Deus autem rex noster, inquit, operatus est salutem in medio terrae (Psal. LXXIII, 12)? Hic enim a Deo Patre rex constitutus est, qui cum Deus esset, homo pro nobis ex Virgine nasci dignatus est: nam qui cum Patre ubique (0392A)constitit, quibus terrae partibus potuit in regem constitui qui coelo, terrae, abyssis naturaliter noscitur dominari? CAPUT LXI. Ubi dicunt Filium inferiorem Patre esse ei potentia et natura. Si vero dixerint de Filio, qui sicut inferior est natura, ita inferior est et potentia. Responsio. Inferior natura, a Patre Filius non est, quia Deus de Deo, ac perfectus de perfecto, et totus de toto Filius natus est, non inaequalis genitus a gignente processit, sed coaequalis prorsus de paterno utero natus exivit, ut et paternae aequalitatis plenitudinem possideret, et nihilominus ab omnipotente omnipotentiam obtineret, apostolo Paulo protestante: (0392B)Qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 6). Nam et omnipotentem eum esse ut Pater est, non humanae sapientiae verbis, sed divinis astruimus documentis, Zacharia propheta dicente: Haec dicit Dominus omnipotens: Post honorem misit me ad gentes quae vos praedaverunt, quoniam qui tangit vos sicut qui tangit pupillam oculi ejus: quoniam ecce ego injicio manum super eos qui praedaverunt vos, et erunt in praedam qui praedaverunt vos; et scient quia Dominus Deus omnipotens misit me (Zach. II, 8) Ecce ab omnipotente omnipotens mittitur. Quae intra mittentem et missum inaequalitas comprobatur? Sed si haec insipientiae tuae adhuc parva videntur, (0392C)omnipotentiam ejus qui missus est ex subsequentibus disce, quae nunc mihi videris ignorare, Apocalypsi dicente: Ego α sum et ω, dicit Dominus qui erat, et qui est, et 419 qui venturus est omnipotens (Apoc. I, 8). Et David in Psalmis: Posui adjutorium super potentem (Psal. LXXXVIII, 20). Et iterum: Potens es, Domine, et veritas tua in circuitu tuo (Ibid., 9). Itaque nunc convenit, ut tanquam pravus doctor ostendas quae in omnipotentia Patris et Filii possit esse distantia. CAPUT LXII. Ubi dicunt: Jubentis et facientis potestas una non potest esse. Si autem tibi solita vanitate dixerint Patrem et Filium unum esse non posse, quia jubentis et facientis (0392D)potestas una non potest esse. Responsio. Nunquam plane nos aliquo divinae Scripturae loco legimus Patrem dixisse Filio: Fac quod tibi jubeo vel praecipio, ut jubentis auctoritatem ostenderet: vel Filium respondisse: Facio, ut obtemperantis vel facientis personam nihilominus approbaret. Sed quoniam saepius ista proponendo minus pudorem cognoscimus, quae nos jam superius de communi opera Patris et Filii non pauca dixisse meminimus, ea nunc iterum insulsis mentibus tuis cogimur inculcare, quae quasi sapienti credideramus semel dicta posse sufficere: Ausculta igitur, et agnosces quoniam opus Patris, est Filii, quia neque Patrem sine Filio, neque Filium sine Patre quidquam legimus (0393A)operatum; ipso in Evangelio protestante: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17). Et, Pater in me manens facit opera (Joan. XIV, 10). Et, Si mihi non vultis credere, vel operibus credite, ut agnoscatis quia ego in Patre, et Pater in me est (Joan. X, 38). Et, Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23). Et, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). Et, Descendamus, et confundamus linguas eorum (Gen. XI, 7). Cum ex hoc non nescias unum opus esse Patris et Filii, cur ipse Patrem Filio jubentem astruis, et Filium facientem vel obedientem ostendis? CAPUT LXIII. Ubi dicunt Filium Patri non esse coaeternum. (0393B)420 Si tibi dixerint, Quia aeternus non dicitur Filius, sicut Pater aeternus dicitur. Responsio. Ut autem aeternus, ut Pater est, Filius approbetur, in psalmo centesimo octavo decimo (Vers. 89) manifestius declaratur. In aeternum, Domine, ait, verbum tuum permanet in coelo. Et in Isaia: Omnis caro fenum, et omnis gloria hominis sicut flos feni: aruit fenum et flos, verbum autem Domini manet in aeternum (Isai. XL, 6). Item ibi: Ego sum primus et ego in aeternum, manus mea fundavit terram, et dextera mea solidavit coelum (Isai. XLVIII, 12). Filius itaque nec in aeternum Patri dissimilis invenitur, nec potentia inferior approbatur: quoniam qui deitate unumque sunt potentia, aeternitate distingui non possunt, sed neque Filius caret aeternitate naturae, qui (0393C)omnem in se deitatis plenitudinem docetur possidere. CAPUT LXIV. Ubi dicunt Patrem Filium fecisse. Filium vero omnia. Si dixerint, Pater Filium fecit, Filius vero omnia. Responsio. In deitatis natura, in qua Pater et Filius unum sunt, Filium nunquam legimus a Patre factum fuisse, sed genitum. Nam si in hoc quod Verbum Patris est, factum astruitis Filium, nequaquam ergo Deus Pater perfectionem substantiae suae in semetipso habebit, qui Verbum perfectum, et jugiter permanens ante Filii sui nativitatem in se habere non potuit. Sed nos qui Filium de Patre ineffabiliter et sine initio credimus natum, nec perfidiae vestrae, unitatem fidei vindicantes, cedimus resistendo, nec versutia superamur, ut veritatem 421 paternae nativitatis (0393D)denegemus in Filio, cujus nativitatem nec ipse Pater qui genuit, tacuit, nec ipse Filius qui de Patre natus est, sua praedicatione reticuit, ipso dicente: Sic enim Deus dilexit hunc mundum ut Filium suum unigenitum daret pro eo (Joan. III, 16). Et iterum: Unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse narravit (Joan. I, 18). Et Judaeis ipse Dominus dicit: Indignamini mihi, quia dixi vobis, Filius Dei sum (Joan. VII, 23). Et iterum: Ego de Patre exivi, et veni in hunc mundum (Joan. XVI, 28). Et David in persona Dei Patris in Psalmis canit, et dicit: Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV, 2). Item ipse: In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3). Item ipse de Filio: Dominus (0394A)dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7). Et in Evangelio, dum idem Filius in Jordane baptizaretur, vox Patris intonuit dicens: Hic est Filius meus dilectissimus, in quo bene complacui (Luc. III, 22). Et in monte tribus discipulis: Hic est Filius meus dilectissimus, ipsum audite (Matth. XVII, 5). Audi Patrem de se genuisse propria voce testantem, audi Filium nativitatis suae originem, unde vel ex quo inenarrabili ortu sit, demonstrasse. Desine facturam dicere, coelorum ac mundi, et creaturarum omnium conditorem. CAPUT LXV. Ubi dicunt: Sicut Pater habet vitam in semetipso, ita et Filio dedit vitam habere in semetipso. Si tibi opposuerint quod Filius dixerit: Sicut habet (0394B)Pater vitam in semetipso, sic dedit Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26). Responsio. Si Filius ante mundi exordium in Patre manens vitam non habuit, quomodo auctor vitae dicitur, et vita aeterna probatur? Postulastis, ait Petrus apostolus, virum homicidam donari vobis, auctorem vero vitae interfecistis suspendentes in ligna (Act. III, 14). Et Joannes apostolus: Hic est verus Deus, et vita aeterna (I Joan. V, 20). Et ipse Dominus ad Martham: Ego sum resurrectio et vita (Joan. XI, 25). Item ibi: Ego sum panis vitae, qui de coelo 422 descendi (Joan. VI, 51). Et ad Patrem: Sicut dilexisti me, et ego dilexi eos (Joan. XV, 9). Et vitam aeternam do eis (Joan. X, 28). Et iterum: Ego veni ut vitam habeant. Sicut enim in hujus nominis (0394C)nuncupatione vita a vita non potest dividi, ita Filius a Patre in divinitatis substantia non potest separari: nam et Pater non aliam vitam quam eam quam in se habet manentem Filio dedit; sed quam habet, ipsam dedit; et quanta in eo est, tantam dedit, et in hoc ipse, quod vitam dederit Filio, non amisit. CAPUT LXVI. Ubi dicunt solum Patrem lucem habitare inaccessibilem. Si tibi opposuerint quod de Patre solum dictum sit, qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem (I Tim. VI, 16). Responsio. Non solum Pater sine Filio lucem inaccessibilem habitat, quia ubi Pater est, ibi etiam Filium esse indubitabili fide credendum est. Nam si (0394D)solus Pater sine Filio, quod dici nefas est, lucem habitat inaccessibilem, necesse est ut sequestratam Pater habeat a Filio mansionem: quod si ita est, quonam modo ipse Filius ad dexteram Patris astans a beato martyre Stephano potuit conspici (Act. VII, 56), si Pater secundum vos aliis dicitur sedibus contineri? Absit hoc a sensu fidelium, Christo in unitate fidei adhaerentium? Quoniam sicut non est in Filio cum solus Pater dicitur lucem inaccessibilem habitare, ita non sufficit Patri, cum Sapientia, quae est Filius, gyrum coeli sola dicitur circuire (Eccli. XXIV, 8). Quod itaque cum sit invisibilis et ingenitus, in Filio visus Apostoli testimonio comprobatur, et in Filio, a se ineffabiliter genito, mansisse ac requievisse (0395A)monstraretur, ipso Filio in propheta dicente: Qui genuit me, requievit in tabernaculo meo (Eccli. 24, 12). Et in Evangelio: Pater in me manens facit opera haec (Joan. XIV, 10). Et; Deum nemo vidit unquam nisi unigenitus Filius qui est in sinu Patris (Joan. I, 18). In sinu Patris erat Filius ab initio, et ex corde Patris verbum bonum eructatum est; quomodo 423 non in corde paterno cum eodem consistens, lucem inaccessibilem habitasse credendus est? Nunquid Pater absque ulla luce in Filio potuit commanere, aut in tabernaculo Filii sine eadem potuit requiescere, cum idem Filius candor sit aeternae lucis, et speculum sine macula deitatis (Sap. VII, 26), quam Salomon super salutem suam dilexisse dixit: In cujus specie semper delectari gestivit. Super salutem (0395B)et speciem, inquit, dilexi eam, et pro luce proposui habere eam, quoniam inexstinguibile est lumen ejus (Ibid., 10)? Hanc igitur lucem David propheta desiderans, anxius proclamat, haec dicens: Emitte lucem tuam, et veritatem tuam (Psal. XLII, 3). Et iterum: In lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10). In hujus igitur luminis claritate Filius seipsum in monte tribus discipulis praeostendit, et metu mortis perterriti, prostrati in faciem, finem sibi vitae adesse senserunt. Hanc, inquam, lucem in se demonstrans Filius proclamabat, dum ut in eadem incederent suos discipulos praemonebat: Dum lucem habetis, inquit, ambulate in luce (Joan. XII, 35). Et iterum: Ego sum lux hujus mundi, qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit (0395C)lumen vitae aeternae (Joan. VIII, 12). Et Evangelista: Erat lux vera, inquit, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9). Si haec lux, quae credentibus promittitur, in Filio esse probatur, et cum aeterno aeterna esse dicitur, quomodo a vobis ab inaccessibili luce Patris Filius separatur? Si enim Filius Deus verus et vita aeterna, sine dubio in hac luce simul cum Patre habitare credendus est, quam nullus modo in hoc mortali corpore constitutus, potest aliquatenus contueri; sed dum apparuerit, tunc vere illam videbit sicuti est, qui ejus conspectibus dignus fuerit coaptari: et non sicut Moyses caeterique prophetae per aenigmata et figuram, sed ipsam veraciter in Filio secundum Apostolum contuebitur deitatis substantiam. Nam si (0395D)hunc eumdemque prophetae testimonium sequentem, sereno mentis intuitu investigare volueris, invenies Filium non nuncupasse ab hac luce Patris penitus separari, quoniam cum solum Filium dixerit in terra cum hominibus conversatum, Patrem ab illo non fecerit alienum. CAPUT LXVII. Ubi dicunt Filium ut Patrem non esse perfectum. 424 Si dixerint quod propheta de Filio dicere potuit: Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVIII, 15). Responsio. Si, quemadmodum dixit Apostolus, lege Christi legitime utereris, agnosceres utique Filium et principem divinis Litteris astrui, et perfectum, (0396A)Paulo apostolo attestante: In diebus carnis suae, inquit, orationes et preces ad Deum, qui poterat salvare eum a morte, cum clamore forti et lacrymis obtulit, exauditus est propter timorem, manifestus existens Filius, ex iis quae passus est didicit obedientiam, qui perfectus factus est omnibus obedientibus sibi, et auctor salutis aeternae et pronuntiatus a Deo princeps sacerdotum (Hebr. V, 7). Item ibi: Sermo autem jurationis, qui post legem est, Filium in aeternum perfectum (Hebr. VII, 28). Item ibi: Habentes ergo principem sacerdotum qui penetravit coelos, Jesum Filium Dei (Hebr. IV, 14). Item ibi: Curramus ad propositum nobis praemium agonis, respicientes ad principem et perfectorem Jesum (Hebr. XII, 2). Et iterum: Donec occurramus omnes (0396B)in unitatem fidei et agnitionem Filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV, 13). Recense, quaeso, quae superius de perfectione et principatu Filii sunt posita, et noli alterius in tuam perniciem meditari subdole vanitatem. CAPUT LXVIII. Ubi dicunt: Sicut me misit vivus Pater, et ego vivo propter Patrem. Si autem dixerint in hoc minorem esse Patre Filium, quia ipse dixit: Sicut me misit vivus Pater, et ego vivo propter Patrem. 425 Responsio. Haec res non inaequalitatem Filii indicat, sed plenam in illo divinitatis substantiam demonstrat, eo quod Filius non a semetipso, neque (0396C)ex nihilo, sed a Patre subsistat, quod est summum et singulare unitatis indicium: Vivere enim Patris, quid est aliud nisi esse? et vivere Filium propter Patrem, quid aliud est quam in Patre subsistere? Ergo sicut me misit vivus Pater, ait, et ego vivo propter Patrem (Joan. VI, 57): posset utique dicere, Et ego vivo per Patrem, si aliquam in se inferioris potentiae diversitatem vellet ostendere, quoniam qui per alterum vivit, per seipsum utique vivere minime possit; qui vero propter alium vivit, ipse magis viventis causa existit. Sicut enim per viventis Patris missionem mundo innotuit Filius, ita per viventem Filium, Patris nomen mundo et hominibus innotuit, dum non propter Patrem semetipsum vivere comprobavit, dicendo: Notum feci eis nomen tuum, et (0396D)notum faciam, et manifestavi nomen tuum hominibus (Joan. XVII, 6). Qui enim in revelando se invicem pares sunt, potentia utique impares esse non possunt. CAPUT LXIX. Ubi dicunt in Filio Patrem fuisse compositum. Si vobis dixerint: Si Deus in Deo est, id est intua Filium Pater, alter ergo in altero compositus erat. Responsio. Nos quoque ideo credimus in Filio, quia Pater in ipso est, quia ipse ait: Pater in me, et ego in Patre (Joan. X, 38). Item Paulo apostolo ob hoc credimus praedicanti, quia ipse dixit: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19). (0397A)Ideo Isaiae prophetae Christianum accommodamus auditum, quia inseparabiliter unitis praedicare orsus est sacramentum, dum in Filio Patrem semper unum Deum fuisse asseruit, praeter quem alterum non esse praedixit. In te est Deus, ait, et nesciebamus: tu enim Deus saeculorum Salvator (Isai. LV, 14). Salomonis etiam prophetiae idcirco indubitanter credimus, quoniam in tabernaculo 426 unigeniti Filii Deum ingenitum requievisse eo annuntiante cognoscimus: Qui genuit me, inquit, requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 12). Deus igitur, qui simplicis naturae est, in altero compositus non est, quia secundum deitatis naturae substantiam, unus in Filio Deus est, in quibus etiam si duae personae et nomina designantur, una tamen in eis est divini nominis virtus; quoniam qui natura unum sunt, divinitate diversi (0397B)esse non possunt. CAPUT LXX. Ubi dicunt, Patrem ex quo omnia, et Filium per quem omnia. Si autem dixerint: Si Pater et Filius unum sunt, quomodo Pater alter est ex quo sunt omnia, et alter Filius, per quem sunt omnia? Responsio. Expelle tandem a sensibus tuis ea quae tibi a via veritatis erranti haeresis Ariana inculcat, et cognoscas quia sicut de Filio, ita etiam de Patre dictum Scriptura sancta commemorat, quoniam sicut per Filium omnia, ita per Patrem universa creduntur esse perfecta. Sed si hoc minorem Patri judicas Filium, quia dixit Apostolus: Unus Deus Pater, (0397C)ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII, 6), diligenter universa quae ab Apostolo dicta sunt debes advertere: et invenies etiam Patrem ab hujus operis nuncupatione alienum non esse, eodem Apostolo affirmante: Fratres, Deus, inquit, per quem vocati estis in una spe vocationis vestrae (Ephes. IV, 4). Et iterum: Quoniam ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 36). De quo hoc dictum opinaris? quaeso responde: Si de Patre haec dicit Apostolus, respice, quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Si vero de Filio, pari etiam modo debes advertere, quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Quocunque argumento unitatem Patris et Filii volueris impugnare, sermonum tuorum sententiis videberis (0397D)subjacere. CAPUT LXXI. Ubi dicunt: Si Pater et Filius unus Deus, ergo prius Verbum, et postea Deus. 427 Si tibi dixerunt: Si Pater et Filius unum sunt, ergo prius Verbum, et postea Deus est dictus, quia scriptum est: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1). Responsio. Si secundum differentiam communis naturae Pater et Filius unus Deus non dicitur, duo ergo a vobis dii natura dissimiles, et potentia inaequales, gentil um more coluntur contra illud quod dictum est: Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI, 4). Nos deinde non Verbum ante (0398A)Deum, non Deum ante Verbum, sed utrumque simul unum Deum in nostrae fidei professione fatemur: quia Patrem et Filium nulla ab invicem temporis intervalla distinguunt: et ubi neque tempus, neque aliquod momentum temporis invenitur, ita nec anterius posteriusve, quod dicere nefas est, invenitur. Nos quoque unicum Dei Filium non solum Verbum, sed et splendorem virtutemque Patris, et sapientiam, secundum divinarum Scripturarum eloquia nuncupamus. Et sacrilegium est dicere Patrem lucem sine splendore, aut fortem sine virtute, aut sapientiam aliquando sine sapientia sua fuisse, cujus perfecta divinitas nihil ad perfectionem suam accidentibus rebus assumpsit, quem in semetipso continere quae sua sunt, rationalis universitas credendo cognoscit. (0398B)Quod vero Evangelista Verbi appellatione uti primitus voluit, unitatem divinitatis evidentius declaravit: Filium ante Patrem nominans, non temporis aut honoris relationem assignans: quoniam ubi Verbum apud Deum, et Deus Verbum fuisse narratur, nec Deus Verbo, nec Verbum Deo praeponitur. CAPUT LXXII. Ubi dicunt: Si Pater et Filius unus Deus, prius ergo Deus, et postea Pater est dictus. 428 Si tibi dixerint: Si Pater et Filius unus est Deus, ergo antea Deus erat et postea gignendo Pater est dictus. Responsio. Si ergo secundum vos primo Deus singulariter subsistendo, et postea Pater est dictus Filium (0398C)generando, ergo ipsum Patris nomen nequaquam erit aeternum, quod ad suae appellationis vocabulum ex tempore sumpsit initium. Si secundum te ita est mutabilis et proficiet, erit mutabilis deinde, quia ex Dei nomine in Patris nuncupationem transivit. Proficiens ergo, quia cum se in Dei nomine positum minus perfectum videret, ad cumulum suae perfectionis conficientium modo Patris sibi nomen adjecit. Quis autem te non videat, quod idcirco hoc loco illo Apostoli usus es testimonio, ut quia dixit: Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi scit (II Cor. II, 31), exinde te voluisse ostendere dignitatem Dei, antecedere Patris affectum? Et licet jam plurima de eo, quod nunc repetere voluisti, superius dicta meminimus, superfluum videtur ea iterum repetere, (0398D)quae semel dicta ad instructionem legentium possint proficere. Sed ne nos imperitiae arguas proposita declinasse, scire te convenit eumdem apostolum Ephesiis conscribentem, Filium et Patrem primitus nominasse, et postea deitatis ejus vocabulum indidisse: Gratias, inquit, agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi, Patri et Deo subjecti invicem in timore Christi (Ephes. V, 20). Cum ergo videas Apostolum aliquando Dei, aliquando Patris appellatione primitus uti, apertissime docet divini paternique nominis vocabulum sempiternum fuisse, et Filium sempiterno Patri consempiternum esse, et cum eodem jugiter permanere. CAPUT LXXIII. Ubi dicunt: Filius et Pater, unus non dicitur Deus, qui ante tempora ex Patre, ex Virgine postea natus est. (0399A) 429 Si tibi dixerint: Quomodo qui ante tempora ex Patre natus, et ex Virgine postea editus, cum sempiterno et ingenito Patre unus erit Deus? Responsio. Alia est verbi natura, qui impassibilis manens, nullo tristitiae concutitur metu: et alia nostri generis anima, qua de nobis, id est de matre, ut perfectum ostenderet hominem, suscipere hominem dignatus est Filius. De qua etiam dicebat: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38). Et ideo gemina, id est divina atque humana nativitas, (0400A)diversum a Patre Filium non probavit, quoniam in illo ex paternae naturae substantia quantus est mansit, et in hac qua de Virgine postea est editus non mutavit, ipso in Evangelio protestante: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); et, Sint in nobis unum, sicut sumus tu in me, et ego in te (Joan. XVII, 21). Nam illud quod ait: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X, 18), divinitati ejus omnimodo congruit, quoniam nullus absque ejus divinitate reperitur locus ubi ab illo debeat poni, vel unde possit iterum sumi. Ingenitum sicut Pater est Filium non fatemur, quoniam si sicut Pater ingenitus est, ingenitus dicatur et Filius, tunc magis unum esse non possint: quia unusquisque in propria natura consistens, communionem substantiae cum altero non haberet. LIBER SECUNDUS. QUOD SPIRITUS SANCTUS SIT UNUS DEUS CUM PATRE. CAPUT PRIMUM. Ubi dicunt, Patrem, et Filium et Spiritum sanctum non esse unum Deum quia propriis nominibus distinguuntur. (0399) 430 Si tibi dixerint: Quia Pater et Filius et Spiritus sanctus ob hoc unum non sunt, quia propriis nominibus distinguuntur. Responsio. Si ob hoc quod Pater Deus, et Filius Jesus Christus, et Spiritus sanctus Paracletus nuncupatur, unum esse non possunt: non ergo relinquetur Filio, vel Spiritui sancto, ut deitatis vocabulo nuncupentur. Si ita est, ubi est illud, quod de Filio dixit Apostolus? Quorum patres, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5). Aut cur Jeremias tale (0399C)illi praebuit testimonium, ut eum diceret Deum in terra cum hominibus conversatum? Hic Deus noster inquit, et non applicabitur alter ad eum (Baruch. III, 36). Et post paululum dixit: Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Ibid., 38). Et iterum Apostolus ait: Exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, Salvatoris nostri Jesu Christi (Tit. II, 13). Si ergo Pater Deus dicitur, et Filius eodem est vocabulo nuncupatus, quomodo non unum nomen est Patris et Filii, qui ab invicem in ipsa deitatis nuncupatione non sunt divisi? Spiritus enim sanctus ab hoc deitatis vocabulo alienus non esse monstratur, cum ab apostolo Deus et Dominus 431 idem Spiritus sanctus appellatur: Spiritus Deus est, inquit (Joan. IV, 24). Filius in (0399D)Evangelio dixit: Quod natum est de carne, caro est, quia de carne natum est: et quod natum est de Spiritu, spiritus est, quia Deus Spiritus est (Joan. III, 6). Superflue igitur voluisti communia nomina unicuique personae speciali quadam distributione partiri, cum inseparabili appellationis genere sacrae Trinitatis congrue supernarum quoque virtutum praeconia contestantur. CAPUT II. Ubi dicitur: Cum abiero, mittam vobis Paracletum. (0400B) Si tibi de Spiritus sancti persona dixerint, quod ipse Dominus Dei Filius dixerit: Cum abiero, mittam vobis Paracletum Spiritum veritatis, et ipse vos docebit omnem veritatem (Joan. XV, 26; Joan. XVI, 13). Responsio. Ipse te divinus ordo dictorum debuit edocere quod perfidiae errore caecatus, non permitteris serena mentis intentione prospicere: quod enim tam pium, tamque conveniens generi humano subsidium divinitas potuit procurare, quam ut is qui seipsum veritatem esse praedixit, Spiritum etiam sanctum veritatem esse sua praedicatione signaverit? In (0400C)quo si secundum vos veritas non fuisset, vel inferiorem a Filio substantiam possideret, veniens utique omnem veritatem discipulos non doceret. Sed quia una est deitas et potentia in utrisque, idcirco quae Filius docet, ea ipse et Spiritus noscitur edocere, et in hoc Spiritus sanctus inferior Filio non potest appellari, vel dici: quoniam sicut ipse Spiritum discipulis misit, ita se a Spiritu sancto missum prophetica annuntiatione praedocuit, ipso Isaia loquente: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem, et caecis visum (Isai. LXI, 1), etc. Et Evangelista ita de eo annuntiat: Ipse autem Jesus ait: Regressus est in virtute Spiritus in Galilaeam (Luc. IV, 14). Qui in Spiritu regrediens, virtutum (0400D)opera exercebat, inferiorem a se Spiritum sanctum fuisse annuntiare non potest. CAPUT III. Ubi dicitur: Ego Dominus firmans tonitruum, et creans spiritum. 432 Si tibi propheticum objecerint testimonium, quo dictum est: Ego Dominus firmans tonitruum, et creans spiritum (Amos. IV, 13). (0401A)Responsio. Propheta haec dicens, non Spiritum sanctum creaturam ostendit esse, sed ventum, qui in commotione aeris saepius exoritur, quem etiam fulgura et tonitrua praecedere comprobantur, Jeremia dicente: Spiritus in omni regione spirat in nubibus, cui cum imperatum fuerit perambulare per totum orbem, perficit quod imperatum est, fulgura etiam desuper missa, ut comburant montes et silvas, faciunt quod praeceptum est (Baruch. VI, 60). Haec autem neque in specie, neque in virtute illi uni similant, unde neque existimandum est, neque dicendum est illos deos, cum non possint neque judicium judicare, neque hominibus benefacere, quia non sunt dii. Et in Ezechiele: Haec dicit Dominus: Inducam spiritum extollentem cum iracundia mea, in (0401B)consummatione peribitis vos, et quem unxistis: revelabuntur fundamenta ejus, et corruent (Ezech. XIII, 13). Et Jonas propheta: Et Dominus suscitavit spiritum in mari, et facta est tempestas magna in mari, ita ut navis operiretur fluctibus (Jon. I, 4). Item ibi: Et factum in crastino oriente sole, praecepit Deus spiritui ustionis, et percussit sol super caput Jonae, et aestuabat (Jon. IV, 8). Item in Psalmis: In Spiritu violento conteres naves Tharsis (Psal. XLVII, 8). Item ibi: Pluet super peccatores laqueos ignis: et Spiritus procellae pars calicis eorum. (Psal. X, 7). Item ibi: Statuit spiritus procellae, et exaltati sunt fluctus ejus (Psal. CVI, 25). Item ibi: Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellae, quae faciunt verbum ejus (Psal. CXLVIII, 8). Nam quia creator est et non (0401C)creatura, ut vos dicitis, Spiritus sanctus, hoc modo docetur, David propheta dicente: Auferes spiritum eorum et deficient, emittes Spiritum tuum et creabuntur (Psal. CIII, 29). Item 433 ipse: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6). Et in libro sermonum Job: Spiritus divinus est qui fecit me (Job. XXXIII, 4). Et in cantico Judith: Tibi serviat omnis creatura tua, quoniam tu mandasti et creata sunt, misisti Spiritum tuum, et aedificata sunt (Judith. XVI, 17). Et in Salomone: Et vidit, et numeravit, et mensus est omnia, et ipse creavit ea per Spiritum sanctum, qui creator est et effector operis sui (Eccli. I, 9), id est creaturae a se factae non potest comparari, vel etiam similis judicari. CAPUT IV. Ubi dicunt Spiritum sanctum prophetis fuisse subjectum. Si tibi dixerint illud quod scriptum est: Spiritus prophetarum prophetis subjectus est (I Cor. XIV, 32). Responsio. Spiritus prophetarum Spiritui sancto subjicitur, non autem Spiritus sanctus, quo inundante prophetarum spiritus loquebatur, David in Psalmis canente: Audiam quid loquetur in me Dominus Deus (Psal. XXXIV, 9). Nunquid is qui a propheta vel etiam apostolo Deus et Dominus nuncupatur, sublata potestate propriae dominationis subjicietur prophetis? Absit, quoniam qui dona charismatum apostolis vel prophetis propria contulit potestate, potestat non (0402A)subjicietur alienae, Petro apostolo affirmante: Nunquam humana voluntate, inquit, prophetia allata est aliquando, sed a Spiritu sancto repleti loquebantur homines (II Pet. I, 21). Et in Salomone: Non est in hominis potestate spiritus ut prohiberi possit, sed nec subjicitur illi, quoniam mortalis est (Eccli. VIII, 8). Et in Machabaeorum: Eliodorus autem quod statuerat perficiebat eodem loco cum satellitibus suis circa aerarium praesens, sed Spiritus omnipotens, et omnis potestatis magnam fecit ascensionis evidentiam (II Mach. III, 23). Si enim mens vestra interiori lumine lustraretur, nunquam a vobis de Spiritus sancti potentia talia proferrentur: quoniam qui prophetas, ut ventura praedicarent, virtute propria adimplevit, prophetis utique subjectus esse non potuit. CAPUT V. Ubi dicunt, Spiritum sanctum in perscrutando nescire quae Dei sint. 434 Si tibi dixerint: Ideo Spiritus sanctus perscrutatur arcana, quia quod certum est nesciat, sed quod minus novit, scrutando nosse desiderat. Responsio. Spritus sanctus in perscrutandis quae Dei sunt, Patri vel Filio inferior non probatur, quia et ipsa divinitas dum ea quae sunt Spiritus sui scrutatur, a nullo Christianorum inferior sancto Spiritui judicatur, Propheta dicente: Meditatus sum nocte cum corde meo, exercitabam et perscrutabar spiritum meum (Psal. LXXVI, 7). Et Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis nisi spiritus hominis qui in ipso est. Ita quae Dei sunt nemo novit nisi Spiritus Dei (0402C)(I Cor. II, 11). Audi, haeretice, quoniam quae Dei sunt Spiritus sanctus non ignorat, sed magis notitiam Dei quam ipse spiritaliter novit, sibi credentibus manifestat. CAPUT VI. Ubi dicitur: Ille me glorificabit, quia de meo accipiet. Si tibi dixerint quod de Spiritu sancto dixerit Filius: Ille me glorificabit, quia de meo accipiet (Joan. XVI, 14). Responsio. Spiritus sancti potentia si qualis vel quanta sit vultis agnoscere, ex apostoli Pauli doctrine potestis universa condiscere, ipso dicente: Unicuique datur, inquit, manifestatio spiritus ad utilitatem: alii quidem datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem spiritum, alteri fides in eumdem spiritum, alii donatio curationum in (0402D)uno spiritu, alii operationes virtutum, alii prophetia, alii dijudicatio spiritus, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII, 7). Omnia haec operatur unus atque idem spiritus, dividens 435 propria singulis prout vult (Ibid., 11). Et Dominus in Evangelio: Nolite mirari, inquit, quia dixi vobis, oportet vos denuo nasci, quia spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed nescis unde veniat et quo vadat (Joan. III, 7). Et Apostolus: Si enim sermo qui per angelos dictus est, factus est firmus, et omnis praevaricatio et inobedientia justam accipit retributionis mercedem, quomodo nos effugiemus tantam negligentes salutem (Hebr. II, 2)? Quae cum initium accepisset ut narraretur per Dominum, ab iis qui (0403A)audierunt in nobis confirmata est, contestante Deo signis, et prodigiis, variis virtutibus, et Spiritus sancti divisionibus secundum suam voluntatem. Cum ergo non nescias Spiritum sanctum dona superius comprehensa propria voluntate singulis suis esse partitum, quomodo eum astruis haec omnia tanquam nihil habentem a Filio accepisse, qui et ipsum Dominum misit, et prophetas, atque apostolos sua virtute repleverit? CAPUT VII. Ubi dicunt Spiritum sanctum ante tempora a se non esse locutum. Si dixerint de Spiritu sancto, quod non a semetipso locutus sit, sed quae audivit a Filio, protulit (Joan. XVI, 13). (0403B)Responsio. Nos igitur, qui Spiritum sanctum Deum et Dominum confitemur, non jussione alterius, sed potestate propria ostendimus fuisse locutum, Paulo apostolo doctore gentium attestante. Aemulamini, ait, spiritalia dona, magis autem ut prophetetis. Qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo; nemo enim audit: spiritus enim loquitur mysteria (I Cor. XIV, 1). Et Dominus discipulis dixit: Cum tradiderint vos, nolite cogitare quid loquamini, dabitur enim vobis in illa hora quid dicatis; non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 19). Et Marcus evangelista: Cum duxerint vos tradentes, nolite cogitare quid loquamini, sed quod datum fuerit vobis in illa hora, id loquamini: non enim 436 estis vos loquentes, sed (0403C)Spiritus sanctus (Marc. XIII, 11). Ex hoc itaque debes arguere, quia non sunt ab invicem Filius et Spiritus sanctus in natura deitatis diversi, qui in unitate spiritus et vinculo pacis sibimet videntur esse conjuncti. CAPUT VIII. Ubi dicunt Spiritum sanctum non a se, sed ex insufflatione Filii in discipulos advenisse. Si autem dixerint quia Spiritus sanctus non sua sponte, sed insufflatione Filii in discipulos venit. Responsio. Ex hoc inter Filium et Spiritum sanctum aliquam diversitatem non potestis constituere, cum videatis eumdem Dominum et Salvatorem nostrum discipulorum corda non de alieno replevisse spiritu, sed de proprio: et non inferiorem, sed coaequalem (0403D)suis largitus est, ut in se et sibi in fide adhaerentibus unus spiritus flaret. Qui adhaeret, inquit apostolus Paulus, meretrici, unum corpus est: qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. VI, 16). Nos igitur Spiritum sanctum spontanea voluntate in discipulos advenisse, et eos sua virtute replevisse monstramus, et ex libro qui apostolorum Acta continet edocemus. Cum complerentur, inquit, dies Pentecostes, erant omnes simul in unum, et factus est subito de coelo sonus tanquam advenientis spiritus vehementis, et replevit omnem locum in quo erant sedentes, et visae sunt illis divisae linguae tanquam ignis, qui et sedit super unumquemque illorum, et repleti sunt Spiritu sancto (Act. II, 1). Et iterum: (0404A)Paulus autem repletus Spiritu sancto, intendens in illum, ait: O plene dolo et cavillatione, fili diaboli, inimice omnis justitiae, quare vis perdere vias Domini cum sint rectae (Act. XIII, 10)? Et angelus Zachariae: Ne timeas, Zacharia, quia exaudita est deprecatio tua: ecce uxor tua Elizabeth pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem; vinum et siceram non bibet, et Spiritu sancto implebitur adhuc in utero matris suae (Luc. I, 13). Item ibi: Et Zacharias pater ejus repletus est Spiritu sancto, et prophetavit (Ibid., 41). Item ibi: Elizabeth 437 mater ejus repleta Spiritu sancto loquebatur benedicens Deum. Ex iis igitur testimoniis tandem agnosce quoniam spiritus quem de flatu Salvatoris discipuli acceperunt inferiorem a Filio non probatur habere substantiam, quia nullum (0404B)novimus in propria natura manentem inferiorem sui vel ex alia materia venientem habere spiritum, quo ad caeterorum utatur supplementa membrorum; sed quod de proprio spiritu ex quo ipse consistit alia, ut diximus, membra replere possit, vel regere, nullus ambigit. CAPUT IX. Ubi dicitur Spiritum sanctum flatui comparatum. Si autem dixerint illud quod scriptum est: Spiritus a me procedit, et omnem flatum ego feci (Isai. LVII, 16). Responsio. Flatum quem Dominus se fecisse commemorat, non Spiritum sanctum fuisse nos credimus, sed creaturae spiritum esse fatemur, quem ut possint subsistere acceperunt: nam Spiritum sanctum non (0404C)legimus factum a Filio, quem factorem omnium rerum novimus fuisse cum Filio: si enim in faciendo ea quae facienda fuerant propria Spiritus sanctus sicut Filius non usus est potestate, quomodo suo nutu constituit quae constituenda fuisse praesaga majestate conspexit? Hoc ipsum Job patriarcha in libro sermonum suorum probante: A spiritu Domini, inquit, datur glacies super terram, et gubernat aquam qualiter illi placuerit, et frumentum irrigat in nubibus, disseminat autem nube lucem suam, et ipsa in circuitu vertitur gubernaculis ad operanda omnia quae mandaverit ei, quia haec a Deo constituta sunt super terram (Job. XXXVII, 10). Et Apostolus: Qui operatur, inquit, omnia in omnibus (I Cor. XII, 6). Et in Actibus: Placuit, inquiunt apostoli, Spiritui sancto et nobis, (0404D)nihil amplius oneris imponere vobis (Act. XV, 28). Nam quia eosdem apostolos misit ubi voluit, et prohibuit unde voluit, et ex eodem libro docetur: Cum jejunassent et orassent, inquit, imposuerunt eis manus, et 438 dimiserunt eos (Act. XIII, 3). Ipsi igitur dimissi a Spiritu sancto venerunt Seleuciam. Et iterum: Petro autem cogitante de visu, dixit ei Spiritus sanctus: Surge et vade cum illis, nihil dubitans quia ego misi eos (Act. X, 19). Quod autem et prohibuerit ita docetur: Pervenerunt autem Phrygiam, et Galatiae regionem, prohibiti a Spiritu sancto loqui verbum in Asia (Act. XVI, 6). Tantae enim excellentioris potentiae esse probatur Spiritus sanctus, ut angeli et archangeli, qui quotidie in conspectu Dei Patris et (0405A)unici Filii sui versantur et astant, in ipso quoque Spiritu secundum apostolicae praedicationis sententiam, leni nutu et furtivis, ut ita dicamus, aspectibus prospicere concupiscant, Petro apostolo confirmante: De qua salute, inquit, exquisierunt prophetae qui futuram gratiam in nobis prophetaverunt, scrutantes in quibus, vel quali tempore significaret in eis spiritus Jesu Christi (I Petr. I, 10). Et infra: In quo concupiscunt, ait, angeli prospicere (Ibid., 12). Tu igitur habe illi reverentiam, et honora ut Deum, et noli eum flatui hominis, vel cujuslibet generis comparare, cujus aspirationis adventu nostra corpora credimus in novissimo de sepulcro resuscitari. Nam si, quod absit, creatura fuisset, utique Paulus, dum supernas atque invisibiles creaturas, id est sedes, (0405B)dominationes, principatus et potestates in ordine recenseret, ipsum quoque principaliter nominasset. CAPUT X. Ubi dicunt Filium Dei et Dominum sancto Spiritui comparatum. Si tibi dixerint: Sicut Pater Deus et Dominus est Filio suo, ita Filius Dominus et Deus est Spiritui sancto. Responsio. Plurima jam de Spiritus sancti persona, quod Deus et Dominus nuncupetur, testimonia posuisse meminimus, ut jam nihil addere deberemus. Sed ne ignaviae deputetur, aut subterfugere nos propositionis vestrae ponderosam sarcinam aestimetis, quanta ipse pro sui defensione donaverit, dubias (0405C)439 mentes deitatem et dominationem illi naturaliter insitam non nostris verbis, sed divinis ipso largiente docemus oraculis, Isaia propheta dicente: Non audivit Jacob Dominum, qui redemit eum, et suscepit, et exaltavit eum (Isai. LXIII, 9). Et infra: Sed irritaverunt Spiritum sanctum, et convertit se illis in scandalum (Ibid., 10). Et Jeremias: Spiritus faciei nostrae Christus Dominus, qui comprehensus est in interitu eorum, sub cujus umbra vivimus inter gentes (Thren. IV, 20). Et Petrus apostolus Ananiae dixit: Nonne manens tibi manebat, et venditum in tua erat potestate? Quare voluisti tentare Spiritum sanctum, ut subtraheres de pretio praedii (Act. V, 4). Et infra: Non es mentitus hominibus, sed Deo. Et Apostolus: Cum autem conversus fuerit ad Deum, (0405D)auferetur velamen, Dominus autem spiritus est (II Cor. III, 16). Ex hoc, perfide, debes agnoscere quoniam qui Deus et Dominus dicitur, in ipso deit tis vocabulo Patri et Filio coaequatur. CAPUT XI. Ubi dicunt tertio loco Spiritum sanctum a Patre et Filio nominatum. Si tibi dixerint quia in eo minor est Spiritus sanctus, quod tertio loco est a Patre et Filio nominatus. Responsio. Spiritus sanctus, non quia tertio nominatus est loco Patri et Filio minor erit, quoniam cum aquam, sicut superius diximus, superiori loco a Spiritu sancto Dominus nominasset, aquam utique Spiritu sancto, quam praeposuit, non superiorem (0406A)ostendit. Nam Scripturae divinae mos est quae sunt novissima primitus nominare, et quae prima sunt novissime recensere, sicut in Genesi scriptum est: Ego sum Deus Isaac et Abraham patrum tuorum (Levit. XXVI, 42). Nam et Lucas evangelista (Cap. III) originem Domini Salvatoris nostri, id est Joseph et Mariae matris ejus, sursum versus a Joseph inchoans usque ad Adam primum hominem, qui a Deo factus est, recensendo contexuit, et utique nullus est in genere humano Joseph, qui secundum carnem 440 pater Christi vocabatur, qui Adae primo homini possit praeferri, sed nos ut satisfaciamus inconditis propositionibus vestris, etiam Spiritum sanctum a Patre et Filio primo loco ostendimus nominatum, Apostolo attestante, Unum corpus, ait, et (0406B)unus Spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Deus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium (Ephes. IV, 4). Spiritus utique sanctus Patri et Filio inferior non est, quia Spiritus *Patris et Filii est, et non possunt ob substantiam in se commanentis Spiritus sui ex parte dici perfecti, et ex parte ad imperfectionem vocari. CAPUT XII. Ubi dicunt Spiritum sanctum non esse genitum, neque ingenitum. Si tibi dixerint: Ostende Spiritum sanctum, unde trahat originem, quem nec ingenitum sicut Patrem, neque genitum sicut Filium profiteris. Responsio. Certa et manifesta origo Spiritus sancti, Pater et Filius, qui nec ingenitus cum ingenito, neque (0406C)genitus cum unigenito a fidelibus creditur, sed Spiritus Patris esse Scripturarum sacrarum eloquiis comprobatur. Nabuchodonosor rege in Daniele propheta dicente: Daniel, cui nomen Balthasar, secundum nomen Dei mei, Spiritum sanctum Dei in se habet (Dan. IV, 5). Item ipse: Omnes sapientes regni mei non potuerunt interpretationem somnii mei declarare mihi: tu autem, Daniel, potes, quia Spiritus Dei sanctus in te est. Item ibi: Ecce vir in regno tuo, in quo Spiritus Dei est. Et in Zacharia: Verumtamen legitima mea accipite, et verba mea quae ego mando in spiritu meo servis meis prophetis (Zach. I, 6). Item ibi: Non in fortitudine magna, neque in virtute, sed in spiritu meo, dicit Dominus (Zach. IV, 6). Et Apostolus ad Romanos: Vos autem non estis (0406D)in carne, sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 9). Et ad Galatas: Quoniam estis filii Dei, misit Deus spiritum Filii sui in 441 corda nostra clamantem Abba Pater (Gal. IV, 6). Et ad Ephesios: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei (Ephes. IV, 30). Et ad Philippenses: Scio enim quod hoc mihi proficit in salutem per vestras obsecrationes et subministrationes spiritus Jesu Christ (Philip. I, 19). Et Petrus apostolus: De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt prophetae, qui venturam in vobis gratiam prophetaverunt, scrutantes in quibus, vel quali tempore significari haberet in eis spiritus Jesu Christi (I Petr. I, 10). Et in libro Judicum: Et venerunt, et castra posuerunt in valle Jezrael, et (0407A)spiritus Domini induit Gedeon (Judic. VI, 33). Intendite, miseri, quoniam qui priori loco a Patre et Filio nominatus est, et multis Scripturae divinae locis Patris et Filii appellatur, Patre et Filio inferior non probatur. CAPUT XIII. Ubi dicunt Spiritum sanctum vitam a Patre non accepisse ut Filium. Si tibi dixerint: Filium a Patre vitam legimus accepisse, ut sic credentibus daret: de Spiritu sancto nihil tale legimus, et in eo eum minorem Filio judicamus. Responsio. Quia Patris et Filii spiritus nuncupatur, spiritus vitae sine dubio esse, sicut Pater et Filius divinis Lectionibus comprobatur, Ezechiele propheta (0407B)dicente: Cum autem elevarent se animalia a terra, exsiliebant rotae, et ubicunque ibant nubes, et juxta illud spiritus rotae extollebatur cum eis, quoniam spiritus vitae erat in rotis (Ezech. I, 19). Et Apostolus ad Romanos: Lex enim, ait, spiritus vitae in Christo Jesu (Rom. VIII, 2). Item ibi: Prudentia carnis mors est, prudentia vero spiritus vita et pax (Ibid., 6). Item ibi: Corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem vita est propter justitiam (Ibid. 10). Et ad Corinthios: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem (I Cor. XV, 45). Item in secunda: Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6). Et in Apocalypsi: Et post tertium diem et dimidium spiritus vitae intravit in eis a Domino, et steterunt 442 (0407C)super pedes suos (Apoc. XI, 11). Ezechiel utique iisdem verbis ac syllabis de aridis ossibus mortuorum paria protestatur (Ezech. XXXVII, 10). Intendite, quaeso, intendite, quoniam inaniter spiritus vitae non dixit, et qui vivis et mortuis secundum antelata testimonia vitam largitur, inferior a Patre et Filio nullatenus comprobatur. CAPUT XIV. Ubi dicunt: Ostende quod de Patre Spiritus sanctus possit procedere. Si tibi dixerint: Ostende quod Spiritus sanctus de Patre vel Filio procedere potuit. Responsio. Si corda vestra incredulitatis jam vitio obdurata ad mollitiem nostrae credulitatis velletis adducere, facillime agnosceretis quod Spiritus de Deo (0407D)Patre possit procedere: est enim Pater Deus, et procedit de illo Spiritus Dei; est omnipotens, et procedit de eo omnipotentia spiritus; est lux, et procedit de eo spiritus lucis; est virtus, et procedit de eo spiritus virtutis; est sapiens, et procedit de illo sapientiae spiritus; est prudentia, et procedit de illo prudentiae spiritus; est consilium, et procedit de eo spiritus concilii; est fortitudo, et procedit de eo spiritus fortitudinis; est pax, et procedit de illo spiritus pacis; est caritas, et procedit de illo spiritus caritatis est scientia, et procedit de illo spiritus scientiae; est vita, et procedit de illo spiritus vitae; est rectus, et procedit de illo spiritus rectitudinis; est bonus, et procedit de illo spiritus bonitatis; est pietas, et procedit (0408A)de illo spiritus pietatis; est mansuetus, et procedit de illo spiritus mansuetudinis; est gladius, et procedit de eo gladius spiritus. Et multa alia quae brevit tis causa omisimus, scientes quod paucis dicta sapientibus multa sunt: insipientibus vero etsi multa dicantur, satis omnino non faciunt. Sed ne consuetis calumniis et cavillationibus simplices animos perturbetis, ex divinis Scripturis de iis quae superius dicta sunt documenta haec curiosius exigentes, ad omnia cum Domini adjutorio divina testimonia 443 coaptabimus, ut legentes agnoscant quemadmodum vestrae pravitati respondeant. Quod enim Spiritus Deus est in Evangelio Filius docuit, dicens: Spiritus Deus est (Joan. IV, 24). Quod autem omnipotens est, in Salomone (Sap. VII, 23) ostenditur, dum spiritus omnia (0408B)potens, et omnia prospiciens intimatur. Quod autem lux sit spritus, Ezechiel testis est, dum spiritum Domini sicut lux praefulgens ab Aquilone in nube venientem astruxit (Ezech. I, 4). Quod virtus sit, Apostolus docet cum dicit: In ostensione spiritus et virtutis (I Cor. II, 4). Quod vero sapientia dicatur, Isaias testis est, cum Domini Filium spiritu sapientiae fuisse repletum dicit (Isai. XI, 2). Quod vero prudentia dicatur, in eodem propheta ostenditur. Quod autem spiritus consilii et fortitudinis dicatur, in eodem volumine declaratur. Quod vero pax sit, apostolorum Acta testantur (Act. IX, 31). Quod autem caritas dicatur, apostolica sententia comprobat. Quod vero spiritus sapientiae appelletur, Isaiae annuntiatione docetur. Quod autem spiritus vitae sit, Apostolus (0408C)edocet, dum prudentiam spiritus vitae, et pacem esse praedixit (Rom. VIII, 6). Quod autem rectus dicitur, Davidis oraculis ostenditur, dum in suis visceribus spiritum rectum innovari precatur (Psal. L, 12). Quod autem bonus dicatur, idem propheta ostendit, qui se a Spiritu sancto in via recta deduci desiderans canit (Psal. XXVI, 11). Quod autem spiritus mansuetudinis nuncupetur, Apostolus testis est, dum dicit, se non in virga, sed in caritate spiritus et mansuetudinis advenire (I Cor. IV, 21). Quod vero perfectus dicatur, idem docet apostolus, dum illum judicem omnium, et spiritum justorum insinuat et perfectorum (Hebr. XII, 23). Quod autem gladius nuncupetur, idem probat apostolus, dum eum verbum Dei pronuntiat esse (Ephes. VI, 17). Si enim (0408D)haec omnia non caecis mentibus legerent, nec de Filio Dei ambigerent, neque de Spiritus sancti potentia dubitarent. CAPUT XV. Ubi dicunt Spiritum sanctum ubique non esse diffusum. Si tibi dixerint quia non ubique est spiritus sanctus sicut Pater et Filius, sed localiter sibi injunctum adimplet officium. 444 Responsio. Ut autem Spiritum sanctum doceamus ubique diffusum. Davidicum investigabimus testimonium, ex cujus prophetia Spiritus sanctus docetur, non locis, ut vos in somno gravi detenti, sed potentia sua sicut Pater et Filius ubique diffundi. (0409A)Ipse denique in psalmo CXXXVIII (Vers. 7) canit et dicit: Quo ibo a spiritu tuo: et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in coelum, tu ibi es, et si descendero in infernum, ades. Si sumpsero pennas meas in directum, et habitavero in novissimo maris, etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua. Et in Salomone: Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I, 7). Item ibi: Ne dixeris, a Spiritu Dei abscondor, et de altissimo quis mei memorabitur? In populo enim magno non agnoscor. Quae est enim anima mea in tam magna creatura? Ecce coelum, et coelum coelorum, abyssus et universa terra, et quae in eis sunt, in conspectu ejus sunt. A vultu illius movebuntur montes et colles, et fundamenta terrae, et cum concusserit, tremore concutientur (0409B)(Eccli. XVI, 16). Et in Apocalypsi: Et vidi septem candelabra aurea, et septem lucernas in capite septem candelabrorum aureorum, et dixi: Quae sunt ista, Domine? Et dixit mihi: Septem lucernae, septem spiritus sunt, missi per universum orbem terrarum (Apoc. I, 12). Ecce docuimus Spiritum sanctum non locis detineri, neque regione aliqua terminari, quomodo tu astruis eum ubique non esse diffusum: cujus vocem, secundum Domini dictum, quisquis est, audire tamen potest, sed unde veniat, et quo vadat, nulli mortalium scire concessum est. CAPUT XVI. Ubi dicunt Spiritum sanctum proprie lucifero comparatum. (0409C)Si tibi dixerint: Spiritus sanctus lucifero comparatus est, ante quem Pater Filium genuisse se testatus est, dicendo: In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3). Vel illud quod Petrus apostolus dixit: Donec 445 dies lucescat, et lucifer oriatur in cordibus vestris (II Petr. I, 19). Responsio. Pet us Apostolus, cum pro doctrina credentium haec in sua Epistola posuisset, Spiritum sanctum luciferum proprie nominatum, nec dixit, nec docuit, nec docenda mandavit. Sed et nos qui in Trinitate unum credimus Deum, etiam ipsum Dominum et Salvatorem nostrum in figura hujus stellae, non solum a prophetis, verum etiam ab apostolis ostendimus praedicatum. In Numeri etiam libro, cum a (0409D)Balaac impiissimo rege et sacrilego Balaam quoque pseudopropheta ad maledicendum Dei populum mercedis titulo fuisset adductus, haec docetur non sua voluntate, sed divino imperio intulisse: Orietur, ait, stella ex Jacob, et ascendet virga ex Israel, et percutiet omnia regna terrae (Num. XXIV, 17). Et in alio loco: Columnae coeli contremuerunt Dominum, astra autem coeli metuent eum (Job. XXVI, 11). Quoniam haec est pax et virtus ejus, ut splendeat in coelo stella ejus, ad illuminandos omnes credentes in eum. Haec in Evangelio: Vidimus, inquiunt, stellam ejus in oriente, et venimus adorare eum (Matth. II, 2). Et in Apocalypsi Joannis apostoli: Ego sum primus et novissimus (Apoc. XXII, 13). Ego sum radix et origo (0410A)David; ego sum stella splendida matutina (Ibid., 16). Si enim ob hujus stellae vocabulum, et ab eo quod Lucifer appellatus est, Spiritum sanctum Filio minorem esse contendis, nunquid et Filium, quem superius in typum stellae ipsius docuimus praedicatum, Spiritui sancto inferiorem esse ostendis? Absit, quoniam sicut Filius in hujus stellae imagine nuntiatus Spiritui sancto non potest dici inferior, ita Spiritus sanctus, si proprie fuisset lucifero comparatus, minor Filio non poterat apparere. CAPUT XVII. Ubi catholicos detestantur quod a Spiritu sancto peccatorum veniam postulare dicuntur. Si tibi opposuerint dicentes catholicos sacrilego ore (0410B)blasphemare, quod post Patrem et Filium a Spiritu sancto agnoscantur peccatorum veniam postulare. 446 Responsio. Spiritum sanctum judicem, et universum mundum de peccato, de justitia, et de judicio posse arguere, Dominus in Evangelio docuit, dicens: Cum autem venerit Spiritus sanctus, ille arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio (Joan. XVI, 8). Et Isaias: Abluet Dominus, ait, sordes filiorum et filiarum Sion spiritu judicii (Isai. IV, 4). Et in Salomone: Spiritus Domini contra illos stabit, et tanquam turbo venti dividet illos (Sap. V, 24). Item Isaias: Ecce ego in spiritu meo facio judicium, dicit Dominus (Isai. XXVI, 9). Cur igitur ipse abnuis ut unusquisque a judice suo peccatorum veniam non postulet, ut mundior a peccatis et purgatior (0410C)fiat, cum postulando poterit evadere? Si quo forsitan facto, aut incauta verbi prolatione, noxa incurrerat culpae, plane et convenienter a Spiritu sancto venia postulabatur ut peccatis remissionem et indulgentiam tribuat, qui pro nobis Patrem gemitibus inenarrabilibus interpellat. Quod autem nos sacrilegos vocas, quod secundum Trinitatis confessionem Deum ac Dominum Spiritum sanctum esse asseruimus, vide ne tu magis ipse dignus sis hoc nomine nuncupari, dum non vis Spiritum sanctum confiteri, quem Dominus per apostolos cum Patre et Filio indiscretum voluit universis gentibus intimari: Ite, inquit, baptizate omnes gentes, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Si enim Spiritus sanctus in deitatis substantia Patri et Filio non coaequatur, (0410D)cur in sacramento sacri baptismatis nihil absque illo completur? CAPUT XVIII. Ubi dicunt Spiritum sanctum non nosse Patrem sicut unigenitus Filius. Si tibi dixerint: In eo minor est Spiritus sanctus, quia Filius tantummodo de se dicit Patrem nosse, et nullam de Spiritu sancto mentionem fecisse [ leg fecit]. Responsio. Sicut in Christo habitat plenitudo divinitatis, ita in Spiritu sancto manifestae sunt altitudines deitatis. Cum enim 447 haec Apostolus uberius et satianter affirmet, cur perfidia vestra veritatem majestatis interpellat? Nemo enim, ait, scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui inipso (0411A)est, sic et quae in Deo sunt nemo novit, nisi Spiritus Dei (I Cor. II, 11). Ecce jam non solus novit Filius, quod novit etiam Spiritus sanctus: non quia duae personae sunt Filii et Spiritus sancti, in sciendo quae Dei sunt aliquam diversitatem inducit, sed unitatis communionem fideliter credentibus intimavit. In alio etiam loco sequitur idem apostolus dicens: Spiritus est, qui scrutatur etiam profunda Dei (I Cor. II, 10). Et iterum: Nos autem non spiritum mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est (Ibid., 12). Et in Evangelio Judaeis de scipso Filius dicit: Vos autem non nostis eum, ego autem novi eum, qui ex ipso sum (Joan. VIII, 55). Si de Deo est Spiritus sanctus, quemadmodum de Deo est Filius, quomodo minor erit, qui quod in Patre Filius (0411B)novit, ipse cognoscit? Docuimus deinde Spiritum sanctum de Deo Patre ut Filium inenarrabiliter procedentem, quia connexa Trinitas inseparabilem in se possidet unitatem. CAPUT XIX. Ubi dicunt non baptizasse in nomine Spiritus sancti, sicut in nomine Filii. Si enim dixerint tibi: Ideo minor est Spiritus sanctus quia in nomine ejus non baptizaverunt discipuli, sed in nomine Filii. Responsio. Non enim est in Trinitate diversitas, in qua est non solum potestatis ac voluntatis individua caritas, sed etiam deitatis et majestatis aequalitas: quod enim exspectatur a Patre, invenitur in Filio, et quod invenitur in Filio, tribuitur et Spiritui sancto. (0411C)Si vero distributiones Spiritus sancti curioso volueris inquirere animo, Apostolum audies praedicantem: (0412A)Unicuique autem nostrum datur illuminatio Spiritus ad 448 utilitatem: quibusdam enim per Spiritum datur spiritus sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu, alii charismata donationum in uno Spiritu, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spiritus, alii genera linguarum, alii interpretationes linguarum. Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus distribuens propria unicuique prout vult (I Cor. XI, 7-11). Ut vero in nomine Spiritus sancti baptizetur, sicut in nomine Patris et Filii, et Dominus in Evangelio testis est, et Paulus paria pronuntiat. Dominus quidem cum dicit: Baptizate gentes, in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Apostolus vero cum omnes nos Spiritu baptizatos insinuat (0412B)atque confirmat: Etenim nos omnes, ait, in uno Spiritu baptizati sumus, sive Judaei, sive Graeci, sive servi, sive liberi, et omnes in uno Spiritu potati sumus (I Cor. XII, 13). Et iterum: In quo credentes signati estis in Spiritu sancto promissionis, qui est pignus haereditatis nostrae in redemptionem adoptionis (Ephes. I, 13). Et iterum: Ut det vobis secundum divitias gloriae suae, virtute confortari per Spiritum sanctum, in interiorem hominem, habitare Christum in cordibus vestris (Ephes. III, 16). Et iterum: Nolo vos ignorare, fratres, quia patres vestri omnes sub nube fuerunt, et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eamdem potum spiritalem biberunt (I Cor. X, 1). In istis igitur testimoniis hoc (0412C)solummodo divini ati Spiritus sancti deest, quod perfidiae vestrae minus est. LIBER TERTIUS. DE UNITATE PATRIS ET FILII, ET SPIRITUS SANCTI. (0411) (0411C)449 In his testimoniis unitas Trinitatis ostenditur, dum quod Pater vocatur, vel etiam operatur, hoc Filius et Spiritus sanctus nuncupentur, vel eadem operentur. CAPUT PRIMUM. De communi deitatis vocabulo. Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus. De (0411D)Patre in Apostolo: Unus Deus Pater, ex quo omnia (I Cor. VIII, 6). Et iterum: Non est Deus nisi unus (Ibid., 4). De Filio in psalmo XCIX (Vers. 3): Scitote quoniam Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos, et non ipsi nos. De Spiritu sancto in Apostolo: Spiritus est Deus (II Cor. III, 17). Et in Evangelio: Quia Deus ipse est (Joan. IV, 24). CAPUT II. Ubi omnis Trinitas Dominus nuncupatur. Dominus Pater dicitur, Dominus Filius, Dominus Spiritus sanctus. De Patre in Levitico: Ego sum Dominus Deus vester, qui liberavi vos de terra Aegypti (Levit. XIX, 36). De Filio in psalmo XCV (Vers. 10): Dicite in nationibus, Dominus regnavit a ligno. De Spiritu sancto in Apostolo: Divisiones ministrationum (0412C)sunt, idem ipse Dominus (I Cor. XII, 5). Item ibi: Dominus autem spiritus est. CAPUT III. De communi omnipotentia Trinitatis. 450 Omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus (II Cor. III, 17). De Patre in Salomone: Omnipotens sermo tuus exsiliens a regalibus (0412D)sedibus venit (Sap. XVIII, 15). De Filio ubi supra: Unus enim altissimus creator omnipotens, rex potens et metuendus nimis (Eccli. I, 8). De Spiritu sancto ubi supra: Est enim in sapientia spiritus intelligentiae sanctus, unicus (Sap. VII, 22), et infra, omnia potens (Ibid., 27). CAPUT IV. De communi potentia Trinitatis. Potens Pater, potens Filius, potens Spiritus sanctus. De Patre ad Corinthios: Potens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis (II Cor. IX, 8). Item ibi: Ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in potentia Dei (I Cor. II, 5). De Filio ubi supra: Congregatis vobis, et meo spiritu cum omnipotentia Domini nostri Jesu Christi (I Cor. V, 4). Item in secunda: (0413A)An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? qui in vobis non infirmatur, sed potens est (II Cor. XIII, 3). De Spiritu sancto ubi supra: Non enim audeo aliquid horum loqui, quae non perfecerit Spiritus per me in obedientiam gentium, verbo et factis, in potestate signorum et prodigiorum, in potentia Spiritus (Rom. XV, 18). Et iterum: Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis spe et potentia Spiritus sancti (Ibid., 13). CAPUT V. De communi paternitatis vocabulo. Pater Deus, Pater Filius, Pater Spiritus sanctus. De Patre Apostolus: Unus Deus Pater, ex quo omnia (I Cor. VIII, 6). Et iterum: Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi scit, qui est benedictus in saecula (II Cor. (0413B)II, 31). De Filio in cantico Deuteronomio: Nonne hic 451 pater tuus possedit te, et fecit, et constituit te (Deut. XXXVI, 6)? Et Isaias: Puer natus est nobis, filius datus est nobis (Isai. IX, 6). Et infra: Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. De Spiritu sancto ad Hebraeos: Homines, quidem nostrae carnis habebamus correptores, et verebamur in eis, quanto magis subjiciemur Patri spiritus, et obediemus ei ut vivamus? Illi quidem paucis diebus pro voluntate sua, sicut ipsis videbatur, disciplinam dabant: spiritus autem ad utilitatem accipiendam sanctificationis suae (Hebr. XII, 9). CAPUT VI. Ubi sanctus omnis Trinitas appellatur. Sanctus Pater, sanctus Filius, sanctus Spiritus (0413C)sanctus. De Patre in Esdra: Quoniam sanctus Deus est veritas. Et in Levitico: Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum Dominus Deus vester (Levit. XI, 44). De Filio in Evangelio: Scio te qui sis tu sanctus Dei (Marc. I, 24). Item ibi: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). De Spiritu sancto in Salomone: Sanctus enim Spiritus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu (Sap. I, 5). CAPUT VII. De communi principatu Trinitatis. Princeps Pater, princeps Filius, princeps Spiritus sanctus. De Patre in Judicum: Dixit ad eos Gedeon: Non principabor ego vestri, neque filius meus, sed Deus princeps est in vobis (Judic. VIII, 23). Et in Numeris: (0413D)Non erit labor in Jacob, neque videbitur labor in Israel, quoniam Dominus Deus ejus cum eo, et ipse praeclarus princeps cum ipso (Num. XXIII, 21). De Filio in Epistola Petrus apostolus: Pascite gregem Dei, qui est in vobis, non quasi coacti, sed voluntarie ex animo, ut cum apparuerit princeps pastorum accipiatis immarcessibilem coronam (I Petr. V, 2, 3). De Spiritu sancto, psalmo L (Vers. 14): Redde mihi laetitiam salutaris tui, et Spiritu principali confirma me. CAPUT VIII. Quod regis vocabulo omnis Trinitas appellatur. 452 Rex Pater, rex Filius, rex Spiritus sanctus. De Patre in Isaia, Dominus rex magnus, et dives in (0414A)operibus suis (Isai. XXXIII, 22). Et in psalmo: Deus autem rex noster ante saecula operatus est salutem in medio terrae (Psal. LXXIII, 12). De Filio in Apocalypsi: Et exercitus coelestis sequebatur cum in equis albis, induti byssinum mundum (Apoc. XIX, 14). Et infra: Et habet in vestimento et in femore suo nomen scriptum: Rex Regum, et Dominus dominantium (Ibid., 16). De Spiritu sancto in Isaia: Vidi Dominum regem Sabaoth oculis meis (Isai. VI, 5). Et audivi vocem dicentem mihi: Quem mittam, et quis ibit ad populum istum? Et dixi: Ecce ego sum, mitte me. Et dixit ad me: Vade, et dic populo huic: Aure audietis et non intelligetis, et videntes videbitis, et non videbitis (Ibid., 8). Ut Spiritum sanctum fuisse advertas, Paulum audi Judaeos in Actibus increpantem: Bene, inquit, (0414B)Spiritus sanctus locutus est ad patres vestros: Aure audietis, et non intelligetis, et videntes videbitis, et non videbitis (Act. XXVIII, 26). CAPUT IX. Ubi omnis Trinitas Judicis vocabulo nuncupatur. Judex pater, judex Filius, judex Spiritus sanctus. De Patre in psalmo XLIX (Vers. 6): Et annuntiabunt coeli justitiam ejus, quoniam Deus judex est. Et in septimo (Vers. 12): Deus judex justus, fortis et patiens. De Filio in Canonicis: Ecce enim judex ante januam assistit (Jac. V, 9). De Spiritu sancto: Et nunc revelabitur homo peccati, filius perditionis, quem interficiet Dominus spiritu oris sui (II Thess. II, 3, 8). Et in Isaia: Ecce ego in spiritu meo facio judicium, dicit Dominus Deus. CAPUT X. De communi perfectione. 453 Perfectus Pater, perfectus Filius, perfectus Spiritus sanctus. De Patre in Evangelio: Estote ergo perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V, 48). De Filio ad Hebraeos: Ex his enim quae passus est didicit obediens fieri, qui etiam perfectus factus est omnibus obedientibus sibi (Hebr. V, 8). De Spiritu sancto ubi supra: Sed accessistis ad montem Sion, et ad civitatem viventis Jerusalem (Hebr. XII, 22). Et infra: Et ad spiritum justorum perfectorum (Ibid., 23). CAPUT XI. De communi veritate. Verus Pater, verus Filius, verus Spiritus sanctus. (0414D)De Patre in Salomone: Deus noster suavis et verus est: nosse autem te consummatio justitiae est (Sap. XV, 1, 3). De Filio in Joanne: Ut simus in vero Filio ejus Jesu Christo, hic est Deus verus, et vita aeterna (I Joan. V, 20). De Spiritu sancto in Evangelio: Cum venerit Paracletus ille spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem (Joan. XVI, 13). CAPUT XII. De justi comparatione. Justus Pater, justus Filius, justus Spiritus sanctus. De Patre in Exodo: Vocavit autem Pharao Moysen et Aaron, et dixit eis: Peccavi nunc, nam Deus justus est, ego autem et populus meus impii (Exod. IX, 27). De Filio in Sophonia: Dominus justus in medio tui, (0415A)non facies injuste (Soph. III, 5). Et in epistola Joannis: Sicut docuit vos manere in eo (I Joan. II, 27). Et infra: Quod si scitis quia justus est, scitis quia omnis qui facit justitiam, ex ipso est (Ibid., 29). De Spiritu sancto in Apostolo: Magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu (I Tim, III, 16). CAPUT XIII. De communi fortitudine. 454 Fortis Pater, fortis Filius, fortis Spiritus sanctus. De Patre in Isaia: Deus fortis et potens, magni nominis, Domine (Isai. XXVIII, 2). De Filio in psalmo centesimo septimo decimo: Fortitudo mea et laudatio mea Dominus (Vers. 14). De Spiritu sancto in Salomone: In timore Dei Spiritus fortitudinis, et (0415B)in viis ejus pax et vita aeterna (Prov. XIV, 26). CAPUT XIV. De communi judicio. Judicat Pater, judicat Filius judicat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo XLII (Vers. 1): Judica me, Deus, et discerne causam meam. De Filio in psalmo IX (Vers. 9): Praeparavit in judicio thronum suum, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate. De Spiritu sancto in Isaia: Et abluet Dominus sordes filiorum et filiarum Sion, et sanguinem purgabit de medio eorum Spiritu judicii (Isai. IV, 4). CAPUT XV. De communi opere Trinitatis. Operatur Pater, operatur Filius, operatur Spiritus (0415C)sanctus. De Patre ad Philippenses: Deus est qui operatur in vobis et velle (Philip. II, 13). De Filio in Evangelio: Me oportet operari opera ejus qui misit me, donec dies est (Joan. IX, 4). De Spiritu sancto in Apostolo: Operatur autem unus atque idem spiritus, dividens singulis propria prout vult (I Cor., XII, 11). CAPUT XVI. Quod nomen Excelsi omnis Trinitas sortiatur. Excelsus Pater, excelsus Filius, excelsus Spiritus sanctus. De Patre in Daniele: Signa et prodigia quae fecit mecum Deus excelsus (Dan. III, 99). Et in psalmo LXXVII (Vers. 35): Deus excelsus redemptor 455 eorum est. De Filio in psalmo centesimo duodecimo (Vers. 4): Excelsus super omnes gentes Dominus, (0415D)et super coelos gloria ejus. De Spiritu sancto in Isaia: Haec dicit Excelsus, in excelsis habitans in aeternum, Sanctus in sanctis, Dominus excelsus nomen ei, in sanctis requiescens (Isai. LVII, 15). CAPUT XVII. Quod ignis omnis Trinitas appellatur. Ignis Pater, ignis Filius, ignis Spiritus sanctus. De Patre in Deuteronomio: Observate ne faciatis vobis ipsis vel simulacrum omnium de quibus praecepit tibi Deus, quoniam Dominus Deus tuus ignis consumens est (Deut. IV, 23) De Filio in psalmo centesimo decimo octavo (Vers. 146). Ignitum verbum tuum nimis, et servus tuus dilexit illud. De Spiritu sancto in Actibus: Et visae sunt illis divisae linguae tanquam ignis, (0416A)seditque super unumquemque eorum, et repleti sunt Spiritu sancto (Act. II, 3). CAPUT XVIII. Quod lux omnis Trinitas dicatur. Lux Pater, lux Filius, lux Spiritus sanctus. De Patre in Joannis Epistola: Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae (I Joan. I, 5). De Filio in Evangelio: Ego sum lux hujus mundi: qui persequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12). De Spiritu sancto in Ezechiele: Ecce spiritus Domini surgens veniebat ab aquilone, et in ci cuitu ejus lux refulgens (Ezech. I, 4). CAPUT XIX. De communi bonitate Trinitatis. Bonus Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus. (0416B)De Patre in psalmo LXXII (Vers. 1): Quam bonus Deus Israel rectis corde. De Filio: Ego sum pastor bonus (Joan. X, 11). Et, Magister bone, quid boni faciam ut habeam vitam aeternam (Matth. XIX, 16)? De Spiritu sancto 456 in Esdra: Spiritum tuum bonum dedisti eis (II Esdr. IX, 20). Et in Salomone: Bonus Spiritus tuus in omnibus (Sap. XII, 1). CAPUT XX. De communi magnitudine Trinitatis. Magnus Pater, magnus Filius, magnus Spiritus sanctus. De Patre in Exodo: Nunc intellexi quoniam magnus est Deus (Exod. XVIII, 11). Et in psalmo octuagesimo quinto (Vers. 10): Tu es Deus solus magnus. De Filio ad Titum: Exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris (0416C)nostri Jesu Christi (Tit. II, 13). De Spiritu sancto in Regnorum, ait Dominus ad Eliam: Egredere, et sta in monte coram me, et ecce Dominus transit et spiritus magnus et fortis, subvertens, et conterens petram ante Dominum (III Reg. XIX, 11). CAPUT XXI. De communi virtute Trinitatis. Virtus Patris, virtus Filii, virtus Spiritus sancti. De Patre ad Romanos: Non enim confundor de Evangelio: Virtus enim est in salutem omni credenti (Rom. I, 16). De Filio ad Corinthios: Libentissime igitur gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet virtus Christi in me (II Cor. XII, 9). Et de Spiritu sancto ad Thessalonicenses: Scientes, fratres, electi a Deo, dilectionem vestram, quia Evangelium nostrum non (0416D)fuit apud vos in verbo tantum, sed in virtute Spiritus sancti (I Thes. I, 4). CAPUT XXII. Ubi fons omnis Trinitas dicitur. Fons Pater, fons Filius, fons Spiritus sanctus. De Patre in Jeremia: Haec dicit Dominus Deus Israel: Duo mala fecit populus meus, me reliquerunt fontem aquae vitae, et foderunt sibi lacus detritos, qui aquam non possunt continere (Jer. II, 13) 457 De Filio in Salomone: Fons sapientiae verbum Dei in excelsis (Eccli. I, 5). De Spiritu sancto in Isaia: Ecce nomen Dei post multum tempus venit, ardens in ira indignationis voravit gentes, et spiritus velut fons aquae in valle trahens (Isai. XXX, 27). CAPUT XXIII. Ubi fluvius omnis Trinitas dicitur (0417A) Fluvius Pater, fluvius Filius, fluvius Spiritus sanctus. De Patre in Salomone: Benedicto Dei tanquam fluvius inundans (Eccli. XXXIX, 27), et in psalmo LXIV (Vers. 10): Fluvius Dei repletus est aqua. De Filio in Isaia: Haec dicit Dominus: Ego declinabo in eis ut fluvius pacis, et ut torrens inundans gloriam gentium (Isai. LXVI, 12). Item ibi: Et apparebit in Sion sicut fluvius decurrens, et clarus in terra sitienti (Isai. LIX, 20). De Spiritu sancto in Evangelio: In die festo magno stabat Jesus, et clamabat dicens: Quisquis credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in (0417B)eum (Joan. VII, 37). CAPUT XXIV. Ubi Verbum Spiritus sanctus dicitur sicut Filius. Verbum Dei Patris Filius, Verbum Dei Spiritus sanctus. De Filio in Evangelio: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1). Et in Apocalypsi: Et erat coopertus vestimentum aspersum sanguine, et vocabitur nomen ejus Verbum Dei (Apoc. XIX, 13). De Spiritu sancto ad Ephesios: In omnibus assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia jacula nequissimi candentia exstinguere, et galeam salutis, et gladium spiritus, quod est Verbum Dei (Ephes. VI, 16). CAPUT XXV. Quod caritas omnis Trinitas appelletur. 458 Caritas Pater, caritas Filius, caritas Spiritus sanctus. De Patre in Joannis Epistola: Filioli, Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV, 16). De Filio ad Corinthios: Sive enim mente excessimus Deo; sive sobrii sumus, vobis; caritas enim Christi urget nos (II Cor. V, 13). De Spiritu sancto ad Romanos: Obsecro itaque vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum, et per caritatem Spiritus sancti (Rom. XV, 30). Et ad Galatas: In libertate vocati estis (Gal. V, 13). Et infra: sed per caritatem spiritus servite in invicem. Et ad Corinthios inquit: Vultis veniam ad vos in virga, an in caritate spiritus (I Cor. IV, 21)? CAPUT XXVI. Quod vitam aeternam omnis Trinitas largiatur. Vitam aeternam dat Pater, hanc Filius, hanc Spiritus sanctus. De Patre in Joannis Epistola: Qui non credit Deo, mendacem facit eum, quia non credit testimonio quod testatus est de Filio suo: et hoc est testimonium, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus (I Joan. V, 10). De Filio in Evangelio: Oves meae vocem meam audiunt, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do eis (Joan. X, 27). Et in Epistola Joannis: Qui habet Filium, habet vitam aeternam (I Joan. V, 12). De Spiritu sancto ad Galatas: Qui seminat in carne sua, de carne et metet corruptionem: qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam (Gal. VI, 8). CAPUT XXVII. Quod pacem omnis Trinitas tribuat. (0418A) Pacem dat Pater, pacem dat Filius, pacem dat Spiritus sanctus. Item ibi: Deus noster, pacem da nobis (Gal. I, 3). Et Apostolus: Deus autem pacis det vobis pacem (II Thess. III, 16). Et iterum: Deus autem 459 spei adimpleat vos omni gaudio et pace, ut abundetis et glorificetis Patrem Domini nostri Jesu Christi (Rom. XV, 13). De Filio in Numeris: Haec dicit Dominus, qui fecit Israel: Ecce ego do illis testamentum pacis, et eritis cum eo, et cum semine ejus post ipsum (Num. XXV, 13). De Spiritu sancto Apostolus: Prudentia enim carnis mors est, prudentia autem spiritus vita et pax est (Rom. VIII, 6). CAPUT XXVIII. De communi consolatione. Consolatur Pater, consolatur Filius, consolatur Spiritus sanctus. De Patre ad Corinthios: Benedictus Deus Pater Domini nostri Jesu Christi, pater misericordiarum et Deus totius consolationis qui consolatur nos (II Cor. I, 3). De Filio ubi supra: Quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra (Ibid., 5). De Spiritu sancto in Evangelio: Cum venerit consolator quem mittam vobis Spiritum veritatis, qui a Patre meo procedit, ipse vos docebit omnem veritatem, et ventura annuntiabit vobis (Joan. XV, 26). CAPUT XXIX. De communi juvamine Trinitatis. Adjuvat Pater, adjuvat Filius, adjuvat Spiritus (0418C)sanctus. De Patre in psalmo quadragesimo quinto (Vers. 6): Deus in medio ejus non commovebitur, adjuvabit eam Deus vultu suo. De Filio in Evangelio: Cum venisset Jesus in partes Tyri et Sidonis, ecce mulier Chananaea a finibus illis egressa clamabat, dicens: adjuva me, Domine (Matth. XV, 25). De Spiritu sancto in Apostolo: Nam quid oremus sicut oportet nescimus, sed ipse Spiritus adjuvat infirmitatem nostram (Rom. VIII, 26). CAPUT XXX. De communi gloria Trinitatis. 460 Deus gloriae Pater, hoc Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre in Actibus: Deus gloriae apparuit Patri nostro Abraham, cum esset in Mesopotamia (Act. VII, 2). De Filio in Apostolo: Si enim cognovissent, (0418D)nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8). De Spiritu sancto ad Corinthios: An nescitis quia corpora vestra templum est in vobis Spiritus sancti, quem habetis a Deo (I Cor. VI, 19)? Et infra: Glorificate et portate Dominum in corpore vestro (Ibid., 20). CAPUT XXXI. De communi doctrina. Doctrina Patris, doctrina Filii, doctrina Spiritus sancti. De Patre in Actibus: Tunc vidit proconsul quod factum est, et credidit admirans in doctrina Dei (Act. XIII, 12). De Filio ad Titum: Servi dominis suis obedientes sint in omnibus (Tit. II, 9). Et infra: Ut doctrina Salvatoris nostri Jesu Christi ornetur (0419A)in omnibus (Tit. II, 10). Et iterum: Qui non manet in doctrina Christi, Deum non habet (II Joan. 9). De Spiritu sancto ad Corinthios: Quae loquimur, non in sapientiae humanae doctrinae verbis, sed in doctrina Spiritus sancti (I Cor. II, 13). CAPUT XXXII. De communi sanctificatione. Sanctificat Pater, sanctificat Filius, sanctificat Spiritus sanctus. De Patre ad Thessalonicenses: Debemus gratias agere Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Deo, qui elegit nos ab initio in salutem, in sanctificationem (II Thess. II, 12). Et propheta: Paravit Deus sacrificium, et sanctificavit electos suos (Soph. I, 7). De Filio in Apostolo: Et haec quidem fuistis, sed abluti estis, et sanctificati in nomine Domini (0419B)nostri Jesu Christi (I Cor. VI, 11). De Spiritu sancto 461 in Canonicis: Secundum providentiam Dei Patris sanctificationem Spiritus (I Petr. I, 2). Et ad Romanos: Ut fiat oblatio gentium acceptabilis, sanctificata in Spiritu sancto (Rom. XV, 16). CAPUT XXXIII. De communi revelatione. Revelat Pater, revelat Filius, revelat Spiritus sanctus. De Patre ad Galatas: Cum autem placuit Deo, qui me segregavit de utero matris meae per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me (Gal. I, 15). De Filio ad Galatas: Neque enim ego ab homine accepi illud aut didici, sed per revelationem Jesu Christi (Ibid., 12). De Spiritu sancto ad Ephesios: Quod aliis generationibus non fuit notum filiis hominum, (0419C)nunc autem revelatum est per Spiritum sanctum sanctis apostolis et prophetis (Ephes. III, 5). CAPUT XXXIV. De communi benedictione. Benedicet te Pater, benedicet Filius, benedicet Spiritus sanctus. De Patre ad Ephesios: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali (Ephes. I, 3). De Filio in Salomone: Benedictio Domini super caput justi (Prov. X, 6). Et in psalmo octuagesimo tertio (Vers. 8): Benedictionem dabit qui legem dedit. De Spiritu sancto ad Galatas: Ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut benedictionem spiritus accipiamus (Gal. III, 14). CAPUT XXXV. De communi gaudio Trinitatis. Gaudium dat Pater, idem Filius, idem Spiritus sanctus. De Patre in Isaia: Haec dicit Dominus Deus Israel: Gaudium sempiternum do eis, et mundabo eos, et erunt acceptabilia opera eorum coram me (Isai. XXXV, 10). De Filio in Evangelio: Videbo 462 vos et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo auferet (Joan. XVI, 22). De Spiritu sancto ad Thessalonicenses: Excipite verbum in tribulatione multa, in gaudio Spiritus sancti (I Thes. I, 6). Et ad Romanos: Non est enim regnum Dei esca et potus, sed justitia et pax, et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV, 17). CAPUT XXXVI. De communi regeneratione. (0420A) Regenerat Pater, regenerat Filius, regenerat Spiritus sanctus. De Patre apostolus dicit: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui secundum magnam misericordiam suam regeneravit nos in spem vitae aeternae (I Pet. I, 3). De Filio ubi supra: In caritate fraternitatis diligite invicem, quasi renati per verbum Dei vivi, et permanentis in aeternum (Ibid., 22, 23). De Spiritu sancto in Evangelio: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III, 5). CAPUT XXXVII. De communi requie. Requiem dat Pater, requiem Filius, requiem Spiritus (0420B)sanctus. De Patre in Exodo: Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Ecce tu apponeris ad patres tuos, et requiem dabo tibi: et scies quia ego sum Dominus, qui conservavi te in via tua (Exod. XXXIII, 14). De Filio ad Thessalonicenses: Ut digni habeamini regno Dei, pro quo et patimini (II Thes. I, 5). Et infra: Retribuite his qui vos tribulant, retributionem, et vobis qui tribulamini requiem (Ibid. 6). De Spiritu sancto in Apocalypsi: Amodo dicit spiritus, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV, 13). CAPUT XXXVIII. De communi salvatione. Salvat Pater, salvat Filius, salvat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo centesimo quinto (Vers. 47): (0420C)Salva nos, Deus noster, et 463 congrega nos de gentibus. De Filio in psalmo centesimo primo (Vers: 17): Quoniam salvam faciet Dominus Sion, et videbitur in majestate sua. Et in Apostolo: Quoniam speravimus in Deum vivum, qui est Salvator omnium, maxime fidelium (I Tim. IV, 10). De Spiritu sancto ad Titum: Cum autem apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei, salvos nos fecit per virtutem regenerationis Spiritus sancti (Tit. III, 4). CAPUT XXXIX. De communi dilectione. Dilectio Patris, dilectio Filii, dilectio Spiritus sancti. De Patre Joannes apostolus: Deus dilectio est (I Joan. IV, 16). Et iterum: Si Deus dilexit nos, et nos debemus invicem diligere (Ibid., 11). De Filio (0420D)in Evangelio: Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos (Joan. XV, 9). Et iterum: Cum autem dilexisset discipulos suos, usque in finem dilexit eos (Joan. XIII, 1). De Spiritu sancto in Joannis Epistola: Et hoc cognoscimus, quia dilectio ejus manet in nobis de Spiritu sancto, quem dedit nobis (I Joan. IV, 1). CAPUT XL. De communi rectitudine. Rectus Pater, rectus Filius, rectus Spiritus sanctus. De Patre in psalmo nonagesimo primo (Vers. 16): Quoniam rectus est Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo. De Filio in psalmo tricesimo secundo (Vers. 4): Quoniam rectus est sermo Domini, et omnia opera ejus in fide. De Spiritu sancto in (0421A)psalmo quinquagesimo (Vers. 12): Cor mundum crea in me, Deus, et Spiritum rectum renova in visceribus meis. CAPUT XLI. Ubi benedictio Trinitatis appellatur. Benedictus Pater, benedictus Filius, benedictus Spiritus sanctus. De Patre in Evangelio: Benedictus Dominus 464 Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae (Luc. I, 78). De Filio ad Romanos: Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5). De Spiritu sancto in Salomone: Benedictus spiritus justorum a Domino, et in respectu illius gloriabuntur (Eccli. XXXIV, 14). CAPUT XLII. De communi confortatione. Confortat Pater, sic Filius, ita Spiritus sanctus. De Patre in Esther: Conforta me, Rex deorum, omnem principatum tenens (Esther XIV, 12). De Filio Apostolus: Gratias ago Deo nostro Jesu Christo, qui confortavit me, et fidelem aestimavit, ponens in ministerio (I Tim. I, 12). De Spiritu sancto in Evangelio: Puer autem crescebat, et confortabatur in spiritu (Luc. I, 80). CAPUT XLIII. De communi resurrectione. Resuscitat Pater, resuscitat Filius, resuscitat Spiritus sanctus. De Patre in Actibus: Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, et nos resuscitabit per potentiam suam (Act. II, 32). De Filio in Evangelio: (0421C)Multi autem Judaeorum venerunt ibi, non solum propter Jesum, sed ut Lazarum viderent, quem resuscitaverat a mortuis (Joan. XII, 9). De Spiritu sancto in Apostolo: Si autem Spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis, vivificabit et mortalia corpora vestra, per inhabitantem Spiritum sanctum in vobis (Rom. VIII, 11). CAPUT XLIV. De communi invisibilitate. Invisibilis Pater, invisibilis Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre ad Colossenses: Qui est imago Dei invisibilis (Col. I, 15). De Filio in libro Job: Sapientiam Dei unde invenies? Latet enim a conspectu 465 omnium, et volucribus coeli absconsa est (Job (0421D)XXVIII, 21). De Spiritu sancto ubi supra: Et spiritus occurrit in facie mea, et horruerunt capilli mei, et carnes et vultum et speciem non vidi, sed vocem tantum audiebam (Job IV, 15). CAPUT XLV. De communi vivificatione. Vivificat Pater, vivificat Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre ad Romanos: Quai patrem multarum gentium posui te ante Deum, cui credidisti, qui vivificat (Rom. IV, 17). De Filio in Regum: Dominus mortificat et vivificat (I Reg. II, 6). Et in Evangelio: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sicut et Filius quos vult vivificat (Joan. V, 21). De Spiritu sancto in Epistola Petri apostoli: Mortificatus carne, (0422A)vivificatus autem spiritu (I Pet. III, 18). Et Paulus apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6). CAPUT XLVI. Ubi gratia Dei Trinitas appellatur. Gratia Dei Patris, gratia Filii, gratia Spiritus sancti. De Patre ad Romanos: Multo magis gratia Dei, et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures abundavit (Rom. V, 15). Item ibi: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? gratia Dei per Jesum Christum (Rom. VII, 24). De Filio ad Corinthios: Nostis enim gratiam Domini nostri Jesu Christi, quia propter vos pauper factus est cum dives esset (II Cor. VIII, 9). De Spiritu in Actibus: Cecidit Spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum, (0422B)et obstupuerunt qui erant ex circumcisione fideles, qui simul cum Petro venerant, quoniam et gentibus gratia Spiritus sancti diffusa est (Act. X, 44). CAPUT XLVII. De communi renovatione. Renovat Pater, renovat Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre in Jeremia: Converte nos, Deus, et convertemur 466 ad te: renova dies nostros sicut ab initio (Thren. V, 21). De Filio in Salomone: Attingit autem usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1), et, Cum sit una, omnia innovat (Sap. VII, 17). De Spiritu sancto ad Romanos: Nunc vero evacuati sumus a lege mortis in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae (Rom. VII, 6). CAPUT XLVIII. De communi signaculo Trinitatis. Signat Pater, signat Filius, signat Spiritus sanctus. De Patre ad Corinthios: Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et Christum in vobis, et qui unxit nos Deus, et signavit nos (II Cor. I, 21). De Filio ad Ephesios: Audientes verbum Evangelii salutis vestrae, in quo credentes signati estis (Ephes. I, 13). De Spiritu sancto ubi supra: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei in quo signati estis in diem redemptionis (Ephes. IV, 30). CAPUT XLIX. De communi unctione. Ungit Pater, ungit Filius, ungit Spiritus sanctus. De Patre in psalmo quadragesimo quarto (Vers. 8): (0422D)Propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae. Et in octogesimo octavo (Vers. 21): Inveni David servum meum, oleo sancto unxi eum. De Filio in Epistola Joannis: Et nos unctionem quam accepimus a sancto, manet in nobis, et non necesse habetis ut aliquis doceat vos (I Joan. II, 27). De Spiritu sancto in Isaia: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus (Isai. LXI, 1). CAPUT L. De communi redargutione. Arguit Pater, arguit Filius, arguit Spiritus sanctus. De Patre in Salomone: Ne dixeritis: Misericors est Deus noster, non reddet nobis peccata nostra; ipse enim secundum 467 patientiam in fine redarguet (0423A)peccatores (Eccli. V, 6, 7). De Filio in Isaia: Ex Sion enim prodiet lex, et verbum Domini de Jerusalem, et judicabit in medio gentium, et redarguet populum multum (Isai. II, 3, 4). De Spiritu sancto in Evangelio: Cum venerit Spiritus ille sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ipse arguet mundum de peccato (Joan. XVI, 8). CAPUT LI. De communi congregatione. Congregat Pater, congregat Filius, congregat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo centesimo quinto (Vers. 47): Salva nos, Deus noster, et congrega nos de gentibus. De Filio in Isaia: Et ambulabunt in ea redempti congregati per Dominum (Isai. XXXV, 9). De Spiritu sancto in Isaia: Quoniam Dominus mandavit (0423B)illis, et Spiritus ejus congregavit eos (Isai. XXXIV, 16). CAPUT LII. Quod omnis Trinitas ubique consistat. Ubique Pater, ubique Filius, ubique Spiritus sanctus. De Patre in Jeremia: Haec dicit Dominus virtutum, Deus Israel: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII, 24). Item in Isaia: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isai. LXVI, 1). De Filio in Salomone: Sapientiam autem non vincet malitia (Sap. VII, 30). Attingit autem a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII, 1). Et in psalmo centesimo secundo (Vers. 22); In omni loco dominationis ejus. De Spiritu sancto in psalmo: Quo ibo a Spiritu (0423C)tuo, et a facie tua quo fugiam? Si descendero in abyssum, ades (Psal. CXXXVIII, 7), etc. CAPUT LIII. De communi liberatione. Liberat Pater, liberat Filius, liberat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo septuagesimo septimo (Vers. 35): Et rememorati 468 sunt quia Deus adjutor eorum est, et Deus excelsus liberator eorum est. Et in psalmo quinquagesimo sexto (Vers. 3, 4): Clamabo ad Deum altissimum, ad Dominum qui benefecit mihi, misit de coelo et liberavit me, etc. De Filio in Evangelio: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos (Joan. VIII, 36, 32). De Spiritu sancto in Apostolo: Spiritus vitae in Christo Jesu liberavit me a lege peccati (0423D)et mortis (Rom. VIII, 2). Et: Ubi spiritus Domini, ibi et libertas (II Cor. III, 17). CAPUT LIV. De communi increpatione. Increpat Pater, increpat Filius, increpat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo centesimo quinto (Vers. 8, 9): Ut notam faciat potentiam suam, increpavit Rubro mari, et siccatum est. De Filio in Evangelio: Et surgens increpavit vento et mari, et facta est tranquillitas magna (Luc. VIII, 24). De Spiritu sancto in cantico Exodi: Et per spiritum iracundiae tuae divisa est aqua, gelaverunt fluctus in medio mari (Exod. XV, 8). CAPUT LV. Ubi advocati nomen Filius et Spiritus sanctus sortiti sunt. (0424A) Advocatus Filius, advocatus Spiritus sanctus. De Filio in Epistola Joannis apostoli: Filioli, nolite peccare. Quod si peccaverimus, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum (I Joan. II, 1). De Spiritu sancto in Evangelio: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum advocatum dabit vobis, Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16). CAPUT LVI. Ubi Filius et Spiritus sanctus pro fidelibus pariter interpellat. Interpellat Filius, interpellat Spiritus sanctus. De Filio ad Romanos: Quis accusavit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnet? (0424B)Christus Jesus, qui mortuus 469 est, magis autem et resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 33). De Spiritu sancto ubi supra: Si autem quod non videmus speramus, et per patientiam exspectamus. Similiter autem et Spiritus infirmitatem nostram interpellat (Vers. 25, 26). CAPUT LVII. De communi aedificatione. Aedificat Pater, aedificat Filius, aedificat Spiritus sanctus. De Patre ad Corinthios: Dei sumus adjutores, Dei aedificatio estis (I Cor. III, 9). Et iterum: Si aliquid abundantius gloriatus fuero de potestate nostra, quam dedit nobis Deus in aedificationem fidelium (II Cor. X, 8). De Filio in psalmo centesimo (0424C)quadragesimo sexto (Vers. 2): Aedificans Jerusalem Dominus, et dispersos Israel congregans. De Spiritu sancto in Judith: Magnus es tu et clarus, et admirabilis in virtute (Judith. XVI, 16). Et infra: Tibi serviat omnis creatura, quia tu dixisti et facta sunt, misisti Spiritum tuum et aedificata sunt (Vers. 17). CAPUT LVIII. Ubi Trinitas castitatem tribuat. Castitatem dat Pater, dat Filius, dat Spiritus sanctus. De Patre in Esdra: Tu Deus fortis, magnus, et valens, et metuendus, qui custodis testamentum et misericordiam (Esdr. I, 5). De Filio in Apostolo: Timeo autem ne, sicut serpens astutia sua seduxit Evam, ita corrumpantur sensus nostri a castitate, quae est in Christo Jesu (II Cor. XI, 3). De Spiritu (0424D)sancto in Epistola Petri apostoli: Animas vestras per Spiritum castitate ad obedientiam fidei (I Petr. I, 22). CAPUT LIX. De communi habitatione. Habitat Pater in credentibus, habitat Filius, habitat Spiritus sanctus. De Patre in Isaia: Haec dicit Dominus Deus 470 omnipotens: Observate diem sabbati, et sanctificate eum, ut habitem in medio vestri (Isai. LVI, 4). De Filio in Apocalypsi: Ecce tabernaculum Dei cum hominibus et habitabit cum eis in terris (Apoc. XXI, 3). Et iterum: Et inhabitabo in illis, et inter eos ambulabo, dicit Dominus (II Cor. VI, 16). De Spiritu sancto ad Corinthios: Nescitis quia (0425A)templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 16) ? CAPUT LX. De communi cognitione. Cognoscitur Pater, cognoscitur Filius, cognoscitur Spiritus sanctus. De Patre ad Galatas: Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo (Gal. IV, 9). Et in Epistola Joannis: Scribo vobis, Patres, quia cognovistis eum qui ab initio est (I Joan. II, 13). De Filio et Patre in Evangelio: Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). De Spiritu sancto in Evangelio: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16). Et infra: Vos autem cogno vistis eum, quia vobiscum est (Ibid., 17). CAPUT LXI. De communi electione. Eligit Pater, eligit Filius, eligit Spiritus sanctus. De Patre in Apostolo: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui elegit nos ante constitutionem mundi (Ephes. I, 3, 4). De Filio in Evangelio: Non vos me elegistis, sed ego vos elegi de mundo (Joan. XV, 16). De Spiritu sancto in Actibus: Cum ergo jejunassent et orassent, dixit eis Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Paulum in opere quo elegi eos (Act. XIII, 2). CAPUT LXII. De communi regno. Regnat Pater, regnat Filius, regnat Spiritus sanctus. (0425C)De Patre in Evangelio: Si quis non renatus fuerit ex aqua et 471 Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III, 5). De Filio in psalmo nonagesimo quinto (Vers. 10): Dicite in gentibus, Dominus regnavit a ligno. De Spiritu sancto in Salomone: A spiritu Domini data est potestas vobis (Sap. VI, 4). Et infra: Et cum esse is ministri regni illius, non recte judicastis (Ibid., 5). CAPUT LXIII. De communi perscrutatione. Scrutatur Pater, scrutatur Filius, scrutatur Spiritus sanctus. De Patre in psalmo centesimo trigesimo octavo (Vers. 23): Proba me, Domine; scito cor meum, scrutare me, et cognosce semitas meas. De (0425D)Filio in Apocalypsi: Et scient omnes Ecclesiae quia ego sum scrutator cordis et renum (Apoc. II, 23). De Spiritu sancto in Apostolo: Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei (I Cor. II, 10). CAPUT LXIV. De communi probatione. Probat Pater, probat Filius, probat Spiritus sanctus. De Patre ad Thessalonicenses: Ita loquimur, non quasi hominibus placentes, sed Deo, qui probat corda nostra (I Thess. II, 4). De Filio in Salomone: Sicut aurum in fornace probavit eos, et invenit eos dignos se (Sap. III, 6). De Spiritu sancto in Salomone: Spiritus Domini probat corda (Prov. XVII, 3): exterminabit autem impios a terra (Prov. II, 22). CAPUT LXV. De communi testificatione. (0426A) Testificatur Pater, testificatur Filius, testificatur Spiritus sanctus. De Patre in psalmo octavo decimo (Vers. 8): Testimonium Dei fidele, sapientiam praestans parvulis. De Filio ad Timotheum: Praecipio tibi coram Deo, qui confirmat omnia, et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato (I Tim. VI, 13). 472 De Spiritu sancto in Apostolo: Nam ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro (Rom. VIII, 16). CAPUT LXVI. De communi creatione. Creator dicitur Pater, hoc et Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre ad Ephesios: Illuminare omnes, (0426B)quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit (Ephes. III, 9). De Filio ad Romanos: Coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. I, 25). De Spiritu sancto in Salomone: Et vidit, et dinumeravit, et mensus est omnia; ipse creavit ea per Spiritum sanctum (Eccli. I, 9). CAPUT LXVII. De communi ducatu. Dux dicitur Pater, hoc Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre in Deuteronomio: Et dixit Moyses ad omnem Synagogam filiorum Israel: Scitote et intelligite, quoniam in manu forti et brachio excelso eduxit vos Deus vester de medio Aegyptiorum (Deut. (0426C)XXVI, 8). De Filio in Genesi. Non deficiet princeps de Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat cui repositum est, et in nomine ejus gentes sperabunt (Gen. XLIX, 10). De Spiritu sancto in Ezechiele: Eduxit me Spiritus Domini, et posuit me in medio campo, et erat plenus ossibus mortuorum (Ezech. XXXVII, 3). CAPUT LXVIII. De communi vocatione. Vocat Pater, vocat Filius, vocat Spiritus sanctus. De Patre ad Corinthios: Unumquemque sicut vocavit Deus ita ambulet, sicut etiam in Ecclesiis omnibus doceo (I Cor. VII, 17). De Filio in Evangelio: Transeunte Jesu vidit hominem quemdam sedentem ad telonium, Matthaeum nomine, et vocavit eum, et 473 dixit ei: Sequere me (Matth. IX, 9). De Spiritu sancto (0426D)in Actibus: Et cum servirent Deo, dixit eis Spiritus sanctus: Separate mihi Barnabam et Paulum in opere quo vocavi eos (Act. XIII, 2). CAPUT LXIX. De communi misericordia. Misericors Pater, hoc Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre in Apostolo: Deus autem, qui dives est in misericordia, in magna caritate misertus est nostri (Eph. II, 4). De Filio in Evangelio: Misereor huic turbae, quoniam triduum habent, et dimittere eos jejunos nolo (Matth. XV, 32). De Spiritu sancto in Zacharia: Ecce ego effundam super domum David, et super eos qui habitant in Jerusalem Spiritum gratiae et miserationis (Zach. XII, 10). CAPUT LXX. De communi habitatione templi. (0427A) Templum Patris, templum Filii, templum Spiritus sancti. De Patre in Apostolo: Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. Nemo vos fallat: si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus (I Cor. III, 17). De Filio in Apocalypsi: Et plateae civitatis auro mundo, et templum in ea non vidi: Dominus autem et Agnus templum ejus est (Apoc. XXI, 22). De Spiritu sancto ad Corinthios: An ignoratis quoniam corpora vestra templum in vobis est Spiritus sancti, quem habetis a Deo (I Cor. VI, 19)? CAPUT LXXI. De communi constitutione. Constituit Pater, idem Filius, idem Spiritus sanctus. (0427B)De Patre Jeremias: Dixit Dominus Deus: Ecce ego constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas et destruas, et reaedifices, et plantes (Jer. I, 10). De Filio in Actibus: In die quo apostolos elegit per Spiritum sanctum, quibus constituit praedicare 474 Evangelium (Act. I. 2). De Spiritu sancto ubi supra: Attendite vobis et universo gregi in quo vos Spiritus sanctus constituit episcopos (Act. XX, 28). CAPUT LXXII. De communi manifestatione. Manifestat Pater, manifestat Filius, manifestat Spiritu sanctus. De Patre ad Romanos: Quia quod notum est Dei, manifestum est illis, Deus enim illis manifestavit (Rom. I, 19). De Filio in Evangelio: Hoc primum signorum fecit Jesus in Cana Galilaeae, (0427C)et manifestavit potentiam suam (Joan. II, 11). De Spiritus sancto ad Corinthios: Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem (I Cor. XII, 7). CAPUT LXXIII. De communi ostensione. Ostendit Pater, ostendit Filius, ostendit Spiritus sanctus. De Patre ad Timotheum: Ut serves mandatum sine macula irreprehensibile, usque ad adventum Domini nostri Jesu Christi, quem in suis temporibus ostendet beatus et solus potens Rex regum, et Dominus dominantium (I Tim. VI, 14). De Filio in Evangelio: Deo vobis amicis meis, ne timeatis eos qui occidunt corpus, et post haec non habent amplius quid faciant: ostendam autem vobis quem timeatis (Luc. XII, 4). Et in Evangelio: Multa bona opera (0427D)ostendi vobis, propter quod horum opus lapidatis me (Joan. X, 32). De Spiritu sancto ad Corinthios: Sermo meus et praedicatio mea non in suasoriis sapientiae verbis, sed in ostensione Spiritus et virtutis (I Cor. II, 4). CAPUT LXXIV. De communi mensura. Mensuram dat Pater, mensuram dat Filius, mensuram dat Spiritus sanctus. De Patre ad Romanos: Non plus 475 quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). De Filio ad Corinthios: Sed et nos ipsi inter nosmetipsos metientes et comparantes nosmetipsos nobismetipsis, non in immensum (0428A)sum gloriamur, sed secundum mensuram regulae qua mensus est nobis Dominus Jesus mensuram pertingendi usque ad vos (II Cor. X, 12). De Spiritu sancto in Salomone: Spiritus sapientiae replet pacem et dat salutis fructum; vidit, et dinumeravit, et mensus est utraque in dono Dei (Eccli. I, 22). CAPUT LXXV. De communi modestia. Modestia Patris, modestia Filii, modestia Spiritus sancti. De Patre in Jeremia: Deus, qui modestia tua sancta constituisti omnia, deprecor ut des servis tuis gratiam in conspectu regis Babylonis, cui pro peccatis nostris et patrum nostrorum tradidisti nos (Baruch. II, 14). De Filio ad Corinthios: Obsecro autem vos, fratres, per mansuetudinem et modestiam Christi (0428B)(II Cor. X, 1). De Spiritu sancto in Epistola Petri apostoli: Non extrinsecus capillorum implicitus, aut auri circumdatio, aut habitus vestimentorum cultior, sed qui absconsus est homo incorruptibili modestia Spiritus, qui est ante Deum locuples (I Petr. III, 3) CAPUT LXXVI. De communi missione. Misit Pater, misit Filius, misit Spiritus sanctus. De Patre in Apostolo: Misit Deus Filium suum in similitudine carnis peccati (Rom. VIII, 3). De Filio in Evangelio: Misi vos metere ubi non seminastis (Joan. IV, 38). De Spiritu sancto in Actibus: Petro haesitante de visu, dixit ei Spiritus sanctus: Surge, vade cum illis, quoniam ego misi eos (Act. X, 20). CAPUT LXXVII. De communi protectione. 476 Protegit Pater, protegit Filius, protegit Spiritus sanctus. De Patre in psalmo octogesimo tertio (Vers. 10): Protector, nunc aspice in facie Christi tui. De Filio in psalmo sexto decimo (Vers. 8): Custodi me, Domine, ut pupillam oculi; sub umbra alarum tuarum protege me. De Spiritu sancto in Salomone: Spiritus Domini protectio est, et firmamentum virtutis (Eccli. XXXIV, 19). CAPUT LXXVIII. De communi digito Trinitatis. Digitus Patris, digitus Filii, digitus Spiritus sancti. De Patre in Exodo: Dixerunt magi Pharaoni regi: Digitus Dei est (Exod. VIII, 19). Item ibi: Et accepit Moyses duas tabulas scriptas digito Dei (Exod. XXXI, (0428D)18). De Filio in Evangelio: Et inclinans se Jesus digito scribebat in terra (Joan. VIII, 6). De Spiritu sancto in Evangelio: Si ego in digito Dei ejicio daemonia, utique appropinquavit in vobis regnum Dei (Luc. XI, 20). In alio loco: Si ego in Spiritu Dei ejicio daemones, scitote quia pervenit in vos regnum Dei (Matth. XII, 28). CAPUT LXXIX. De communi fide. Fides Patris, fides Filii, fides Spiritus sancti. De Patre ad Romanos: Quid enim si quidam illorum non crediderunt: nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit (Rom. III, 3)? De Filio in Apostolo: Quod autem vivo in carne, in fide vivo Filii Dei, qui dilexit (0429A)me (Gal. II, 20). De Spiritu sancto ubi supra: Habentes eumdem spiritum fidei sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum (II Cor. IV, 13). CAPUT XXC. De communi praedictione. 477 Praedixit Pater, praedixit Filius, praedixit Spiritus sanctus. De Patre in Actibus: Deus autem, quae praedixit per os sanctorum prophetarum suorum juxta Christum suum implevit (Act. III, 18). De Filio in Evangelio: Et nuntiate fratribus, quia praecedet vos in Galilaeam; ibi eum videbitis, ecce praedixi vobis (Matth. XXVIII, 7). De Spiritu sancto in Actibus: Stans vero Petrus cum undecim, elevata voce dixit: Viri fratres, oportet impleri Scripturam quam praedixit Spiritus sanctus per os David de Juda, qui fuit (0429B)dux eorum qui comprehenderunt Jesum (Act. I, 16). CAPUT XXCI. De communi documento. Docet Pater, docet Filius, docet Spiritus sanctus. De Patre in psalmo septuagesimo (Vers. 17): Docuisti me, Deus, a juventute mea. Et in centesimo quadragesimo tertio (Vers. 1): Benedictus Dominus Deus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum. De Filio in Evangelio: Et circuibat Jesus civitates omnes et castella, docens in synagogis eorum (Matth. IV, 23). Et iterum: Cum sedisset, aperuit os suum, et docebat eos (Matth. V, 2). De Spiritu sancto in Evangelio: Cum autem venerit Paracletus ille spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem (Joan. XVI, 13). CAPUT XXCII. De communi imperio. Imperat Pater, idem Filius, idem Spiritus sanctus. De Patre in Epistola Petri secunda: Haec enim facientes non errabitis, sed ministrabitur vobis introitus in aeternum imperium Dei (II Petr. I, 10). De Filio in Evangelio: Surde et mute spiritus, ego tibi impero ut exeas ab eo, et amplius ne introeas in eum (Marc. IX, 24). 478 Et: Imperavit vento et mari, et facta est tranquillitas magna (Matth. VIII, 26). De Spiritu sancto in Job (Job XXXVIII, 29): De Spiritu Domini datur glacies super terram. Et infra: Imperio suo fecit nivem, potentia sua giravit coelum in circuitu gloriae suae (Job XXXVII, 6). CAPUT XXCIII. De communi disciplina. Disciplina Patris, disciplina Filii, disciplina Spiritus sancti. De Patre in Salomone: Fili, ne neglexeris disciplinam De, neque deficias ab eo correptus (Prov. III, 11). De Filio in psalmo septimo decimo (Vers. 36): Dextera tua suscepit me, et disciplina tua ipsa me docebit, et doctrina tua diriget me in finem. De Spiritu sancto in Salomone: Spiritus enim disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I, V). CAPUT XXCIV. De communi insufflatione. Insufflat Pater, insufflat Filius, insufflat Spiritus sanctus. De Patre in Genesi: Et fecit Deus hominem (0430A)ad imaginem suam, et insufflavit in faciem ejus spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II, 7). De Filio in Evangelio: Et insufflavit in faciem discipulorum suorum dicens: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX, 22). De Spiritu sancto in Ezechiele: Haec dicit Dominus: A quatuor ventis veni, Spritus, et insuffla super mortuos istos, et reviviscent (Ezech. XXXVII, 9). CAPUT XXCV. De communi repletione. Implet Pater, implet Filius, implet Spiritus sanctus. De Patre in Jeremia: Haec dicit Dominus Deus Israel: Coelum et terram impleo (Jer. XXIII, 24). De Filio in Apostolo: Dominus autem impleat corda vestra omni opere et sermone bono (II Tim. II, 16). (0430B)De 479 Spiritu sancto in Actibus: Factus est subito sonus tanquam spiritus validi, et implevit omnem locum in quo erant sedentes (Act. II, 2). CAPUT XXCVI. De communi dono. Donum Dei Patris, donum Filii, donum et Spiritus sancti. De Patre in Apostolo: Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, Dei Donum est (Ephes. II, 8). De Filio in Salomone: Quia nemo esse potest continens, nisi Deus det; et hoc ipsum sapientiae erat, scire cujus esset hoc donum (Sap. VIII, 2). De Spiritu sancto in Actibus: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque in nomine Domini Jesu Christi, et accipietis donum Spiritus sancti (Act. II, 38). CAPUT XXCVII. De communi locutione. Loquitur Pater, loquitur Filius, loquitur Spiritus sanctus. De Patre in psalmo sexagesimo primo (Vers. 12): Semel locutus est Deus, duo haec audivi. Et: Deus locutus est in sancto suo (Psal. CVII, 8). De Filio in Evangelio: Loquente Jesu ad turbas, Ecce mater ejus et fratres foris stabant, quaerentes loqui cum eo (Matth. XII, 46). Item ibi: Loquor vobis, et non creditis (Joan. X, 25). De Spiritu sancto in Apostolo: Spiritus est qui loquitur mysteria (I Cor. XIV, 2). CAPUT XXCVIII. De communi retributione. Retribuet Pater, retribuet Filius, retribuet Spiritus (0430D)sanctus. De Patre in Apostolo: Si tamen justum est apud Deum retribuere his qui vos tribulant, tribulationem; et vobis qui tribulamini, requiem (II Thes. I, 6). De Filio in Apostolo: Mihi vindictam, ego retribuam, dicit Dominus (Rom. XII, 19). De Spiritu sancto 480 in Judicum: Si enim congregaverint se in unum, et venerint ad terminos Jerusalem, et expugnaverint vos, ego mittam Spiritum meum, et retribuet eis quae ipsi retribuerunt vobis. CAPUT XXCIX. De communi respectione. Respicit Pater, respicit Filius, respicit Spiritus sanctus. De Patre in Genesi: Respexit Deus in Abel et super munera ejus: super Cain autem et munera (0431A)ejus non respexit (Gen. IV, 4). De Filio in Evangelio: Respiciens Jesus cogitationes eorum, dixit: Quid cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX, 4)? De Spiritu sancto in Apocalypsi: Hi sunt septem spiritus qui inspiciunt universam terram (Apoc. V, 6). CAPUT XC. De communi placito. Placuit Patri, placuit Filio, placuit Spiritui sancto. De Patre in Apostolo: Postea quam placuit Deo, qui me segregavit ex utero matris meae, ut revelaret Filium suum in me (Gal. I, 15). Et in psalmo: Placuit Deo super vitulum novellum cornua producentem et ungulas (Psal. LXVIII, 32). De Filio in psalmo sexagesimo septimo (Vers. 17): Montem in quo placuit Deo habitare in eo, etenim Dominus habitabit (0431B)usque in finem, etc. De Spiritu sancto in Actibus: Placuit Spiritui sancto et nobis, nihil amplius oneris imponere vobis (Act. XV, 28), etc. CAPUT XCI. De communi intellectu. Intellectum dat Pater, hoc Filius, hoc Spiritus sanctus. De Patre in psalmo quinto decimo (Vers. 7): Benedicam Dominum, qui mihi tribuit intellectum. De Filio in Apostolo: Intellige quae dico, 481 dabit enim tibi Dominus intellectum (II Tim. II, 7). De Spiritu sancto ubi supra: Ideo et nos ex qua die audivimus, non cessamus pro vobis orantes, et postulantes, ut impleamini agnitione voluntatis ejus, in omni sapientia et intellectu spiritali (Col. I, 9). CAPUT XCII. De communi mundatione. Mundat Pater, mundat Filius, mundat Spiritus sanctus. De Patre in Ezechiele: Et salvos eos facit de universis sedibus suis, in quibus peccaverunt: mundabo eos, et erunt mihi populus, et ego ero eis Deus; servus meus David rex super eos, et pastor erit omnium eorum (Ezech. XXXVII, 23). De Filio in Evangelio: Habens ventilabrum in manu sua, et mundabit aream suam, et congregabit fructum in horrea sua, paleas autem comburet igni inexstinguibili (Matth. III, 12). Et: Caro et sanguis Filii ejus mundat nos ab omni peccato (I Joan. I, 7). De Spiritu sancto in Isaia: Et mundabit Dominus sordes filiorum et filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem (0431D)emundabit de medio ejus in spiritu judicii et spiritu ardoris (Isai. IV, 4). CAPUT XCIII. De communi illuminatione. Illuminat Pater, illuminat Filius, illuminat Spiritus sanctus. De Patre in psalmo septimo decimo (Vers. 29): Tu illuminabis lucernam meam; Domine Deus meus, illumina tenebras meas. De Filio in Apostolo: Cum autem venerit Dominus, et illuminaverit abscondita tenebrarum, et palam faciet cogitationes cordis eorum (I Cor. IV, 5). Et iterum: Exsurge qui dormis, et eleva te a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V, 19). De Spiritu sancto in (0432A)Apostolo: Ut fulgeat in eis illuminatio Spiritus sancti (II Cor. IV, 4). CAPUT XCIV. De communi apparitione. 482 Apparuit Pater, Filius, Spiritus sanctus. De Patre in Actibus: Deus gloriae apparuit Patri nostro Abraham cum esset in Mesopotamia (Act. VII, 2). De Filio in Joannis Epistola: Ipse apparuit Filius, ut solvat opera diaboli (I Joan. III, 8). De Spiritu sancto in Job: Et spiritus apparuit in oculis meis: et horruerunt capilli mei, et vultum et speciem non vidi, sed tantum vocem audiebam (Job IV, 15). CAPUT XCV. De communi veritate. Veritas Pater, veritas Filius, hoc et Spiritus sanctus. (0432B)De Patre in psalmo tricesimo (Vers. 6): Redemisti me, Domine Deus veritatis. In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum. De Filio in Evangelio: Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Item ipse ad Patrem: Sermo tuus veritas est (Joan. XVII, 17). De Spiritu sancto in Epistola Joannis: Spiritus est veritas (I Joan. V, 6). CAPUT XCVI. De communi mandato. Mandat Pater, mandat Filius, hoc et Spiritus sanctus. De Patre in psalmo sexagesimo septimo (Vers. 29): Manda, Deus, virtuti tuae. Et mandavit in aeternum testamentum suum (Psal. CX, 9). De Filio in Evangelio: Haec mando, ut diligatis invicem (0432C)(Joan. XV, 17). De Spiritu sancto, in Isaia: Verumtamen legitima mea custodite, quae ego mando vobis de Spiritu meo, dicit Dominus. CAPUT XCVII. De communi inspiratione. 483 Inspirat Pater, inspirat Filius, et Spiritus sanctus. De Patre in libro Job: Spiritus qui fecit me, et inspiratio omnipotentis Dei qui docet me (Job XXXII, 8). De Filio in psalmo septimo decimo (Vers. 14): Ab increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus irae tuae. De Spiritu sancto in Evangelio: Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis (Joan. III, 8), etc. CAPUT XCVIII. De communi significatione. (0432D)Significat Pater, significat Filius, hoc et Spiritus sanctus. De Patre in psalmo quinquagesimo nono (Vers. 6): Deus, repulisti nos, et deduxisti nos. Et infra: Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus. De Filio in Apocalypsi: Apocalypsis Jesu Christi, quam dedit illi Deus ostendere servis suis, et significavit, mittens per angelum suum servo suo Joanni (Apoc. I, 1). De Spiritu sancto ad Hebraeos: Non sine sanguine, quem offert pro se et pro populi ignorantia, significante hoc Spiritu sancto (Hebr. IX, 7). CAPUT XCIX. De communi evangelizatione. Evangelium Dei Patris, Evangelium Filii, Evangelium (0433A)Spiritus sancti. De Patre ad Timotheum: Et si quid aliud sanae doctrinae adversatur, quae est secundum Evangelium gloriae beati Dei (I Tim. I, 10). De Filio ad Ephesios: Interficiens inimicitiam in semetipso, et veniens evangelizavit pacem (Ephes. II, 16). Item ibi: Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus (Rom. I, 9). De Spiritu sancto in Epistola Petri: Vobis autem monstraverunt haec, qui vobis evangelizaverunt in Spiritu sancto (I Petr. I, 12). CAPUT C. Ubi illuxit Trinitas. (0434A) 484 Illuxit Pater, illuxit Filius, illuxit Spiritus sanctus. De Patre in Apostolo: Deus autem qui dixit de tenebris lumen splendescere, illuxit in cordibus vestris (II Cor. IV, 6). De Filio in psalmo centesimo septimo decimo (Vers. 26, 27): Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis. De Spiritu sancto in propheta: Non abscondetur ultra facies mea ab eis, pro eo quod illuxit Spiritus meus super universam domum Israel, dicit Dominus (Ezech. XXXIX, 29). [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] gdai25z96bphkgq4yo1zkkzmcl78jlf 0 54268 264793 229897 2026-05-06T18:26:47Z Demetrius Talpa 13304 264793 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Vigilius Tapsensis |OperaeTitulus= Contra Palladium Arianum |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo VII |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/62|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 62]]''' Contra Palladium Arianum (Vigilius Tapsensis), J. P. Migne LIBER PRIMUS GESTA EPISCOPORUM AQUILEIAE ADVERSUM HAERETICOS ARIANOS. (0433) (0433B)485 Syagrio et Eucherio VV. CC. COSS., III nonas Septembris, Aquileiae in Ecclesia considentibus episcopis, Aquileiensium civitatis Valeriano, Ambrosio, Eusebio, Limenio, Anemio, Sabino, Abundantio, Artemio, Constantio, Justo, Philastro, Constantio, Theodoro, Almachio, Domnino, Amantio, Maximo, Felice, Bassiano, Numidio, Januario, Proculo, Heliodoro, Jovino, Felice, Exsuperantio, Diogene, Maximo, Macedonio, Cassiano, Marcello et Eustathio, episcopis. Ambrosius episcopus dixit: Diu citra acta tractavimus. Et quoniam tanta sacrilegia a Patre Palladii et Secundiani nostris auribus ingeruntur, ut difficile (0433C)quisquam credat tam aperte eos blaphemare potuisse: vel ne qua ipsi calliditate dicta sua postea negare conentur, licet de tantorum sacerdotum testificatione dubitari non queat: tamen quoniam omnibus episcopis placet, fiant acta, ut unusquisque professionem suam postea negare non possit. Quid igitur vobis, sancti viri, placeat declarandum est. Omnes episcopi dixerunt: Placet. 486 Ambrosius episcopus dixit: Disceptationes nostrae ex re firmandae sunt scripto imperiali, ut allegentur. Sabinianus diaconus recitavit: Ambigua dogmatum reverentia ne dissideant sacerdotes, quam primum experiri cupientes, convenire (0433D)in Aquileiensium civitatem, ex dioecesi meritis excellentiae tuae creditam, episcopos jusseramus. Neque enim controversiae dubiae sententiae rectius poterant expediri, quam si obortae altercationis interpretes ipsos constituissemus antistites; ut videlicet a quibus proficiscuntur instituta doctrinae, ab eisdem discordis eruditionis repugnantiae solverentur. Neque sane nunc aliter jubemus ac jussimus; non invertentes praecepti tenorem, sed superfluam convenarum (0434B)copiam recolentes. Nam quod Ambrosius, et vitae merito et Dei dignatione conspicuus episcopus Mediolanensium civitatis, ibi multitudinem non opus esse suggerit, ubi veritas non laboraret in pluribus, si locata esset in paucis: seque eorum qui contra astarent assertionibus, et sacerdotes vicinarum ex Italia civitatum, satis abundeque sufficere posse suggerit, abstinendum venerabilium virorum fatigatione censuimus: ne quis vel maturo aevo gravis, vel corporali debilitate confectus, vel laudabili paupertate mediocris, insuetas repetat terras, et reliqua. Ambrosius episcopus dixit: Ecce quod Christianus (0434C)constituit imperator. Noluit injuriam facere sacerdotibus: ipsos interpretes constituit episcopos. Ac per hoc, quoniam in sacerdotali concilio consedimus, responde ad ea quae tibi proponuntur. Arii epistola lecta est: etiam nunc recitabitur, si tibi videtur. A principio habet blasphemias, solum Patrem aeternum dixit. Si tibi videtur quod Dei Filius sempiternus non sit, hoc ipsum quemadmodum vis astrue: si damnandum putas, damna Evangelium. Praesens est et Apostolus, omnes Scripturae praesto sunt, unde vis astrue, si putas non esse Dei Filium sempiternum. Palladius dixit. Vestro studio factum est, sicut in dicat lectio sacrae a vobis prolatae, ut non esset generale et plenum concilium. Absentibus consacerdotibus (0434D)nostris nos 487 respondere non possumus. Ambrosius episcopus dixit: Qui sunt consortes vestri? Palladius dixit: Orientales episcopi. Ambrosius episcopus dixit: Interim quia superioribus temporibus concilium sic factum est, ut Orientales in Orientis partibus constituti haberent concilium. Occidentales in Occidente, nos in Occidentis (0435A)partibus constituti convenimus ad Aquileiensium civitatem juxta imperatoris praeceptum. Denique etiam praefectus Italiae litteras dedit, ut si vellent convenire, in potestate haberent. Sed quia scierunt consuetudinem hujusmodi, ut in Oriente Orientalium esset concilium, intra Occidentem Occidentalium, ideo putaverunt non esse veniendum. Palladius dixit: Imperator noster Gratianus jussit Orientales venire. Negas tu jussisse eum? Ipse imperator nobis dixit se Orientales jussisse venire. Ambrosius episcopus dixit: Utique jussit, qui non prohibuit huc venire. Palladius dixit: Sed ne venirent tua petitio fecit: sub specie falsae voluntatis hoc impetrasti, et distulisti concilium. (0435B)Ambrosius episcopus dixit: Non opus est evagari diutius; responde nunc. Bene dixit Arius solum aeternum Patrem? et secundum Scripturas hoc dixit, an non? Palladius dixit: Non tibi respondeo. Constantius episcopus dixit: Non respondes, qui tandiu blasphemasti? Eusebius episcopus dixit: Sed debebis simpliciter fidei tuae prodere libertatem. Si a te gentilis exigeret quemadmodum in Christum crederes, confiteri erubescere non deberes. Sabinus episcopus dixit: Tu petisti ut responderemus hodie ex voluntate tua, et urgente te convenimus, et non exspectavimus reliquos fratres qui poterant venire. Proinde non tibi liberum est evagari. Christum (0435C)dicis esse creatum? aut sempiternum dicis esse Filium Dei? Palladius dixit: Dixi tibi? Nos ideo scripsimus vobis ut veniremus et convinceremus quod non recte fecissetis subrepere imperatori. Ambrosius episcopus dixit: Legatur epistola Palladii, utrum nobis hoc mandaverit: et docebitur quod etiam nunc fallit. Palladius dixit: Legatur plane. Episcopi dixerunt: Imperator 488 cum esset praesens Sirmio, tu illum interpellasti, an ipse te compulit? Et addidit: Quid ad ista respondes? Palladius dixit: Dixit mihi, Vade. Diximus, Orientales conventi sunt? Ait, Conventi sunt. Nunquid si Orientales non fuissent conventi, nunquid nos convenissemus? (0435D)Ambrosius episcopus dixit: Sequestrata sit causa Orientalium, sententiam tuam hodie quaero. Arii tibi epistola lecta est. Soles te Arianum negare. Aut damna hodie Arium, aut defende. Palladius dixit: Non est auctoritatis tuae ut hoc a me quaeras. Eusebius episcopus dixit: Non credimus religiosum imperatorem aliud dixisse quam scripsit. Episcopos jussit convenire: non potuit tibi soli contra rescriptum suum dicere ut sine Orientalibus causa minime diceretur. Palladius dixit: Si Itali soli jussi sunt convenire? Evagrius presbyter legatus dixit: Ut ante quatuor (0436A)dies, et ante biduum responderet se adfuturum. Quid ergo exspectabas? Ut dicis Orientalium consortium tuorum sententiam exspectandam, sic debuisti mandare, non promittere conflictum. Palladius dixit: Quia quasi ad concilium plenum veneram, vidi non convenisse consortes meos: ut convenirem et dicerem, secundum jussionem egeritis in praejudicium futuri concilii. Ambrosius episcopus dicit: Ut hodie resideremus, ipse exegisti. Denique etiam hodie tu ipse dixisti, quia Christiani ad Christianos venimus. Christianos nos probasti. Promisisti te conflictaturum, promisisti te allaturum esse rationem. Libenter itaque accepimus praefationem tuam. Optavimus ut quasi Christianus venires. Obtuli tibi epistolam Arii, quam (0436B)scripsit Arius, de cujus nomine dicitis vos frequenter injuriam sustinere. Dicitis quod Arium non sequamini. Hodie aperta debet esset sententia. Aut condemna illum, aut astrue quibus vis lectionibus. Et addidit: Ergo, juxta epistolam Arii, Christus Dei Filius non est sempiternus? Palladius dixit: Nos diximus probaturos nos Christianos, sed in concilio pleno. Non vobis respondemus omnino, in praejudicium concilii futuri. Eusebius episcopus dixit: Sine calliditate fidei tuae 489 professionem debes exponere. Palladius dixit: Et quid concilio reservamus? Ambrosius episcopus dixit: Omni ore condemnatio facta est in eum qui negaret Dei Filium sempiternum. Negavit Arius, hunc sequitur Palladius, qui non (0436C)vult condemnare Arium. Itaque utrum hujus probanda sententia sit, considerate: et utrum secundum Scripturas dicat, aut contra Scripturas, intelligere liquet. Lectum est enim: Sempiterna virtus Dei atque divinitas. Dei virtus Christus est. Si igitur sempiterna Dei virtus est, sempiternus utique Christus est, quia Christus est Dei virtus. Eusebius episcopus dixit: Haec fides nostra est, haec intelligentia catholica. Qui haec non dixerit, anathema. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Eusebius episcopus dixit: Specialiter dicit solum Patrem sempiternum, et Filium aliquando coepisse? Palladius dixit: Arium nec vidi, nec scio qui sit. Eusebius episcopus dixit: Arii blasphemia prolata, (0436D)in qua negat Filium Dei sempiternum. Hanc perfidiam damnas cum auctore, aut asseris? Palladius dixit: Ubi auctoritas pleni concilii non est, non dico. Ambrosius episcopus dixit: Dubitas damnare post divina judicia, cum erepuerit medius? Et addidit: Dicant enim sancti viri legati Gallorum. Constantius episcopus et legatus Gallorum dixit: Hanc impietatem ejus hominis, et semper damnavimus, et nunc damnamus non solum Arium, sed et quicunque Filium Dei non dixerit sempiternum. Ambrosius episcopus dixit: Quid etiam dicit dominus meus Justus? Justus episcopus et legatus Gallorum dixit: Qui Filium (0437A)Dei coaeternum cum Patre non confitetur, anathema habeatur. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Ambrosius episcopus dixit: Dicant etiam Afrorum legati, qui omnium civium huc attulere sententias. Felix episcopus et legatus dixit: Si qui Filium Dei negaverit sempiternum, et coaeternum negaverit, non solus ego legatus totius Africanae provinciae damno, sed et cunctus chorus sacerdotalis qui ad hunc coetum sanctissimum me misit, etiam ipse ante damnavit. Anemius episcopus dixit: Caput Illyrici, non 490 nisi civitas est Sirmiensis. Ego igitur episcopus illius civitatis sum. Eum qui non confitetur Filium Dei aeternum et coaeternum Patri, quod est sempiternum, (0437B)anathema dico; sed etiam iis qui idem non confitentur. Ambrosius episcopus dixit: Audite sequentia. Et recitatum est: « Solum aeternum, solum sine initio, solum verum, solum immortalitatem habentem. » Ambrosius episcopus dixit: Et in hoc damna eum, qui negat Filium Deum verum. Cum enim ipse sit veritas, quemadmodum non est Deus verus? Et addidit: Quid ad hoc? Palladius dixit: Filium verum qui non dicat? Ambrosius episcopus dixit: Arius negavit. Palladius dixit: Cum Apostolus dicat, Christum super omnia Deum, potest aliquis negare verum Filium Dei? Ambrosius episcopus dixit: Ut scias quam simpliciter veritas a nobis requiratur, ecce dico ego ut (0437C)dicis, sed semiplenum habeo: cum enim ita dicis, videris negare Deum verum: si autem simpliciter confiteris verum Deum Filium Dei, eo ordine astrue quo ipse propono. Palladius dixit: Ego secundum Scripturas tibi loquor, verum Filium Dei Dominum dico. Ambrosius episcopus dixit: Verum Dominum dicis Filium Dei? Palladius dixit: Cum verum Filium dicam, quid amplius? Ambrosius episcopus dixit: Non quaero tantummodo ut verum Filium dicas, sed ut verum Dominum Dei Filium dicas. Eusebius episcopus dixit: Christus Deus verus est, secundum omnium fidem, et catholicam professionem? (0437D)Palladius dixit: Verus Filius Dei est. Eusebius episcopus dixit: Nam et nos per adoptionem filii sumus, ille secundum proprietatem generationis divinae. Et addidit: Confiteris ergo verum Filium Dei Dominum verum esse, secundum divinitatem et proprietatem? Palladius dixit: Verum Dei Filium unigenitum dico. Eusebius episcopus dixit: Hoc ergo putas contra Scripturas, si Christus Deus verus esse dicatur? Cumque Palladius reticeret, Ambrosius episcopus dixit: Solum verum Filium Dei qui dicit, et non vult dicere Dominum verum, videtur negare. Hoc igitur (0438A)ordine confiteatur (si tamen confitetur) 491 Palladius, et dicat utrum Dominum Dei Filium dicat Palladius dixit: Cum dicat Filius: « Ut cognoscant te solum verum Dominum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3), » cum affectu an veritate? Ambrosius episcopus dixit: Joannes dixit in Epistola sua: Hic est verus « Deus (I Joan. V, 20). Nega hoc. Palladius dixit: Cum dicam tibi verum Filium, profiteor veram etiam divinitatem. Ambrosius episcopus dixit: Et in hoc est fraus. Sic enim soletis dicere unam et veram divinitatem, ut Patris tantummodo, non etiam Filii veram et unam divinitatem dicatis. Ergo si aperte vis dicere, quia ad Scripturas me provocas, dic quod dixit evangelista (0438B)Joannes: « Hic est Deus verus, » aut nega dictum. Palladius dixit: Absque Filio alius genitus non est. Eusebius episcopus dixit: Christus verus Deus secundum omnium fidem et catholicam professionem, an in sententia tua Deus verus non est? Palladius dixit: Virtus Dei nostri est. Ambrosius episcopus dixit: Non habes libertatem profitendi, ac per hoc, anathema ei qui non confitetur verum Deum Filium Dei. Omnes episcopi dixerunt: Anathema habeatur qui Christum Filium Dei, Dominum verum non dixerit. Iterum addidit: « Solum verum, solum immortalitatem habentem. » Ambrosius episcopus dixit: Filius Dei habet immortalitatem, aut non habet, secundum divinitatem? (0438C)Palladius dixit: Apostolum admittis, an non? « Rex regum, qui solus habet immortalitatem (I Tim. VI, 16). » Ambrosius episcopus dixit: De Christo Filio Dei quid dicis? Palladius dixit: Christus nomen divinum est, an humanum? Eusebius episcopus dixit: Secundum carnis quidem sacramentum Christus dicitur: sed idem Deus et homo est. Palladius dixit: Christus nomen carnis est, Christus nomen humanum est, et respondete vos mihi. Eusebius episcopus dixit: Quid superfluis immoraris? Cum legeretur impietas Arii, qui hoc dicit de Patre, quia solus habet immortalitatem, attulisti testimonium ad consensum impietatis Arii, ex Apostolo, dicens: « Qui solus habet immortalitatem, et lucem (0438D)habitat inaccessibilem (Ibid.). » Sed si intelligis, totius naturae dignitatem in Dei nomine expressit: siquidem in Dei nomine 492 Pater et Filius designantur. Palladius dixit: Et ego vos quod interrogavi, respondere noluistis. Ambrosius episcopus dixit: Aperte de te sententiam quaero: Filius Dei habet immortalitatem secundum generationem divinam, an non habet? Palladius dixit: Secundum generationem divinam incorruptibilis est; per carnem mortuus est. Ambrosius episcopus dixit: Non divinitas mortua est, sed caro mortua est. Palladius dixit: Ante, vos mihi respondete. Ambrosius episcopus dixit: Filius Dei secundum divinitatem (0439A)habet immortalitatem, an non habet? Sed etiam fraudes et insidias tuas non secundum Arii professionem prodidisti. Et addidit: Qui Filium Dei negat habere immortalitatem, quid vobis videtur? Omnes episcopi dixerunt: Anathema habeatur. Palladius dixit: Status divinus immortalis est? Ambrosius episcopus dixit: Astute et hoc, ut de Dei Filio nihil exprimas evidenter. Et ego dico, Immortalitatem habet Dei Filius secundum divinitatem. Aut nega, « qui habet immortalitatem. » Palladius dixit: Christus mortuus est, aut non? Ambrosius episcopus dixit: Secundum carnem, Anima nostra non moritur. Scriptum est enim: « Nolite timere eos qui carnem possunt occidere, animam autem non possunt (Matth. X, 28). » Cum igitur anima nostra (0439B)mori non possit, putas quod Christus secundum divinitatem mortuus sit? Palladius dixit: Mortis appellationem quare tu horres? Ambrosius episcopus dixit: Imo non horreo, sed confiteor, secundum carnem meam. Est enim per quem a mortis vinculis sum revinctus. Palladius dixit: Mortem separatio facit spiritus. Nam Christus Filius Dei carnem suscepit, et per carnem mortuus est. Ambrosius episcopus dixit: Scriptum est, Christum passum. Secundum carnem igitur passus est, secundum divinitatem habet immortalitatem. Hoc qui negat, diabolus est. Palladius dixit: Ego Arium non novi. (0439C)Ambrosius episcopus dixit: Ergo male dixit Arius, cum etiam Filius Dei habeat immortalitatem secundum divinitatem. Et addidit: Bene dixit, an male? Palladius dixit: Non consentio. Ambrosius episcopus dixit: 493 Cui non consentis? Anathema illi qui non explicat fidei libertatem. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Palladius dixit: Dicite quod vultis, ejus est divinitas immortalis. Ambrosius episcopus dixit: Cujus? Patris an et Filii? Et addidit: Multas impietates congessit Arius, ad alias transeamus. Et recitatum est, SOLUM SAPIENTEM. Palladius dixit: Pater a se sapit, Filius autem sapiens non est. Ambrosius episcopus dixit: Ergo Filius non est (0439D)sapiens, cum sit ipse sapientia? Nam et nos dicimus, quia ex Patre natus est Filius. Eusebius episcopus dixit: Est aliquid tam impium, tam profanum, quam, quod dixit, sapientiam Filium Dei negare? Palladius dixit: Sapientia dicitur. Qui potest sapientiam denegare? Ambrosius episcopus dixit: Sapiens est, an non? Palladius dixit: Sapientia est. Ambrosius episcopus dixit: Sapiens ergo, cum sit sapientia. Palladius dixit: Secundum Scripturas vobis respondemus. Ambrosius episcopus dixit: Etiam sapientem (quantum (0440A)video) Filium Dei Palladius negare conatus est. Eusebius episcopus dixit: Qui negat Dei Filium sapientem, anathema sit. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Eusebius dixit: Etiam Secundianus ad hoc respondeat. Cumque Secundianus reticeret, Ambrosius episcopus dixit: Qui tacet, integrum vult habere judicium. Et addidit: Solum Patrem bonum cum dicit, Filium confessus est, an negavit? Palladius dixit: Legimus: « Ego sum pastor bonus (Joan. X, 11), » et nos negamus? Quis non dicat bonum Dei Filium? Ambrosius episcopus dixit: Ergo bonus est Christus? Palladius dixit: Bonus. (0440B)Ambrosius episcopus dixit: Male ergo Arius de solo Patre dixit, cum etiam Filius Dei, Deus omnibus sit. Palladius dixit: Qui bonum non dicit Christum, male dicit. Eusebius episcopus dixit: Christum Deum bonum confiteris? Nam et ego bonus sum. Mihi dixit, « Euge, serve bone (Matth. XXV, 21). » Et, « Homo bonus profert de thesauro suo bona (Luc. VI, 45). » Palladius dixit: Jam dixi, nunc vobis non respondeo usque ad plenum concilium. Ambrosius episcopus dixit: Judaei dicebant, bonus est; et Arius negat quia Filius Dei bonus est. Palladius dixit: 494 Qui potest hoc negare? Eusebius episcopus dixit: Bonus est ergo Deus Filius Dei. (0440C)Palladius dixit: Bonus Pater bonum Filium genuit. Ambrosius episcopus dixit: Et nos bonos genuit, sed non secundum divinitatem. Deum bonum Dei Filium dicis? Palladius dixit: Filius Dei bonus est. Ambrosius episcopus dixit: Vides ergo, quia Christum, bonum Filium, non bonum Deum dicis, quod a te quaeritur. Et addidit: Qui bonum Deum Filium Dei Deum non confitetur, anathema. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Item recitavit, SOLUM POTENTEM. Ambrosius episcopus dixit: Potens est Filius Dei an non? Palladius dixit: Qui omnia fecit, non est potens? qui omnia fecit, minus est potens? (0440D)Ambrosius episcopus dixit: Ergo Arius male dixit. Et addidit: Vel in hoc damnas Arium? Palladius dixit: Unde scio qui scit? Ego pro me respondeo tibi. Ambrosius episcopus dixit: Filius Domini Dei potens est? Palladius dixit: Potens. Ambrosius episcopus dixit: Deus bonus est? Palladius dixit: Jam dixi Filium Dei unigenitum esse potentem. Ambrosius episcopus dixit: Dominum potentem? Palladius dixit: Filium Dei potentem. Ambrosius episcopus dixit: Potentes et homines sunt. Scriptum est: « Quid gloriaris in malitia, qui potens (0441A)es in iniquitate (Psal. LI, 3)? » Et alibi: « Cum infirmor, tunc potens sum (II Cor. XII, 10). » Illud a te requiro, ut confitearis Dominum potentem esse Dei Filium Christum: aut si negas, astrue. Nam qui unam potentiam dico Patris et Filii, sic Filium Dei dico potentem sicut et Patrem. Dubitas ergo confiteri potentem esse Dominum Dei Filium? Palladius dixit: Jam dixi secundum disputationem prout possumus respondemus vobis. Vos enim soli vultis esse judices, vos litigatores esse vultis. Non vobis respondemus nunc, sed in concilio generali et pleno respondebimus vobis. Ambrosius episcopus dixit: Anathema illi qui negat Dominum potentem Christum. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Item recitatum (0441B)est: SOLUM POTENTEM, OMNIUM JUDICEM. Palladius dixit: Omnium judicem Filium Dei. Est qui dat, est qui accepit. Ambrosius 495 episcopus dixit: Per gratiam dedit, an per naturam? Et hominibus datur judicium. Palladius dixit: Patrem majorem dicis, aut non? Ambrosius episcopus dixit: Postea respondebo tibi. Palladius dixit: Ego tibi non respondebo, si non respondes mihi. Eusebius episcopus dixit: Nisi impietatem Arii ex ordine damnaveris, interrogandi tibi non dabimus facultatem. Palladius dixit: Non tibi respondeo. Ambrosius episcopus dixit: Filius Dei (sicut lectum est) judex est, aut non? (0441C)Palladius dixit: Si non respondes mihi, ego tibi ut impio non respondeo. Ambrosius episcopus dixit: Habes professionem meam, qua respondebo tibi. Interim perlegatur epistola Arii. Et addidit: In epistola Arii invenies et hoc sacrilegium quod tu moliris. Palladius dixit: Ego quae interrogo, non respondetis. Eusebius episcopus dixit: Filium Dei Deum aequalem dicimus. Palladius dixit: Tu judex es, tui exceptores hic sunt. Ambrosius episcopus dixit: Scribant tui, qui volunt. Palladius dixit: Pater major est, aut non? Eusebius episcopus dixit: Secundum divinitatem (0441D)aequalis est Filius Patri. Habes in Evangelio quod Judaei persequebantur eum, quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18). Quod ergo impii persequentes confessi sunt, nos credentes negare non possumus. Ambrosius episcopus dixit: Et alibi habes: « Qui cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, obediens usque ad mortem (Philip. II, 6), » Et addidit: Vides quia in forma Dei aequalis est? « Et formam, inquit, servi accepit. » In quo ergo minor est? Secundum formam utique servi, non Dei. (0442A)Eusebius episcopus dixit: Sicut in forma servi constitutus, inferior servo non fuit, ita in forma Dei constitutus, inferior Deo esse non potuit. Ambrosius episcopus dixit: Aut dic quia secundum divinitatem minor est Filius Dei. Palladius dixit: Pater major est. Ambrosius episcopus dixit: Secundum carnem. Palladius dixit: « Qui me misit, major est me. » Caro missa 496 est a Deo, aut Filius Dei? Ambrosius episcopus dixit: Falsari a vobis divinas Scripturas hodie comprobamus. Sic enim scriptum est: « Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. Non turbetur cor vestrum. Non quomodo hic mundus dat, et ego do vobis. Si diligeretis me gauderetis, quia dixi, Vado ad Patrem, quia Pater major me est (0442B)(Joan. XIV, 27). » Non dixit, Qui me misit, major me est. Palladius dixit: Pater major est. Ambrosius episcopus dixit: Anathema illi qui ad divinas Scripturas addit aliquid aut minuit. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. Ambrosius episcopus dixit: Secundum carnem Filius minor est Patre, secundum divinitatem aequalis est Patri. Legi igitur aequalem Dei Filium Patri, sicut jam et prolata exemplaria testantur. Secundum carnem autem quid miraris minorem, cum dixerit se servum, cum dixerit se lapidem, cum dixerit se minorem angelis, quia scriptum est, « Minorasti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 6)? » Palladius dixit: Impie vos asserentes video: non vobis respondemus sine auditoribus. (0442C)Sabinus episcopus dixit: Nemo ab eo requirat sententiam qui tam innumeris sententiis blasphemavit. Palladius dixit: Non vobis respondemus. Sabinus episcopus dixit: Ab omnibus jam damnatus est Palladius. Atii blasphemiae multo minores sunt quam Palladii. Et cum Palladius surrexisset atque foras exire voluisset: Ideo, inquit, surrexit Palladius, quoniam apertis Scripturarum testimoniis convincendum esse se cernit, sicut jam convictus est. Sic enim lectum est, secundum divinitatem quod aequalis Patri Filius sit. Accipiat autem quia Filius Dei secundum divinitatem majorem non habet. Scriptum est: « Abrahae cum repromisisset Deus quoniam nullum alium habebat majorem, per quem juraret, juravit per semetipsum (Hebr. VI, 13). » Vides igitur (0442D)Scripturam, quia nullum alium majorem habet per quem juraret. Filius autem est, de quo dicitur quoniam ipse visus est Abrahae. Unde et ait: « Abraham diem meum vidit, et gavisus est (Joan VIII, 56. » Palladius dixit: « Pater major est. » Eusebius episcopus dixit: Quando ut Deus locutus, majorem non habuit; quando ut homo locutus, majorem habuit. Palladius dixit: Pater genuit Filium, 497 Pater misit Filium. Ambrosius episcopus dixit: Anathema illi qui negat Filium secundum divinitatem aequalem Patri. Omnes episcopi dixerunt: Anathema. (0443A)Palladius dixit: Filius subjectus Patri, Filius praecepta Patris custodit. Ambrosius episcopus dixit: Subjectus secundum carnis rationem. Caeterum et ipse meministi quia legisti, « Nemo venit ad me, nisi quem Pater attraxerit (Joan. VI, 44). » Sabinus episcopus dixit: Dicat si secundum divinitatem subjectus est Patri, an secundum incarnationem. Palladius dixit: Ergo Pater major est. Ambrosius episcopus dixit: Et alibi scriptum est: « Fidelis Deus: per quem vocati estis in communionem Filii ejus (I Cor. I, 9). » Ego dico Patrem majorem esse secundum carnis assumptionem, quam suscepit Filius Dei, non secundum divinitatem. (0443B)Palladius dixit: Quae enim comparatio est Filii Dei? Et caro potest dicere, Deus me major est. Caro loquebatur, aut divinitas, quia ibi erat caro? Ambrosius episcopus dixit: Caro sine anima non loquitur. Eusebius episcopus dixit: Deus in carne loquebatur secundum carnem, quando dicebat: « Quid me persequimini hominem (Joan. VIII, 40)? » Quis hoc dixit? Palladius dixit: Filius Dei. Ambrosius episcopus dixit: Deus ergo Filius Dei est secundum divinitatem, et homo est secundum carnem. Palladius dixit: Carnem suscepit. Eusebius episcopus dixit: Ergo humanis verbis (0443C)usus est? Palladius dixit: Carnem humanam suscepit. Ambrosius episcopus dixit: Dicat quia non secundum divinitatem Apostolus dixit subjectum, sed secundum carnem. Scriptum est enim: « Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem (Philip. II, 8). » In quo ergo mortem gustavit? Palladius dixit: Quia se humiliavit. Ambrosius episcopus dixit: Non divinitas, sed caro humiliata est atque subjecta. Et addidit: Creaturam perfectam bene dixit Arius, an male dixit? Palladius dixit: Ego tibi non respondeo, auctoritatem non habenti. Ambrosius episcopus dixit: Profitere quod vis. Palladius dixit: Non respondeo vobis. (0443D)Sabinus episcopus dixit: Pro Ario non respondes? ad interrogata non respondes? Palladius dixit: Pro Ario ego non respondi. Sabinus episcopus dixit: Usque adeo 498 respondisti, ut Filium Dei negares potentem, negares verum Deum. Palladius dixit: Ego te judicem non patior, quem impietatis arguo. Sabinus episcopus dixit: Ipse nos coegisti sedere. Palladius dixit: Mandavi ut sederetis, ut arguerem vos. Quare subripuistis imperatori? Ut plenum concilium non esset, obripuistis. Ambrosius episcopus dixit: Cum Arii impietates legerentur, et impietas tua pariter condemnata est, (0444A)quae consensit Arianae impietati. Placuit tibi in media epistolae lectione proponere quod volebas. Responsum tibi est, quemadmodum Patrem majorem dixerit Filius Dei, eo quod secundum carnis susceptionem Filius majorem Patrem dixerit. Proposuisti etiam subjectum esse Filium Dei, et in hoc responsum tibi est, quia subjectus Filius Dei secundum carnem est, non secundum divinitatem. Habes professionem nostram, nunc audi caetera. Quoniam tibi responsum est, responde ad ea quae leguntur. Palladius dixit: Non tibi respondeo, quia quaecunque ego dixi, non sunt scripta. Vestra tantummodo scribuntur verba. Non vobis respondeo. Ambrosius episcopus dixit: Omnia vides scribi. Denique quae scripta sunt, abundant ad tuae impietatis (0444B)indicium. Et addidit: Creaturam dicis Christum, an negas? Palladius dixit: Non respondeo. Ambrosius episcopus dixit: Ante horam citra actam, cum legeretur quia Arius dixit creaturam Christum, negasti. Oblatum est tibi ut damnares perfidiam, noluisti. Vel nunc dic, utrum natus ex Patre Christus sit, an creatus. Palladius dixit: Si vultis, exceptores nostri veniant, et sic totum excipiatur. Sabinus episcopus dixit: Adducat suos exceptores. Palladius dixit: Pleno concilio vobis respondebimus. Ambrosius episcopus dixit: Attalus in tractatu Nicaeni concilii subscripsit. Neget factum quia venit (0444C)ad concilium. Dicat hodie utrum subscripserit in tractatu Nicaeni concilii, an non. Cumque Attalus reticeret, Ambrosius episcopus dixit: Attalus presbyter, licet inter Arianos sit, tamen habet auctoritatem loquendi. Libere profiteatur utrum subscripserit in tractatu Nicaeni concilii sub episcopo suo Agrippino, an non. Attalus dixit: 499 Jam dixisti me aliquoties damnatum, non tibi respondeo. Ambrosius episcopus dixit: Subscripsisti in tractatu concilii Nicaeni, aut non? Attalus dixit: Non tibi respondeo. Palladius dixit: Modo vultis tractatum plenum haberi, aut non? Chromatius presbyter dixit: Creaturam non negasti, (0444D)potentiam negasti, omnia negasti quae fides catholica profitetur. Sabinus episcopus dixit: Testes sumus nos Attalum subscripsisse in concilio Nicaeno, et nunc nolle respondere. Quid cunctis videtur? Cumque Attalus reticeret, Ambrosius episcopus dixit: Dicat utrum subscripserit in tractatu concilii Nicaeni, aut non. Palladius dixit: Exceptor vester et noster stent, et omnia scribant. Valerianus episcopus dixit: Jam quae dixisti et negasti, scripta sunt omnia. Palladius dixit: Dicite quod vultis. Ambrosius episcopus dixit: Quia saepius vult damnari (0445A)Palladius, qui jam frequenter damnatus est, lego epistolam Arii, quam ille noluit condemnare. Profitemini quod vobis videtur. Omnes episcopi dixerunt: Legatur. Et recitata est: NATO AUTEM NON PUTATIVE, et reliqua. Ambrosius episcopus dixit: Respondi tibi de majore, respondi tibi et de subjecto, nunc et ipse responde. Palladius dixit: Non respondebo, nisi auctores veniant post dominicam diem. Ambrosius episcopus dixit: Veneras tractaturus, sed posteaquam objeci tibi, vidisti Arii epistolam, quam damnare noluisti, asserere autem non potes: idcirco nunc refugis et cavillaris. Plenarie ipsam recitato: (0445B)ad singula dic. Utrum Christus creatus videatur, an fuit quando non fuit Christus, an vero semper fuit unigenitus Dei Filius. Cum Arii epistolam audieris, aut damna, aut proba. Palladius dixit: Cum impietatis te arguam, te judice non utor. Transgressor es. Sabinus episcopus dixit: Quas impietates objicis fratri nostro et consacerdoti Ambrosio? dicito. Palladius dixit: Jam vobis dixi: Pleno concilio respondebo, et praesentibus auctoribus. Ambrosius episcopus dixit: In consessu fratrum meorum cupio confutari et redargui. Quae igitur impie dixerim, dicito. Sed impius tibi videor, qui pietatem astruo. Sabinus episcopus 500 dixit: Ergo impius tibi (0445C)videtur, qui Arii blasphemias arguit? Palladius dixit: Ego non negavi bonum Filium Dei. Ambrosius episcopus dixit: Dicis ergo Christum Deum bonum? Palladius dixit: Non vobis respondeo. Valerianus episcopus dixit: Nolite multum adigere Palladium, non potest vera nostra simpliciter confiteri. Ipsius enim conscientia duplici blasphemia confusa est. Nam a Photinianis est ordinatus, et cum ipsis est damnatus; et nunc plenius damnabitur. Palladius dixit: Hoc proba. Sabinus episcopus dixit: Non liter poterat Christum verum negare, nisi auctores suos sequeretur. Ambrosius episcopus dixit: Objecisti me esse impium: (0445D)hoc proba. Palladius dixit: Expositionem nostram afferimus. Cum attulerimus, tunc disputatio habebitur. Ambrosius episcopus dixit: Damna impietatem Arii. Cum reticeret Palladius, Eusebius episcopus dixit: Superfluis immoramur. Tot impietates Arii Palladius noluit condemnare, imo potuis asserendo confessus est. Hunc qui non damnat, similis illius est, et haereticus jure dicendus est. Omnes episcopi dixerunt: A nobis omnibus anathema sit Palladio. Ambrosius episcopus dixit: Acquiescis ut caetera legantur, Palladi? Palladius dixit: Date auditores, veniant ex utraque (0446A)parte exceptores. Non potestis esse judices si auditores non habuerimus; et nisi ex utraque parte venerint qui audiant, non vobis respondemus. Ambrosius episcopus dixit: Quos quaeritis auditores? Palladius dixit: Sunt hic honorati multi. Sabinus episcopus dixit: Post tot blasphemias auditores petis? Ambrosius episcopus dixit: Sacerdotes de laicis judicare debent, non laici de sacerdotibus; sed tamen quos judices petas dicito. Palladius dixit: Auditores veniant. Chromatius presbyter dixit: Salva condemnatione sacerdotali, quin et qui Palladii sunt etiam in pleno legantur. (0446B)Palladius dixit: Non permittantur loqui auditores, veniant et ex utraque parte exceptores, et respondebunt vobis hi in concilio generali. Ambrosius episcopus dixit: Etsi in multis impietatibus deprehensus sit, erubescimus tamen ut videatur 501 qui sacerdotium sibi vindicat a laicis esse damnatus. Ac per hoc, quoniam et in hoc ipso damnandus est qui laicorum exspectat sententiam, cum magis de laicis sacerdotes debeant judicare, juxta ea quae hodie audivimus Palladium profitentem, et juxta ea quae condemnare noluit, pronuntio illum sacerdotio indignum et curandum ut in loco ejus catholicus ordinetur. Omnes episcopi dixerunt: Anathema Palladio. Ambrosius episcopus dixit: Imperator clementissimus (0446C)et Christianus sacerdotum judicio causam, et ut ipsi arbitri essent altercationis in quid constituissemus. Quoniam igitur nobis judicium videtur delatum, interpres est Scriptura: condemnemus Pallad um, qui impii Arii noluit damnare sententiam. Et quia ipse Dei Filium sempiternum, et caetera quae actis haerent, negavit: ergo anathema habeatur. Omnes episcopi dixerunt: Omnes condemnemus eum: anathema habeatur. Ambrosius episcopus dixit: Quoniam omnes consistunt viri Christiani, et Deo probati fratres, et consacerdotes nostri, dicat unusquisque quod sibi videtur. Valerianus episcopus dixit: Mihi quidem videtur quia qui Arium defendit, Arianus est: qui blasphemias (0446D)ipsius non condemnat, ipse blasphemus est. Ideoque hujusmodi hominem consortio sacerdotum censeo esse alienum. Palladius dixit: Coepistis ludere? ludite: sine concilio Orientali vobis non respondemus. Anemius episcopus Sirmiensis dixit: Quicunque haereses Arianas non condemnat, Arianus sit necesse est. Hunc igitur alienum etiam a nostra communione et sacerdotali coetu denuo privatum esse censemus. Constantius episcopus Arausicus dixit: Palladium Arii discipulum, cujus impietates jam olim damnatae sunt a patribus nostris in concilio Nicaeno, et nunc hodie (0447A)prolatae, cum recenserentur Palladio singulae, non confusus est, dum Dei Filium a Deo Patre esse alienum cum creatura confitetur, cum temporalem dicit, Dominum verum negat, in sempiternum censeo esse damnandum. Justus episcopus dixit: Palladium, qui blasphemias Arii damnare noluit, sed etiam magis 502 has confiteri videtur, censeo ulterius sacerdotem dici non posse, nec inter episcopos deputari. Eventius episcopus Ticiniensis dixit: Palladium, qui impietatem Arii damnare noluit, arbitror a consortio sacerdotali in perpetuum esse remotum. Abundantius episcopus Tridentinus dixit: Cum evidentes blasphemias Palladius defendat, damnatum se ex concilio Aquileiensi cognoscat. (0447B)Eusebius episcopus Bononiensis dixit: Quia impietates Arii diabolico stylo conscriptas, quas non licebat nec ad aures admittere, Palladius non solum noluit condemnare, sed et earum exstitit assertor, negando Filium Dei Filium verum, Dominum bonum, Dominum sapientem, Dominum sempiternam, hunc a coetu sacerdotali, et mea sententia, et omnium catholicorum judicio arbitror jure esse damnatum. Sabinus episcopus Placentinus dixit: Quoniam cunctis patefactum est Palladium, Arianae perfidiae auctorem, ejusque impietatem tenere, quae contra evangelica et apostolica instituta venit, justa in eum totius concilii lata sententia est: qui meae licet pravitatis [ F. parvitatis] sententia sacerdotio denuo privatus ex hoc sacrosancto coetu jure pellatur. (0447C)Felix et Numidius legati Afrorum dixerunt: Arianae haeresis sectae, in qua Palladius in Aquileiensi synodo declaratus est, anathema. Sed et eos qui contra veritatem Nicaenae synodi repugnantes sunt, condemnamus. Limenius episcopus Vercellensis dixit: Arianam doctrinam saepe esse damnatam manifestum est; et ideo Palladius conventus in hac sancta synodo Aquileiensi, quo noluit corrigere vel emendare, sed magis probavit, deprehensibili se collutavit perfidia, quam se publice professus est tenere: hunc sententia mea et ego profiteor consortio sacerdotali esse privatum. Maximinus episcopus Emonensis dixit: Palladium, qui blasphemias Arii nec damnare voluit, sed magis ipse confessus est, juste ac merito esse damnatum (0447D)et Deus novit, et fidelium conscientia condemnavit. Exsuperantius episcopus Dertonensis dixit: Palladium, qui sectam Arii vel ejus doctrinam damnare noluit, sed defendit, ut caeteri consortes mei damnaverunt, etiam et ego condemno. 503 Bassianus episcopus Laudensis dixit: Audivi, sicut et caeteri consacerdotes mei, impietates Arii, quas Palladius non solum non condemnavit, sed confirmavit. Hic anathema sit et sacerdotio privabitur. Philaster episcopus Brixianus dixit: Blasphemias et iniquitatem Palladii, qui Arianam doctrinam sequitur et defendit, una cum omnibus ego condemnavi. Constantius episcopus Siscianensis dixit: Palladium, (0448A)qui blasphemias et impietates Arii non condemnavit, sicut et caeteri consacerdotes mei et ego censeo damnandum. Heliodorus episcopus Altiniensis dixit: Qui perfidiam Arii omniumque haereticorum, quorum consors est Palladius, hujus insipiens cor, qui veritatem non est confessus, cum caeteris consacerdotibus meis pariter condemno. Felix episcopus Jadertinus dixit: Palladium, qui blasphemavit Filium, sicut Arius, cum omnibus pariter condemno. Theodorus episcopus Octodorensis dixit: Palladium, qui Christum Deum verum, coaeternum Patri negavit, nec Christianum hunc, nec sacerdotem ullo modo censemus. (0448B)Domninus episcopus Gratianopolitanus dixit: Palladium in perfidia Arii permanentem, in perpetuum, sicut et fratres damnaverunt, etiam et ego censeo esse damnandum. Proculus episcopus Massiliensium dixit: Palladium, qui Arii blasphemias sub quadam impia haereditate non condemnando defendit, sicut hunc et plurimorum jam venerabilium sacerdotum sententia blasphemum designavit, atque sacerdotio alienum duxit, mea pariter sententia in perpetuum condemnatum designat. Diogenes episcopus Genavensis dixit: Palladium, qui Christum Dominum Deum verum, similem et aequalem Patri dum non confitetur, negavit, damnationem judico cum caeteris fratribus meis vel consacerdotibus (0448C)sortiri. Amantius episcopus Nicensis dixit: Palladium, qui sectam Arii non destruxit, secundum consacerdotum meorum judicium, etiam et ego condemno. Januarius episcopus dixit: Sicut omnes consacerdotes mei damnaverunt Palladium, ita et ego pari judicio eum censeo esse damnandum. 504 Et cum Secundianus subripuisset, Ambrosius episcopus dixit: Audisti, Secundiane, cujusmodi Palladius impius sententiam, sacerdotali concilio damnatus, exceperit. Licet displicuerit nobis, quod ejus, hoc est Palladii non horrueris amentiam, tamen de te aliqua specialiter quaero, utrum Dei Filium Dominum nostrum Jesum Christum, vel non verum Deum dicas. (0448D)Secundianus dixit: Qui negat Dominum verum esse Patrem Domini et Dei nostri Jesu Christi, non est Christianus, nec qui negat Filium Dominum verum. Ambrosius episcopus dixit: Deum verum Dei Filium confiteris? Secundianus dixit: Verum Dei Filium, unigenitum Dei Filium verum dico. Ambrosius episcopus dixit: Verum Deum dicis? Secundianus dixit: Verum unigenitum Filium quis negat verum Filium Dei? Eusebius episcopus dixit: Non sufficit quod Filium Dei unigenitum confiteris; nam hoc omnes confitentur; sed hoc movet quod Arius dixit Dominum (0449A)solum Patrem, solum verum, negavit Filium Dei Dominum verum. Simpliciter Filium Dei Deum verum confiteris? Secundianus dixit: Qui fuerit Arius ignoro, quid dixerit nescio: mecum loqueris vivus ad vivum. Illud dico quod Christus dixit: Unigenitum Filium se asserit Patris, Filius unigenitus: Deus est Dei Filius verus. Ambrosius episcopus dixit: Deus verus est, verus Deus Filius Deus. Et addidit: In Scripturis divinis scriptum est, « quia qui jurant super terram, jurabunt Deum verum (Isai. LXV, 16). » Quod utique de Christo esse non dubium est. Nos ergo verum Deum profitemur, et fides nostra haec est et professio, quia unigenitus Patris Filius, hoc est verus Deus. Dic et tu (0449B)de Deo vero, Dei Filium Deum verum. Secundianus dixit: De Deo vero. Ambrosius episcopus dixit: Filius Dei Deus verus est? Secundianus dixit: Ergo mendax. Ambrosius episcopus dixit: In hoc fraudem facis, ut non Deum verum dicas, sed Deum unigenitum, ac per hoc dic simpliciter: Unigenitus Dei Filius Deus verus. Secundianus dixit: Unigenitum dixi Dei Filium. Eusebius episcopus dixit: Hoc Photinus non negat, hoc Sabellius confitetur. 505 Ambrosius episcopus dixit: Et qui hoc non confitetur, jure damnatur. Ac per hoc saepe te convenio, licet cavillando negaveris veritatem. Non quaero (0449C)ut tantummodo unigenitum Dei, Filium Dei dicas, sed etiam Deum verum. Secundianus dixit: Veritatis me servum profiteor. Quae dico non scribuntur, et quae dicis scribuntur. Christum verum Dei Filium dico. Quis negat Filium Dei verum esse? Ambrosius episcopus dixit: Qui negat unigenitum Dei Filium, anathema sit. Secundianus dixit: Deum verum unigenitum Filium Dei? Quid mihi profiteris, quod non est scriptum? Ambrosius episcopus dixit: Apertum sacrilegium est, quando Christum Dei Filium Arius Deum verum negavit. Secundianus dixit: Jesum Christum Filium Dei (0449D)Deum, qui Christus dicatur Filius verus, Filium Dei dico. Ambrosius episcopus dixit: Nondum resipuisti. Et (0450A)adjecit: Ne quid illi videatur esse subreptum, confirmet sententiam suam. Dicat ergo unigenitum Christum, Dei Filium, Deum verum. Secundianus dixit: Jam dixi. Quid mihi extorquere vis amplius? Ambrosius episcopus dixit: Quid dixisti? Certe si dixisses tanta, quod gloriose dicitur, saepe repetendum est. Secundianus dixit: Dictum est: « Sit sermo vester, est est; non non (Matth. V, 3). » Ambrosius episcopus dixit: Qui dicit ipsum Patrem Filium, sacrilegus est. Hoc a te quaero ut dicas de Deo vero Deum verum Dei Filium natum. Secundianus dixit: Filium a Deo genitum (dicente ipso, Genui te [Psal. CIX, 3] ) Filium confitentem se genitum esse dico. (0450B)Ambrosius episcopus dixit: A Deo vero Deus verus est? Secundianus dixit: Et cum nomini etiam addis et verum, audis, qualis in te fides sit, et Christianus es? Eusebius episcopus dixit: Qui negavit illum Deum verum? Arius et Palladius negavit. Tu si Deum verum credis, debes simpliciter designare. Ambrosius episcopus dixit: Si non dixeris Deum verum de Deo vero natum esse, Christum negasti. Secundianus dixit: Interrogatus de Filio, dedi responsum: quemadmodum deberem profiteri respondi. Habemus vestram expositionem, 506 afferemus, legatur. Ambrosius dixit: Hodie afferre debueras: caeterum (0450C)subterfugere conaris. Professionem a me exige, et professionem a te exigo. Deus verus est Dei Filius? Secundianus dixit: Unigenitus est Deus Dei Filius. Et ego interrogo, unigenitus est? Ambrosius episcopus dixit: Ratione permoveat nos impietas et insipientia tua. Cum dicis Deum verum unigenitum, non Deum verum dicis, sed verum unigenitum: ac per hoc, ut istam adimas quaestionem, ita responde. Ex Deo vero Deus verus est? Secundianus dixit: Ergo Deus Deum non genuit? Deus verus ille qui est, quod est genuit, unum verum unigenitum Filium genuit. Ambrosius dixit: Non confiteris Deum verum, sed vis dicere, verum unigenitum. Et ego unigenitum, sed (0450D)dico et Deum verum. Secundianus dixit: Ego dico genitum a Patre verum genitum: dico omnibus. LIBER SECUNDUS. DE FIDE, IN PERSONA AMBROSII. CAPUT PRIMUM. (0449D) Ambrosius episcopus dixit: Multas quidem et graves haereses novimus a plurimis ebullire, et veneni vice ad intimum pectus canceris sui virus infundere (0450D)(II Tim. II, 17). Sed vinci illi vel facile possunt, vel facile vitari, quorum prima propositione omne consilium pectoris proditur. At vero hi quibus 507 multa nobiscum paria sunt, facile possunt innoxias mentes et soli Deo deditas, fraudulenta societate (0451A)percutere, dum malorum suorum virus per bona nostra defendunt. Nihil enim periculosius his haereticis esse potest, qui cum integre per omnia decurrant, uno tamen verbo, ac si veneni gutta, meram illam ac simplicem fidem dominicae et exinde apostolicae traditionis inficiunt. Unde vehementer nobis cavendum est ne se vel sensibus vel auribus nostris hujusmodi aliquid latenter insinuet: quia nihil tam cogit in mortem, quam sub obtentu fidei integritatem ejusdem fidei violare. Ut enim gypsum aqua permixtum lac colore mentitur: ita hic per verisimilem confessionem traditio inimica suggeritur. Qua de re non similitudo confessionis, sed sensus mentis est ponderandus, quo confessio ipsa firmatur. Denique si diligentius et accuratius attendatis, cur voluerint (0451B)de evangelica et apostolica fide, et de Patrum traditione, unius substantiae nomen auferri, procul dubio probatis haeresim Arianam subtili compendio brevi jam sublato hoc nomine intromissum. Nec hoc quidem ego suspicione aut opinione collectum affirmo; nec (ut ipsi putant) academicus disputator assisto, ut simplices sensus verborum subtilitate contorqueam, sed ut contortos et pravos, tenui argumento compositos, in lucem cognitionis exponam, quo facilius possit cognita et comperta iniquitas ab omnibus evitari. Quae etenim causa, quaeve ratio exstitit, ut quod docendum et quod credendum cunctis Ecclesiis fuerat traditum, quodque Patres nostri apostolici viri contra universas haereses, et maxime Arianam, quasi quemdam obicem veritatis, quo omnes aditus pestiferae (0451C)doctrinae obstruerent, sancto Spiritu inundati, catholica ratione posuerunt, non sine magno nisu ab his qui nunc elogio Arianae labis addicti sunt, laboretur auferri, nisi ut Filium Dei mutabilem et convertibilem, utpote non de propria Patris substantia, constitisse confingant: cui et initium ex tempore, et ortum ex nihilo, nomen ex altero, ut semper docuerunt (propter quod et saepe damnati 508 sunt), nunc jam libere et secure incunctanterque Ecclesiis tradere et insinuare possint? CAPUT II. Videtis ergo omnia eos in tractatu ipsorum, non evangelica fide, sed subdola malignitate ad seducendos simplices quosque posuisse. Non jam tam suspectum quam manifestum omnibus esse debet, ita (0451D)eos Deum de Deo posuisse, ut Arius tradere solebat, ut ex Deo factus sit, non ex Deo natus. Qui si na us est, unius substantiae est: si factus est, verus Filius non est, et si verus Filius non est, nec verus Deus est. Aut si verus Deus est et de Patre non est, duo sunt habentes singuli et voluntates proprias, et imperia diversa. Vel si concordia tantum et societate unum sunt, non tamen et substantia, verus, ut jam dixi, Deus non est: et sic erit Deus ut Moyses Pharaoni (Exod. VII, 1): potestate, non genere. Filius quoque ita credendus erit, ut per Isaiam populo dictum est: Filios genui et exaltavi (Isai. I, 2), et alibi: Dii estis, et filii Altissimi omnes (Psal. LXXXI, 6). Sed et primogenitus ita habebitur, quomodo et Israel (0452A)a Deo primogenitus filius appellatus est (Exod. IV, 22). Nec non et primogenitus totius creaturae (Col. I, 15), quasi in ordine factorum primogenitus habeatur, ut ex eo seriem quamdam creandis mundi rebus assignent. Denique sublato ὁμουσίου, id est unius substantiae vocabulo; ὁμοιούσιον, id est similem factori suo posuerunt, cum aliud sit similitudo, aliud veritas. Nam et homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est (Gen. I, 26), nec tamen Deus est: nec quod Deus est, homo exstitisse credendus est. Ita et Filium Dei similem volunt, ut eum aliunde similem, non de ipsa una sancta et beata Patris substantia dicant. Qui si de Patris substantia non est, ἐξ οὐκ ὄντων est, id est ex nullis exstantibus, ut idem Arius tradidit. Sublato enim eo quod Pater est, undecunque (0452B)fuerit Filius, necesse est ut et initium ex nihilo, et ortum ex tempore habeat. Nihil enim sine initio nisi solus Deus. Unde et Filius, sicut ipse Dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quod ideo dixit, ut duarum 509 personarum vocabula in unius deitatis majestate monstraret, sicut et propheta ex voce Dei: Eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum, dico ego opera mea regi (Psal. XLIV, 2). Vides ergo hoc Verbum bonum Filium Dei esse, quem non aliunde quam de paterno pectore et (ut ita dixerim) de utero cordis Dei credimus natum. Et proinde eum regem appellat, quia ipse est Rex regum: Deum Dominum, cui omnia divina opera succumbunt; qui dixit: Omnia quae Pater habet, mea sunt (Joan. XVI, 15). De hoc et evangelista: In principio, (0452C)inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per eum facta sunt, et sine eo factum est nihil (Joan. I, 1). Igitur quod in principio erat, semper fuisse credendum est. Sed nec aliunde esse quam ex eo qui principium non habet, id est de corde Patris, quia eructavit, inquit, cor meum Verbum bonum. Non enim dixit: In principio factum est Verbum, sed in principio, inquit, erat Verbum. Quodcunque principium Verbi signare volueris, praejudicatum habebis, quia in principio, inquit, erat. Non quod duo principia ex rerum diversitate dicamus, sed quia Verbum Filius semper cum Patre est, et de Patre natus est. Ac proinde cujus origo principium non habet, sempiternus credendus est: quia nec Pater potest unquam sine Filio nominari, (0452D)nec Filius sine Patre vocari, ac per hoc semper Filius, quia semper Pater. Et Deus, inquit, erat Verbum. Quod Deus est, semper est; ne si semper non fuerit, verus Deus esse non possit: sicuti et in sophiae nomine, quia secundum Apostolum ipse est sapientia Patris (I Cor. I, 24). Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5). Non ergo aliunde quam de Patre, quia semper cum Patre. Et ideo Sapientia Dei appellatur, ut nunquam Pater sine sapientia, hoc est sine Filio suo fuisse credatur. Haec est illa sapientia ineffabilis, quae initium viarum Dei apud Salomonem vel condita vel genita vel creata describitur (Prov. VIII): quam tamen sic conditam dicit ut semper eam cum Deo fuisse ostendat. Quod enim initium Deo dabis, (0453A)ut initium possis sapientiae ipsius consignare? Non enim ita Deus sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine sapientia fuerit. Sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicujus ostendit, 510 ut hoc initium habeat sapientia Dei, quod de Deo processit ad condenda omnia, tam coelestia quam terrena, non quo coeperit esse in Deo. Creata est ergo sapientia, imo genita, non sibi quae semper erat, sed his quae ab ea fieri oportebat; ut quia quanta et qualis esset sciri non poterat, de effectu operum suorum virtus ejus et potentia nosceretur, ut dum conditorem de conditis aestimamus, tunc magis timeamus cum facta miramur. Caeterum si tu ita creatam sapientiam dicas, ut FiliumDei creaturam intelligas, occurrit tibi Apostolus, condemnans (0453B)eos qui creaturam colunt, dicens: Propter quod tradidit illos Deus in desiderium cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus Deus in saecula (Rom. I, 21). Haec est, inquam, illa sapientia Dei quae dicit: Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5), universitatis conditrix et effectrix, id est Filius Dei per quem omnia, et in quo omnia: quia, ut Apostolus dixit: In ipso constituta sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive virtutes, sive principatus, sive potestates, omnia per ipsum, et in ipso condita sunt, et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant (Coloss. I, 16). Hinc et Salomon: (0453C)Cum sit, inquit, una, omnia potest, et permanens in se, omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert (Sap. VII, 27). Quod confirmans Apostolus ait, in interiore homine habitare Christum, ut per quem a principio omnia facta sunt, per ipsum et in fine cuncta salventur (Ephes. III, 16). CAPUT III. Sed dicis mihi ὁμούσιον, id est unius substantiae nomen ob hoc nominari non oportere, quia in Scripturis divinis non continetur. Quaero et ego, homo qui hoc prohibes, si ideo nominari non debet, quia scriptum non est, an quia ita credi non liceat? Quod si ita credendum est, cur non ita profitendum? Corde enim, inquit Apostolus, creditur ad justitiam, ore 511 autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10). (0453D)Aut si ideo nominandum non est, quia nec ita credendum, obtinuit Arianae labis assertio: quae ideo Patrem et Filium unius substantiae denegavit, quia Filium Dei modo ex nihilo, modo ex Patre, sed ab alia substantia, quando voluit et quomodo voluit, et unde voluit factum inducit, dummodo aliunde eum, et non de eo quod Pater est, exstitisse confingat. Quem etsi natum dicit, sed hoc dicto tenus, quia rursum omne quod natum est factum intelligit; eo quod et nos a Deo geniti appellemur, quos constat esse, facturam. Vel si Arianus non es, et verum Filium de vero Patre natum non factum agnoscis, cur non eum cum Patre unam substantiam dicis? Frustra times, homo, profiteri quod credis; aut frustra credis, si ita non credis, et merito haereticus denotaris. (0454A)Et quanquam non immutaveris dictum, quo putaris prohibuisse, Dei Filium nuncupari facturam; sed cum subjungis, Sicuti aliquid horum quod factum est, ex aperto ostendis non ob hoc facturam dici noluisse, quasi non debeat factus intelligi; sed non ita factum vis, sicut aliquid horum quod factum est, sed tamen factum. Aliter enim dicis factum, ut pote perfectam creaturam, per quem facta sunt omnia; dummodo et ipsum factum intelligas, licet non ita ut caetera. Sed ut ad id revertar, quod dicis, in Scripturis divinis ὁμούσιον, id est unius substantiae vocabulum non inveniri, finge hoc interim sic sit; eo quod ubicunque substantia legitur, res Dei non Deus accipiatur; quid quod et aliud quod scriptum non est, pariter profiteris, id est Deum ex Deo, et lumen (0454B)ex lumine? Quid ad haec dicis? Aut totum mecum tene, aut totum omitte. Si enim unius substantiae vocabulum inde times dicere, quia scriptum non est; timere identidem debes Deum ex Deo, et lumen ex lumine profiteri. Sed ego probo Deum de Deo, et lumen de lumine, et unius substantiae vocabulum in divinis Scripturis contineri. Cum enim ipse Dei Filius qui Deus est, in Evangelio suo dicat: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 28): jure et merito Deum de Deo profitemur; quia de Deo Patre Filium Dei, Deum verum de Deo vero natum esse cognoscimus. Sed non eo genere ut nos dii sumus 512 appellati (Psal. LXXXI, 6); vel ut Moyses Pharaonis Deus est dictus (Exod. VIII, 1); sed quia verus Filius, de vero Patre natus, non factus est, vere et confidenter (0454C)Deus de Deo dicendus est. Sic et lumen de lumine (quod scriptum non est) mecum quidem dicis; sed mecum omnino non sentis. Et quia scriptum est de Patre: Deus lux est; et de Filio: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mudum (I Joan. I, 5); et: Lux lucet in tenebris, id est Christus in saeculo, et tenebrae eum non sunt assecutae (Joan. I, 9). Hi scilicet homines quorum cor ignorantiae tenebris obcaecatum est, Christum verum Deum, et verum Dei Filium non agnoverunt. Sed ipse Dominus: Ego sum, inquit, lux mundi: qui me secutus fuerit, non ibit in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12). Ergo quia lumen Pater, et lux Filius, recte lumen de lumine. Sed lumen ex lumine ita asseris, quasi a Patre, qui verum lumen est, aliud (0454D)lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit: sed sicuti aliud quodlibet lumen, quanquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo qui fecerit: et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis. Cum ergo haec praelocutus sum; licet mecum non intelligas, tamen ipsa quomodocunque pronuntias, cum scripta non sint: an non et unius substantiae vocabulum, quod in Scripturis non putas contineri, mecum pariter profiteris? nisi quia illic habuisti quomodo malignos sensus tuos occulta fraude in utroque contegeres; ut mecum hoc ipsum sono vocis exprimeres, sed tamen longe dicti intelligentiam separares. Sicuti et illi haeretici qui resurrectionem carnis negant, ad decipiendas animas simplicium, vae dicunt his quia in carne non resurgunt. Sed si discutias (0455A)eos cur hoc dixerint, cum scias illos carnis resurrectionem omnino negare, dicent tibi: Vae utique illi erit qui in carne baptizatus non fuerit, ut anima ipsius, dum in corpore est, de morte delictorum suorum, ut de sepulcro criminum per baptismum in eadem resurgat. Solius etenim animae, per lavacri vitalis gratiam resurrectionem in carne defendunt: nam et ipsius carnis salutem excludunt. Et hi per verisimilem confessionem, innocentium mentes occulta fraude seducunt. Et ut solet lethale 513 poculum mellis dulcedine temperatum, suavitate fallente, perimere; sic et hoc malum per blandimentum aurium, audientium sensus quadam labe contaminans, contagione vitii adhaerentis inficit. CAPUT IV. (0455B)Denique et nunc possent ὁμούσιον sicuti et caetera verbo tenus nominare, si haberent quomodo illud ad aliam intelligentiam saevo sensu perverterent. Sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem hujus fieri voluerunt, ne aut profitendo hoc crederent, aut credentes professi viderentur: subtili ingenio excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oporteret, ne corporeus crederetur. Deus etenim, inquiunt, efficit ut sit substantia, non tamen ut ipse Deus in substantia deputetur. Quippe (aiunt) cum omnis substantia contraria recipiat, Deus vero, qui nihil diversum admittere potest, substantia dici non debet. Ignoscerem tibi si hoc simpliciter diceres, si rationem rei velles scire, si rudis ad hanc quaestionem accederes, (0455C)si non ipse esses qui semper vel de alia substantia, vel de nullis exstantibus Dei Filium asserebas. At cum idem ipse sis qui hinc saepe convictus, saepe confessus, saepe negasti, saepius aliter immutando damnatus es, qui etiam nunc vi, ambitione et potentia exagitas, turbas omnia: quomodo me putas ignoscere tibi posse frequentius eadem retractanti? Sed ne videatur haec perversitas praejudicata magis quam examinata damnari, breviter tibi de hac oppositione respondeam. Prohibes itaque in Deo substantiam nominari, quasi omne quod substantia dicitur, res ipsa unius generis habeatur. An ignoras, aliter coelestia, aliter terrena constare; sed et in ipsis coelestibus atque mundanis rebus magnam differentiam interesse? Aliter enim angeli, aliter singulae quaeque (0455D)virtutes, constitutionum suarum substantias acceperunt, sicuti Apostolus ait: Alia claritas solis, alia claritas lunae, alia claritas stellarum (I Cor. XV, 41). Sic et in hoc mundo, ut diversa genera rerum, ita et diversa 514 corpora animantium, et omnibus sui cujusque generis substantia, sicut Apostolus dicit: Non omnis caro, eadem caro (Ibid., 39). Si ergo ea quae a Deo facta sunt, diversas qualitates substantiarum suarum habent, tu putas in Deo talem esse substantiam, qualem habet aliquid horum quod factum est, ut possit contraria recipere? Absit. Quae est enim substantia Dei nisi ipsum quod Deus est, simplex, singulare, purum, nulla concretione permixtum, limpidum, bonum, perfectum, beatum, integrum, (0456A)sanctum totum? An tu putas inane aliquid esse et vacuum quod Deus est? Hoc enim dici blasphemia est, ut inane putetur per quem cuncta constiterunt, qui omnia verbo edidit, ratione composuit, virtute perfecit, cujus nutu et imperio universa reguntur, cuncta deserviunt. Et bene quod de Deo legis scriptum: Ego sum qui sum; et: Qui est misit me (Exod. III, 14). Et ipse Salvator et Dominus: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Est ergo in substantia sua Deus, cujus cognitio vita aeterna est, et qui tantus est quantus dici non potest. Qui tunc digne aestimatur cum inaestimabilis dicitur: utique velis ac nolis. Ergo ipsum quod est, hoc est substantia ejus rei quae esse defenditur: quod tamen (0456B)jam dictum est, quantum et quale sit, nec mente concipi, nec sensu aestimari, nec animo definiri potest. Dummodo constet esse quod esse creditur; ut de eo ipso quod Deus est inde sit Filius, ut verus sit Filius, et verus sit Pater in Filio, et Filius in Patre. Hoc erit ὁμούσιον, id est unius substantiae cum Patre. Sicut ipse Dominus ait, Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 11). Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); et: Ego de Patre exivi (Joan. XVI, 28); et: Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV, 9). Non immerito, quia Filius Dei de Deo Patre natus est: et ideo de unitate substantiae, et de majestate deitatis unum sunt, sicuti et Jeremias prophetavit: Quis stabit in substantia Domini, et videbit verbum Domini (Jer. XXIII, 18)? Et iterum: Si stetissent in substantia (0456C)mea, et si audissent verba mea, avertissem eos a studiis eorum pessimis (Ibid., 22). Et apud Salomonem: Substantia mea, dulcedo mea est (Sap. XVI, 31). 515 Cum ergo hanc unitatem substantiae in Patre et Filio non solum prophetica, sed et evangelica auctoritate cognoscas, quomodo dicis in Scripturis divinis ὁμούσιον non inveniri? quasi aliud sit ὁμούσιον quam quod dicit, Ego de Deo Patre exivi (Joan. XVI, 28); et, Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); vel quod prophetae ex aperto substantiam Dei intimabant? Haec est autem nominis ratio, ut in Patre et Filio unitatem substantiae credas, licet rem ipsam (quae est inenarrabilis) definire non possis; ut sive lumen de lumine dicas, sive verbum de verbo, sive (0456D)spiritum de spiritu, sive Dominum de Domino, quodcunque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas, et de eo ipso quod Pater est, Filium intelligas. Nam si aliquam comparationem de rebus his quae videntur, in eo facias, ipsa dissimilitudine rerum, non rationem ostendes, sed altercationem disputationum induces. Et quia ex voce Dei scriptum est: Cui me comparabitis (Isai. XLVI, 5)? ac proinde Deus cui assimilari nihil potest, sufficiat credi quod ipse sentitur, quia ipse credi se voluit, non indicati. Denique si de hoc ipso quod mecum profiteris, al quam similitudinem velis in Deo conferre, nescio an quod comparaveris possis expressius definire. Ut puta cum dicis lumen ex lumine, si ad (0457A)explanandum illud scrupulosa narratione cogaris, quaero quomodo lumen ex lumine credas. Utrum quasi lucernam ex lucerna, vel quasi solem ex sole, ut aut duas lucernas, aut duos soles quasi duos deos sub hoc exemplo inducas. Aut splendorem luminis ejusdem lucernae, vel claritatem solis de eodem sole fulgentem, lumen de lumine consignes, ut in matricem luminis Patris figuram assimiles, Filium vero in splendorem claritatis ostendas; quod de eo propheta dixerit: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10). Vel Salomon cum dicit: Candor est lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius (Sap. VII, 26). Vel Apostolus hic praedicaverit Salvatorem nostrum imaginem esse invisibilis Dei (Col. I, 25), eo quod (0457B)imago 516 solis lux sua sit quae de eodem sole procedit. Sed quanta ad haec responderi possunt, quae lites generant (quod Apostolus prohibet (II Tim. II, 14) ) longum est dicere: quippe cum constet lumen illud quod Deus est, aestimari, comprehendi, et definiri non posse: nec vere aliquid ex his quae in hoc mundo sunt, majestati divinae comparari, quia nihil de omnibus istis quae videntur aut dicuntur, secundum id quod Deus est, condigna similitudine aestimari potest; quippe cum ipsis intellectibus et sensibus major sit. Ideo praemonui ut divinitatem substantiae crederes, et verum Filium de vero Patre cognosceres: de qualitate autem rei requirere non deberes, quia quale aut quantum sit, scire non possis. Hoc enim prophetae, hoc Apostoli praedicarunt. CAPUT VI. (0457C) Denique pro captu, pro viribus, pro fide nostra intueamur, Deus quid sit, et videamus an ei possit aliquid comparari. Certe hic est de quo et cum dicitur, non potest dici; cum aestimatur, non potest aestimari; cum comparatur, non potest comparari; cum definitur, ipsa definitione sua crescit. Qui coelum manu sua operit, pugno omnem mundi ambitum claudit. Quem totum omnia nesciunt, et metuendo sciunt. Cujus nomini et virtuti famulatur hic orbis, et ipsa elementorum sibi succedentium momentanea vicissitudo testatur. Vide ergo si potest aliquid esse cui possit Pater et Filius comparari; quia talis est Filius qualis et Pater. Non enim ipse se unum cum Patre diceret, nisi talem se qualis est Pater sciret. (0457D)Ratio quaedam est quae apud Graecos Λόγος nuncupatur, quae inter Patrem et Filium personas vel vocabula distinguit: quia et ipse Filius ratio dicitur: quae tamen ratio multis nominibus appellatur. Modo Verbum, modo virtus, modo sapientia, modo dextera, modo brachium, modo margarita, modo thesaurus, modo retia, modo aratrum, modo fons, modo petra, modo lapis angularis, modo agnus, modo homo, modo vitulus, modo aquila, modo leo, modo via, modo veritas, et vita: cum sit Deus omnia in omnibus, ut per haec vocabula divinarum 517 dispositionum mysteria cognoscantur, non ut ipsa majestas Filii Dei proprie definita monstretur. Quid est enim Filius de eo quod Pater est? Alius idem. Nam et ob (0458A)hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio divino ore processit, et nihil Pater sine eo aut jussit aut fecit. Virtus dicitur, quia vere de Deo et semper cum Deo est, et omnis potestas Patris in ipso consistit. Sapientia appellatur, quia de corde Patris adveniens, arcana coelestia credentibus reseravit. Dextera nuncupatur, quia per eum omnia opera divina perfecta sunt. Brachium dicitur, quia ab ipso omnia continentur. Margarita appellatur, ut nihil illo pretiosius habeatur. Thesaurus dicitur, ut in ipso omnes opes et divitiae regnorum coelestium reconditae agnoscantur. Retia dicitur, quia per ipsum, et in ipso, de mari saeculi diversa gentium multitudo sicut piscium, per aquam baptismatis in Ecclesia congregatur, ubi bonorum malorumque discrimen agnoscitur. Aratrum nuncupatur, (0458B)quia signo crucis suae dura pectora subjiciuntur, ut necessario semini ipsa praeparentur. Fons aquae vivae appellatur, quia ex eo sitientia corda coelestis aquae gratia irrigantur. Petra dicitur, quia credentibus fortitudinem, incredulis duritiam praestat. Lapis angularis dicitur, quia utrosque parietes Novi et Veteris Testamenti unus et mediator in semetipso continens copulavit. Agnus appellatur, ut innocentia Christi et passio demonstretur. Homo dicitur, quia secundum carnem propter nos homines nasci dignatus est. Vitulus dicitur, quia propter nostram salutem pati sustinuit. Aquila dicitur, quia post venerabilem resurrectionem, ut rex alitum ad Patris revolat sedem. Leo dictus est, quia ipse est Rex regum, qui mortem ac zabulum virtutis suae potestate (0458C)comminuit. Via est, quia per ipsum ascensus est. Veritas, quia mendacium nescit. Vita est, quia ipse universa vivificat. Vides ergo per haec vocabula significationes dispositionum et operum divinorum praeostensas, non tamen ipsum Deum proprie definitum? Est ergo Pater Deus immensus, aeternus, incomprehensibilis, inaestimabilis. Est et Filius ejus, Deus et Dominus noster, tantus quantus est et Pater, sed non 518 aliunde quam de Patre; quia ego, inquit, de Patre exivi, hoc est, lumen de lumine (Joan. XVI, 28). CAPUT VII. Sed ne ex eo occasionem aliquam haereticus rapiat, cum duo nomina vel duas personas, id est Patris et Filii statuo, quasi duos deos dicam, ut illi (0458D)duos ex diversitate confingunt: nos autem Patrem et Filium ita nominamus, ut unum Deum in his personis et nominibus consignemus. Viderint philosophi, viderint haeretici discipuli eorum qui potestatum diversitate variantur. Nobis tamen unus Deus est Pater, ut Apostolus dixit, ex quo omnia, et nos ex ipso: et unus Dominus Jesus Christus Deus Dei Filius, per quem omnia, et nos per ipsum. Nam duo, quid aliud intelligatur, quam duorum per partes divisa substantia, et cum nominibus ipsis dissociata natura, agendi ac jubendi tam voluntas quam imperia divisa? Porro Pater ac Filius etsi duae personae creduntur, ratione tamen et substantia unus sunt. Nam in equalium societas, melioris offensa est; et in (0439A)injuriam ejus qui verus Deus est. non verus alius comparatur. Deum qui injuste comparat, violat. Cum autem ego Patrem et Filium statuo, unitatem generis assigno. Et si illam in personis divido, discretio tamen personarum rursus eadem nomina in unitatem sui, naturali foederis lege consignat. Unde et tantus est Filius quantus videbitur Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecta consummataque virtute: sicut Apostolus dicit: In quo omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitat (Col. II, 9). Nam et Jeremias receptissimus prophetarum, hanc unitatem divinitatis in Patre et Filio sciens, ait: Hic est Deus noster, et non deputabitur alius absque illo: qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto sibi. Post haec in terris (0459B)visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruc. III, 30). Et Isaias hoc ipsum praedicat dicens: Haec dicit Dominus Deus: Fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum, et Sabain viri excelsi ad te transient: tui erunt 519 servi, et post te ambulabunt vincti compedibus, et in te precabuntur; quoniam in te est Deus, et non est alius Deus praeter te; tu es enim Deus (Isai. XLV, 14). Quod ne putes me eo supercilio dixisse, quo Sabellius fertur, qui ipsum Patrem, ipsum Filium profitetur; non ita nos totum in unam sententiam cogimus, ut aliorum haereticorum fraude capiamur. Sed quia ipso nomine personarum auctoritas indiscreta cognoscitur, et Filius non genere, sed personaliter a Patre nominatur, proinde totum Patri ascribimus quod est Filius, et totum Filio quod Pater (0459C)est. Nihil non videbitur Patris, quod judicabitur Filii; nec Filii, quod defenditur Patris: quia unitas majestatis non sinit deos plurali vocabulo appellari: quippe cum constet Patrem et Filium unius esse substantiae; unde uterque unus Deus est dictus. Illud ante cuncta metuentes, ne si Pater et Filius unum non sint; in invidiam recurrat auctoris, interpolata nativitas. Hoc enim placuit haereticis, ut Deus ille omnipotens, invisibilis, immensus degeneraret in Filio; non modo potestate, sed et conditione mutata, quasi non potuerit Pater de semetipso talem habere Filium qualis et ipse est. Proinde nos verum Filium de vero Patre qui semper fuit, et est unius substantiae cum Patre, defendimus. Et hoc est quod Graeci ὁμούσιον appellant, id est cum uno aliud ipsum, ut (0459D)personae audientia nominum fierent, non ut substantiam vocabula separarent. CAPUT VIII. Sed ut omne mysterium haeresis Arianae traducam, cur nolint Filium de Patris substantia credi, breviter intimabo. Aiunt enim: Cum sit Deus Pater omnipotens, invisibilis, inconvertibilis, immutabilis, perfectus, semper idem, aeternus; Filius vero visibilis, quia saepe Patribus visus est; et convertibilis atque mutabilis, quia in variis figuris singulis quibusque sese monstravit. Qui si de Patris, inquiunt, esset substantia, nunquam fieri posset ut ante carnis assumptionem aut visibilis aut mutabilis cerneretur: quin potius in aequalitate qua Pater est, 520 permansisset, (0460A)ex cujus substantia erat: quia quod de Patre est, nec videri, nec mutari, nec converti posse credendum est. Accedit ad causam quia cum illapsus est in Mariam, cum Virginis uterum opplevit, aliud utique ex illa quam quod venerat natum est. Unde jam, inquiunt, corrupta substantia statum vertit, ordinem perdit, continuo immutatione ipsa formandus de Deo in hominem, de spiritu in carnem. Et utique translatio omnis, interemptio est pristini. Ac per hoc, aiunt, si Filius de Patris substantia esset; jam et Patrem minorem videri, substantiae suae vel traditione, vel fine: et proinde Filium ex alia substantia credere maluerunt, quod converti, et mutari, et videri possit; quia hoc de Patris substantia credi non liceat. Haec est causa erroris, haec origo haeresis (0460B)Arianae, dum non intelligunt virtutem Dei, neque tanti sacramenti dispositionem agnoscunt, ut Deum humanis conditionibus comparent. Quibus primo in loco respondendum est, Filium Dei non ita visum ut Deus erat, sed ut homo capere poterat de Deo. Deinde variis figuris non mutabilem et convertibilem ipsum esse, sed hoc esse potentiae Dei, ut cum se singulis prout vult, revelare dignatur, habitum mutet, non substantiam vertat; nec proprietatem qualitatis amittat, sed juxta meritum videntis, temperamentum majestatis adhibeat; ipse tamen idem, ut semper est; in substantiae suae proprietate permaneat. Sicut scriptum est: Mutabis eos et mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28). Nam etsi multa sunt ex his quae in hoc mundo videntur, quae (0460C)ex alio convertuntur in aliud, ut desinant esse quod erant, et hoc sint quod retro non fuerant: ut limus cum in hominem figuratur, limus esse jam desinit, ut pisces aut aves cum de aqua procedunt, ex eo jam non aqua, quia aliud: ut lutum figuli, cum solidatur in testam: ut lapis, cum dissolvitur decoctus in calcem: ut arena cum mutatur in vitrum; et caetera, quae longum est recensere. Sed multum interest, stulte haeretice, inter ea quae facta sunt, et eum qui omnia quemadmodum voluit fecit. Quae facta sunt, ascriptae conditioni deserviunt: qui vero fecit, suae voluntatis 521 et proprii juris est. Neque potest in aliud quam quod est, aliquo cogente mutari, sed prout vult, et cui vult se demonstrat. Nam si angeli in figura hominum saepe sunt visi, et tamen (0460D)aliud non sunt quam quod se esse norunt, neque substantiam mutant cum formam humani corporis sumunt; quanto magis ipse Dominus noster qui omnia fecit, qui ipsis angelis ut hoc possent, sua institutione concessit? Huc accedit quod si Filium Dei, ut jam dictum est ita visum a Patribus approbamus, ut non totum in illo quod Deus est, videretur; sed ut dispositiones rerum futurarum, quae suis quibusque temporibus complendae erant, in illo per imaginem cernerentur. Nam quis Filium Dei videre potuit antequam conspicabilem materiam sicut ei placuit, assumpsit, vel ipsum hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae visus est (Gen. XVIII), sed in forma humani corporis visus est, quo scilicet postremis (0461A)temporibus in homine venturus esse ostenderetur. Jacob etiam alibi in angelo, alibi aeque videtur in homine (Gen. XXVIII). Qui ideo se in angelo demonstravit, ut nuntium se magni consilii indicaret. In homine vero cum quo et colluctatus fuisse describitur, ut imaginem futurae colluctationis quam cum Israel habiturus erat (Gen. XXXII, 30), cum secundum hominem advenisset, perspicue indicaret. Sed ut Dominum crederet, cum quo tanto certamine sub figura hominis luctabatur, Israel, id est, homo videns Deum, nomen accepit. Vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Exod. III, 2). Et utique figuram hominis viderat, quam Deus Dei Filius induerat. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit, ut lumen credentibus, incredulis judicium demonstraret: (0461B)quia Christus credentibus salus est, non credentibus poena, ut Apostolus ait: Aliis odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (II Cor. II, 16). Populum Israel in columna nubis per diem, et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat (Exod. XIII, 21), ut baptismi gratiam per nubem et donum sancti Spiritus per ignem ostenderet: quia apostolus Paulus in nube Patres baptizatos scribit (I Cor. X, 2). Et Spiritum sicut ignem esse apostolorum Acta declarant (Act. II, 3). Vides ergo per 522 omnia, haeretice, characteres divinarum dispositionum in honorem Dei Patribus praeostensos, non tamen ipsum Deum, ut est, proprie revelatum. Denique cum Moyses oraret ut faciem Dei pure videret, quid ad illum continuo Deus? Non poteris, inquit, (0461C)videre faciem meam. Non enim videbit homo faciem meam, et vivet (Exod. XXXIII, 20). Hoc ipso quod negatur aspectus, claritas assignatur, quae scilicet tanta est, quanta credenda est quae invisibilis indicatur. Cum ergo Moyses et situm coeli, et ordines mundi, et elementorum vices, totius denique orbis ornamenta digesserit, indicarit, expresserit, cui ipse Dominus testimonium perhibuit, dicens: Nemo erit ex prophetis ut servus meus Moyses, cui facie ad faciem ore ad os locutus sum (Num. XII, 7), Deum tamen pure videre non potuit. Merito quidem prophetia omni dignus, sed non usque adeo ut intueri Deum valeret, quia homo tantummodo esset. Et utique hic omnia Filii verba defendimus, quem in monte Sina cum Moyse locutum esse scimus, qui agendis explicandisque (0461D)rebus a Patre advenerat; quia omnia a principio per ipsum et ordinari et explicari et manere convenerat, ut habendi Filii haec praecipue ratio constaret. Et tamen sic visus accipitur, ut alicujus conspicabilis, ut dixi, materiae dispositione assumpta videretur, salva scilicet invisibilitate ejus, quam a conspectu omnium majestas interfusa seposuit. Non enim sic humanis aspectibus revelatus est, ut tota in illo deitas appareret, sed ad vicem speculi, cum conceptos intra lucem suam vultus quasi ad plenam effigiem hominis includit; ita majestatis ejus praeeunte fulgore, intra id visum est, quod imaginem veritatis, non ipsum Deum proprie demonstraret. Sic et cum hominem induere dignatus est, non labem aeternitati intulit, (0462A)ut spiritum in carnem mutaret, sed ut suscepto homini immortalitatem atque aeternitatem coelestis vitae praestaret. Nam etsi Apostolus semetipsum exinanisse dicit, formam servi suscipiendo (Philip. II, 7), non utique sic exinanitum accipimus, ut aliud quam quod fuerat idem spiritus fieret, sed ut seposito interim majestatis suae honore, humanum corpus indueret, quo suscepto, salus gentium fieret. Ut enim sol cum nube tegitur, claritas 523 ejus comprimitur, non caecatur, et lumen illud quod toto orbe diffusum claro splendore cuncta perfundit, parvo admodum obstaculo nubis includitur, non aufertur: sic et homo ille quem Dominus Salvatorque noster, id est Deus Deique Filius induit, deitatem in illo non intercepit, sed abscondit. Denique cum se in monte (0462B)paululum extra ipsum hominem extulisset, fulgore luminis ejus pene obcaecati apostoli (Matth. XVII) (in terram quippe homines cediderunt) periclitati vitam, nisi eis Dominus compresso rursum majestatis suae honore ut misericors subvenisset, secundum illam sententiam: Nemo vidit Deum, et vixit (Exod. XXXIII, 20). Ut ergo claritas solis cum non usque ad nostros emicat visus sibi salva est; quia quod non videtur, infirmitatis est nostrae, quorum oculos nubium texit obscuritas: ita et majestas illa divina, quae (ut dixi) corpus induerat, probat se non detrimento proprii latuisse fulgoris, sed carnis, ut dixi, beneficio, cujus causa Filius Dei, Filius hominis esse sustinuit. Nempe enim de Spiritu Dei Virgo concepit, et quod concepit, hoc peperit, id est, Deum homini suo (ut jam dixi) (0462C)sociatum: sicut ipse dixit: Quod nascitur de carne, caro est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est, quia Deus Spiritus est, et de Deo natus est (Joan. III, 6). Sicut et angelus ad Mariam virginem dicit: Spiritus Dei veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35). Vides ergo ipsum spiritum, id est Filium Dei venisse ad Virginem, et inde Dei et hominis Filium processisse? Nec tamen ipso indumento carnis Dei Filium esse mutatum, sed eumdem ipsum esse in homine qui fuerat ante mundum cum Patre, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, sicut evangelista ait: Mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10). Caeterum amentis est credere, ab eo posse liberari, qui ut (0462D)liberaret, amissus est; ut nasceretur, oppressus est; ut immortalitatem redigeret, transivit ad mortem. Sed absit, absit, haeretice, ut sensus tuae iniquitatis a catholicis admittatur. Nos enim credimus immutabilem et inconvertibilem, Verbum et Spiritum, id est Filium Dei: qui cum hominem induit, non statum vertit, non 524 ordinem perdidit, non substantiam immutavit, sed illuvias ejusdem corporis aeterno claritatis suae lumine illustravit, ut ad nos per tramitem corporis ejus, lux sancti Spiritus, et aeternae vitae gratia redundaret. Quem etsi passum credimus et sepultum, sed homo ille passus est quem Filius Dei suscepit, quem induit, quem portavit. Sed quia totum ad auctorem referebatur quidquid homo ille (0463A)patiebatur, ideo mors et passio Domini indicatur. Nam et constat immortale esse quod Dei est, hominis quod caducum. Tertia quoque die resurrexit, non Deus in hominem, sed homo potius in Deum. Ascendit in coelos, obtulit Patri suo hominem illum gratissimum munus. Consedit ad dexteram Patris, secundum quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam (Psal. CIX, 1). Misit nobis Spiritum sanctum de propria sua et ipsa una substantia, protectorem, sanctificatorem, et deductorem in vitam aeternam; sicut scriptum est ex voce Dei: Effundam de Spiritu meo super servos meos et ancillas meas (Joel, II, 29). Et iterum: Spiritus ex me prodibit (Isai. LVII, 16). Et ipse Dominus Salvatorque noster: De meo, inquit, accipiet (Joan. XVI, 14), ex eo utique quod est Filius, quia et Filius de eo quod Pater est. (0463B)Exinde praefinito tempore venturus, vivos mortuosque judicaturus, ut reddat credentibus praemia, non credentibus vero supplicia. Cujus regnum aeternum, immortale, nec initium habet, nec terminum: cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. EPISTOLA CONCILII AQUILEIENSIS AD EPISCOPOS GALLIAE. Concilium quod convenit Aquileiae, dilectissimis fratribus episcopis provinciae Viennensium et Narbonensium primae et secundae. Agimus gratias sanctae unanimitati vestrae, quod in dominis et fratribus nostris Constantio et Proculo, omnium nobis vestrum praesentiam contulistis: simulque praescripta majorum sequentes, non mediocre addidistis pondus sententiis nostris, cum quibus etiam vestrae (0463C)sanctitatis convenit professio, 525 domini fratres dilectissimi. Itaque ut libenter suscepimus memoratos de vestro nostroque consortio sanctos viros, ita etiam uberi gratiarum actione dimittimus. Quam necessarius autem conventus hic fuerit, rebus ipsis patescit, quando adversarii et inimici Dei, Arianae sectae interpretes ac defensores, Palladius ac Secundianus, duo tantum qui ausi sunt ad concilium convenire, debitam praesentes excepere sententiam, super impietate convicti. Incolumes vos et florentissimos Deus noster tueatur omnipotens, domini fratres dilectissimi. EPISTOLA EJUSDEM CONCILII AD GRATIANUM ET VALENTINIANUM ET THEODOSIUM IMPERATORES Imperatoribus clementissimis, et Christianis beatissimisque principibus, Gratiano, et Valentiniano, et (0463D)Theodosio sanctum concilium, quod convenit Aquileiae. Benedictus Deus Pater Domini nostri Jesu Christi, qui vobis Romanum imperium dedit: et benedictus Dominus noster Jesus Christus, unigenitus Dei Filius, qui regnum vestrum sua pietate custodit, apud quem gratias agimus vobis (clementissimi principes) quod et fidei vestrae studium probavistis, qui ad removendas altercationes congregare statuistis sacerdotale concilium, et episcopis dignatione vestra honorificentiam reservastis, ut nemo deesset volens, nemo cogeretur invitus. Itaque juxta mansuetudinis vestrae statuta convenimus sine invidia multitudinis, et cum affectu disceptationis: nec ulli de haereticis episcopi sunt reperti, nisi Palladius ac Secundianus, homines vetustae perfidiae, propter quos congregari concilium postulabant de extrema parte orbis (0464A)Romani. Ecce nullus senectutis annis gravatus, cujus vel sola esset reverenda canities, de ultimo sinu maris Oceani venire compulsus est, et concilio nihil defuit. Nullus debile corpus trahens, jejuniorum stipendiis oneratum, itineris est coactus injuria, fortitudinis amissae damna deflere. Nullus postremo pauperiem in sacerdotibus 526 gloriosam, subsidio veniendi destitutus ingemuit. Unde completum in te est, clementissime principum Gratiane, quod Scriptura divina laudavit: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Psal. XL). Quam grave autem, si propter duos in perfidia cariosos, toto in orbe essent Ecclesiae sacerdotibus destitutae? Qui etiam si venire propter prolixitatem itineris nequiverunt, tamen omnes prope ex omnibus fere provinciis Occidentalibus, missis adfuere legatis; et altercationibus evidentibus id se tenere, quod (0464B)nos asserimus, et in tractatu Nicaeni congruere concilii designarunt, sicut subjecta declarant. Ubique ergo nunc pro vestro imperio concinunt vota populorum. Nec tamen arbitrio vestro assertores fidei defuerunt. Nam licet evidentia essent praescripta majorum, a quibus impium est et sacrilegum deviare, tamen disceptandi obtulimus facultatem. Ac primum principium ipsum obortae discussimus quaestionis, atque Arii epistolam putavimus esse recitandam, qui auctor Arianae haeresis invenitur. Unde et nomen haeresis accepit, ea videlicet gratia, ut quoniam Arianos se negare consueverant, Arii blasphemias aut incusando damnarent, aut astruendo defenderent, aut certe non recusarent nomen ejus, cujus impietatem perfidiamque sequerentur. Sed quia auctorem suum nec damnare poterant, nec probare, cum (0464C)ipsi ad disceptandum ante triduum provocassent, locoque et tempore constituto, non exspectata conventione prodiissent: subito qui dixerant se, quia Christiani essent facile probaturos (quod nos libenter accepimus, et optavimus ut probarent), refugere congressum illico, et disceptationem declinare coeperunt. Multus tamen nobis cum his sermo fuit: propositae divinae in medio Scripturae; disceptandi, de primo ortu diei in horam septimam copia data, delata patientia. Atque utinam pauca dixissent, vel certe quae audivimus, possemus abolere. Nam sacrilegis vocibus (cum Arius solum Patrem sempiternum, solum bonum, solum verum Deum, solum immortalitatem habentem, solum sapientem, solum potentem dicendo, expertem eorum Filium, impia commonitione voluisset intelligi) isti Arium 527 potius (0464D)sequi, quam sempiternum Deum Dei Filium, et verum Deum, et bonum Deum, et sapientem, et potentem, et immortalitatem habentem voluerunt fateri. Multas horas frustra consumpsimus. Crescebat eorum impietas, nec corrigi ullo poterat modo. Denique cum viderent se Arii epistolae sacrilegiis perurgeri (quam ideo subdidimus, ut eam etiam vestra clementia perhorresceret) resilientes de media epistolae lectione, petierunt ut eorum propositis responderemus, quanquam non esset ordinis neque rationis ut praeposita interrumperemus: responsumque esset a nobis ut damnarent Arii impietates, et de quibus vellent, ordine locoque servato, eorum intentionibus responderemus; tamen acquievimus praeposterae voluntati. Ibi tum Evangelii scripta (0465A)falsantes, proposuerunt nobis dixisse Dominum: Qui me misit, major me est: cum aliter scriptum doceat series Scripturarum. Redarguti de falsitate sunt, ut faterentur, nec tamen ratione correcti. Nam cum diceremus, secundum carnis susceptionem minorem Patre suo Filium dici; secundum divinitatem autem pro testimoniis Scripturarum, parem et aequalem probari; nec posse ibi esse discretionis gradus alicujus, aut magnitudinis, ubi esset unitas potestatis: non solum illi noluerunt emendare errorem, sed etiam vesaniam augere coeperunt, ut et subjectum secundum divinitatem dicerent, quasi ulla Dei secundum divinitatem possit esse subjectio. Mortem denique non ad sacramentum nostrae salutis, sed ad infirmitatem quamdam divinitatis referunt. Horremus, clementissimi principes, tam dira sacrilegia; (0465B)pravosque doctores, ne ulterius populos deciperent quos tenebant, sacerdotio putavimus abdicandos. Neque enim dignum est ut sacerdotium ejus sibi vindicent, quem negaverunt. Vestram fidem, vestram gloriam deprecamur ut reverentiam imperii vestri deferatis auctori: censeatisque impietatis assertores et adulteros veritatis, datis apicibus clementiae vestrae ad judicia competentia, ab Ecclesiae arcendos esse liminibus, ut in damnatorum locum per nostrae parvitatis legatos, sancti subrogentur sacerdotes. Attalum 528 quoque presbyterum de praevaricatione confessum, et palam sacrilegiis inhaerentem, par sententia comprehendat. Nam quid de magistro ejus Valente dicamus? qui cum esset proximus, declinavit sacerdotale concilium, ne eversae patriae, perditorumque civium causas praestare sacerdotibus cogeretur: (0465C)qui etiam torque (ut asseritur) et brachiali, impietate Gothica profanatus, more indutus gentilium, ausus sit in prospectum exercitus prodire Romani. Quod sine dubio non solum in sacerdote sacrilegum, sed etiam in quocunque est Christiano. Etenim abhorretur more Romano; nisi forte sic solent idololatrae sacerdotes prodire Gothorum. Moveat pietatem vestram sacerdotale nomen, quod ille sacrilegus infamat; qui etiam suorum vocibus, qui tamen superesse possunt, nefandi sceleris arguitur. Certe domum repetat suam, non contaminet florentissimas Italiae civitates, qui nunc illicitis ordinationibus consimiles sui sociat sibi, et seminarium quaerit suae impietatis atque perfidiae per quosque perditos derelinquere, qui episcopus esse nec coepit. Nam primo Petavione superpositus fuerat sancto viro Marco admirabilis (0465D)memoriae sacerdoti: et posteaquam deformiter dejectus a plebe est, qui Petavione esse non potuit, is nunc Mediolani, post eversionem patriae (ne dicamus proditionem) inequitavit. Super omnibus igitur pietas vestra nos consolari dignetur, ne obtemperantes vestrae tranquillitatis statutis, frustra convenisse videamur. Non solum enim cavendum est ne nostra, sed etiam vestra decreta ludantur. Petimus igitur, ut legatos concilii sanctos viros aeque clementia vestra audire dignetur, et cum effectu eorum quae poscimus, maturius redire praecipiat: ut mercedem accipiatis a Domino Deo Christo, cujus Ecclesias ab omni sacrilegorum labe purgastis. Photinianos quoque, quos et superiori lege censuistis nullos facere debere conventus, et eam quae de (0466A)sacerdotum data est congregando concilio removistis; petimus ut quoniam in Sirmiensi oppido adhuc conventus tentare cognovimus, clementia vestra, interdicta etiam nunc coitione, reverentiam primum Ecclesiae catholicae, 529 deinde etiam legibus vestris deferre jubeatis ut et vos, Deo praesule triumphetis, qui paci Ecclesiarum quietique consulitis NOMINA EPISCOPORUM QUI SUBSCRIPSERUNT. <poem> Valerianus, Ambrosius, Constantius, Justus, Abundantius, Eventius, Limenius, (0466B) Eusebius, Savinus, Exsuperantius, Macedonius, Bassianus, Anemius, Constantius, Maximus, Almachius, Januarius, Theodorus, Domninus, Diogenes, Proculus, Heliodorus, Philaster, Jovinus, Felix, Maximus, Amatus, Felix, Viator, Maximinus, Ephesius, Numidius, Artemius, Felix, Episcopi subscripserunt. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 0ltit0mpw8vu64lwh1i2e3deiyvyygu 0 54495 264842 228309 2026-05-06T20:01:49Z Demetrius Talpa 13304 264842 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Alcuinus |OperaeTitulus=De fide S. Trinitatis |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VIII |SubTitulus= |Genera=theologia |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/101|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 101]]''' De fide S. Trinitatis (Alcuinus), J. P. Migne 701-702 MONITUM PRAEVIUM. (0009A) Scripsit Alcuinus praesens opusculum in monasterio Turonensi, circa finem vitae suae, et eo quidem tempore, prout ipsemet in epistola sua dedicatoria ad Carolum imperatorem significat, « quo gentes, quas prioribus bellicus labor temporibus sibi subdere non potuit, voluntaria subjectione » veniebant: et quo « celeberrimus conventus, quo sacerdotes Dei et populi praedicatores Christiani in unum imperiali praecepto conveniebant, » celebratus fuit: quae intelligenda esse existimo de anno 802. Annales enim Moisiacenses apud Bouquet, tom. V Script. Rer. Gall. et Franc. pag. 80, ad hunc annum ita habent: « Mense octobri congregavit (Carolus imp.) universalem synodum in Aquis, et ibi fecit episcopis, presbyteris et diaconibus relegi universos canones, quos sancta synodus recepit, et decreta pontificum; et pleniter jussit ea tradi coram omnibus episcopis, presbyteris et diaconibus. Similiter in ipsa synodo (0009B)congregavit universos abbates et monachos, qui ibi aderant, etc. » cujus synodi ad eumdem quoque annum mentionem facit Breve Chronicon anno Christi 810 compositum apud eumdem Bouquet, l. cit. pag. 29, et apud Chesnium, tom. III Script. Franc. p. 125. Eodem etiam anno gentes maxime Saxones, per triginta annos Carolo repugnantes, de subjectione sua cum eodem imperatore paciscebantur, donec tandem anno sequenti 803 pax utrinque ita constituta est, ut Francorum et Saxonum . . . . . Populus fieret concorditer unus,<br /> Ac semper regi parens aequaliter uni. Nullus dubito quin opusculum hocce ad Carolum missum, ab eodem rege Patribus in concilio congregatis ad Alcuini votum propositum atque commendatum fuerit. Certe deinceps a viris illius aetatis celebrioribus probatum laudatumque fuit. Teganus siquidem, idem, credo, qui Ludovici Pii imperatoris Vitam scripsit, ad Hattonem, seu Hettonem Basileensem, ut (0009C)videtur, episcopum hoc Alcuini opusculum dono misit, dignumque censuit, « quo ille episcopus sanctum suum ingenium exerceret. Ideo, inquit, istud volumen vobis transmisi, quod sanctus Alcuinus summus scholasticus ex variis libris sancti Augustini congregavit in unum, quod peritissimo ac nobilissimo imperatori Carolo tradidit, sicut maxima necessitas est mortalium, de (0010A)divina Natura ac de Essentia, de aeterna Gignentia Dei Patris, de aeterna Nativitate Filii Dei, de aeterna Processione Spiritus sancti, de Incarnatione Jesu Christi Filii Dei, quomodo sit unus Deus Trinus, et Trinus Unus, sicut vera fides credere jubet, etc. » Ita scribit Teganus in epistola ad Hattonem a D. Martene edita, tom. I Ampl. Collect. pag. 84. Aeneas quoque Parisiensis episcopus, qui Carolo Calvo imperante floruit, in libro adversus Graecos plura ex hoc Alcuini scripto refert testimonia, prout videre est in eodem libro a cap. 79 usque ad cap. 89 apud D. d' Acherium Spicil. tom. I novae edit., pag. 130 et 131. Enimvero praesens opusculum theologiae, quae illo aevo obtinuit, quasi systema quoddam est ac compendium, sanam prorsus nullisque erroribus conspersam doctrinam complectens, atque hinc tanquam liber classicus tam in docendo quam in praedicando maximae utilitatis esse censebatur. Quapropter (0010B)haud mirum est quod idem liber, postquam ex commendatione sapientissimi imperatoris, Patrum concilii Aquisgranensis, Tegani, Aeneae Parisiensis, aliorumque innotuit, avide expetitus, ac multoties descriptus fuerit, atque etiamnum hodie in omnibus vetustioribus bibliothecis ejus exempla serventur. Neque vero illa operis aestimatio recentioribus temporibus eviluit, sed inventa feliciter arte typographica variis formis nunc seorsim, nunc cum aliis collectionibus publica luce donari meruit. Et primo quidem, quantum comperire potuimus, prodiit in Homiliario doctorum, Basileae per Nicolaum Kessler anno 1498, X Nonas Augusti impresso, unde differentes lectiones summa fide et prolixa industria collegit, et nobiscum communicavit vir humanissimus D. Christianus Frid. Temlerus Augusto regi Daniae a secretis epistolis. Posthac in alia Homiliaria Patrum, saepius saec. XVI impressa, migravit. Inter separatas vero editiones antiquissima, quam scimus, 703 ac plane rarissima est, quae anno 1509 in celeberrimo (0010C)et antiquissimo monasterio Ottoburano O. S. Ben. excusa est tanquam primum officinae typographicae a reverendissimo D. Leonardo abbate erectae, specimen: ad cujus calcem locus et annus impressionis notantur his verbis: Impressum est praesens Opusculum in Uttinpurrha monasterio SS. (0011A)M M. Alexandri et Theodori, Ord. S. Ben. anno MDIX Kal. Sept. Epistolam, quam praelaudatus domnus abbas Opusculo praefixit, ad posteros ejusdem monasterii directam refert celeberrimus D. Schelhornius in Amoenitatibus Hist. Eccles. et litter. tom. II, pag. 603. Haec editio nunc adeo rara est, ut neque in praefato monasterio, neque alibi a nobis reperiri potuerit. Restat nihilominus etiamnum Ottoburae codex ms., ad cujus fidem idem Opusculum expressum fuit, et quem ad manus habuimus. Altera vetusta ac separata editio prodiit Argentorati apud Petrum Schefer, et Joannem Apronianum socios, Kalendis Martiis 1530, in-8º. Editor in commendationem Opusculi haec verba titulo adjecit: Sunt in his libris pleraque certo et clare definita, quae hoc potissimum saeculo non sine fidei contumelia in dubium vocantur. Hanc similiter editionem pro annotandis lectionibus variantibus ad manus habui beneficio viri bono reipublicae litterariae nati atque antea laudati (0011B)D. Schelhornii, in cujus bibliotheca eadem servatur: qui etiam vir clarissimus aliam separatam editionem cum Commentario Lucae Lossii Francofurti anno 1554 in-8º, curatam refert, libr. I Bibl. Lat. pag. 136. In Bibliotheca tamen Thuanea eidem editioni annus 1555; commentarius vero Leonardo Lessio (qui tamen eo anno vix lucem aspexit), ascribitur. Tertiam demum editionem horum librorum, quae vetustioribus ac rarioribus accenseri meretur, communicatam habuimus ex bibliotheca locupletissima Electorali Monacensi, a viro praestantissimo D. Felice Oefelio, ejusdem bibliothecae curatore summe industrio, magnique apud litteratos nominis ac meriti. Prodiit illa Constantiae ex typographia Nicolai Kalt anno 1596 sub hoc titulo: De sanctissima Trinitate libellus admodum reverendi Patris Fr. Alcuini Albini, abbatis quondam sancti Martini Turonensis: ad serenissimum ac potentissimum regem ac imperatorem augustum Carolum Magnum. Repertus primum et descriptus e vetusto codice, in celeberrimo virorum (0011C)divino cultui mancipatorum coenobio Augiae divitis nuncupato, ac nunc demum industria Nicolai Kalt typis divulgatus. Epistola dedicatoria editoris directa est ad rev., nob. ac magnificum dominum D. Joannem Georgium ab Halwil, ecclesiae cathedralis Constantiensis decanum et canonicum. Clarissimus Andreas Quercetanus hos libros ope veterum recentiorumque exemplarium correctos, atque invocatione SS. Trinitatis, et Symbolo fidei auctos edidit pag. 701 et seqq. Nobis huic ultimae editioni magis emaculandae, praeter varias editiones vetustiores mox recensitas, subsidio fuere codices mss. vetustissimi, duo quidem bibliothecae nostrae S. Emmerami; quatuor alii bibliothecae scilicet Augustae Vindobonensis; illustris capituli cathedralis Frisingensis, celeberrimi monasterii Tegernseensis, ac demum inclytae canoniae Beyerbergensis. Alias deinde emendationes accepimus a viro cl. D. Catelinot Benedictinae congr. Lotharingicae sodale, e (0011D)codd. mss. San-Vittoniano, et S. Michaelis dioecesis Virdunensis adnotatas; alias denique ex editione Basileensi anni 1498 multa industria descriptas a viro clarissimo D. Christ. Frid. Temlero superius laudato. Ea ergo quae in editione D. Quercetani deerant, ex hisce codicibus suppleta, nec non variantes lectiones quae adnotari merebantur, uncinis inclusa textui inseri curavimus. EPISTOLA NUNCUPATORIA. Domino glorioso Carolo imperatori augustissimo atque christianissimo humilis levita Alcuinus, in Domino Deo praesentis prosperitatis ac perpetuae beatitudinis salutem. Dum dignitas imperialis a Deo ordinata ad nihil aliud exaltata esse videtur, nisi populo praeesse et (0012A)prodesse: proinde detur a Deo electis potestas et sapientia: potestas, ut superbos opprimat, et defendat ab improbis humiles; sapientia, ut regat et doceat pia sollicitudine subjectos. His duobus, sancte imperator, muneribus divina vestram incomparabiliter subtilitatem [ Ms., sublimitatem], ejusdem nominis et numinis antecessoribus gratia superexaltavit et honoravit, terrorem potentiae vestrae super omnes undique gentes immittens, ut voluntaria subjectione ad vos veniant, quos prioribus bellicus labor temporibus sibi subdere non potuit. Quid igitur? Quid agendum est vestrae Deo devotissimae sollicitudini tempore serenitatis et pacis, quo militaris laboris cingulo soluto totus pacifica quiete populus concurrere festinat ad vestrae jussionis edictum, (0012B)intentusque ante thronum gratiae [ Al., gloriae] vestrae consistere, exspectans quid, cui personae, vestra auctoritas praecipere velit, nisi etiam 704 omni dignitati justa decernere, rata praecipere, sancta admonere, ut quisque laetus cum perpetuae salutis praecepto domum redeat? Ne vero meae in Domino devotionis studium otio torpens, vestro in praedicatione catholicae fidei deesset adjutorio, direxi sanctissimae auctoritati vestrae de fide sanctae et individuae Trinitatis, sub specie manualis libelli, sermonem, ut divinae laus et fides sapientiae sapientissimi hominum probaretur judicio. Nec videlicet alio quolibet vestrae imperialis majestatis munere digniorem existimabam sapientiam; nec alium quemlibet tam excellenti dono in accipiendo aeque (0012C)dignum putabam, dum principem populi Christiani cuncta scire et praedicare quae Deo placeant necesse esse, notissimum est. Neque enim quemquam magis decet vel meliora nosse, vel plura, quam imperatorem, cujus doctrina omnibus prodesse debet subjectis. Non quo, imperator invicte et sapientissime, ac refulgens rector, aliquid scientiae vestrae fidei catholicae incognitum esse, vel minus exploratum cogitarem: sed ut mei nominis, quo a quibusdam magister (licet non merito) vocor, officium ostenderem; nec non ut convincerem eos, qui minus utile existimabant, vestram nobilissimam intentionem dialecticae disciplinae discere velle rationes, quas pater [ Ms., beatus] Augustinus in libris de sancta Trinitate apprime necessarias esse putavit, dum profundissimas (0012D)de sancta Trinitate quaestiones, non nisi categoriarum subtilitate [ Ms., sublimitate] explanari posse probavit. Quod etiam in ante nominato ejusdem Patris opusculo pius et devotus inquisitor facile inveniet, si philosophiae cognitionem in discendo habere non negligit. Haec omnia devota mentis acie considerans, tempore celeberrimi conventus, quo sacerdotes Dei et populi praedicatores Christiani in unum imperiali praecepto conveniunt, non ignava (ut reor) opum pondera in ratione catholicae fidei, vestrae excellentissimae auctoritati attuli, si Dominus, qui voluntatem dicendi dederat, spiritu gratiae cor (ut de ejus confido misericordia) in agnitione veritatis illuminavit. Nec aliquid mea invenire valuit (0013A)devotio, quid liberius afferret, nec quid regalem benevolentiam gratius accepisse putarem. Quid exinde efficere sit ratum [ Mss. Quid exinde efficerem, omisso sit ratum], vestrae probationis exspectat [ Ms., spectat] judicium, si digne meus iste labor in sacerdotales procedere valeat aures. Ergo vestrae dignitatis dextera dante ad legendum, nemo juste mea dicta spernere poterit, quia probantis auctoritas pluris aestimatur quam scribentis devotio. Multa est omnibus fidelibus in vestra pietate gloriandi facultas, dum clementiae vestrae sollicitudo sacerdotalem, ut decet, habet in praedicatione verbi Dei vigorem, et perfectam in catholica fide scientiam, et sanctissimam pro hominum [ Mss., omnium] salute devotionem. Quapropter universorum precibus fidelium optandum (0013B)est, ut in omnem gloriam vestrum extendatur imperium; ut scilicet catholica fides, quae humanum (0014A)genus sola vivificat, sola sanctificat, veraciter in una confessione cunctorum cordibus infigatur; quatenus summi Regis donante pietate, eadem sanctae pacis et perfectae charitatis, omnes ubique regat et custodiat unitas. Nec aliud omnipotenti Deo munus amabilius esse probatur, quam in catholica fide divinae concordiae charitas [ Ms., concordia charitatis], ut omnes unum sint in Christo, qui pro omnibus mortuus est: per quem cuncti credentes in eum efficiantur filii aeternae beatitudinis. <poem> O Rex augusto clarissime dignus honore, Et dux, et doctor, et decus imperii. Te Pater atque Patris Proles, te Spiritus almus Protegat, exaltet, salvet, honoret, amet. Quem tua per populos, terras, per regna, per urbes, (0014B)Mens pia permandet semper amare Deum. </poem> 705-706 LIBER PRIMUS. PRAEFATIO (IN EDIT. CAP. I). (0013B) In nomine sanctae Trinitatis. Quamvis enim in hujus exsilii aerumnosam caecitatem pro originalis peccati justissima poena, gaudio [ Al., a gaudio] beatae felicitatis dejecti simus, non tamen ita inde praecisi atque abrupti sumus, ut etiam in istis mutabilibus et temporalibus aeternitatem, veritatem, beatitudinem quaerere vel desiderare ignoremus. Quod ex eo perspicuum (0013C)est, quod nec mori, nec falli, nec miseri esse voluntatem habemus. Unde ex hoc naturali instinctu beatos esse velle [omnibus] commune est hominibus; licet diverso modo in animis singulorum beatitudinis appetitus fiat. Quidam vero beatum aestimabant [ Al., aestimant] esse regno potiri terreno; alii divitiis abundare; alii honoribus exaltari; quidam vero laudibus celebres esse gaudent; alii voluptatibus inhiant carnalibus; sed nequaquam in hujus vitae volubilitate vera inveniri poterit beatitudo. Quocirca tota sanctarum series Scripturarum nos a terrenis ad coelestia erigi adhortatur, ubi vera et sempiterna est beatitudo; ad quam nisi per fidem catholicae pacis, cooperante charitate Dei et proximi, neminem pervenire posse certissimum est. 707 CAPUT PRIMUM (IN EDIT. CAP. II). Quod ad veram beatitudinem nisi per fidem catholicam pervenire nemo poterit. (0013D) Denique ad veram beatitudinem pervenire volentibus primo omnium fides necessaria est, sicut apostolica docet auctoritas, dicens: sine fide impossibile est Deo placere (Hebr. XI, 6). Constat ergo neminem ad veram pervenire posse beatitudinem, nisi Deo placeat; et Deo neminem placere posse, nisi per fidem. Fides namque [est] bonorum omnium fundamentum. Fides est humanae salutis initium; sine hac nemo ad filiorum Dei potest consortium pervenire; (0014B)quia sine ipsa nec in hoc saeculo quisquam justificationis consequitur gratiam, nec in futuro vitam possidebit aeternam. Et si quis hic non ambulaverit per fidem, non perveniet ad speciem beatae visionis Domini nostri Jesu Christi. Proinde omnis anima rationalis aetate congrua discat fidem catholicam, maxime populi praedicatores Christiani, et ecclesiarum Dei doctores, ut possint veritati contradicentibus resistere, (0014C)et catholicam amantibus pacem prodesse. Quomodo docebit quis quod non didicit? Vel qualiter pastor esse poterit, si pane vitae gregem sibi commissum pascere ignorat? Nec erubescat nesciens discere quod ignorat, nec sciens tardus sit docere quod novit. Sciat uterque se suo Domino acceptae pecuniae rationem redditurum. Tunc desiderabilem fidelis servus audiet vocem Domini dicentis: Euge serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini Dei tui (Matth. XXV, 21). CAPUT II (IN EDIT. CAP. III). De unitate Trinitatis et Trinitate unitatis. Omnis itaque Scriptura Veteris ac Novi Testamenti (0014D)divinitus inspirata, si catholice intelligitur, hoc insinuat quod Pater et Filius et Spiritus sanctus unus sit Deus ejusdem substantiae, uniusque essentiae atque inseparabilis in divinitate unitatis. Ideoque non sunt tres dii, sed unus Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus, quamvis Pater Filium genuerit, et ideo Filius non sit qui Pater est; Filiusque a Patre sit genitus, et ideo Pater non sit qui Filius est; Spiritus sanctus nec Pater sit, nec Filius, sed tantum Patris et Filii Spiritus, Patri et Filio etiam ipse coaequalis, et ad Trinitatis pertinens unitatem. Et haec Trinitas unus est Deus, ex quo omnia [per quem omnia, in quo omnia], beato Paulo apostolo attestante, ubi (0015A)ait: Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum (Rom. XI, 36). [In mss. hic est initium cap. 3.] Teneamus igitur firmissime Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse naturaliter Deum: neque tamen ipsum Patrem esse qui Filius est, nec Filium ipsum esse qui Pater est, nec Spiritum sanctum ipsum esse qui Pater aut Filius est. Una est enim Patris et Filii et Spiritus sancti essentia. In qua non est aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus sanctus; quamvis personaliter sit alius Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Quod nobis maxime in ipso sanctarum Scripturarum demonstratur initio, ubi Deus dicit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). Cum enim singulari numero dixit imaginem, (0015B)ostendit unam naturam esse, ad cujus imaginem homo fieret; cum vero dicit pluraliter nostram, ostendit Deum, ad cujus imaginem homo fiebat, non unam esse personam. Si enim illa una essentia Patris et Filii et Spiritus sancti una esset persona, non diceretur ad imaginem nostram, sed ad imaginem meam; nec dixisset faciamus; sed, faciam. Si vero in illis tribus personis tres essent intelligendae, vel credendae substantiae, non diceretur, ad imaginem nostram, sed, ad imagines nostras. Sed ad unam imaginem unius Dei, homo factus dicitur, ut una sanctae Trinitatis essentialiter divinitas intimetur. Hanc quoque Trinitatem 708 personarum, atque unitatem naturae, propheta Isaias revelatam sibi non tacuit, cum se dicit Seraphim vidisse clamantia: Sanctus, (0015C)Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth (Isai. VI): ubi prorsus in eo, quod dicitur tertio, Sanctus, personarum Trinitatem; in eo vero, quod semel dicitur, Dominus Deus Sabaoth, divinae naturae cognoscimus unitatem. Plane absque omni dubitatione credendum est Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse Dominum [ Al., Deum], omnipotentem, aeternum, incommutabilem. Et singulus horum Deus; et simul omnes unus Deus, et singulus quisque horum plena, et perfecta, et aeterna substantia [et simul omnes una substantia]. Quia quidquid est Pater quo [ Al., quod, et ita porro ] Deus est, quo substantia est, quo aeternitas est, hoc Filius, hoc Spiritus sanctus est. Ita etiam et Filius, eo quod Deus est, quo substantia est, quo aeternitas est, [hoc Pater (0015D)est], hoc Spiritus sanctus est. Et quidquid Spiritus sanctus est, eo quo Deus est, quo substantia est, quo aeternitas est, hoc Pater est et Filius, una in tribus divinitas, una essentia, una omnipotentia, et quidquid substantialiter de Deo dici potest. Si forte de solo Patre interrogatus fueris, quid sit Pater? responde, Deus. Interrogatus de Filio, responde, Deus. Interrogatus de Spiritu sancto, responde, Deus. Si interrogatus fueris simul de Patre, et Filio, et Spiritu sancto, non deos, sed Deum responde, unum, omnipotentem, incommutabilem. CAPUT III (IN EDIT. CAP. IV; IN MSS. V). Quod quaedam de Deo substantialiter, quaedam relative dicuntur. (0016A) Sciendum est quod quaedam de Deo substantialiter dicuntur, ut est, Deus magnus, omnipotens, [et] quidquid ad se dicitur, id est, substantiam divinitatis significans. Quaedam itaque relative dicuntur, ut Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus relative ad Patrem et Filium. Ad se autem sive Pater, sive Filius, sive Spiritus sanctus Deus [substantialiter] dicitur. Itaque Pater eo, quo [ Al., quod] Deus est, hoc ipso substantia est. Quia ejusdem substantiae Filius [et Spiritus sanctus], procul dubio, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. At vero Deus eo quo [ Al., quod] Pater est, relative dicitur, quia (0016B)non substantiae nomen est, sed refertur ad Filium. Non sic dicimus Filium Patrem esse, quomodo dicimus Filium Deum esse; nec ita dicimus Patrem Filium esse, sicut dicimus Deum esse, quia Deus substantialiter dicitur; Pater, et Filius, et Spiritus sanctus relative dicuntur. CAPUT IV (IN EDIT. CAP. V; IN MSS. VI). Quod Spiritus sanctus relative dicitur ad Patrem et Filium: [ sed non eodem modo, quo inter se Pater et Filius ]. Prorsus et Spiritus sanctus relative dicitur ad Patrem et Filium, sed non eodem modo quo inter se Pater et Filius. Sicut enim relative Pater et Filius dicuntur, ita et Spiritus sanctus ad Patrem et Filium (0016C)quodammodo relative dicitur, quia Patris et Filii Spiritus est. Sed ipsa relatio Spiritus sancti non ita reciproca ratione converti poterit, sicut Pater et Filius. Nam Pater Filii pater dicitur, et Filius Patris filius dicitur. Spiritus vero sanctus uniformiter dicitur ad Patrem et Filium, quia Patris et Filii Spiritus est. Dicimus enim Spiritum sanctum, Spiritum Patris: sed non vicissim dicimus, Patrem Spiritus sancti, ne filius ejus intelligatur Spiritus sanctus. Item dicimus Spiritum sanctum, Spiritum Filii: sed non dicimus, Filium Spiritus sancti, ne Pater ejus intelligatur Spiritus sanctus. Dicitur et idem Spiritus [sanctus] donum Dei, quia Deus donator doni sui est. In quibus nominibus circumferri potest vicissim relationis regula, ut si dicamus: donator doni et (0016D)donum donatoris. Quia in his vocabulis potuit inveniri usitata huic categoriae, quae dicitur, ad aliquid, circumlatio. 709 CAPUT V (EDIT. CAP. VI; IN MSS. VII). Quod Spiritus sanctus communis est Patris et Filii Spiritus. Ergo hoc donum Dei, id est, Spiritus sanctus, qui de Patre et Filio aequaliter procedit, ineffabilis quaedam Patris Filiique communio est. Et ideo fortasse sic appellatur, quia Patri et Filio potest eadem appellatio convenire; nam hoc ipse proprie dicitur, (0017A)quod illi communiter dicuntur, quia et Pater Spiritus, et Filius Spiritus; et Pater sanctus, et Filius sanctus, recte dicitur. Ergo ut nominibus junctis, quae separatim utrique personae conveniunt, utriusque communio proprie significetur, vocatur Spiritus sanctus, qui est tertia in sancta Trinitate persona, Patri et Filio per omnia aequalis, coaeternus et consubstantialis. Et haec Trinitas unus est Deus, solus, bonus, magnus, aeternus, omnipotens. Ipse sibi unitas, deitas, magnitudo, bonitas, omnipotentia, et quidquid ad se substantialiter dicitur. Non ita in relativis vocabulis intelligendum est vel dicendum; quia dici non potest, Pater sibi Pater, vel Filius sibi Filius, vel Spiritus sanctus sibi Spiritus sanctus; sed haec relativa vocabula ad aliam procul dubio personam (0017B)referri debent. CAPUT VI (EDIT CAP. VII; IN MS. VIII). Quid de Patre et Filio secundum substantiam, vel secundum relationem dici debeat? Quidquid ergo ad se dicuntur Pater et Filius, non dicitur alter sine altero, id est, quidquid dicuntur quod substantiam eorum ostendat, ambo simul dicuntur. Si haec ita sunt, jam ergo nec Pater est Deus sine Filio, nec Filius Deus sine Patre, id est, non ita dicitur Pater Deus, quasi Filius non sit Deus; nec Filius ita dicitur Deus, quasi Pater non sit Deus; sed ambo simul Deus, etiam et unus Deus. Quocirca quidquid secundum substantiam, vel aeternitatem de eis dici potest, ambo simul sunt; quamvis de Filio (0017C)dicatur Deus de Deo, lumen de lumine, ambo simul Deus, ambo simul lumen: sed non Pater Deus de Deo, nec lumen de lumine, sed Filius Deus de Deo, et lumen de lumine. Ambo tamen simul, et semper simul [ Al., sunt] unus Deus et unum lumen. Sic etiam et de aliis appellationibus quae secundum substantiam dicuntur, id est, quod simul ambo sunt, dici debet, ut omnipotens, magnus, bonus, aeternus et caetera quae ad se dicuntur. Quod si ita est, hoc solum de eis dici non potest: illud de illo, quod simul ambo sunt; sicut Verbum de Verbo dici non potest, quia non simul ambo Verbum, sed solus Filius; nec imago de imagine, quia non simul ambo imago, sed solus Filius imago; nec Filius de Filio, quia non simul ambo Filius; nec Pater de Patre, (0017D)quia non simul ambo Pater [et ideo quod Evangelista ait: Et verbum erat apud Deum; multum est, ut sic intelligatur; Verbum, quod solus est Filius, erat apud Deum, quod non ( Ms. Vind., non quod) solus est Pater], sed Pater et Filius simul Deus. In quo perfecte intelligitur, quod non praecessit genitor illud quod genuit; et quod ipse in Evangelio ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Unum sumus, ait, id est, quod ille, hoc et ego secundum essentiam, non secundum relativum [ Al., relationem]. Quod dicimus lumen de lumine, non duo lumina intelligenda sunt, vel separatio luminis; sed ita intelligendum (0018A)est, quod Filius effulgentia aeterna luminis est aeterni, sicut imago sempiternae substantiae sempiterna est imago. CAPUT VII (EDIT CAP. VIII; IN MS. IX). Quod necessario discernendum sit, quid de Deo substantialiter vel quid relative dicatur. Exempli gratia, si quaeris quid sit Abraham juxta substantiam, respondetur, homo. Si quaeris de Abraham, cur pater sit, relative respondetur, quia filium habet Isaac. Si quaeris de Isaac, cur sit filius, relative 710 respondetur, quia patrem habet [Abraham]. Omnis vero relatio ad aliud aliquid refertur. Et haec regula relationis in personis sanctae Trinitatis intelligenda est. Si ergo interrogatus fueris de Deo, cur dicatur Pater, relative responde, quia Filium habet. (0018B)Ita etiam et de Filio relative responde, ideo esse Filium quia habeat Patrem. Si ergo dictum de Deo tibi fuerit, quomodo Pater hoc est quod Filius, aut Filius hoc est quod Pater: responde, secundum substantiam hoc est Filius quod Pater; et Pater quod Filius, quia unus est Deus, et una substantia Pater et Filius. Ad se enim Deus substantialiter dicitur: Pater ad Filium, vel Filius ad Patrem relative dicitur. Juxta personae proprietatem non est Pater, qui Filius; nec Filius, qui Pater. Juxta substantiae unitatem, hoc est Pater quod Filius, id est, unus Deus omnipotens. Quidquid ergo ad seipsum dicitur Deus, et de singulis personis dicitur, Patre et Filio et Spiritu sancto; et simul de ipsa Trinitate, non pluraliter, (0018C)sed singulariter dicendum est. Quoniam quippe non aliud est Deo esse, et aliud magnum esse; vel aliud esse, et aliud bonum esse; sed hoc idem illi est et esse, et magnum esse, et esse, et bonum esse. Propterea sicut non dicimus tres deos, nec tres essentias, sic non dicimus tres magnitudines, nec tres bonitates: sed unum Deum, unam essentiam, et unam magnitudinem, et unam bonitatem. CAPUT VIII (EDIT. CAP. IX; IN MS. X). Quod non sit majus aliquid Pater et Filius et Spiritus sanctus simul dicti, quam unaquaelibet persona ex eis. Absque omni scilicet dubitatione credi necessarium est quod Pater plenus et perfectus est Deus, Filius plenus et perfectus est Deus, Spiritus sanctus plenus (0018D)et perfectus est Deus: non tamen tres dii, Pater et Filius, et Spiritus sanctus, sed unus Deus plenus et perfectus. Nec aliquid majus tres simul dicti, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quam unusquislibet, vel Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus; quia eadem magnitudo est in unaquaque persona semel dicta, quae est in tribus personis simul nominatis. Non ita dicimus in hominibus fieri posse; Abraham plenus homo, Isaac plenus homo, Jacob plenus homo, et hi omnes sunt unius substantiae, quantum ad humanam pertinet naturam: non tamen hi tres sunt unus homo, sed tres omnimodo homines; et aliquid (0019A)majus in tribus cognoscitur, quam in quolibet uno eorum. Item Abraham unus homo, non tamen tres personae in eo, sicut in uno Deo tres sunt personae plenae et perfectae; sed una persona in Abraham, sicut in uno solet homine esse. CAPUT IX (EDIT. CAP. X; IN MS. XI). Quod nihil secundum accidens in Deo dicatur. In Deo autem nihil quidem secundum accidens dicitur, quia nihil in eo [ Al., in Deo] mutabile est. Nec tamen omne quod de Deo dicitur, secundum substantiam dicitur, ut in superioribus diximus. Quamvis enim dicatur Pater ad Filium, et Filius ad Patrem secundum ad aliquid, non est tamen accidens Patri Patrem esse, vel Filio Filium esse, quia et ille semper Pater, et ille semper Filius; quia aeternitas (0019B)et incommutabilitas negat accidentis alicujus in Deo instabilitatem; quia omne accidens secundum tempus vel esse, vel non esse potest, vel potuit, vel etiam poterit; quia Pater nunquam non Pater, et Filius nunquam non Filius; nec coepit unquam Pater esse Pater, nec Filius esse Filius. Quod si aliquando coepisset Pater Pater esse, vel Filius Filius esse, vel desineret esse quod erat, secundum accidens diceretur Pater, vel Filius. Si vero quod dicitur Pater ad seipsum diceretur, non ad Filium, et quod dicitur Filius ad seipsum diceretur, non ad Patrem, secundum 711 substantiam diceretur: sed Pater non dicitur Pater, nisi ex eo quod est ei Filius; et Filius non dicitur Filius, nisi ex eo quod habet Patrem; (0019C)non secundum substantiam, ut dictum est in prioribus, quia non quisque eorum ad seipsum, sed ad invicem, atque alterutrum ista dicuntur; neque secundum accidens, quia et quod dicitur Pater, et quod dicitur Filius, aeternum atque incommutabile est eis. :CAPUT X (EDIT. XI; IN MS. XII). Quod non sit diversum in substantia, Patrem vel Filium dici [Al., dicere ]. Quamvis alius sit Pater et alius Filius, non est tamen diversa substantia Patris, et Filii. Quia hoc non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relativum [ Al., relationem]; quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile. Cum itaque tantus solus est Pater, vel solus Filius, vel solus (0019D)Spiritus sanctus, quantus est simul, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nullo modo triplex dicendus est Deus, quia non est quo crescat illa perfectio summae Trinitatis. Perfectus autem sive Pater, sive Filius. sive Spiritus sanctus; et perfectus Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: ideo Trinitas potius quam triplex dicenda est. :CAPUT XI (EDIT. XII; IN MS. XIII). Quae sint propria unicuique personae in sancta Trinitate. Habent itaque singulae in sancta Trinitate personae aliquid proprium, quo inseparabili aequalitate aliquam in se ostendant proprietatem. Pater solus Pater, (0020A)et Filius solus Filius, et Spiritus sanctus solus [est] Spiritus sanctus. Et Pater hoc habet proprium, quod ex omnibus quae sunt, solus est qui ab alio non est: ac per hoc solus est in paternitatis persona, non [solus] in deitatis essentia. Unigenitus vero Filius Dei hoc habet proprium, quod ex solo, id est, Patre consubstantialiter et coessentialiter solus genitus est; et in hoc est personae suae proprietas. Spiritus sanctus itaque hoc habet proprium, quod ex Patre et Filio aequaliter procedit; et est amborum Spiritus, ejusdemque substantiae et aeternitatis cum Patre et Filio. Sed haec tria vere etiam tria sunt, ineffabiliterque tria, et essentialiter tria, habentia proprietates suas. Et haec tria unum, et vere unum; et hoc unum tres, sed non tres Patres, nec tres Filii, (0020B)nec tres Spiritus sancti; sed tres personae, unus Pater, unus Filius, unus Spiritus sanctus. Et hi tres, id est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unum sunt in natura, omnipotentia, et aeternitate. Sed hoc etiam atque etiam firmiter tenendum est, nihil in sancta Trinitate, ad se dictum, plurali numero esse dicendum; quia simplex illa summae divinitatis natura singulari numero designari debet, non plurali. Ac ideo nec tres deos, nec tres omnipotentes, nec tres bonos, nec tres magnos, nec tres essentias in Deo dicere fas est. Cum enim personaliter alius sit Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus; his tamen unum est naturae nomen, quod dicitur Deus, vel substantia, vel essentia, vel omnipotentia, vel alia multa, quae substantialiter, non relative de Deo (0020C)dicuntur. :CAPUT XII (EDIT. CAP. XIII; IN MS. XIV). Quod quaedam opera sanctae Trinitatis quibusdam personis proprie conveniunt. Indubitanter siquidem credere debemus ipsam sanctam Trinitatem esse inseparabilis substantiae atque essentiae, inseparabiliterque operari quidquid a singulis personis legimus operatum esse. Quamvis certissimum sit Patrem esse solum qui dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17); et Filium 712 esse solum super quem illa vox [solius] Patris sonuit, quando in Jordane secundum hominem baptizatus est, idem unigenitus Deus qui carnem solus accepit. Et Spiritum sanctum Patris et Filii solum esse, qui in specie columbae super (0020D)eumdem baptizatum ascendentem de aqua descendit (Matth. III, 16), et quinquagesimo die post resurrectionem Christi fideles in uno loco positos, in linguarum ignearum visione adveniens, replevit (Actor. II, 3 et 4). Illam tamen verissime vocem qua solus locutus est Deus Pater, et illam carnem qua solus homo factus est [unigenitus Deus], et illam columbam in cujus specie Spiritus sanctus super Christum descendit, illasque linguas igneas in quarum visione fideles uno loco constitutos replevit, opera esse totius sanctae Trinitatis, id est, unius Dei, qui fecit in coelis et in terra visibilia et invisibilia, verissime credendum est. :CAPUT XIII (EDIT. CAP. XIV; IN MS. XV). Quod sancta Trinitas non sit separabilis in natura, nec in personis dicenda. (0021A) Deus ergo per immensitatem naturae suae totam creaturam suam et implet et continet; ac per hoc totum, quidquid est, implet Pater, totum Filius, totum Spiritus sanctus. Quapropter [ Mss., Quia Pater] et Filius et Spiritus sanctus naturaliter unus est Deus. Inseparabilis igitur naturae unitas non potest separabiles habere personas. Haec vero summae Trinitatis atque individuae unitatis natura, quae sola est ubique tota, sicut ubique inseparabilem habet unitatem naturae vel operis, sic separationem non potest recipere personarum. Nominantur quidem illae personae aliquando singulae; sed ita se voluit ipsa Deus Trinitas (0021B)inseparabilem ostendere in personis, ut nullum ibi nomen sit in qualibet persona, quod ad aliam secundum relationis regulam non referretur [ Al., non referatur], sicut Pater ad Filium, vel Filius ad Patrem, vel Spiritus sanctus ad Patrem et Filium verissime refertur. Ea vero nomina quae substantiam, vel potentiam, vel essentiam Dei significant, vel quidquid proprie ad se dicitur Deus, omnibus personis aequaliter conveniunt, ut Deus magnus, bonus, aeternus, omnipotens, et omnia quae naturaliter de Deo dicuntur. Non est igitur aliquod naturae nomen [ Al., non potest igitur dici], quod sic Patri convenire possit, ut aut Filio aut Spiritui sancto [aequaliter] convenire nequeat. Dicitur enim Pater naturaliter Deus, sed naturaliter est Deus et Filius, naturaliter est Deus et (0021C)Spiritus sanctus. Nec tamen tres dii, sed unus naturaliter Deus, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Idcirco inseparabilis est sancta Trinitas in personis sensu intelligenda, quamvis in voce separabilia [ Al., inseparabilia] habeat nomina, quia pluralem numerum in naturae nominibus nullatenus recipit. In hoc ostenditur personas non posse dividi in sancta Trinitate, quia cujuslibet personae nomen semper ad alteram respicit personam. Si Patrem dicis, Filium ostendis; si Filium nominas, Patrem praedicas; si Spiritum sanctum appellas, alicujus esse Spiritum necesse est intelligas, id est, Patris et Filii. Et hoc regulariter tenere debemus quod omnia naturae [divinae] nomina vel essentiae, sicut in una persona singulariter, sic etiam in tribus semper singulari numero (0021D)dici debere. Si quis vero minus in talibus exercitatus [est] mysteriis summae Trinitatis, votis agat apud Deum ut intelligat quae Dei sunt, non mecum conqueretur [ Al., querelis] quod ea scripsi quae in sanctorum dictis doctorum legebam. :CAPUT XIV (EDIT. CAP. XV; IN MSS. XVI). Quid sit inter ingenitum et Patrem, et quod Filius solus sit genitus, Spiritus sanctus nec ingenitus, nec genitus. Sciendum est quod non per omnia idem est Patrem dicere et ingenitum; quia etsi Filium non genuisset, nihil prohiberet eum dici ingenitum: quia dum dicitur ingenitus, non quid sit, sed quid non sit ille, (0022A)de quo dicis ingenitus, significatur. Pater itaque secundum affirmationem; ingenitus secundum 713 negationem dicitur. Negatur itaque genitum esse eum, de quo hic [ Al., hoc] dicitur; nec tamen aliquid eum genuisse significatur, dum dicitur ingenitus. Patrem itaque dum dicimus, significamus Filium eum genuisse, quia Filius proprie ideo genitus dicitur, quia Patrem habet qui eum genuit. Sed non [est] inter Patrem et Filium divisio vel scissio, quia alter in altero est, sicut in Evangelio legimus ipsum Dominum dicentem: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 10). Unus ab uno genitus, perfectus a perfecto, plenitudo divinitatis in utroque, nil differens alter ab altero, quia vita a vivente [ Al., a vita] est, Filius a Patre; sicut ipse ait: Sicut Pater habet (0022B)vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26); id est, talem genuit Filium, qui vitam haberet in semetipso. Spiritus siquidem sanctus nec ingenitus, nec genitus alicubi dicitur: ne si ingenitus diceretur sicut Pater, duo Patres in sancta Trinitate intelligerentur; aut si genitus diceretur sicut Filius, duo itidem Filii in eadem aestimarentur esse sancta Trinitate; sed tantummodo procedere de Patre et Filio, salva fide dicendus est. Qui tamen non de Patre procedit in Filium, et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sicut quidam male intelligentes credendum esse putabant: sed simul de utroque procedit, quia Pater talem genuit Filium, ut quemadmodum de se, ita de illo quoque procedat Spiritus sanctus. :CAPUT XV (EDIT. CAP. XVI; IN MSS. XVII). Quomodo intelligendae sint locutiones praedicamentorum de Deo. (0022C) Decem sunt genera humanae locutionis, quibus homines suos sensus solent inter se conferre: non de illis dico quas grammatici partes orationis vocant; sed de illis quas philosophi Graece categorias; Latine praedicamenta appellare solent. Quae quidem ab eis sic nominantur: Substantia, quantitas, qualitas, ad aliquid, quod genus locutionis relativum dicitur: item habitus, situs, tempus, locus, facere, pati. Hae sunt igitur causae locutionis nostrae. Aut enim de substantia cujuslibet rei loquimur; vel de quantitate, id est, magnitudine; aut etiam de qualitate, in quo genere locutionis bonos dicimus qui boni (0022D)sunt; aut vero ad aliquid, id est, dum personae quaelibet inter se conferuntur, ut dominus non dicitur, nisi servus intelligatur, nec iterum servus, nisi respiciat ad dominum; item de habitu animi, vel corporis; aut de situ, in quo consideratur stare, sedere, jacere; de loco et tempore, id est, quid, in quo loco, vel tempore fiat; item quis quid faciat, vel quid patiatur, saepe loquela nostra ostendit. His ergo omnibus modis solet sancta Scriptura de Deo loqui, sed aliter proprie, aliter translative, aliter relative. Proprie Deus dicitur substantia una, summa et ineffabilis, quae semper idem est quod est; qua [ Al., cui] nihil accidens vel recidens inesse poterit. (0023A)quae semper est quod est, quia semper immutabilis. Item Deus magnus dicitur, non alia magnitudine, nisi quia [ Al., qua] ipse magnus est et immensus. Ea igitur magnitudine magnus est, qua ipse est eadem magnitudo; et ea bonitate bonus est, qua ipse est [bonitas]. Nec Deo aliud est esse, aliud magnum esse, aliud bonum esse; sed eo quod est, magnus est, et bonus est. Ideo nec tres subtantias, nec tres magnos, nec tres bonos de Deo dicere fas est. Quod autem facere dicitur, de Deo verissime dicitur, per quem omnia facta sunt quae sunt, Domino dicente: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17). Haec proprie in praedicamentis supra nominatis de Deo dicuntur; si tamen de illo proprie aliquid dici ore hominis potest. Relative itaque de (0023B)Deo dicitur Pater et Filius, et Spiritus sanctus, sicut supra abundanter docuimus. Situs vero, et habitus, et loca, et tempora, et pati non proprie, sed translative per similitudines dicuntur in Deo; nam et sedere super Cherubin dicitur (Psal. LXXIX, 2), quod ad situm; et abyssum tanquam vestimentum amictus (Psal. CIII, 6), quod ad habitum; et, anni tui non (0024A)deficient (Psal. CI, 28), quod ad tempus; et, Si ascendero in coelum, tu ibi es (Psal. CXXXVIII, 8), quod ad locum pertinet. Dicitur et de Deo, Poenitet me hominem fecisse (Gen. VI, 7); vel etiam: 714 Laboravi sustinens. Neque enim aliquid Deus patitur, quantum ad Dei [ Al., ejus] substantiam pertinet: quia [ Al., qua] Deus est, quia incommutabilis et impassibilis substantia est; dum aliae omnes substantiae capiunt accidentia, quibus in eis fiat vel magna, vel quaecunque [ Al., quantacunque] mutatio. Deo autem ejusmodi aliquid accidere non potest, et ideo sola est incommutabilis substantia vel essentia, quae Deus est. Cui profecto ipsum esse, unde essentia nominata est, maxime ac verissime competit: cui soli illud optime congruit nomen, quo [ Al., quod] (0024B)Graeci dicunt ὤν, Latini est, sicut Apostolus ait: Non est in illo est et non, sed est in illo est. Jam vero [ Al., Ea vero] sublimitas hujus tam arduae disputationis respirare aliquantulum dictantem admonet, ut liberiori sensu ea quae deinde dicenda sunt, ingrediatur [ Al., ingrediamur] explanare. LIBER SECUNDUS. PROLOGUS. (0023B) Omnis itaque sanctorum auctoritas librorum hoc nobiscum agit, ut recte de Deo credamus, eumque (0023C)tota animi intentione amemus. Sed mentis humanae visio invalida est ad aspiciendam [divinae] majestatis excellentissimam lucem, nisi justitia fidei et dilectionis, divina donante gratia, illustretur splendore. Quapropter divina votis omnibus postulanda est gratia, ut mundetur oculus cordis ad videndum, quam proprie Trinitas sit unus, et solus et verus Deus; et quam recte Pater, et Filius et Spiritus sanctus, unius ejusdemque substantiae vel essentiae dicatur, credatur, intelligatur. Ad hujus sacratissimae beatitudinis visionem nemo, nisi per fidem mundato corde, attingere poterit: dicente ipsa Veritate, Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Haec vero visio non carnalibus aestimanda est oculis cerni posse; sed purae mentis intuitu (0023D)consideranda est, secundum quod sancti Spiritus gratia nostrae mentis aciem illustrare dignabitur. CAPUT PRIMUM. Quod Deus omnium sit causa, quae sunt, ut sint. Eorum igitur quae sunt, vel fuerunt, vel futura sunt, causa est Deus, et horum dator et creator. Et non est dicendum [ Al., dicere], haec esse ipsum [ Al., hoc esse ipsum, quod sunt illa], quibus ut essent dedit. Nec alicui creaturae partem suae substantiae dedit, et cum ipse sit immutabilis, mutabilia sine sui mutabilitate creavit. Ideo in illo hymno laudabili, quem peracta coena mystica coram discipulis suis in laudem Patris, Dei [ Al., Deus] Filius decantavit, non dixit de fidelibus suis, ut unum sint (0024B)nobiscum, sed ut unum sint in nobis (Joan. XVII, 21), quia diversa substantia est creatoris et creaturae. Nec etiam dixit: Ego et ipsi unum [sumus], quamvis per id, quod Ecclesiae caput est et corpus ejus (0024C)Ecclesia, possit dicere: Ego et ipsi, non unum, sed unus; quia caput et corpus unus est Christus; sed divinitatem suam consubstantialem Patri ostendens, dum ait: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus (Ibid. 23). Vult ergo esse suos unum, sed in ipso; quia in se ipsis non possunt, dissociati [ab invicem] per diversas voluntates. Cum enim sit sancta Trinitas unus et solus Deus, in substantia solus, in personis tria quaedam, cum multa voluit esse, non illud ea voluit esse quod ille ipse est; dum ea quae voluit esse originem habent: illi siquidem sine origine est esse. CAPUT II. Quod Deus super omnia sit. Deum supra omnem existentiam, supra omnem (0024D)vitam, supra omnem intelligentiam credimus esse. Et ille est summa existentia, summa intelligentia, summa vita, a quo [est] omnis vita, omnis intelligentia et omnis existentia, Dei enim idem ipsum est, et potentia, et substantia, et divinitas, et haec omnia unum, et hoc unum simplex. 715 CAPUT III. Quod melius sit de Deo aequalia dicere quam similia. De Dei Filio doctor egregius beatus Paulus apostolus dicit, Cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philip. II, 6). Proinde melius esse videtur aequalitatem de divinis dicere personis quam similitudinem, quanquam utrumque inveniatur: quia una quaelibet substantia, secundum (0025A)quod substantia est, non est alia, ut sit similis ad aliam. Nec enim in sancta Trinitate substantia substantiae similis est, sed una; et ipsa eadem substantia est Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nec sunt tres substantiae similes, sed una trium aequaliter. Nec Pater Filio prior, nec Filius Patre posterior, sicut Ariani voluerunt. Nam Abraham et Isaac, licet unius sint substantiae secundum humanitatem, tamen Abraham prior est tempore, et Isaac posterior. Quamvis hi sint similis substantiae, tamen illa similitudo substantiae in filio Isaac posterior est tempore: quod impium est in Deo credere aliquid prius esse vel posterius, quia non ex tempore Deus coepit esse Pater, sed sicut semper Deus, ita semper Pater, semper habens Filium, quem simul [ Al., semel; Al., solus] (0025B)genuit ex sua aequalem sibi natura. Addunt quoque dialectici quod omne simile receptibile possit esse dissimilitudinis, sicut duo homines, quamvis similis sint substantiae [ Al., similes sint substantia], dissimiles tamen possunt esse moribus: ideo non possunt recte per omnia aequales dici; et sunt duae substantiae in eis divisae, unusquisque in sua substantia plenus homo. In Patre vero et Filio et Spiritu sancto, non est similis substantia substantiae, sed una aequalis per omnia, et ideo ὁμοούσιος, id est unius substantiae, non ὁμοιούσιον, id est, similis substantiae, sicut haeretici voluerunt. CAPUT IV. De immensitate omnipotentiae Dei. Quidquid in natura creaturarum est, creatura est (0025C)Dei, cujus omnipotentia ea gubernat, regit, et implet quae creavit. Nec ideo Deum omnia implere dicimus, ut eum contineant, sed ut ipsa potius contineantur ab eo. Nec particulatim Deus implet omnia; nec ullatenus ita putandum est in omnibus esse Deum, ut unaquaeque res per magnitudinem positionis [ Al., pro magnitudine portionis] suae capiat eum, id est, maxima majus, minima minus: dum sit potius ipse totus in omnibus, sive omnia in ipso, cujus omnipotentia omnia concludit. Nec evadendi potentiam ejus quis aditum invenire poterit; qui enim eum non habet placatum, nequaquam evadet iratum. Immensitas divinae magnitudinis ista est, ut intelligamus eum intra omnia, sed non inclusum; extra omnia, sed non (0025D)exclusum; et ideo interiorem, ut omnia contineat; ideo exteriorem, ut incircumscriptae [ Al., incircumscripta] magnitudinis suae immensitate omnia concludat. Per id ergo quod exterior est, ostenditur esse creator; per id vero quod interior, gubernare omnia demonstratur. Ac ne ea quae creata sunt sine Deo essent, Deus intra omnia est; verum ne extra Deum essent, Deus exterior est, ut omnia concludantur ab eo, non locali magnitudine, sed potentiali praesentia, quia [ Al., qua] ubique praesens est, et omnia illi praesentia; quamvis quidam hoc intelligant, quidam vero non intelligant; nam caeco sol absens est, quamvis sit in sole, et soli praesens. Sed de talibus de Deo dictis nihil humana mens, localis vel temporalis mutabilitatis, fingere vel cogitare debet. CAPUT V. Quare Deus dicatur magis in coelo habitare quam in terra. (0026A) Quod vero in Dominica oratione dicitur, Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 9); vel quod in Psalmis legitur, Ad te levavi oculos meos, qui habitas in coelis (Psal. CXXII, 1), non corporaliter intelligendum est, sed spiritaliter, quia non spatio locorum continetur Deus. Sunt enim [ Al., autem] coeli excellentissima quidem mundi corpora, quae 716 non possunt esse, nisi in loco: sed si in coelis, tanquam in superioribus mundi partibus, locus Dei esse creditur, melioris meriti sunt aves, quarum vita est Deo vicinior. Non autem scriptum est: Prope est Dominus excelsis hominibus, aut eis qui in montibus habitant; sed scriptum (0026B)est: Prope est Dominus obtritis corde (Isai. LVII, 15); quod magis pertinet ad humilitatem. Sed quemadmodum terra appellatus est peccator, cum ei dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19), sic coelum justus e contrario dici potest; justis enim dicitur: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17). Quapropter si in templo suo habitat Deus, quia sancti templum ejus sunt, recte dicitur, qui es in coelis, id est, in sanctis; et accommodatissima ista similitudo est, ut spiritaliter tantum interesse videatur inter justos et peccatores, quantum corporaliter inter coelum et terram. Cujus rei significandae gratia cum ad orationem stamus, ad orientem convertimus nos [ Al., convertimur], unde coelum surgit, et lumen oritur, non tanquam ibi habitet (0026C)Deus, quasi caeteras mundi partes deseruerit, qui ubique praesens est, non locorum spatiis, sed majestatis potentia: sed ut admoneatur animus ad naturam excellentiorem se convertere, id est, ad Deum, qui est lumen verum, illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I); cum homo ipsum corpus suum, quod terrenum est, ad corpus excellentius, id est, ad corpus coeleste convertit. Nam si coelum istud corporeum, quod oculis videmus, intellexerimus esse habitationem Dei, transitura est habitatio Dei: Quia coelum et terra transibit [Al., transibunt ] (Matth. XXIV, 35). Deinde antequam faceret Deus coelum et terram, ubi habitabat? Sed dicit aliquis: Et antequam faceret Deus sanctos, ubi (0026D)habitabat? Cui respondendum est, in se habitabat, apud se habitabat, et apud se est Deus, et in se manet. Sed ideo dicitur in coelis habitare, quia major cognitio [ Al., agnitio] est in coelis illius summae majestatis et essentiae in angelis, vel in sanctis animabus sanctorum, quam in terra habitantibus sanctis, propter gravitatem [ Al., gravitudinem] carnalis habitationis, quae vix permittit animam ad purum veritatis lumen avolare [ Al., evolare]: sicut dicitur: Corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15). Cum igitur exuta erit anima hac mortali habitatione, et sereno reddetur perpetuo, tunc videbit facie ad faciem, quod nunc per speculum in aenigmate considerat (I Cor. XIII, 12). CAPUT VI Quamvis humano more Scriptura de Deo loquatur, nihil tamen commutationis in Deo esse. (0027A) Sacrae Scripturae ad cognoscendum Deum nobis divinitus per sanctos doctores administratae, a terreno et humano sensu ad divinum et coelestem nos crigentes, usque ad ea verba descenderunt, quibus humana utitur consuetudo: ita etiam ut commotiones humanae mentis, et passiones, vel affectiones Deo ascriberent [ Al., de Deo scriberent], sicut zelare, irasci, poenituisse; aliquid ex tempore velle vel nolle Deum [dicerent], quae sunt humanae mentis instabilitates, non divinae serenitatis immutationes, quae semper idem est. Quod ergo Deum [ Al., Deus] irasci dicitur, non est perturbatae mentis motio, quia Dei ira (0027B)non est passibilis sicut hominis. Irascitur itaque Deus sine aliqua suae simplicis naturae passibilitate vel perturbatione, aut etiam immutatione. De eo namque dicitur: Tu autem Domine virtutum, cum tranquillitate judicas (Sap. XII, 18): quod autem tranquillum est, non est perturbatum. Sic etiam et humani corporis membra Deo ascribunt [ Al., ascribuntur]; sicut: Manus tuae fecerunt me (Psal. CXVIII, 78): Et iterum: Ambulabo inter eos; et iterum: Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII, 16): dum omnimodo nihil tale, vel corporale de Deo mens humana putare debet. Tam [ Al., tamen] clementer Deus humanae consuluit infirmitati, ut quia eum, sicut est, non possimus agnoscere, nostrae locutionis more seipsum nobis insinuari vellet, quatenus (0027C)ad sua per nostra nos traheret, et dum condescendit per pietatem nostrae infirmitati, ascendamus nos per intelligentiae puritatem ad illum secundum suae donum gratiae. 717 CAPUT VII. Quod Deus ubique sit totus, potestate naturali. Hoc maxime intelligere debemus sanctae Trinitatis unam eamdemque naturam ita totum implere, ut non sit aliquid ubi non sit. Sicut acutissime quemdam Christianum, philosopho interrogante ubi est [ Al., esset] Deus, respondisse fertur: Dic tu prius, o philosophe, ubi non sit. Tota itaque divinitas ubique tota est, et nullo continetur loco, quia non est localis Deus; tota scilicet in spiritalibus et corporalibus (0027D)singulis, et tota simul in omnibus creaturis. Nec adhuc de gratia loquimur, qua se gratuito munere misericordiae suae salvandis hominibus praebet; sed de natura, qua Deus omnia quae fecit, et implet, et continet, secundum quam dicit: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII, 24). Et secundum quam ipsi Deo beatus David dicit: Quo ibo a Spiritu tuo: et a facie tua quo fugiam (Psal. CXXXVIII, 7)? Et de Christo, qui est sapientia Dei, dicitur: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1). De Spiritu quoque sancto Scriptura sancta sic loquitur: Quia Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I, 7). Trinitas itaque, quae est Deus unus, verus, (0028A)et bonus, aeternus, incommutabilis, ubique tota est secundum immensitatem atque omnipotentiam naturalem, quamvis non inhabitet in omnibus secundum gratiae largitatem. CAPUT VIII Quod Deus aliter in sanctis sit, aliter peccatoribus praesit. Deus ergo bonis natura propinquat, et gratia: natura, qua eos facit homines; gratia, qua eosdem peccatores justificat. [Natura, qua eos ex hominibus nasci; gratia, qua dat eis potestatem filios Dei fieri]. Natura, qua facit ut vivant; gratia, qua facit ut sobrie [juste et pie] vivant. Natura, qua eos facit in hoc mundo parvo tempore manere; gratia, qua eos facit in coelo sine fine regnare. In malis vero sola est (0028B)Dei immensitas atque omnipotentia naturalis, qua eos facit esse, vivere, atque sentire, rationales esse, liberum quoque habere voluntatis arbitrium; sed liberum, non liberatum. Liberum enim arbitrium manet, etiam nunc in hominibus [ Al., omnibus] per naturam, quod in quibus voluerit Deus, dignatur liberare per gratiam, ne malam habeant voluntatem. Ex quo enim primus homo libero arbitrio venundatus est sub peccato, ideo mala coepit esse libertas hominis, quia ipsi libero arbitrio ablata est bonitas voluntatis, quam exinde nemo a seipso habere potuit, nisi gratia divinae misericordiae adjutus habuisset; sine cujus adjutorio liberum arbitrium nec converti potest ad Deum, nec proficere in Deo. Utrumque credere (0028C)debemus, et gratiam Dei, et liberum arbitrium hominis. Si ergo non est Dei gratia, quomodo salvatur mundus? Et si non est liberum arbitrium, quomodo judicabitur mundus? CAPUT IX. De diversitate eorum quae sunt. Omne quod est, aut semper fuit, et non esse coepit; aut non semper fuit, et esse coepit. Quod itaque non coepit esse, sed semper fuit, solus Deus est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; quod vero esse coepit, omnis est creatura. Ideo in rerum naturis haec duo tantum sunt, id est creator, et creatura. Sed quod semper fuit et semper est, aut ingenitum est, aut genitum; aut nec ingenitum, nec genitum. Et sunt haec tria aeternaliter tria. Quod ingenitum est, (0028D)Pater est solus, quia a nullo esse habet quod est, nisi a seipso; quod genitum est, Filius est, cui a Patre est esse quod est; quod vero nec ingenitum est nec genitum, Spiritus sanctus est, cui est esse a Patre et Filio procedere. Et haec tria Trinitas est vera, consubstantialis et coaeterna. Quia igitur aliud est genuisse, quam natum esse; aliud est procedere, quam 718 genuisse, vel natum esse: manifestum est quoniam [ Al., quomodo] alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Trinitas itaque ad personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti refertur: Unitas ad naturam aeternae Deitatis pertinet. Porro plurima in eis quae facta sunt, et ex tempore coeperunt [ Al., (0029A)quod ex tempore coepit], distantia invenitur esse; nam quaedam ex eis sunt spiritalia, quaedam corporalia; quaedam invisibilia, quaedam vero visibilia. Quiddam itaque in eis factum dicitur, et non natum, ut coelum, et terra, et multa in creaturis: quiddam vero factum dicitur, et natum, sed insensibiliter, ut arbores et herbae de terra; quiddam est factum, natumque sensibiliter, ut homines et animalia. Aliquid etiam factum est, et natum, et renatum, ut homo factus a Deo, natus a parentibus, renatus gratia Dei, ministerio [ Al., in mysterio] baptismatis; quae regeneratio in solo homine invenitur, sed non in omni. Quiddam vero in his quae facta sunt, rationale est et mortale, ut idem homo: sed hoc in solo homine, et in omni reperitur; quiddam vero rationale tantum (0029B)est, non mortale, ut angelus: et hoc similiter in sola angelica natura invenitur, et in omni; sed ex his, id est, angelis, quidam sunt aeternaliter miseri, quidam aeternaliter beati; sicut etiam de hominibus, quidam sunt poenales propter merita malitiae; quidam vero cum angelis, qui suum servaverunt principatum, beati aeternaliter erunt per gratiam Dei. Sed hae diversitates creaturarum et commutabilitates, ab uno solo et incommutabili Deo creatae sunt, qui omnia quae sunt in coelo et in terra, absque ulla dubitatione, sicut voluit, fecit. Hoc quoque sciendum est, quod omnis substantia, quae Deus non est, creatura est, et quae creatura non est, Deus est. :CAPUT X. Quod quaedam mirabilis facta est conjunctio creatoris ad creaturam. (0029C) Inter hanc [ Al., harum] scilicet creaturarum mirabilem et speciosam [varietatem, ex qua] pulcherrima universitas formatarum constat rerum, de qua dicitur: Et erant omnia valde bona (Gen. I, 31). (Bona vero, quia a bono condita sunt creatore, sed non sic bona sicut creator, qui solus est summum et incommutabile bonum): homo solus ad imaginem et similitudinem conditoris creatus esse legitur, et felicissimus [ Al., felicissimi] horti, qui paradisus dicitur, habitator constitutus, uniusque tantummodo fructus epulis prohibitus, quatenus tam facilis observatione mandati, coelestem mereretur beatitudinem: sed invidia ruentis angeli de beatitudine sua, hujus mandati (0029D)transgressor effectus est, atque in hujus exsilii, sicut comminatus est ei creator, aerumnosam dejectus est miseriam, et poenali mortis conditione mulctatus (Gen. II). Sed mitissimus creator, nolens facturam imaginis suae aeternaliter perire, misit Filium suum unigenitum Deum, per quem creavit hominem, ut per eumdem redimeretur, per quem creatus est. Qui carnem ex virgine assumens, ita humanae naturae adunatus est, ut idem esset homo, qui Deus, et Deus, qui homo: quia talis erat illa susceptio, quae Deum hominem faceret, et hominem Deum; nec ulla est in hac duarum conjunctione naturarum, id est, divinitatis atque humanitatis, personalis separatio. Ergo (0030A)quia forma Dei accepit formam servi, utrumque Deus, et utrumque homo; sed utrumque Deus propter accipientem Deum, utrumque autem homo propter acceptum hominem. Non tamen illa susceptione alterum eorum in alterum conversum atque mutatum est; nec divinitas quippe in creaturam mutata est, ut desisteret esse divinitas; nec creatura in divinitatem, ut desisteret esse creatura. Unum tamen horum miraculis claruit; aliud succubuit injuriis: sed nullatenus alius fuit qui miraculis claruit, alius qui injuriis fatigatus est; sed unus atque idem in forma Dei consubstantialis Patri, in forma servi consubstantialis matri, anima et carne homo plenus. 719 :CAPUT XI. Utrum anima Christi plenam habeat divinitatis suae cognitionem. (0030B) Confidenter plane et indubitanter dicimus de sanctis angelis, atque hominibus sanctis, quorum quamvis quislibet per adoptionis gratiam nuncupative Deus dicatur, nulla tamen ratione Deus angelorum, vel Deus sanctorum naturaliter dici posse, sicut de Christo dicitur: Et adorent eum omnes angeli Dei (Psal. XCVI, 8); et, Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Hebr. II, 8; Psal. VIII, 8). In eo quod ait, omnia subjecit, nihil dimisit non subjectum ei. Quamvis quislibet sanctus divinae habitatione gratiae [ Al., habitationis gratia] praecipuus esset, nullus tamen eorum in unam cum divinitate personam electus est, nisi Christus Deus, et homo. Anima (0030C)quippe, et caro Christi, cum Verbo unus est Christus, et unus Filius. Perquam vero durum est, et a sanitate [ Al., firmitate] fidei penitus alienum, ut dicamus animam Christi non plenam suae [ Al., in se] deitatis habere notitiam, cum qua naturaliter unam creditur habere personam. Unde Joannes Baptista Christo singulariter ac sine mensura datam Spiritus largitatem dixit: Non enim ad mensuram [ait] dat Deus Spiritum (Joan. III, 34). Hominibus ad mensuram dat; unico Filio ad mensuram non dedit, quia omnis plenitudo divinitatis in eo habitat. Ipse est enim qui dat sanctis, ipse est qui accepit; et quia potens est ad mensuram dare, ideo non debuit ad mensuram accipere. In forma enim Dei manens Spiritum dat; formam servi accipiens Spiritum accepit: (0030D)ipsum enim, quem ad mensuram dat, totum accepit. Ad mensuram quippe dat multis filiis; sed non ad mensuram accepit, qui unicus est Filius, quia sic est naturaliter homo verus, ut idem sit naturaliter etiam Deus verus. In Christo autem secundum catholicae fidei veritatem, in unitate personae simul et deitatem fatemur, et animam rationalem et carnem. In quo tamen deitas Spiritum accipere non potuit, quia secundum deitatem Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unus est Deus. Non ergo potuit Spiritum sanctum divinitas Filii accipere, cum ipse Spiritus sanctus sic procedat a Filio sicut procedit a Patre, et sic detur a Filio sicut datur a (0031A)Patre. Restat itaque ut anima Christi Spiritum acceperit, quem tamen non ad mensuram accepit, quia totum accepit. Ubi enim mensura dicitur non esse, plenitudo perfectionis et perfectio plenitudinis invenitur. Per quam etiam plenitudinem [Spiritus, plenitudinem] divinae cognitionis habere manifestum est: in quantum enim cuilibet sanctorum Spiritus datur, in tantum cognitio Divinitatis accipitur ab eo. Non enim aestimandum est animae Christi in aliquo plenam Divinitatis deesse notitiam, cujus una est persona cum Verbo, quam sic Sapientia suscepit, ut cum ipsa divinitate sua una sit in Trinitate persona, id est, Christus crucifixus, quem Dei virtutem Deique sapientiam Paulus apostolus praedicat (I Cor. I, 24). :CAPUT XII. Si anima Christi plenam habet divinitatis cognitionem, quomodo dicitur in Evangelio, Filium nescire diem judicii (Marc. XIII, 32). (0031B) In Scripturis sanctis genus est locutionis, quod apud grammaticos metonymia dicitur, id est, dum per efficientem designatur id quod efficitur. Hoc enim genere locutionis Deus nescire dicitur, quia nescientes facit; etiam et scire Deus dicitur, quia scientes facit, sicut scriptum est: Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat, si diligatis eum (Exod. XVI, 4; Deut. XIII, 3). Non enim sic intelligendum est, quasi Deus nesciat si diligant eum, de quibus hoc dicitur: sed ut illi ipsi sciant, quantum in Domini dilectione profecerint [ Al., proficerent]; quod nisi (0031C)tentationibus quae accidunt, non plene ab hominibus agnoscitur. Et ipsum tentat, pro eo positum est, quod tentari sinat. Sic et cum dicitur nescire Deum, aut pro eo dicitur quod non approbat, sicut impiis dicturus est: Nescio vos (Matth. XXV, 12); aut pro eo quod utiliter nescientes facit, sive etiam pro eo quod non est tempus sciendi, sicut in Evangelio dicitur: De die et hora nemo scit, neque angeli in coelo, neque Filius 720 nisi Pater (Matth. XIII, 32). Hoc enim genere locutionis nescire dicitur Filius, quia nescientes fecit, quod utile illis fuit nescire, id est, quod non ita sciebat, ut eos scire fecisset. Quia utilius illis fuit diem judicii nescire quam scire, ut semper parati essent et vigilantes, dum qua hora dies Domini quasi fur veniret, paratos inveniret eos. :CAPUT XIII. Quod unum opus sit Patris et Filii. (0031D) Operatur enim Pater per Filium, per quem fecit omnia, et semper operatur: sicut dictum est: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3); item: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17); non diversitatem operis designans, quia unum opus est Patris et Filii, sed personarum proprietatem ostendens. Ipsa itaque operatio Dei, id est, sanctae Trinitatis, voluntas est Dei, et voluntas Dei simplex est, et semper in requie beatitudinis. Nec aliud est Deo operari, aliud velle, sed idem est illi velle et operari, quia voluntas Dei effectiva est potentia. Nec Deo aliud est esse, aliud velle, sed unum (0032A)atque idem. Et hoc totum simplex, totum Unitas totum Trinitas, totum ὁμοούσιον; quia esse quod substantiale est, unum est in Patre, et Filio, et Spiritu sancto; et horum una actio est, sicut una voluntas. Fuerunt enim omnia ab aeterno [in] Deo. Operatione autem, id est, virtute Dei, qui est Filius, apparuerunt omnia, et facta sunt sicut voluit, et quando voluit, et quomodo voluit, qui fecit omnia: sed non ille factus, per quem facta sunt omnia. Natus est ergo Filius Dei, ex aeterno aeternus, de Deo Deus, de lumine lumen, sicut saepissime diximus et semper dicemus. :CAPUT XIV. Omnia per Christum facta esse, ipsum vero natum non factum. (0032B)In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1); id est, in Christo fecit Deus, qui est Filius Dei, qui est Verbum Dei, qui est virtus, et sapientia Dei, sicut dicitur in Psalmo: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII, 24). Sed ipse idem [ Al., id est] Filius, ante omnia semper est, semper Deus, et semper in Deo; idcirco ὁμοούσιον Pater et Filius. In eo vero [ Al., ideo vero] quod Filius dicitur et est, genitus est, non factus; quamvis Apostolus dixisset: Qui factus est sapientia nobis a Deo (I Cor. I, 30); non quod factus sit in substantia sua ut esset, sed effectus est ut Dominus esset omnium quae facta sunt, dum fuerunt quibus Dominus esset. Creaturas ergo fecit Deus per Filium, sed non Filium fecit, per quem fecit omnia; sed genuit de substantia sua (0032C)aequalem sibi. Natus est ergo Christus, non factus. Ubicunque ergo dicitur quoniam factus est, post primam generationem dicitur, quae ex aeterno [ Al., quae aeterna est] est, et una est, et sancta, et ineffabilis. Legitur in Actibus Apostolorum: Certissime igitur sciat domus Israel, quia hunc Christum Deus fecit, quem vos suspendistis in cruce (Act. II, 36); et Apostolus: Qui factus est ex muliere (Galat. IV, 4); et evangelista: Verbum caro factum est (Joan. I, 14). Ista omnia non in ejus existentiam, vel substantiam, sed in actus, et in ministrationem ejus potentiae atque virtutis dicuntur. Quod Apostolus ait Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I, 24), non ita intelligendum est, quod Pater dici (0032D)non possit virtus, vel sapientia, sicut dici non potest Filius, vel Verbum; quia haec relativa sunt nomina, sicut superius dictum est: illa vero, id est virtus et sapientia, substantialia sunt: ideo Pater, virtus et sapientia, et Filius virtus et sapientia; et Spiritus sanctus virtus et sapientia; non tamen tres virtutes, nec tres sapientiae, sed una virtus, et una sapientia Pater et Filius, et Spiritus sanctus; sicut una substantia, et una omnipotentia, et alia quae de substantia divinitatis dicuntur. Et ita intelligatur Filius sapientia Patris, quomodo dicitur lumen Patris; id est, ut quemadmodum lumen de lumine, et utrumque unum lumen, sic intelligatur sapientia de sapientia, et utrumque una sapientia; quia in illa simplicitate divinae naturae 721 non est aliud (0033A)sapere quam esse, nec aliud esse quam posse, nec aliud posse quam vivere. Eadem ibi sapientia quae [et] essentia, eadem potentia quae et essentia, eadem vita quae et essentia, et haec omnia unum, et unus Deus. :CAPUT XV. De eo quod sicut Pater est vita, ita et Filius est vita. Sicut Pater vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. V, 26): non tamen alios vel aliter Pater, et alios vel aliter Filius, sed eosdem quos Pater vivificat, vivificat et Filius similiter. Nec Spiritus sanctus ab hac vivificatione secernendus est, quia unum opus est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sicut una substantia atque essentia. Sicut enim Pater vivens vita est, ita et Filius vita. Manet ergo Pater vita, manet (0033B)[et] Filius vita. Pater vita in semetipso, non ab alio, Filius vita in semetipso, sed a Patre, qui eum talem genuit, ut vitam haberet in semetipso. Dictum quippe est, sicut ipse Filius ait: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26), id est, genuit Filium, vitam in semetipso habentem. Hoc solum interest, quod Pater vita est non nascendo, Filius [vita] est nascendo; Pater de nullo patre, Filius de Deo Patre; [Pater] propter Filium Pater est, Filius vero et quod Filius est propter Patrem est, et quod est, a Patre est, et a vita, vita est. Pater qui est vita in semetipso, genuit Filium qui esset vita in semetipso. Ideo et ipse Filius ait: Sicut vivit Pater, et ego vivo propter Patrem (0033C)(Joan. VI, 58). Non ita dictum est, quasi in seipso Filius propriam non haberet vitam, sed participatione paternae vitae vitam haberet. Sicut oculus carnalis participatione lucis alterius lumen accipit, quod non habet in seipso, nisi aliunde mutuasset. Sed jam jamque [ Al., jam itaque] talis a Patre genitus est Filius, qui in seipso viveret: sicut Pater non est indigens vita, sic Filius non indigeret [ Al., indiget] alterius vitae. Est Pater vita, est Filius vita; utrumque [ Al., utrique] tamen una vita, non duae, quia unus Deus, non duo dii. In hac vero vita vivit mundus, et vivet quandiu obedierit huic vitae. Unde et Petrus ait: Tu verba vitae aeternae habes (Joan. VI, 69): Id est, qui tibi obedierit, vitam aeternam habet. Et ipse Dominus: Amen, amen dico vobis, quia venit hora et (0033D)nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint vivent (Joan. V, 25). Quid est enim audient, nisi obaudient, id est, obedient? Quantum enim pertinet ad auris auditum, non omnes qui audient vivent; multi enim audiunt, et non credunt, vel non faciunt quae [ Al., quod] credunt; audiendo et non credendo non obediunt; non obediendo non vivent. Itaque hi qui audient, nihil est aliud, quam quod obediunt: qui ergo obedient, vivent. :CAPUT XVI. Quod substantia divinitatis omnimodo invisibilis sit, et incomprehensibilis in sua natura creaturis. Sicut igitur immutabilis est omnino Deus, ita et invisibilis est in natura magnitudinis suae. Quamvis (0034A)multoties legatur quod apparuerit [ Al., apparuisset] Deus cuilibet in Veteri Testamento Patrum, sed apparuit quibus voluerat per subjectam creaturam, in qua voluerat specie, et quomodo voluit. Sed nullatenus a quolibet visus est [in] substantia divinitatis suae, quae omnino invisibilis et incommutabilis est. Quod beatissimus et magnus propheta Moyses intelligens ait Deo, cum quo ut amicus ad amicum, facie ad faciem locutus esse dicitur: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum (Exod. XXXIII, 13). Si itaque ejus naturam substantiamque conspiceret, nullatenus diceret: Ostende mihi temetipsum. Ipsi ergo apparuit Deus in ea specie qua voluerat, non autem ipse apparuit illi in natura propria, quam Moyses videre cupiebat. Manifeste [ Al., cupiebat manifeste] (0034B)noverat utique, quod corporaliter videbat, quodcunque videbat; et veram visionem Dei spiritualiter requirebat. Locutio quippe illa, quae fiebat in vocibus sic 722 modificabatur, tanquam esset amici loquentis ad amicum. Confirmat vero evangelista Dei esse naturam omnimodo invisibilem, ubi ait: Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18); quia plenitudinem divinitatis quae in Deo est, nemo oculis vidit, nemo mente comprehendit. Nec etiam angelicae naturae comprehensibilis est Deus: quia vere incomprehensibilis dicitur; sed secundum mensuram donationis Dei, ita Deum vel angeli vel animae sanctorum intelligunt. Proinde quamvis usque ad aequalitatem angelicam humana post resurrectionem natura proficiat, et ad contemplandum Deum glorificata consurgat, videre (0034C)tamen ejus essentiam plene non valet, sed unicuique sanctorum ad suae sufficientiam beatitudinis manifestabitur gloria ejus. :CAPUT XVII. Quod illae visiones, quae in Veteri Testamento Patribus apparuisse leguntur, maxime per angelicas administrationes fierent. Quod vero omnia quae Patribus visa sunt congruis temporibus vel locis, secundum Dei dispensationem per angelicas esse [ Al., essent] administrationes, apertissime eximius mundi Doctor, qui in tertium raptus coelum audivit [ Al., audire meruit] quaedam arcana mysteriorum Dei verba, ostendit, ubi ait: Nonne omnes sunt administratorii spiritus ad ministrationem missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis (0034D)(Hebr. I, 14); volens intelligi illa omnia non solum per angelos facta, sed etiam propter nos facta, quae in veteribus leguntur figurationibus; et paulo post: Si enim sermo per angelos dictus, factus est firmus: omnia quae data sunt vel dicta populo priori, per angelos ministrata esse ostendit; nostrae vero salutis originem et plenitudinem per ipsum Dei Filium mox in sequentibus ejusdem epistolae verbis ministratam esse demonstravit. Et beatus Stephanus protomartyr angelum Moysi locutum esse in flamma ignis asseruit in disputatione quam habuit contra lapidatores suos (Act. VII); dum in eadem visione dicitur Dominum apparuisse Moysi: apparuerunt vero angeli, et locuti sunt in persona illius qui eos direxerat (Exod. III). (0035A)Sed quaeri potest cur Scriptura non dicat: Apparuit angelus, vel locutus est angelus cuilibet Patrum? Quamvis quidem praeco verba referat judicis, non scribitur in gestis: Praeco dixit vel fecit; sed: Judex dixit vel fecit. Quapropter probabili ratione videri potest, patribus nostris ante incarnationem Christi sub persona Domini apparuisse, vel locutos esse angelos: nec illos etiam in sua apparuisse substantia credendum est, sed in subjecta creatura, quae ab illis tempore opportuno assumpta est, ad ministrationem officii sui. Sicut anima hominis invisibilis est, ita etiam angelicam carnalibus oculis naturam invisibilem esse certissimum est. :CAPUT XVIII. Non de solo Patre intelligendum esse, ubi dicitur: Qui facit mirabilia magna solus. (0035B) Ubicunque in Scriptura sancta legitur, solus Deus, non de unaqualibet persona in sancta Trinitate intelligendum est, sed de tota sancta Trinitate, quae aequaliter operatur omnia quaecunque operanda esse judidicat. Unde quod in Psalmis dicitur: Qui facit mirabilia magna solus (Psal. LXXI, 18); qui facit luminaria solus (Psal. CXXXV, 7), non de solo Patre, sicut adversarii volunt intelligitur dictum, sed de tota sancta Trinitate, quae est unus, solus Deus. Similiter de Patre solo non est intelligendum quod Apostolus ait: Beatus, et solus potens, Rex regum et Dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum vidit, nec (0035C)videre potest (I Tim. VI, 15, 16). In quibus verbis, nec Pater proprie nominatus est, nec Filius, nec Spiritus sanctus; sed absolute, beatus et solus potens, Rex regum et Dominus dominantium, quod est unus, solus, beatus, potens, invisibilis, verus Deus, ipsa Trinitas, quae aequaliter beata est, 723 aequaliter potens, imo omnipotens, etiam et unipotens, quia una potentia est totius sanctae Trinitatis. Neque enim quia ipse Filius alibi loquens voce sapientiae (ipse est enim sapientia Dei), ait: Gyrum coeli circuivi sola (Eccl. XXIV, 8), separavit a se Patrem: quanto magis ergo non est necesse, ut tantummodo de Patre praeter Filium vel Spiritum sanctum intelligatur quod dictum est: Solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem? :CAPUT XIX. De unitate Spiritus sancti cum Patre et Filio. (0035D) Spiritus itaque sanctus, sicut Pater et Filius, plenus est Deus et perfectus; imo unus Deus cum Patre et Filio, atque una substantia, sicut supra memoravimus: quoniam ipse est Spiritus sanctus, qui in Scripturis dicitur Spiritus Dei, vel Spiritus Christi, sive Spiritus Patris, sive Spiritus Paracletus, etiam et Spiritus veritatis; nec non et Spiritus vitae, qui a Patre et Filio aequaliter [procedit, et cum Patre et Filio aequaliter] adoratur, quia aequaliter est Deus, totus Patris et totus Filii Spiritus; quia unus naturaliter Spiritus est, et Patris, et Filii; proinde totus (0036A)de Patre procedit, et totus de Filio; totus in Patre manet, et totus in Filio, quia sic manet ut procedat, sic procedit ut maneat. Unde naturaliter hanc habet cum Patre et Filio unitatis plenitudinem, et plenitudinis unitatem, ut totum Patrem habeat, totumque Filium; ipseque [ Al., ipse quoque] totus habeatur a Patre, totus habeatur a Filio; qui etiam a Patre et Filio aequaliter datur, imo et a seipso datur, sicut Filius de eo dicit: Spiritus, ubi vult, spirat (Joan. III, 8). Ipse in prophetis locutus est, per ipsum Apostoli sine timore saecularium potestatum testimonium proferebant de Christo, quia ipse loquebatur in illis (Act. II, IV, VI, XVIII), sicut ipse Dominus ait: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 20). In ipso enim habent (0036B)omnes fideles remissionem peccatorum, sive in baptismo, sive etiam in poenitentia. Ipse charitas Dei dicitur, quamvis Pater, et Filius sit charitas. Sicut enim [ Al., sicut et] Filius sapientia Dei dicitur, quamvis sit Pater et Spiritus sanctus sapientia, ipse Paracletus, id est, consolator dicitur, quia revera dum dona sacramentorum distribuit, consolationem animae praebet: per quam [ Al., per quem] diffunditur in cordibus nostris Dei charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam donum Dei; quod donum proprie, quid nisi charitas intelligitur [ Al., intelligenda est], quae perducit ad Deum, et sine qua quaelibet alia virtus operis boni non perducit ad Deum? :CAPUT XX. Nihil itaque temporale in eo debemus intelligere de Spiritu sancto, dum dicitur donum Dei. (0036C) Hoc vero donum Dei, quod est Spiritus sanctus, coaeternum est et consubstantiale donatori: quia donum donabile fieri poterit, quamvis non sit cui donetur. Quod donum, id est, Spiritus sanctus, non ex tempore, sed ab aeternitate procedit; sed quia sic procedebat ut esset donabile, jam donum erat, et antequam esset cui daretur. Aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum. Nam donum potest esse et antequam detur: donatum autem nisi cuilibet datum fuerit, nullo modo dici potest. Et hoc itaque donum Dei occultum fuit ab aeterno in Patre et Filio; manifestandum opportuno tempore, (0036D)dum essent quibus manifestari deberet. Et hoc donum, id est, Spiritus sanctus in eadem unitate substantiae et aequalitate cum Patre et Filio consistit. Sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas; sive ideo unitas quia charitas, et ideo charitas quia sanctitas: nequaquam minor est in aliquo illis ex quibus procedit. Et haec est summa charitas, qua genitus a gignente diligatur, genitoremque suum diligat, et ideo non 724 amplius quam tria sunt: unus diligens eum, qui de illo est; et unus diligens eum, a quo est; et ipsa dilectio, de qua dicitur, quia Deus charitas est. Et haec summa et ineffabilis Trinitas non unius Dei dici debet, sed unus Deus. :CAPUT XXI. Cur idem Spiritus sanctus bis a Deo Christo datus sit? (0037A) Absque dubitatione ideo Spiritus sanctus bis datus est, ut commendarentur duo praecepta charitatis. Duo sunt enim praecepta, sed una est charitas; sic etiam unus Spiritus, et duo data. Nec alia charitas diligit proximum, quam illa quae diligit Deum. In terra datur Spiritus, ut diligatur proximus: de coelo datur, ut diligatur Deus. Quamvis sit aliud Deus, aliud proximus, tamen una charitate diligendus est Deus et proximus. Deum plus seipso, proximum ut seipsum amator amet. In terra Christus dedit Spiritum, sed de coelo est quod dedit. Ille enim dedit, qui de coelo descendit. Hic invenit cui daret, sed inde attulit quid [ Al., quod] daret. Sed ista charitas non (0037B)tenetur nisi in unitate Ecclesiae Christi, nec illam habent, qui se dividunt ab unitate catholicae pacis. :CAPUT XXII. Quamvis diversa sint Dei dona in sanctis, ab uno eodemque Spiritu singulis singula dantur. Dona sancti Spiritus membris Ecclesiae sigillatim dividuntur, et singulis singula dona tribuuntur. In Christo siquidem solo omnis plenitudo donorum, quia omnis plenitudo divinitatis in eo habitat. Unde plenus gratiae et veritatis ab evangelista praedicatur (Joan. I, 14). In Spiritu sancto omnis gratia donorum consistit [ Al., existit]; ipse enim, prout vult, gratias donorum largitur, aliis dans sermonem sapientiae, aliis scientiae, aliis fidem; atque [ita] unicuique in (0037C)virtute sancti Spiritus gratia tribuitur secundum voluntatem (0038A)largitoris, et in omnibus idem Spiritus habetur, sicut in prophetis unus atque idem locutus est Spiritus (I Cor. XII, 4 seq.). Ipse etiam ineffabilia docet, quae proferre humanus sermo non potest; ipse enim dicitur ab Apostolo gemitibus inenarrabilibus postulare pro nobis (Rom. VIII, 26): postulare plane dicitur, quia nos postulantes facit ineffabili cordis gemitu. Sed non nunc, ut quondam, dona sancti Spiritus sunt in hominibus; nam paucis in populo Israel dona emicuerunt sancti Spiritus per quaelibet signa, vel prophetias; nunc autem in omni credentium multitudine Spiritus sancti gratia diffunditur, secundum voluntatem distribuentis Spiritus [ Al., Dei]. Et hoc est, quod in Evangelio dicitur: Nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat (0038B)glorificatus [Al., clarificatus ] (Joan. VII, 39). Sicut enim unius corporis membra diversa habent officia, quae tamen omnia una operatur anima et regit, distribuens unicuique membro, quid faciat; oculo, ut videat; manui, ut operetur; pedi, ut ambulet; auri, ut audiat: sic sunt etiam diversa dona fidelibus tanquam membris ad mensuram cuique propriam distributa. Quamvis enim, et in omni fidelium multitudine diversae sint donorum gratiae, unum tamen corpus est Ecclesiae per unum Spiritum, una charitatis compage conglutinatum atque connexum: qui Spiritus meae humilitatis spiritui inspirare dignetur, quid deinceps dicendum sit de ineffabili Christi Jesu Domini nostri Nativitate, de quo Propheta ait: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8)? quod ab alio incipiendum (0038C)esse exordio melius arbitror. LIBER TERTIUS. PROLOGUS. (0037C) Duas enim creaturas rationales condidit creator: unam coelestem, alteram terrestrem; et utramque liberi arbitrii potestate nobilitavit, ut voluntarie in dilectione Dei, et divinae potentiae laude perpetualiter atque beate permaneret. Sed quia prior, id est, angelica, non tamen tota, propria delectando 725 potentia, ab amore summi boni recedens, in seipsam delapsa, sui homicida facta est, aerumnosam atque (0037D)poenalem impietatis suae aeternitatem experta: proinde invidia contra hominem inardescens, ne coelestem beatitudinis sedem possideret, incitavit eum ad peccandum, efficiens eum suae socium miseriae, quasi quoddam solatium sibi esset cum plurimis poenas pati: vel etiam ut injuria creatori inureretur [ Al., ingereretur], si creatura ad imaginem suam condita, perdito dignitatis suae nomine et numine [ Al., nomine in aeternum ignem suae], suae subderetur impietati. Quod pius conditor non passus, miseratus hominem, reformare eum volens ad pristinae dignitatis nobilitatem, misit unicum Filium suum hominem suscipere, ut idem, qui Deus erat ex Deo, esset homo ex homine, et immortalis haberet aliquid unde mori potuisset. Assumpsit itaque Dei Filius ex mortalitate (0038C)nostra, unde salva sua immortalitate, mortalis esset [ Al., mori potuisset], et diabolum hominis victorem magis vinceret justitia quam potentia, ut ostenderet utrumque, et perpetuam aequitatis suae justitiam, et aeternae bonitatis [suae] misericordiam. Justitiam in angelo homicida sui ipsius atque hominis; in homine vero ab eodem perdito misericordiam, quem gratuito magnae pietatis suae munere redimere voluit. Quod in sequentibus divina nobis donante gratia dicturi sumus. CAPUT PRIMUM. De gratia Dei, qua Deus homo factus est. (0038D) In hoc etiam evidenter commendatur quod Spiritus sanctus sit donum Dei, sicut supra ostendimus, dum dicitur in Symbolo catholicae fidei, quod Christus de Spiritu sancto conceptus, et ex Maria virgine sit natus. Cum aliter de illo, aliter de illa natus sit, non de illo sicut de Patre, de illa vero sicut de Matre: quid tamen hic sancti Spiritus mentio facta est, nisi quod magna Dei gratia commendatur? Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitate [ Al., unitatem] personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Quae bona voluntas? Cujus boni propositi studium? Quae bona opera praecesserunt, quibus mereretur ista [ Al., (0039A)iste] homo, una fieri persona cum Deo, imo et homo ipse Deus? Nempe ipse ex quo esse homo coepit, non aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unicus, unigenitus et proprius; et propter Dei Verbum, quod caro factum est, utique Deus; ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et caro [ Al., et verbum caro]. Unde naturae humanae tanta gloria nullis praecedentibus meritis, sine dubitatione gratuito munere, nisi quia magna hic et sola Dei gratia fideliter et sobrie considerantibus evidenter ostenditur? ut intelligant homines per eamdem gratiam se justificari posse a peccatis, per quam factum est ut homo Christus nullum possit habere peccatum. Sic sanctam Virginem matrem (0039B)scilicet Filii Dei, angelus salutavit, quando ei futurum nuntiavit partum: Ave (inquit) gratia plena; et paulo post: Invenisti (ait) gratiam apud Deum (Luc. I, 28, 30). Et haec quidem gratia plena, et invenisse apud Deum gratiam dicitur, ut Domini sui, imo Domini omnium, salva virginitate, mater esset. CAPUT II. Ad commendationem ejusdem gratiae, beatus evangelista Christum ait, plenum gratia et veritate. De ipso autem Domino Joannes evangelista cum dixisset: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; adjunxit: Vidimus, inquit, gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14). Quod ait: Verbum caro factum (0039C)est, hoc est, plenum gratiae; quod ait: gloriam quasi unigeniti a Patre, hoc est, plenum veritatis. Veritas quippe ipsa unigenitus est Dei Filius, non gratia, sed natura. Gratia suscepit hominem tanta unitate personae, ut idem ipse esset etiam filius hominis, qui Dei Filius unicus unigenitus. In ipso uno Deo et homine, plena gratia humanitatis, plenaque divinitatis veritas agnoscitur; 726 haec plenitudo divinitatis in seipsa plenitudinem habet gratiae, qua est [ Al., quae est] tota humanitas in divinitate sua; et plenitudo gratiae plenitudinem in se habet veritatis, qua est [ Al., quae est] tota divinitas in humanitate sua. Ita ut plenitudo veritatis plenitudinem in se habeat gratiae, et plenitudo gratiae plenitudinem in se habeat veritatis. [Sic est ergo (0039D)Christus plenus gratiae et veritatis], ut sicut a divinitate plenitudo humanitatis suscepta est, ita in humanitate ejus plenitudo sit divinitatis, Apostolo testante, qui ait: In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9). CAPUT III. Quomodo non sit Christus Filius Spiritus sancti, dum in Symbolo dicitur, de Spiritu sancto et ex Maria virgine natus? Illud vero movere poterit, quomodo dictum sit Christum de Spiritu sancto natum et Maria virgine, cum Filius nullo modo sit Spiritus sancti filius? An ideo dicitur de Spiritu sancto natus, quia fecit (0040A)eum de Virgine nasci? Quia hoc opus mirabile totum dono [ Al., donum] Dei factum est, et donum Dei proprie Spiritus sanctus dicitur. Neque enim quia mundum istum fecit Deus, dici eum fas est Dei Filium; haud enim eum oportet dicere natum de Deo, sed factum, vel creatum, vel conditum, vel institutum ab illo, vel si quid hujusmodi recte possumus dicere. Nec igitur concedendum est, quidquid de aliqua re nascatur, continuo ejusdem rei filium nuncupandum. Ut de multis exemplis hoc proferam, certe qui nascuntur ex aqua et Spiritu sancto, neque filios eos recte quisquam dixerit aquae, vel Spiritus sancti, sed plane dicuntur Filii Dei Patris et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto natus est Filius Dei Patris, et non Spiritus sancti. Si enim (0040B)Filius Spiritus sancti diceretur Christus secundum humanitatem, duo Patres essent in sancta Trinitate, et Deus homo factus, duos habuisset Patres, unum divinitatis, alterum humanitatis. Sed quis hoc dicere audebit? CAPUT IV. Quomodo intelligenda sit missio Filii a Patre? Quaerendum est quomodo intelligatur missio Filii? Pater enim solus nusquam legitur missus; de Filio quidem ita scribit Apostolus: Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant, redemiret (Gal. IV, 4). Cum autem ait: Misit Deus Filium suum, factum ex muliere, satis ostendit eo (0040C)ipso missum Filium, quo factus est ex muliere. Quod ergo de Deo natus est Dei Filius, in hoc mundo erat, sicut Evangelista ait: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est (Joan. I, 10); quod autem de Maria virgine natus est, in hunc mundum missus advenit. Nam et ipse Dominus ait: Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum (Joan. XVI, 28). [Ergo a Patre exire, et venire in hunc mundum] hoc est mitti. Quid igitur est quod de illo idem ipse evangelista dicit: In mundo erat, et mundus per eum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10); deinde subjungit: In sua propria venit? Illuc utique missus est, quo venit. At si in hunc mundum missus est, illuc est missus, ubi erat. In mundo erat, et in mundum missus est. Quam missionem (0040D)tamen opus esse sanctae Trinitatis nulli catholico dubitandum est. CAPUT V. Quomodo missio sancti Spiritus sit intelligenda. Sicut enim a Patre Spiritus sanctus mittitur, ita et a Filio; utrumque enim in Evangelio legitur ipso Domino dicente: Dum autem venerit Spiritus Paracletus, quem Pater mittet in nomine meo (Joan. XIV, 26). Et illud de seipso: Cum autem venerit Spiritus Paracletus, quem ego mittam in nomine Patris mei; sed ista missio per quasdam visibiles ad horam facta est creaturas. Facta est enim quaedam creaturae species ex tempore, in qua visibiliter ostenderetur (0041A)Spiritus sanctus, sive cum super 727 ipsum Dominum baptizatum corporali specie columba descendit (Matth. III, 16); vel etiam corporali specie in linguis igneis visus est super apostolos descendisse (Act. II, 3). Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus, missio sancti Spiritus dicta est, non ut appareret ejus ipsa substantia, qua et ipse invisibilis et incommutabilis est, sicut Pater et Filius; sed ut exterioribus visis hominum corda commonerentur [ Al., commoverentur] temporali manifestatione venientis, ad occultam aeternitatem semper praesentis convertere. CAPUT VI. Cur solus Pater missus non legatur? (0041B)Ideo Pater missus non legitur, quia incarnatus non creditur. Congruenter dictus est missus ille, qui in carne apparuit [misisse autem illum, qui in ea non apparuit]. Forma igitur illa suscepti hominis, Filii persona est, non etiam Patris. Quapropter Pater invisibilis una cum Filio secum invisibili, eumdem Filium visibilem faciendo, misisse eum dictus est. Ita vero accepta [est] forma servi, ut maneret incommutabilis forma Dei. Quod vero in Filio apparuit carnalibus oculis, ab invisibili sancta Trinitate factum est [sicut Abrahae et Moysi, et Joanni Baptistae et tribus discipulis in monte]. CAPUT VII. Quare Filius nunc aequalis, nunc minor Patre dicatur? (0041C)Ex una sententia Apostoli duae in Filio Dei naturae intelliguntur: una, in qua est per omnia aequalis Patri: altera, in qua minor est Patre, ubi ait: Qui cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est esse aequalis [Al., aequalem] Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi suscipiens (Philip. II, 6), Proinde quaedam ita dicuntur in Scripturis sanctis, ut minor Filius intelligatur, sicut ipse ait: Pater major me est (Joan. XIV, 28); quaedam vero ita dicuntur, (0042A)ut aequalis Patri ostendatur, sicut [ibi, ubi idem] ipse ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30); unum, propter substantiae unitatem; sumus, propter personarum proprietatem. Quod diligentissime [ Al., prudentissime] prudens lector considerare debet, quid pro qua dicatur forma: cum tamen et in forma servi, et in forma Dei, idem ipse sit Filius, unus, unigenitus Dei Patris; in forma Dei aequalis Patri, in forma servi minor Patre. Quapropter [ Al., itaque] non immerito Scriptura utrumque dicit, et aequalem Patri Filium, et Patrem majorem Filio. Illud enim propter formam Dei: hoc autem propter formam servi, sine ulla personae discretione [ Al., naturali confusione] intelligitur. In forma Dei, in principio erat Verbum; in forma servi, (0042B)Verbum caro factum est (Joan. I, 14), id est, Deus homo factus est. In illa ex aeterno aequalis [Patri]; in ista ex tempore minor. In forma qua aequalis est Patri, fecit hominem; in forma qua minor est Patre, factus est homo. Proinde in catholica fide sine ulla dubitatione confirmatum est hominem illum, quem suscepit sapientia Dei ex virginali utero, nihil minus habuisse quam caeteri homines, quantum pertinet ad integritatem humanae naturae, in qua homo creatus est, et nihil omnino ex eo, quod deceptor homini invexit. Quantum autem ad excellentiam personae, longe aliud est quam caeteri homines, quia idem homo, una persona, cum Dei Verbo factus est. CAPUT VIII. Quare nusquam Spiritus sanctus Patre minor legatur? (0042C) Ideo autem nusquam scriptum est, quod Deus Pater major sit Spiritu sancto, vel Spiritus sanctus minor Deo Patre, quia non est ita a Spiritu sancto columba, in qua apparuit, assumpta; vel ille ignis, in quo descendit super apostolos, in unam personam divinitatis suae, sicut assumpta est a Filio Dei ex virgine Maria humanitas in unam suae deitatis personam. Neque enim columbam beatificavit Spiritus (0043A)[sanctus], vel illum flatum, vel illum ignem, sibique et personae suae in unitatem habitumque conjunxit in aeternum, sed apparuerunt ista, sicut opportune apparere debuerunt, creatura serviente creatori, et ad nutum ejus, qui incommutabiliter in seipso permanet, ad eum significandum et demonstrandum, sicut significari et demonstrari mortalibus oportebat, mutata atque conversa. Quamvis Spiritus sanctus apparuisset in specie columbae vel ignis, non possumus tamen dicere Spiritum sanctum Deum et columbam, aut Deum et ignem, sicut dicimus Filium Deum et hominem. Propter has igitur corporales formas, in quibus apparuit Spiritus sanctus, missus dicitur, non propter eas minor Patre dici potest, sicut Filius propter formam servi; (0043B)quia illa forma servi inhaesit illi ad unitatem personae perpetualiter, illae vero species corporales, id est, columba et ignis, ad demonstrandum quod opus fuit, ad tempus apparuerunt, et esse postea destiterunt. CAPUT IX. Quod aliter intelligendum sit Verbum caro factum, atque aliter Verbum Dei in quolibet sanctorum. Multis modis, dicit deiloquus Paulus, Deum locutum esse patribus in prophetis, novissimis itaque diebus locutum nobis esse in Filio suo [Al., novissime vero ] (Hebr. I, 1). Et ut certissime intelligeretur, de quo Filio dixisset, mox subjunxit dicens: Quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et et saecula (Ibid., 2). Per illum vero, per quem omnia (0043C)creavit, id est, Christum Dei Filium, locutus est novissimis saeculi temporibus sanctis suis; quamvis Deum locutum esse in prophetis legatur [ Al., legamus]. Sicut dicitur 729 principium loquendi Domino in Osee (Osee I, 2): vel etiam, verbum Domini factum ad quemlibet prophetam, sicut legitur: Verbum Domini factum est ad Isaiam prophetam (Isaiae XXXVIII, 4). Non igitur ita Christus verbum Dei habuit in se, sicut alii sancti, sed ipse est Verbum Dei. Aliud est enim Verbum in carne, aliud est Verbum caro factum; aliud est Deus in homine, aliud est Deus homo. Ideo Dei Filius non solum secundum veram divinitatem, quam habet de natura Dei Patris, sed etiam secundum carnem, quam veram naturaliter habet de corpore beatae Genitricis, Deus (0043D)verus, et creditur et praedicatur ab omnibus catholicis: quoniam aeterna divinitas Filii cum plena humanitate sua, et eadem plena humanitas Filii cum aeterna divinitate sua, una est in sancta Trinitate persona; et haec non adoptiva, sed propria et perfecta, et ipse totus in divinitate atque humanitate sua unigenitus et verus Dei Filius, idem [ Al., ideo] cum Patre et Spiritu sancto, unus est Deus verus, non nuncupativus, sicut Hispanica haeresis impia temeritate affirmare praesumpsit, asserens Dei Filium in divina natura Deum esse verum, et in humana nuncupativum; similiter et in divina natura proprium Filium Dei, et in humana adoptivum, dividens unam personam Filii Dei cum Nestorio in (0044A)duas personas, id est, veri Filii Dei, et adoptivi [ Al., veri Filii et adoptivi]; cum certissimum constet, in illam personam, quam habuit aeternaliter de Patre genitus, Dei Filium humanam assumpsisse naturam, quam nemo catholicus fide confirmatus adoptivam esse ausus est dicere. Deus Dei Filius humanam assumpsit naturam, non personam, in aeternam suscipiens personam divinitatis temporalem humanitatis substantiam. Homo transivit in Deum, non versibilitate naturae, sed propter divinae unitatem personae. Ideo non sunt duo Christi, nec duo Filii, sed unus Christus, et unus Filius, Deus homo. :CAPUT X. Quod nec Pater nec Spiritus sanctus, sed solus Filius incarnatus sit. (0044B)Quanquam una sit natura sanctae Trinitatis, non tamen tota Trinitas incarnata est; sed sola Filii persona humanam misericorditer suscepit naturam. Nec tamen ita Dei Filius incarnatus est, ut una esset in eo natura divinitatis et carnis. Neque enim in Christo hoc deitas potuit esse quod caro, aut caro quod deitas: quia utraque natura, id est, divinitatis et humanitatis, in sua permansit proprietate. Propterea utique humanam naturam, id est, carnem rationabilemque animam non a tota Trinitate, sed a solo Filio confitemur susceptam, in unitatem quippe personae, non in unitatem naturae. Utique persona Filii non est eadem, quae Patris est, aut Spiritus sancti. Unitas ergo personae, manente duntaxat utriusque proprietate substantiae, sicut in (0044C)Christo personam non fecit duplicem, sic humanae naturae susceptionem non fecit sanctae Trinitati communem. Ad personam quippe Dei Verbi tantummodo acceptio illa servilis formae pertinet: sed nihil divinae plenitudinis abstulit; nihil dominationis ademit in Christo humanitatis susceptio. Hinc est quod in uno eodemque Christo et humanae naturae veritas claruit, et divinae naturae incommutabilitas permansit aeterna. Hoc tamen sciendum est quod hanc servilem formam, quam solus Dei Filius accepit, tota Trinitas fecit. Quam tamen certum est a tota sancta Trinitate factam, ad solam Filii Dei pertinere personam. Non enim Pater carnem assumpsit, neque Spiritus sanctus, sed Filius tantum, ut (0044D)qui erat in divinitate Dei Patris Filius, ipse fieret in homine matris virginis filius, ne Filii nomen in alteram transiret personam, qui non esset nativitate filius. Dei ergo Filius, hominis factus est filius: natus secundum veritatem naturae ex [Deo Dei Filius et secundum veritatem naturae ex] homine hominis filius in utraque natura, non appellatione tantum, vel adoptione, sed veritate Dei Filius. 730 :CAPUT XI. De eo quod Verbum Dei, suae carnis conceptione, conceptum sit in utero Virginis. Solus itaque, sicut diximus, Filius Dei accepit carnem, ut possit [ Al., posset] corporeis oculis videri, et corporeis manibus contrectari. Solus humanam (0045A)naturam sic accepit, ut suam faceret; et per illam divinitatis quoque suae notitiam misericorditer hominibus infunderet [ Al., insinuaret]. Nec tamen ullatenus credi debet carnem Christi sine divinitate conceptam in utero Virginis, priusquam susciperetur a Verbo; sed ipsum Verbum Deum [ Al., Domini] suae carnis acceptione conceptum, ipsamque carnem Verbi Dei incarnatione conceptam, eamdemque carnem humanae naturae veram habere Dei Filium, qua de Virgine Verbum Deus natus est. Non ergo ad beatam Virginem locali motu Verbi divinitas venit, sed ineffabili potentiae suae manifestatione, et uterum matris gignendus implevit, nec dimisit Patrem, cum venit ad Virginem. Ubique totus, ubique perfectus: nec plenitudo divinitatis partiri potest, sed (0045B)totus Filius in Patre, totus Filius in utero Virginis; totus Filius ex utero ejusdem beatae Virginis carnem assumens, in qua crucifixus est, et sepultus; in qua resurrexit, et in coelum ascendit, et in dextera Dei sedet; in qua etiam venturus est judicare vivos et mortuos; et in qua videbunt eum omnes tribus terrae; non in ea humilitate qua judicatur [ Al., judicatus est], sed in ea claritate, qua judicaturus est universum mundum. :CAPUT XII. De mediatore Dei et hominum, homine Jesu Christo. Nullus plane veram pacem cum Deo habere poterit, nisi per mediatorem Dominum Christum, qui est in duabus naturis, verus Deus verusque homo, unus Christus, idem sacerdos et sacrificium, veniens (0045C)ad nos offere pro nobis quod sumpsit ex nobis, ut auferret a nobis quod invenit in nobis, id est, peccata. Sicut enim diabolus mediator est ad mortem, qui superbus superbientem hominem perduxit ad mortem, ita Christus mediator ad vitam, humilis hominem obedientem reduxit ad vitam: quia sicut ille elatus cecidit, et dejecit consentientem, sic iste humiliatus surrexit, et erexit credentem. Idcirco autem mediator, quia idem Deus atque homo verus, habens cum Patre eamdem divinitatis naturam, et humilitatis eamdem cum matre substantiam. Habens ex nobis usque ad mortem iniquitatis nostrae poenam, habens incommutabilem de Deo Patre justitiam. Propter nostram iniquitatem temporaliter (0045D)mortuus, propter justitiam suam et ipse semper vivus, qui crucifixus est ex infirmitate nostra, sed vivit ex virtute sua (I Cor. XIII). :CAPUT XIII. De eo quod in Christo sit naturarum distantia non personae; et in sancta Trinitate personarum, non naturae. Neque Dei Filius, Deus aeternus ex Patre, Deum deseruit Patrem, quamvis homo factus esset ex matre: sed idem qui gerebat quae hominis sunt in terris; idem ipse gerebat in coelis quae Dei sunt. Sicut ipse ait in Evangelio: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo (0046A)(Joan. III, 13). Haec loquebatur in terra Filius hominis, sed idem ipse Filius hominis erat in coelo. Quamvis in unius corpusculi videretur latuisse angustia, tamen omnium creaturarum regebat latitudinem. Nec alius est per quem omnia creata sunt; [alius] qui creatus est homo; idem ipse creator et creatura: creator in divinitate, creatura in humanitate. Non alius, sed aliud, quia non una natura in eo, sed una est omnimodis persona. Non ita in sancta Trinitate dicendum est vel intelligendum; non enim fas est dicere de Patre et Filio, et Spiritu sancto, aliud, 731 quia una horum est natura; sed alius, quia personarum distantia est in eis. In Christo itaque non est personarum distantia, sed naturarum; ideo alius non debet dici, sed aliud de eo [ Al., (0046B)de Deo]. Quocirca omnimodis unus est atque idem mortalis et immortalis, passibilis et impassibilis. Ideo Dominum gloriae dixit Apostolus crucifixum (I Cor. II, 8), quamvis sola humanitas passionibus subjaceret. Crucifixus est ergo Dei Filius, sed secundum carnem, sicut in alio loco idem ait Apostolus: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I, 23); ipsis autem vocatis Judaeis et Graecis Christum Dei veritatem [ Al., virtutem] et Dei sapientiam. :CAPUT XIV. De Maria Virgine, et incarnatione Verbi Dei. Beatus evangelista ut proprietatem unius personae (0046C)in Christo ostenderet, ait: Verbum caro factum est (Joan. I, 14). Verbum, quod erat apud Deum, antequam mundus esset, per quod mundus factus est; Verbum quod non amisit aeternitatem suam, quamvis in tempore ex virginali utero carnem assumendo homo fieri voluisset. Quod Verbum per omnipotentiam suam voluit hunc hominem quem assumpsit, hoc fieri ex tempore, quod ipse semper fuit sine tempore, id est, proprius Filius Dei, ut non possint dici duo Filii Dei, alius ante tempora genitus, et alius natus ex tempore, sed unus Dei Filius proprius et perfectus Dominus noster Jesus Christus. Quem beata virgo Maria, salva integritate sui corporis, Deum edidit et hominem, quae fuit lana mundissima, et virginitate clarissima, et incomparabilis (0046D)universis quae erant sub coelo virginibus, eratque talis ac tanta, ut sola digna fieret divinitatem in se recipere Filii Dei. Sicut enim conchylii sanguinem lana suscipit, ut purpura ex eadem lana, imperiali majestati tantummodo digna fiat, qua nullus alius induitur, nisi augusta praeditus dignitate: ita Spiritus sanctus superveniens in beatam Virginem, [et] virtus Altissimi obumbravit eam, ut lana fieret divinitate purpurata, solummodo aeterno imperatori indui dignissima. Et sic facta est beatissima virgo Maria Θεοτόκος, sicut et Χριστοτόκος. Nam et ante eam fuerunt aliae in populo Χριστοτόκαι, id est, christorum genitrices, non tamen virgines, nec (0047A)Spiritu sancto, et virtute Altissimi obumbratae, ut dignae Deum generare invenirentur. Haec autem et Χριστοτόκος, et sola Θεοτόκος, et sola virgo ex Spiritu sancto et virtute Altissimi concipiens, ac sic glorificata, ut Deum Dei Filium coaeternum et consubstantialem Patri generaret. Virgo ante partum, virgo in partu, virgo post partum: dignum enim erat, ut Deo nascente, meritum cresceret castitatis, ne per ejus adventum violarentur integra, qui venerat sanare corrupta. Nec regnator coeli virginalis uteri dedignatus [ Al., indignatus] est angustias intrare, qui omnium creaturarum implet latitudinem, cui angelorum militia nato decantare venerat: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14). :CAPUT XV. Quid cuique naturae in Christo conveniat. (0047B) Firmissime credere debemus sub unius personae proprietate duarum esse in Christo naturarum insignia: non ut divisionem faciamus unius Christi, sed ut in uno Dei Filio et uno Christo duas distinguamus substantias: unam quae initium habuit ex virginali utero, alteram quae sine initio coaeterna est Deo Patri; unam quae aetate proficiebat et sapientia (Luc. II, 52), alteram quae aeterna est Dei virtus et Dei sapientia. Ut de plurimis pauca dicamus, unam quae dormiebat in nave et excitata est a discipulis, alteram quae imperabat ventis et fluctibus (Matth. VIII); unam qua [ Al., quae, et sic in seqq. ] plorat amicum mortuum, alteram qua voce sola vocat eum (0047C)de sepulcro et resuscitat ad vitam (Joan. XI); unam qua tristatur usque ad mortem (Matth. XXVI), aliam qua liberat sanctos a tristitia et dat eis gaudium vitae perpetuae; unam qua videntibus apostolis ascendit in coelos (Actor. I), et sedet ad dexteram Patris, alteram 732 qua de sinu Patris nunquam abscessit, sed semper cum Patre et in Patre fuit, et esse non desinit. Salva igitur proprietate utriusque naturae, et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, et a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas; et ad perficiendum opus salutis humanae, natura incommutabilis, naturae est unita passibili, ut mediator Dei et hominum homo Christus Jesus et mori possit [ Al., posset] ex uno, et mori non possit ex altero. Propter unius personae (0047D)identitatem, communis Deo et homini dicitur, vel gloria vel contumelia: proinde sic in uno Christo communia naturae utriusque inveniuntur officia, ut cum non dividatur in virtutibus atque in infirmitatibus Christus, tamen in opere aliquid utrique naturae non sit commune. Quidquid tamen gestum est in Christo, unus hoc gerebat Christus, non duo Christi. In operibus proprietas discernitur naturarum, in potestate unitas personae intelligitur. :CAPUT XVI. Quod divinitas hominem quem assumpsit, nunquam dimisit. In nulla siquidem proprietate operum quae naturas (0048A)distinguit [ Al., distinguunt] in Christo, divinitas deseruit humanitatem, nec in ipsa etiam passione. Quod ut facilius intelligi possit, exemplis fides roboranda est. Verbi gratia, si securis ictu arborem [ Al., dicamus securis ictu arborem quam] verberaveris, et splendorem in ea simul percusseris solis, arbori quidem vulnus infligis, solem vero, cujus et splendorem simul percutis et calorem, impassibilem derelinquis. Quod si arborem ictu securis percussam sol non deserit, quanto magis sanctum suum Dei Filius, quod est Verbum, in passione non deseruit, quamvis ipsa divinitas impassibilis semper in sua permaneat natura. Sicut Moysi [ Al., Moyse] duce populi Dei vidente, rubus flammam habuit, sic vere passa est humanitas Christi; et sicut vere non incensus (0048B)est, sic vere non passa est divinitas. Non tamen alicubi divinitas humanitatem, ex quo in unitatem suae personae assumpta est, deseruit; verum etiam de eodem matris utero, idem Deus homo factus exivit, et in cruce idem Deus, homo factus pependit, et in sepulcro idem Deus homo factus jacuit, sed in sepulcro secundum solam carnem idem Deus homo jacuit; et in infernum secundum solam animam descendit. Quidquid enim in Christo factum esse legitur, ab uno Christo, et ab uno Dei Filio gestum esse, nullus catholicus dubitare debet. Haec vero omnia personaliter totus Christus dignatus est agere. Ipse quippe suas passiones invenitur operatus, qui nihil habuit quod pateretur invitus. Ipse etiam et opus et auctor operis. Jam vero, cum Christus (0048C)uno eodemque tempore et in sepulcro jacuit, et in infernum descendit, quis non inseparabile naturae utriusque opus videat? Et quis in ipso uno atque inseparabili opere, propria carnis et animae, ac divinitatis [opera] non evidenter agnoscat? Ut enim secundum carnem in sepulcro jaceret, totus Christus fecit? sed sepulturae capax sola caro naturaliter fuit. In infernum quoque ut secundum animam Christus descenderet, naturae utriusque, id est, divinae atque humanae unum fuit opus; sed solius animae naturalis fuit ille descensus; sicut eodem tempore, totus in coelo et in terra, non cessabat Christus operari: at solius divinitatis fuit, et loco non contineri, et quae ad gubernationem universitatis pertinebant, cum Patre (0048D)naturaliter et aequaliter operari. Inde est quod in omnibus illis operibus passionis et mortis, auctoritas apostolica, quod totus in se operatus est Christus, sic uni personae operantis assignat, ut quid cujus naturae sit, indubitanter ostendat. Nam et beatus Paulus de uno eodemque Christo dicit: Et si crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 4). Et beatus Petrus, propheticum sic protulit de Psalmis eloquium, ut Christi animam, quam in infernum noverat descendisse, ipsam diceret in inferno non derelictam (Act. II, 27; Psal. XV, 10); qua de inferis ad carnem die tertio revertente, idem Deus secundum carnem, qua in sepulcro jacuit, de sepulcro surrexit. Et quadragesimo (0049A)post resurrectionem die idem Deus, homo factus, in coelum ascendens in dextera Dei sedet, inde in fine saeculi ad judicandum vivos mortuosque venturus. 733 :CAPUT XVII. De baptismo Christi, et quod omnia quae gerebantur in Christo, nostrae salutis causa gesta sunt. Dicit evangelista Christum beato respondisse Baptistae, dum ad ejus venit baptismum: Sine modo, sic enim decet nos omnem implere justitiam (Matth. III, 15). Quid aliud [est], quod ait omnem justitiam implere, nisi quod in seipso totius vitae nostrae ordinem ostendere voluit, ut ipse alio demonstrat in loco dicens: Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12)? Baptizatus (0049B)est ergo Christus, non ut ejus ulla dilueretur iniquitas, qui omnino nullam habuit, sed ut ejus magna commendaretur humilitas; ita quippe in eo baptisma quod ablueret, sicut mors nihil quod puniret, invenit; qui solus itaque sic nasci potuit, ut ei non opus esset renasci: non enim renascebantur, qui baptizabantur baptismate Joannis, a quo et ipse baptizatus est. Quapropter baptisma Christi non fuit in aqua tantum sicut Joannis, sed in Spiritu sancto, in remissionem peccatorum, ipso alibi dicente: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 5): ut de Spiritu sancto regenerati, qui in Christum credunt, habeant omnium remissionem peccatorum; de quo Spiritu Christus generatus, regeneratione non eguit: (0049C)qui Spiritus sanctus, eo baptizato, in specie columbae descendisse super eum visus est. Nec credendum est tunc dona eum sancti Spiritus primo suscepisse, qui a prima conceptione Spiritu sancto plenus semper exstitit [ Al., existit], sed ut sanctae et individuae Trinitatis in baptismate demonstraretur mysterium. Filius Dei baptizatur in homine, Spiritus Dei descendit in columba, Pater Deus adest in voce, sine cujus invocatione, id est, sanctae Trinitatis, nullum baptisma prodesse poterit. Ideo Dei Filius primus ipse [ Al., ipso suo] suo in baptismate totam personaliter ostendere voluit adesse Trinitatem, qui sacramentorum suorum dispensatoribus erat praecepturus, docere omnes gentes, et baptizare eas in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 15). Quidquid (0049D)igitur gestum est in cruce Christi, in sepultura, in resurrectione tertia die, in ascensione in coelum, et sede ad dexteram Dei Patris, ita gestum est, ut his rebus non mystice tantum dictis, sed etiam gestis, configuraretur vita Christiana, quae hic geritur. Nam propter ejus crucem dictum est: Qui autem Christi Jesu sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus, ei concupiscentiis (Gal. V, 24). Propter sepulturam: Consepulti enim estis cum Christo per baptisma in mortem (Rom. VI, 4). Propter resurrectionem: Ut quemadmodum Christus surrexit a mortuis in gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Propter ascensionem in coelum, sedemque ad dexteram Patris: Si autem consurrexistis (0050A)cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram: mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III, 1). :CAPUT XVIII. Quod Deus Pater quaedam opera facit per Filium sibi coaeternum in forma Dei, quaedam per eumdem Filium in forma servi, Filium hominis. Ipse enim Dominus de potestate, quam habet ex aeterno cum Patre, et de potestate, quam accepit ex tempore in forma servi, sic ait: Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est (Joan. V, 26). Genuit itaque Deus Pater Filium vitam et potestatem in (0050B)semetipso habentem. Dedit enim potestatem eidem Filio judicium facere, qui in forma servi factus est homo. Deus Pater per duas in Christo operatur naturas: per unam quae ei communis est cum Deo Patre, ex eo quo Deus est; per alteram, qua ex virgine Maria homo factus est. Per has duas naturas in uno Filio Dei Deus Pater, duas facit resurrectiones humani generis, id est, animarum et corporum. Habent enim et animae 734 mortem suam in impietate atque peccatis, secundum quam mortem mortui sunt: de quibus idem Dominus ait: Sine mortuos sepelire mortuos suos (Luc. IX, 60), ut scilicet in anima mortui, in corpore mortuos sepelirent. Mors est videlicet animae, quando Deus deserit eam ob peccatorum magnitudinem; corporis mors est, (0050C)quando ab anima deseritur. Ab his duobus mortis generibus resuscitatos duas dicimus resurrectiones habere. Nunc autem animarum in Ecclesia per Filium Dei [ Al. omitt. Dei], Verbum Dei, fit resurrectio, quando per gratiam Dei vivificatae resurgent [ Al., resurgunt] a morte iniquitatis. Et haec est prima resurrectio, quam [qui] habent, in secunda, quae est corporum, feliciter resurgent in vitam aeternam. Filius vero hominis accepit potestatem judicium facere, quod judicium in fine erit saeculi, et ibi non erit resurrectio animarum, sed corporum. Ideo ipse Dominus has duas designat in eodem loco resurrectiones: animarum, ubi ait: Amen, amen dico vobis, quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei (Joan. V, 25); corporum vero: Veniet (0050D)hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem ejus [Ibid., 28). Hora autem nunc est, ut resurgant mortui; hora erit in fine saeculi ut resurgant mortui; sed resurgunt nunc in mente, tunc in carne; resurgunt nunc in mente per Verbum Dei Filium Dei; resurgent tunc in carne per Verbum Dei, carnem factum, Filium hominis. Animas ergo nunc suscitat Deus per Verbum, Filium Dei, ut vivant in Christo; corpora suscitat Deus in fine saeculi, per eumdem Filium hominis, ut aeternaliter vivant cum Christo. Neque enim ad judicium vivorum et mortuorum Pater ipse venturus est; nec tamen recedit a Filio Pater; quomodo ergo non ipse venturus est? Quia non ipse indutus est forma servi, nec (0051A)videbitur in judicio. Videbunt namque impii, in quem compunxerunt (Zach. XII, 10). Forma illa erit judex, quae stetit sub judice: illa judicabit, quae judicata est. Judicata est enim inique, judicabit juste; talis apparebit judex, qualis videri possit et ab eis [quos coronaturus est, et ab eis, quos] damnaturus est. Forma ergo servi videbitur; occulta erit forma Dei, quae justis videre solummodo promittitur ad aeternum beatitudinis praemium. :CAPUT XIX. De novissimis saeculi temporibus. Quaedam videlicet signa, quae ipse Dominus in Evangelio ante finem mundi futura esse praedixit, transacta leguntur; quaedam vero imminentia quotidie (0051B)sentiuntur. Quaedam itaque necdum acta sunt, sed futura esse certissime creduntur, id est, fides Israelitici populi, de qua Apostolus ait: Cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25, 26); et regnum Antichristi et crudelitas ejus in sanctos; haec enim erit novissima persecutio, novissimo imminente judicio, quam sancta Ecclesia toto terrarum orbe patietur; universa scilicet civitas Christi, ab universa diaboli civitate; quantacunque erit utraque super terram, cujus persecutionis auctorem esse eumdem Antichristum non dubium est, quem Apostolus filium nominavit perditionis atque refugam, utique a Domino Deo; qui extolletur supra omne quod dicitur Deus, aut [quod colitur] ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se (0051C)tanquam sit Deus (II Thess. II, 4). Ecclesia equidem sancta, dicitur Deus. Colitur itaque recte tantummodo sancta Trinitas Deus: cujus honorem impiissimus ille refuga sibi vendicare [ Al., vindicare] praesumet. Alios adulationibus, alios terroribus, alios signis illicitans, ut se colant pro Deo, cujus persecutionem trium semis annorum spatio, excandescere super terram in Apocalypsi praedictum est (Apoc. XI, 12); sed ne tam immanis, et crudelis persecutio improvisa veniens, omnes minus paratos involvat, Eliam et Enoch maximos prophetas venturos esse Ecclesiae habet fides: per quorum doctrinam, populus Israeliticus convertetur ad fidem. Qui, cum ipsi primo tres semis annos praedicaverint, in ipsa eadem persecutione cum aliis fidelibus Christi, glorioso (0051D)coronabuntur martyrio: percusso autem illo perditionis filio, et impiissimo 735 totius iniquitatis magistro, ab ipso Domino, sicut Apostolus ait: Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II, 8), non continuo dies judicii secuturus esse credendus est, ut adimpleatur quod ipse Dominus in Evangelio ait: De die autem illo et hora nemo novit, neque angeli, neque Filius, nisi Pater solus (Matth. XXIV, 36): quomodo haec Domini verba intelligenda sint, loco opportuno superius exposuimus. :CAPUT XX. De resurrectione corporum in novissimo die. (0052A) Ipse Dominus noster Jesus Christus in resurrectione carnis suae, quam die tertio suscitavit de sepulcro, nobis nostrae carnis veram ostendit resurrectionem, quam videlicet absque omni dubitatione firmissime credere debemus; ut in ea carne, qua hic quisque vivebat in hac praesenti vita, in eadem resurgere debeat. Nec alicui incredibile debet esse potentiam divinam corpora nostra de cujuscunque conditionis corruptione resuscitare posse. Absit hoc a fide nostra dubitare, ut resuscitanda corpora vitaeque reddenda, non possint omnipotentia creatoris omnia revocari [ Al., non possit . . . revocare], (0052B)quae vel bestia, vel ignis absumpsit, vel in pulverem cineremque collapsa, vel in humorem resoluta, vel in auras sunt exaltata [ Al., collapsum, resolutum, exaltatum]. Absit ut sinus ullus secretumque naturae ita recipiat aliquid subtractum sensibus nostris, ut omnium creatoris aut cognitionem lateat, aut effugiat potestatem. Resurgent equidem sanctorum corpora ad gloriam, sine ullo vitio, sine ulla deformitate; in quibus tanta felicitas [ Al., facilitas] erit quanta et felicitas. Quamvis enim aliquid deformitatis habeant corpora eorum in hac praesenti vita, vel majus vel minus habentia, quam humanae naturae deceat pulchritudinem, nihil tale habebunt in illa perpetuae felicitatis perfectione: in ea scilicet mensura et dignitate, qua vel futura erant, si ante (0052C)perfectae aetatis decorem moriuntur, sive etiam habuerunt ante vergentis ad infirmitatem aetatis annos, membrorum omnium pulchritudine congruo decore servata, ita ut nihil incongruum habebunt [ Al., habeant] in ulla corporis parte, quia spiritale erit corpus non carnale. Quamvis caro sit non spiritus, non tamen carnalibus subjacet [ Al., subjacebit] vitiis, de quibus Apostolus ait: Quia caro et sanguis regnum Dei non possidebunt (I Cor. XV, 50). Procul erit ab eis omnis infirmitas, omnis deformitas, omnis tarditas, omnis corruptio, omnis egestas, omnis indigentia, et si quid aliud [quod illud] summi regis non decet regnum in quo resurrectionis et promissionis filii aequales erunt angelis Dei (Matth. XXII, 30). Ergo quidquid de corporibus vivis, vel post mortem (0052D)de cadaveribus periit, humanosque effugit visus, simul cum eo, quod in sepulcris remansit, in spiritalis corporis novitatem [ Al., novitate], ex animalis corporis vetustate mutatum, resurget incorruptione atque immortalitate vestitum. Resurgent et impii unusquisque cum sua carne, ut cum diabolo et angelis ejus puniantur. Utrum sane ipsi cum vitiis, et deformitatibus eorum corporum resurgant, quaecunque in eis vitiosa et deformia membra gestaverunt, inquirendo laborare quid opus est? Neque enim fatigare nos debet incerta eorum habitudo, vel pulchritudo, (0053A)quorum erit certa et sempiterna damnatio. Hoc certissime sciendum est, quia nemo nisi per indebitam misericordiam Dei liberabitur: et nemo nisi per debitum judicium damnabitur. Tunc sancti scient plenius, quid boni eis contulerit gratia; vel quid essent consecuti [ Al., consecuturi], si divina eos gratuito munere non elegisset misericordia; et quam verum sit, quod in Psalmo canitur: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1). :CAPUT XXI. De justorum praemio, et poena peccatorum. De igne diei judicii Apostolus ait: Uniuscujusque opus quale sit, ignis declarabit (I Cor. III, 13). De (0053B)igne purgatorio hoc eum dixisse non est dubitandum, quem ignem aliter impii sentient, aliter sancti, aliter justi. Impii siquidem de illius ignis cruciatu ad perpetuas ignium flammas detrudentur. Sancti vero, qui sine omni 736 peccatorum macula in corporibus suis resurgent, qui supra fundamentum, quod est Christus, aurum, argentum et lapides pretiosos aedificaverunt, tanta facilitate illum pervolabunt ignem, quanta integritate fidei, et dilectionis Christi in hac vita custodierunt praecepta, eritque illis ille ignis diei judicii, sicut tribus pueris caminus Babyloniae fornacis fuerat, qui absque omni flammarum laesione in Domini laudes omnium pulchritudinem creaturarum convocabant. Sunt ergo quidam justi minutis quibusdam peccatis obnoxii, quia [ Al., qui] (0053C)aedificaverunt supra fundamentum, quod est Christus, fenum, ligna, stipulas, quae illius ignis ardore purgantur, a quibus mundati, aeternae felicitatis digni efficientur gloria. Illoque transitorio igne, et toto extremi diei judicio completo, dividentur duae congregationes, sanctorum et impiorum; una Christi, altera diaboli; una bonorum, altera malorum: utraque angelorum et hominum. Istis voluntas, illis facultas non poterit ulla esse peccandi, nec ulla conditio moriendi; istis in aeterna vita vere feliciterque viventibus, illis infeliciter in aeternis tormentis sine moriendi potestate durantibus. Quoniam utique extremi judicii ventilabrum discernit [ Al., discernet] frumentum a paleis; unusquisque secundum modum meritorum aut damnabitur, aut coronabitur. Quidam (0053D)videlicet juxta peccatorum qualitatem mitius torquentur, qui minore [ Al., minorum] scelerum pondere gravantur. Sunt etiam et sanctorum merita diversa; quorum quisque secundum meritorum magnitudinem aeternae recipiet praemia beatitudinis. Quod ipse Dominus in Evangelio significabat dicens: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2); sed nemo in illis alicujus laetitiae, vel beatitudinis sentiet detrimentum, quia unicuique sufficiet, quod accipiet, quia Christus erit omnia in omnibus (Coloss. III, 11). :CAPUT XXII. De aeterna beatitudine sanctorum. (0054A) Quid vero acturi sint sancti in illa requie summae beatitudinis, Psalmista exposuit dicens: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5). Et expressius ipse Dominus in Evangelio demonstravit, [ubi ait]: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Haec [est] absque omni perturbatione beata Dei pax, quae exsuperat omnem sensum, in qua videbitur Deus deorum in Sion, id est, in speculo perpetuae quietis. Omnia quippe membra et viscera incorruptibilis corporis, quae nunc videmus per usus necessitatis distributa habere ministeria, proficient laudibus Dei, quia nulla erit illis tunc necessitas laborandi, (0054B)nulla cujuslibet indigentiae molestia, sed plena certaque securitas et sempiterna felicitas et indeficiens laetitia. Quam ineffabilis erit felicitas illa ubi nullum erit malum, ubi nullum deerit bonum! Vacabitur Dei laudibus, qui erit omne bonum in omnibus. Unus amor omnibus, una concordia cunctis, verus honor, qui nulli negabitur digno, nulli deferetur indigno. Nec ad eum perveniet ullus indignus, ubi nullus permittitur [ Al., permittetur] esse nisi dignus, ubi pax, ubi nihil adversum a seipso quisque, nec ab aliquo patietur; praemium virtutis erit ipse, qui virtutem dedit; et qui seipsum, quo melius et majus nihil possit esse, promisit, qui erit beata satietas omnibus; quod Propheta Spiritu inspiratus sancto praevidit optando inquiens: Satiabor (0054C)dum manifestabitur gloria tua (Psal. XVI, 15). Tunc erit ipse Deus sanctorum satietas, beatorum jucunditas, et omnia quaecunque ab eis honeste desiderari possunt, et vita, et salus, et virtus [ Al., victus], et copia, et gloria, et honor, et pax, aeterna beatitudo, et beata aeternitas. Ipse erit perfectio desideriorum nostrorum, qui sine fine videbitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur. Tunc tantum erit vera immortalitas, ubi nullus mori potest. Prima conditio hominis fuit posse non mori [cui propter peccati poenam contigit non posse non mori]: restat in illa felicitate illud tertium, non posse mori. Tunc plene erit liberum arbitrium, quod primo homini fuit sic datum, posse non peccare; sed illud beatius erit, quando tale erit, non posse peccare. Tunc sabbatismus (0054D)[ Al., sabbatissimus] aeternae quietis dies 737 omnibus sanctis erit; ibi videbitur qui amabitur, et qui amabitur, laudabitur. Nunc ergo qui nobis hujus sermonis initium et causa fuit, sit etiam perfectio et finis; pro cujus amore legentes flagitamus, pro nobis apud ejus intercedere misericordiam, ut cum eis, eo miserante, mereamur ad illud pervenire regnum cujus nullus est finis. Amen. INVOCATIO AD SS. TRINITATEM, ET FIDEI SYMBOLUM EJUSDEM. <poem> Adesto, lumen verum, Pater, omnipotens Deus. (0055A)Adesto lumen de lumine, Verbum et Filius Dei, Deus omnipotens. Adesto sancte Spiritus, Patris et Filii concordia, Deus omnipotens. Adesto, Deus unus omnipotens, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Doce fidem, excita spem, infunde charitatem. Velle mihi adjacet, sed hoc non a me, sed a te, Mundum, et terras linquere, et coelum petere. Sed imbecilla pluma est, velle sine subsidio tuo. Da fidei pennas, ut volem sursum ad te. Hanc fidem in te, per te, de te confiteor. Te unum in substantia, Trinitatem in personis confiteor. Te semper idem esse, vivere, et intelligere confiteor. (0055B)Et tres unum, et unum tres confiteor. Pater et Filius et Spiritus sanctus, o beata Trinitas. Deus, Dominus, Paracletus, o beata Trinitas. Charitas, gratia, communicatio, o beata Trinitas. Charitas Deus est, gratia Christus, communicatio Spiritus sanctus, o beata Trinitas. Genitor, genitus, regenerans, o beata Trinitas. Verum lumen, verum lumen ex lumine, vera illuminatio, o beata Trinitas. Invisibilis invisibiliter, visibilis invisibiliter, invisibilis visibiliter, o beata Trinitas. (0055C)Fons, flumen, irrigatio, o beata Trinitas. Ab uno omnia, per unum omnia, in uno omnia, o beata Trinitas. A quo, per quem, in quo omnia, o beata Trinitas. Vivens vita, vita a vivente, vivificator viventium, o beata Trinitas. Unus a se, unus ab uno, unus ab ambobus, o beata Trinitas. Ὤν a se, ὤν ab altero, ὤν ab utroque, o beata Trinitas. Omne autem ὤν semper in tribus, et omne ὤν aequaliter in singulis, o beata Trinitas. Verax Pater, veritas Filius, veritas Spiritus, o beata Trinitas. (0055D)Una igitur Pater, λογός, Paracletusque substantia est, o beata Trinitas. Una essentia, una virtus, una bonitas, o beata Trinitas. Deus beatitudo, in quo, et a quo, et per quem beata sunt quaecunque beata sunt omnia, o beata Trinitas. (0056A)Deus vera et summa vita, in quo et a quo, et per quem vivunt quaecunque vere, summeque vivunt omnia, o beata Trinitas. Deus bonum et pulchrum in quo, et a quo, et per quem bona et pulchra sunt, quaecunque bona et pulchra sunt omnia, o beata Trinitas. Deus cui nos fides excitat, spes erigit, charitas jungit, o beata Trinitas. Deus qui petere jubes, et invenire facis, et pulsantibus aperis, o beata Trinitas. Deus supra quem nihil, extra quem nihil, sine quo nihil, o beata Trinitas. Deus sub quo totum, in quo totum, cum quo totum, o beata Trinitas. Te invocamus, te adoramus, te laudamus, o beata (0056B)Trinitas. Exaudi, exaudi, exaudi, o beata Trinitas. Spes nostra, salus nostra, honor noster, o beata Trinitas. Auge in nobis fidem, auge spem, auge charitatem, o beata Trinitas. 738 Libera nos, salva nos, justifica nos, o beata Trinitas. Miserere, Domine, quia misericordia tua liberavit nos, o beata Trinitas. Miserere, Domine, quia misericordia tua credimus in te, o beata Trinitas. Miserere, Domine, quia misericordia tua cognovimus te, o beata Trinitas. Miserere, Domine, quia misericordia tua speramus (0056C)in te, o beata Trinitas. Miserere, Domine, quia misericordia tua amamus te, o beata Trinitas. Te adoramus cuncti unum Deum Patrem, et Filium, sanctumque Spiritum, o beata Trinitas. Da peccatis veniam, praesta aeternam vitam, dona pacem et gloriam, o beata Trinitas. O beata, et benedicta, et gloriosa Trinitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus [o beata Trinitas]. O beata, benedicta, gloriosa unitas, Pater, Filius, Spiritus sanctus, [o beata Trinitas]. O vera, summa, sempiterna Trinitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, [o beata Trinitas]. O vera, summa, sempiterna unitas, Pater, Filius, Spiritus sanctus [o beata Trinitas]. (0056D)Miserere nobis, miserere nobis, miserere nobis, o beata Trinitas. Tibi laus, tibi gloria, tibi gratiarum actio in saecula sempiterna, o beata Trinitas. </poem> Credimus sanctissimam [ Al., sanctam] Trinitatem, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, (0057A)unum Deum omnipotentem, unius substantiae, unius essentiae, unius potestatis, creatorem omnium creaturarum; a quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. [Credimus] Patrem a seipso, non ab alio; Filium a Patre genitum, Deum verum de Deo vero, lumen verum de lumine vero: non tamen duo lumina, sed unum lumen. Spiritum sanctum a Patre et Filio aequaliter procedentem; consubstantialem, coaeternum Patri et Filio. Pater plenus Deus in se, Filius plenus Deus a Patre genitus, Spiritus sanctus plenus Deus a Patre et Filio procedens. Non tamen tres deos dicimus, sed unum Deum omnipotentem, aeternum, invisibilem, incommutabilem, qui totus ubique est, totus ubique praesens: non per partes divisus, sed totus in omnibus non localiter, sed potentialiter. (0057B)Qui sine communicatione sui, mutabilia creavit et creata gubernat, semper manens quod est. Cui nihil accidens esse poterit, quia simplici divinitatis naturae nil addi, vel minui potest, quia semper est quod est, cui proprium est, cui sempiternum est, cui idem est, esse, vivere, et intelligere. Et haec tria unus Deus, et unus Deus haec tria; idem Deus et Dominus [ Ms. Sanct-Germ.: Et haec tria unus Deus et unus Dominus; haec tria idem Deus et Dominus, etc.] vera et sempiterna Trinitas in personis, vera et sempiterna unitas in substantia, quia una est substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Haec vero sancta Trinitas, nil majus est in tribus personis simul nominatis quam in una qualibet persona semel dicta; quia unaquaeque persona plena est substantia (0057C)in se, non tamen tres substantiae, sed unus Deus, una substantia, una potentia, una essentia, una aeternitas, una magnitudo, una bonitas Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Nec aliud est Pater in natura quam Filius vel Spiritus sanctus; nec aliud Filius, et Spiritus sanctus quam Pater in natura, quibus est una natura. Sed alius est Pater in persona, alius Filius in persona, alius Spiritus sanctus in persona. In Patre aeternitas [ Ms. Sanct-Germ.; in Patre manet aeternitas], in Filio aequalitas, in Spiritu sancto aeternitatis aequalitatisque connexio. Unum omnes in substantia, et essentia, omnipotentia, et deitate. 739 Sicut enim eadem sancta Trinitas (0057D)inseparabilis est in substantia, ita inseparabilis est (0058A)in operibus, quamvis quaedam opera Dei quibusdam personis specialiter conveniant; sicut Patri vox illa, quae de coelo sonuit super Christum baptizatum; et ad Filii personam humanitatis tantummodo pertinet susceptio; et Spiritus sancti personae proprie congruit illa columba, in cujus specie idem Spiritus sanctus descendit super eumdem Filium Dei secundum hominem baptizatum: tamen absque omni dubitatione illam vocem, et illam columbam, et Christi humanitatem tota sancta Trinitas operata est, cujus opera inseparabilia sunt. Credimus eumdem Filium Dei, Verbum Dei aeternaliter natum de Patre, consubstantialem Patri per omnia, temporaliter natum de Spiritu sancto et Maria semper [ Vox semper in aliquibus editis omittitur ] virgine, duas habentem nativitates, (0058B)unam ex Patre aeternam, alteram ex matre temporalem; qui etiam Filius Dei suae carnis conceptione conceptus est, et suae carnis nativitate natus est. Deum vero [ Al., verum] confitemur conceptum, et Deum verum natum, eumdem verum Deum et verum hominem, unum Christum, unum Filium Dei unigenitum, proprium et perfectum in duabus naturis, in unius personae singularitate. Impassibilem et passibilem, mortalem [ Ms. Sanct-Germ., invisibilem et passibiliter mortalem mendose ] atque immortalem, crucifixum in infirmitate nostra, eumdemque semper viventem in virtute sua. Qui mortuus est carnis suae morte, et sepultus; atque ab inferis, damnato et spoliato principe totius iniquitatis, rediens, tertia die resurrexit, atque cum triumpho (0058C)gloriae videntibus discipulis coelum ascendit, sedens in dextera Patris, id est, majestate divinitatis. Inde jam venturus judicare vivos et mortuos, quem impii videbunt judicantem in ea forma qua crucifixus est; non in ea humilitate qua injuste judicatus est, sed in ea claritate qua juste judicaturus est mundum. Cujus [majestatis] visio aeterna erit omnium sanctorum beatitudo et gloria. Gratia, et pax a Deo Patre et Filio ejus Jesu Christo Domino nostro sit ista confitenti in omnia saecula saeculorum. Ex mss. et edit. [Explicit liber III de sancta Trinitate, quam excerpsit Alcuinus de libris sancti Augustini. ] MAGISTRI ALBINI FLACCI ALCUINI DE TRINITATE AD FREDEGISUM QUAESTIONES XXVIII. (0057) (0057D)Desideratissimo filio Fredegiso Albinus salutem. Placuit prudentiae vestrae, fili charissime, aliquas proponere mihi ad solvendas de sanctissima [ Al., sancta] Trinitate quaestiones, quibus fortassis vestrae aures sapientiae inquietare [ Al., inquietari] putamus. Nec ullatenus eruditionem vestram, et in catholica fide puritatem, minus aliquid in talibus intellexisse reor, dum maxime divina operante gratia ab ineunte (0058D)virilis robore sensus tecum hoc egi, ut robustus praedicator et insuperabilis doctor in fide sanctissimae Trinitatis esse videreris; cui non deesse, juxta apostolicam prophetiam, contradictores olim prioribus et nunc nostris probatum habemus temporibus: sed satis benigne suscipio, quicunque [ Al., quaecunque] est, de hujusmodi rebus interrogantis devotionem, at magis laudo hanc [ Al., haec] praedicantis instantiam, (0059A)quia parum prodest discendi devotio, sine docendi studio, juxta sententiam Salomonis: Thesaurus invisus et sapientia abscondita, quae utilitas in utrisque (Eccli. XLI, 17)? Quocirca tota debet esse cura bene intelligenti in docendo, ne frustra laboret [ Al., laboraret] in discendo: quia sicut in Propheta legitur: Qui multos erudiunt, sicut firmamentum in perpetua fulgebunt claritate (Dan. XII, 3). Interrogatio 1. Quomodo Deus vere sit Unitas, et vere Trinitas?-- Resp. Unitas in substantia, Trinitas in personis. Inter. 2. Quid sit proprium uniuscujusque personae in sancta Trinitate?-- Resp. Proprium est Patris, quod solus est Pater; et quod ab alio non est 740 nisi a se. Proprium est Filii, quod a Patre genitus (0059B)est, solus a solo, coaeternus et consubstantialis genitori. Proprium est Spiritus sancti, quod non [ Al., nec] ingenitus, nec genitus est, sed a Patre et Filio aequaliter procedens. Inter. 3. Quare Spiritus sanctus ingenitus vel genitus non dici debet?-- Resp. Quia si ingenitus diceretur sicut Pater, duo Patres; si genitus, duo Filii aestimari possent in sancta Trinitate. Inter. 4. Utrum solus Pater, aut solus Filius, aut solus Spiritus sanctus per se plenus Deus et perfectus dici debeat?-- Resp. Utique Pater per se est plenus Deus, similiter et Filius plenus Deus si solus nominetur, et Spiritus sanctus plenus Deus creditur. Inter. 5. Si unaquaeque persona per se plenus Deus (0059C)dici potest, quare non tres Deos dicimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum?-- Resp. Quia una substantia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, non tres substantiae. Proinde unitas substantiae tres Deos prohibet dicere vel credere. Inter. 6. Dum tres personas dicimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quare non tres Deos, nec tres omnipotentes, nec tres magnos, nec tres bonos dicere fas est?-- Resp. Quia Deus et omnipotens, et magnus, et bonus, et aeternus, substantialia nomina sunt, et ad se dicuntur: ideo non licet ea plurali numero dicere, sed singulari; et omne nomen, quod substantiam Dei vel essentiam significat, semper singulari numero proferendum est. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, relativa sunt nomina, et (0059D)ideo tres personae recte dicuntur. Inter. 7. Quomodo relativa?-- Resp. Secundum dialecticam relativa nomina sunt, quae ad aliud aliquid referuntur, sicut dominus ad servum, et servus ad dominum, pater ad filium, et filius ad patrem. Prorsus cum dico Pater, Filium [simul] significo, quia non est Pater nisi Filius sit cui sit Pater. Item non est Filius nisi sit Pater cui sit Filius. Inter. 8. Utrum Spiritus sanctus relative vel substantialiter dicatur?-- Resp. Utique relative, quia Spiritus alicujus Spiritus est, sed non sicut Pater et (0060A)Filius, relationis regula tenetur [ Al., regulae tenentur] in eo. Inter. 9. Quare aequalem non habet relationis regulam Spiritus sanctus, sicut Pater et Filius?-- Resp. Quia circumferri potest Patris et Filii nomen ad invicem, ut si dicamus, Pater Filii Pater, et Filius Patris Filius, non ita duplex relationis circumversio [ Al., duplicem . . . circumversionem] in nomine sancti Spiritus inveniri potest. Inter. 10. Qua necessitate accidit ut ita non circumferri possit Spiritus sancti relatio?-- Resp. Recte dicere possumus Spiritum sanctum Patris et Filii Spiritum, sed converso ordine non possumus dicere Patrem Spiritus sancti, sicut dicimus Patrem Filii, ne duo Filii in sancta Trinitate aestimarentur. Item (0060B)non possumus dicere Filium Spiritus sancti, sicut dicimus Filium Patris, ne duo Patres in sancta Trinitate intelligantur. Dicimus itaque Spiritum sanctum Patris et Filii, sine reciprocatione conversionis nominum relativorum. Inter. 11. Utrum inseparabilia sint opera sanctae Trinitatis?-- Resp. Utique quidquid Deus operatur, totum sancta Trinitas inseparabiliter haec eadem operatur opera; quia una est sanctae Trinitatis operatio, sicut una est substantia, essentia, et voluntas. Inter. 12. Utrum sancta Trinitas in personis separabilis vel inseparabilis dicenda sit, dum alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus?-- Resp. Vere alius est Pater quam Filius in persona, sicut (0060C)Filius alius est in persona quam Pater, et Spiritus sanctus alius est in persona quam Pater et Filius. Non tamen aliud ille, vel ille in natura, vel in deitate, aut in essentia. Nec enim Patrem potes dicere, nisi Filium intelligas; nec Filium dicere, nisi Patrem intelligas; nec Spiritum sanctum, nisi intelligas cujus Spiritus sit. Quocirca omnimodo inseparabilis est sancta Trinitas sicut in operibus, sic etiam in personis dicenda. 741 Inter. 13. An [ Al., Si] ad solam Patris personam pertineat, ubi [ Al., quod] dicitur: Qui facit mirabilia magna solus (Psal. LXXI, 18). Et Apostolus: Qui solus habet immortalitatem (I Tim. VI, 16)?-- Resp. Nullatenus ad solam Patris personam pertinet, dum dicitur solus Deus, sive in Novo, sive in Veteri Testamento, (0060D)et quod Deus solus sive hoc sive illud habeat, vel faciat; sed ad totam sanctam Trinitatem, quae est unus Deus omnipotens, omnia faciens, quae sunt in coelo et in terra. Inter. 14. Quomodo beatus Joannes evangelista dicit: Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18); et ipse Dominus in alio ait loco: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8); et Apostolus invisibilem Deum dicit (I Tim. I, 17)?-- Resp. Videri enim potest Deus, id est, intelligi, secundum suae donum gratiae, sive ab angelis, sive ab animabus sanctorum: plenam vero divinitatis naturam, nec angelus quislibet [ Al., quisquam], nec sanctorum (0061A)aliquis perfecte intelligere poterit. Ideo incomprehensibilis dicitur Deus. Inter. 15. Cum sanctis summum promittitur praemium aeterna Dei visio, aequaliterne videbunt vel intelligent ?-- Resp. Nullatenus aequaliter omnes, vel angeli vel animae sanctorum Deum nec [ Al., vel] nunc vident, vel post resurrectionem videbunt, sed secundum donatoris dispensationem, et meritorum qualitatem. Unusquisque tamen sufficientem in ejus visione suis meritis habebit beatitudinem. Nec plus quaeret quam habet, nec se minus habere quam volet, dolebit. Inter. 16. An aliquid distet in Deo, esse, vivere, intelligere, posse?-- Resp. Nullatenus aliud est in Deo esse, aliud vivere, vel aliud intelligere, vel aliud (0061B)posse; quia Deus eo ipso quo est, vivit; et eo quo vivit, intelligit; et eo quo intelligit, potest; et eo quod potest, est; quia simplex deitatis natura unum habet, est, vivit, intelligit, et omnia potest. Non ita in nobis, dum aliud est in nostra natura vivere, aliud intelligere, aliud posse. In Deo vero haec omnia unum atque idem sunt. Inter. 17. Utrum de Dei Filio, sicut dicitur lumen de lumine, Deus de Deo, potest dici omnipotens de omnipotente, bonus de bono, magnus de magno, et caetera talia?-- Resp. Regulariter utique tenere debemus quod omnia naturae nomina quae aequaliter de Filio dici possunt sicut de Patre, omnia possunt dici sic de illo. Ideo sicut dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, ita dicendum est omnipotens de omnipotente, (0061C)bonus de bono, magnus de magno, sed non ita in relativis. Inter. 18. Sed quomodo in relativis nominibus dicendum est?-- Resp. Non possumus dicere Verbum de Verbo, quia relativum nomen est Verbum, quod solus est Filius; sicut dicimus, Deum de Deo, quod non est solus Filius. Nec imaginem de imagine, quia solus est Filius imago: sicut dicimus, lumen de lumine, quod non est solus Filius, quia substantiale nomen est lumen. Inter. 19. Nunquid aliud lumen Pater et aliud Filius?-- Resp. Nequaquam aliud, sed unum lumen est Pater et Filius, sicut una substantia. Ideo recte dicitur [ Al., dicimus] lumen de lumine, sicut Deus de Deo. Sicut unus Deus est Pater, et Filius, ita unum (0061D)lumen est. Inter. 20. Legimus Apostolum dicentem Christum Dei esse virtutem et Dei sapientiam; hic intelligimus in Dei nomine Patrem, et in Christi nomine Filium, sicut semper. Nunquid Pater non habet in se sapientiam vel virtutem nisi in Filio, quem Apostolus sapientiam Dei et virtutem Dei nominavit?-- Resp. Plurimi ita Arianam destruunt impietatem, dicentes impium esse credere unquam Deum Patrem esse sine sua sapientia, aut sine sua virtute. Sed melius est intelligere Patrem esse sapientiam et virtutem, sicut Filium sapientiam et virtutem [imo et Spiritum sanctum (0062A)sapientiam et virtutem]; 742 non tamen tres virtutes, nec tres sapientias, quia sapientia substantiale nomen est, sicut virtus. Nec aliud est in Deo esse, aliud sapere, aliud posse; sed unum est Deo esse, sapere, posse. Inter. 21. Utrum ad solam sancti Spiritus personam pertineat, dum Apostolus dicit: Deus charitas est (I Joan. IV, 8), qui [ Al., quae] dilectio Patris et Filii esse legitur?-- Resp. Nullatenus ita Spiritus sanctus charitas intelligitur, quasi non sit Pater et Filius charitas. Sicut Spiritus sanctus est charitas, ita et Pater est charitas [et Filius est charitas,] non tamen tres charitates, sed una charitas. Sed quia Spiritus sanctus donum Dei proprie dicitur, et nullum Dei donum charitate majus est, imo sine eo nullum (0062B)donum ad perpetuam hominem deducere poterit beatitudinem: proinde Spiritus sanctus proprie dicitur charitas. Inter. 22. Nunquid impii dona Dei habent?-- Resp. Habent [utique] per eum, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, in quo sumus, movemur et vivimus (Act. XVII, 28): bona sunt enim dona Dei eis qui bene utuntur illis. Ideo charitas singulare est in sanctis donum, in qua Filii Dei discernuntur a filiis impietatis. Inter. 23. Quare si Deus totus ubique est, in coelo dicitur magis habitare, quam in terra?-- Resp. Quia major cognitio est in sanctis angelis, animabusque sanctorum divinitatis, cum sint apud Deum, in coelis quam in terris. Sicut enim in hoc mortali corpore (0062C)quidam magis intelligunt divinam substantiam, quidam minus, ita et in coelo magis dicitur Deus esse quam in terra, quia plenius ejusdem substantia intelligitur ab habitatoribus coeli quam terrae incolis. Inter. 24. Si una substantia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quare solus Filius incarnatus dicitur?-- Resp. Quia alia est persona Filii, alia Patris, alia Spiritus sancti. Et sola siquidem persona Filii incarnata est: operante tamen eamdem incarnationem tota sancta Trinitate, cujus opera sunt inseparabilia. Inter. 25. Dum in Symbolo catholico cantari solet, Dei Filium de Spiritu sancto, et Maria virgine incarnatum, quare non dicitur Filius Spiritus sancti, (0062D)sicut dicitur beatae virginis?-- Resp. Non sic de illo, sicut et de illa natus est Filius Dei. De illa siquidem, id est, sancta virgine natus est Filius Dei, sicut de matre; non de illo, id est, Spiritu sancto, sicut de Patre, ne duo Patres dicerentur in sancta Trinitate. Inter. 26. Si una natura est Patris et Filii, et Filius incarnatus plenus est Deus et perfectus, quomodo non Pater incarnatus est?-- Resp. Filius plenus est Deus et perfectus; qui solus incarnatus est, et homo factus est. Nam ignis una est substantia, sed aliud in igne facit calor, aliud lux: lux illuminat, (0063A)calor calefacit [ Al., calificat]; una tamen ignis natura utrumque facit, et calorem et lucem. Inter. 27. Utrum divinitas cum carne concepta sit, nata, passa, et caetera quae humanitatis propria esse noscuntur?-- Resp. Utique divinitas suae carnis conceptione concepta est, et nativitate nata, sensitque participatione humani affectus mortem, quam sponte susceperat; non naturae suae potentiam perdens, per quam cuncta vivificat. Ipse auctor, et opus auctoris. Idem auctor, quia si sponte natus est, sponte passus est. Idem opus, quia utrumque unus licet non alio (0064A)cogente, solus tamen ipse perpetitur, salva divinitatis impassibilitate. Inter. 28. Ex qua natura dixit: Potestatem habeo ponendi animam meam?--Resp. Omnium quae in Christo gesta sunt, operum auctoritas ex divinitate est: tamen carni convenit dicere: Potestatem habeo ponendi animam meam (Joan. X, 18), non divinitati. Divinitas non dimisit animam, postquam assumpsit eam in utero virginis. Caro dimisit, dum emisit in cruce spiritum Christus. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] cacqr1n5fl4urjcw8xiiwkmdlizy91g 0 54844 264808 228129 2026-05-06T18:37:45Z Demetrius Talpa 13304 264808 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Alcuinus |OperaeTitulus= Interrogationes et responsiones in Genesin |OperaeWikiPagina= Interrogationes et responsiones in Genesin |Annus= Saeculo VII |SubTitulus= |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne 1849 |Fons=[https://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/100|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 100]]''' Interrogationes et responsiones in Genesin (Alcuinus), J. P. Migne1 305 PRAEFATIO ALCUINI. (0516C) Dilectissimo in Christo fratri Singuulfo presbytero Alcuinus salutem. Quia individuus et fidelis mihi, charissime frater, socius tanto tempore [ Al., tantopere] fuisti, et quia te sacrae lectionis studiosissimum esse novi, paucas interrogationes de libro Geneseos, quas, ut recordor, per vices a me exquisisti, pariter congregatas tuo (0517A)nomini dicavi, ut haberes unde tuam posses memoriam recreare, quae saepe perdit quod servare debet, nisi in thesauro litterarum reconditum teneat, maxime nobis, qui saeculi occupationibus distrahimur, et diversis itinerum molestiis fatigamur. Et quod [ Ms., quia] pondera librorum nobiscum portari nequeunt, ideo aliquoties brevitati studendum est, ut sit levi pondere pretiosa sapientiae margarita, et habeat fessus ex itinere viator quo se recreet, licet ex pondere portantis manus non gravetur. Sunt in eodem libro difficillimae quaestiones plurimae, quas ad praesens tangere non libuit, vel etiam non licuit; vel quod de illis me non interrogasti. Hae etiam maxime historicae sunt et simplici responsione contentae: illae vero majoris inquisitionis, longiorisque tractatus indigent (0517B)[ Cod. ms., et longiorem habere indigent tractatum]. His tantum, dilectissime frater, esto contentus: et siquid in eis perperam dixerim, tu frater [ Ms., fraterno stylo] nos corrigere studeas; siquid vero bene, non mihi, sed largitori gratias age; qui et te proficere, et me tibi sufficere ex donis suis faciat, sine quo nihil possumus, in quo omnia possibilia sunt credenti; qui creditam suae nobis pecuniae largitionem, in laudem nos et gloriam sui nominis multiplicare faciat. Interrogatio 1. Quomodo convenit quod in Genesi legitur: Requievit Deus die septimo ab omnibus operibus suis (Gen. II, 2), et in Evangelio. Pater meus usque modo operatur et ego operor (Joan. V, 17)?-- Responsio. Requievit a novarum conditione et creatione (0517C)creaturarum, non a conditarum gubernatione. Et ideo Deus [tunc] creator in sex dierum creatione putandus est, nunc vero gubernator in totius mundi creaturis [ Ms., naturis]. Inter. 2. Quot creaturas rationales [ Ms., rationabiles] condidit Deus?-- Resp. Duas. Angelos et homines: et coelum angelis, et terram hominibus habitationem. Inter. 3. Quare angelicum peccatum silentio in Genesi absconditum est et hominis patefactum?-- Resp. Quia angelicum vulnus Deus non praedestinavit curare, hominis vero sanare praedestinavit. Inter. 4. Cur summi angeli peccatum insanabile fuit, et hominis sanabile?-- Resp. [Quia] angelus sui sceleris inventor fuit, homo vero alterius fraude (0517D)seductus [fuit]. Item, quanto sublimior angelus in gloria, tanto major in ruina: homo vero quanto fragilior in natura, tanto facilior ad veniam. Inter. 5. Cur homo suae potestatis auctor est creatus?-- Resp. Ut sibi ipse auctor esset [sive] ad vitam, sive ad mortem. Si vero necessitate [ Ms., necessitati] esset subjectus, tunc nec boni operis haberet gloriam, nec mali poenam: sed esset quasi unus [ Al., unum] ex pecoribus. Inter. 6. Cur [enim] in paradiso lignum vitae et lignum scientiae boni et mali creatum est?-- Resp. Ut per illud potuisset homo immortalis esse, per hoc vero mortalis; ligno vitae quasi medicina, ut incorruptibilis (0518A)esset, utebatur [ Ms., uteretur]: ligno autem scientiae boni et mali, quasi ut veneno, ut moreretur. Inter. 7. Quare Adam mundi dominus legem accepit?-- Resp. Ut non tanto extolleretur dominio, sed in observatione mandati sciret se subjectum Creatori [ Ms., Conditori] suo. Inter. 8. Quid est, quod Deus inspiravit in faciem Adae spiraculum vitae (Gen. II, 7)?-- Resp. Inspiratio Dei [in] faciem hominis traditio [ Ms., conditio] est animae rationalis. 306 Inter. 9. Cur homo sexto die creatus est, cum propter rationem nobilior caeteris esset creaturis, quae ante [ Edit., se] [sex diebus] factae sunt?-- Resp. Ut primum Creator mundum quasi domum praepararet, (0518B)et post introduceret habitatorem, id est, dominum domus. Inter. 10. Quare Creator in Adae [delicto ( Edit., maledicto)] terrae maledixit et non aquis (Gen. III, 17)?-- Resp. Quia de terrae fructu [ Ms., de terra fructum] contra interdictum manducavit homo, non de aquis bibit; et quod [ Ms., quia] praedestinavit Deus in aquis abluere peccatum, quod de fructu terrae contraxit homo. Inter. 11. Quare terrestria animalia plus maledictionis habent quam aquatilia?-- Resp. Quia plus de maledicta terra vivunt quam aquatilia; et ideo Christus post resurrectionem de pisce manducare voluit, non de aliquo animali terrestri (Luc. XXIV, 43). Inter. 12. Quare ipse Creator hominis peccatum (0518C)per seipsum expiare voluit, et non per angelum?-- Resp. Quia non sufficiebat unius angeli meritum ad redemptionem totius generis humani; nec tantum sceleris [ Ms., scelus] incurrisset diabolus in nece angeli, quantum incurrit in nece Creatoris. Inter. 13. Cur diabolus tam infestus est hominum saluti?-- Resp. Propter odium in Creatorem et invidiam in hominem, et desperationem suae salutis. Inter. 14. Quare Deus in principio [humano generi] legem non dedit quam postea per Moysen tradidit?-- Resp. Quia in hominibus primis diu lex bonae naturae servabatur; at ubi naturalis lex evanuit, oblata consuetudine peccandi, data est lex litterae per Moysen, ut bona quae sciebantur auctoritatem haberent, et quae latere coeperant, manifestarentur; (0518D)et ut terror disciplinae corrigeret delinquentes, et fidem reformaret in Deum. Inter. 15. Ut quid Abel sacrificium susceptum est, et Cain refutatum (Gen. IV, 4)?-- Resp. [Quia] Abel Deo optima et naturalia offerebat, Cain vero viliora et humana inventione excogitata, ut putatur. Inter. 16. Cur Abel in Evangelio singulariter justus nominatur (Matth. XXIII, 35)?-- Resp. [Quia] tria maxima [ Al., maximae] justitiae praeconia in eo esse leguntur, virginitas, sacerdotium [et] martyrium [ Al., virginitatis sacerdotum et martyrum], in quibus primus Christi figuram gessit, qui fuit virgo, sacerdos et martyr. (0519A)Inter. 17. Quare Enoch tanto tempore servabatur a morte (Gen. V, 23)?-- Resp. Ut ostenderetur quid omnes homines potuissent, si non peccassent. Inter. 18. Cur idem Enoch moriturus est (Apoc. XI, 3)?-- Resp. Ut debitum solvat humanae naturae, et quod Christus voluit [ Ms., noluit], nullus possit, id est, non mori. Inter. 19. Quot modis est operatio divina?-- Resp. Quatuor. Primo, quod in verbi [Dei] dispensatione omnia aeterna sunt. Secundo, quod in materia informi qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccl. XVIII, 1). Tertio, quod per opera dierum sex varias distinxit creaturas. Quarto, quod ex primordialibus seminibus non incognitae oriuntur naturae, sed notae saepius, ne pereant, reformantur. (0519B)Inter. 20. Quae creaturae de nihilo factae sunt?-- Resp. Coelum, terra, angeli, lux, aer, aqua [et] anima hominis. Inter. 21. Quot elementis mundus constat?-- Resp. Quatuor: igne, aere, aqua, terra. Inter. 22. Quae est singulorum natura elementorum?-- Resp. Ignis calidae et aridae est naturae; aer [vero] calidae et humidae; aqua humidae et frigidae; terra frigidae et aridae [ Ed., aqueae] est naturae. Inter. 23. Cujus naturae coelum esse fertur?-- Resp. Igneae, rotundae atque volubilis. Inter. 24. Si volubile [est] cur non cadit?-- Resp. Rueret [vero] propter nimiam celeritatem, ut sapientes mundi dixerunt, si non planetarum occursu [ Edit. hoc cursu] moderaretur. (0519C)Inter. 25. Cur Deus senario numero mundi creationem [ Ms., creaturas] perfecit?-- Resp. Quia ille numerus perfectus juxta arithmeticae disciplinae rationem legitur esse; et ut ostenderet Deus omnia perfecta et valde bona se condidisse. 307 Inter. 26. Quid est: In principio creavit Deus coelum et terram?--Resp. In Filio perfecit [ Ms., fecit] Deus coelum et terram? Inter. 27. Cur dictum est, plantaverat Deus paradisum a principio (Gen. II, 8)?-- Resp. Hieronymus vult [quod] ante conditionem coeli et terrae paradisum plantatum esset [ Edit., esse]. Inter. 28. Quid in coeli terraeque nomine significatur, quando dicitur: In principio fecit Deus coelum (0519D)et terram (Gen. I, 1)?-- Resp. Informis illa materia, quam de nihilo fecit Deus, appellata est primo coelum et terra: non quia jam hoc erat, sed quia jam hoc esse poterat. Nam secundo die coelum istud sidereum factum esse legitur, et tertio die terram apparuisse et vestiri floribus coepisse. Sive, in coeli et terrae nomine spirituales et terrenae creaturae intelligi possunt. Inter. 29. Quid est: Spiritus Domini ferebatur super aquas (Gen. I, 2)?-- Resp. Non pervagatione [ Edit., per vagationem], sed potestate, et regentis imperio, ad formandum et vivificandum informem materiam, quae hoc loco aquae nomine significatur [ Ms., significari potest]. Inter. 30. Quid est: Terra autem erat invisibilis et (0520A)incomposita (Ibid. ex vers. LXX)?-- Resp. Invisibilis propter obscuritatem; incomposita propter deformitatem. Inter. 31. Quid est quod dicitur: Dixit Deus, fiat lux (vers. 3)?-- Resp. Dixit, pro fecit, scriptor posuit, ut celeritatem vel facilitatem operis Dei ostenderet. Inter. 32. Quid est: Appellavit Deus lucem diem (vers. 5) ?-- Resp. Id est, appellari fecit. Inter. 33. Quare prima die lux creata legitur?-- Resp. Congruit operibus Dei, ut prima die a [ Ms., de] luce aeterna lux temporalis primo fieret, ut esset unde caetera quae crearet, apparerent. Inter. 34. Quid est: Factum est vespere et mane dies unus (vers. 5)?-- Resp. Id est finis operis perfecti, (0520B)et initium operis incoepti. Inter. 35. Quid est: Vidit Deus, quod esset bonum?--Resp. Id est, in ea bonitate placuit ut maneret, in qua placuit ut fieret, quod fecit. Inter. 36. Quare de solo homine dictum est: Faciamus hominem (Gen. I, 26); de aliis autem creaturis legitur: Dixit Deus?--Resp. Ut videlicet, quae [ Ms., quia] rationabilis creatura condebatur, cum consilio facta videretur, et ut ejus nobilitas ostenderetur. Inter. 37. Cur plurali numero dixit: Faciamus?--Resp. Ut ostenderetur trium una operatio personarum. Inter. 38. In quo est homo conditoris sui imago?-- Resp. In interiori homine. (0520C)Inter. 39. Cur utrumque, imago et similitudo?-- Resp. Imago in aeternitate, similitudo in moribus. Inter. 40. Cur iterum dixit: Creavit Deus hominem ad imaginem suam (vers. 27); cum antea dixisset: ad imaginem nostram?--Resp. Ut utrumque, et pluralitas personarum, et unitas substantiae insinuaretur. Inter. 41. Quare de solo homine creato non dicitur singulariter: Vidit Deus quod esset bonum, sicut de caeteris creaturis dictum est?-- Resp. Quia postquam homo creatus est, dicebantur omnia valde bona, quasi ante essent singula bona: propter hominem autem omnia valde bona, quod [ Ms., quia] omnia in decorem hominis creata essent [ Ms., sunt]; (0520D)homo vero in gloriam et laudem Conditoris sui factus est. Inter. 42. Quid est quod legitur [ Ms., dixit]: Requievit Deus die septimo ab omnibus operibus suis (Gen. II, 2) ?-- Resp. Si [enim] dividas septenarium numerum in unum et sex, erunt duo primi numeri perfecti: unitas vero in seipsa natura et potestate perfecta est; senarius vero numerus primus opere et actu perfectus est, et partibus suis impletur: nam unum, duo, tria faciunt sex. Significatur ergo [ Ms., vero] [in] requie diei septimi, quod Deus ante creationem mundi in seipso natura et potestate perfectus est, et aeternaliter in seipso habet requiem; creaturae vero actu ab ipso creationis accepto habent per ipsum (0521A)in suis naturis perfectionem quamdam, et [ Ms. omittit et] requiem in operatione 308 obedientiae, et maxime rationabiles creaturae in [ Ms. om. in] eo bono beatae sunt, ut in conditore suo requiescant. Inter. 43. Cur de die sabbati dicitur: Benedixit Deus diei septimo et sanctificavit illum (vers. 3), cum de aliis diebus non legatur hoc eum dixisse?-- Resp. Ut ostenderet sanctorum requiem post sex hujus saeculi aetatum labores, in aeterno sabbato et benedicta requie quieturam [ Ms., quieturos], sicut dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34). Ideo et ille dies sine vespera legitur, quod ultima requies sanctorum sempiterna est. Inter. 44. Cur dixit: Istae sunt generationes coeli et terrae (Gen. II, 4)?-- Resp. Contra eos [facit] qui (0521B)mundum sine initio et semper fuisse affirmant. Inter. 45. Cur [dixit: In] die quo fecit coelum et terram (vers. 4), et non: in diebus?--Resp. Diem (vero) pro toto tempore primordialis creaturae posuit, sicut et Apostolus: Ecce (nunc) dies salutis (II Cor. VI, 2), diem totum tempus intelligi voluit, quo sancti in hac vita pro aeterna salute laborant. Inter. 46. Quid est [quod dicit]: Omne virgultum agri (Gen. II, 5) antequam oriretur in terra?-- Resp. Ut celeritatem operis Dei insinuaret; id est, antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur aut germinarent, repente omnes campi et colles herbis erant et arboribus cooperti. Inter. 47. Quid est: Non enim pluerat Dominus Deus super terram (vers. 5)?-- Resp. Ut intelligeretur (0521C)quantum prima terrae germinatio a moderna distabat, quae morulis ad pluviarum irrigationem vix tandem et tarde perficitur: illa vero ad jubentis imperium mox exorta apparuit. Inter. 48. Quid est [iterum, quod dixit]: Fons ascendebat de terra irrigans universa super faciem [Ms., universam superficiem] terrae (Gen. II, 6)?-- Resp. Aut de solo dicit paradiso, qui uno fonte irrigari creditur; aut, si de tota terra intelligendum est, omnem aquarum abundantiam intelligi voluit. Inter. 49. Formavit igitur (Dominus) Deus hominem de limo terrae (Gen. II, 7). Quid igitur? Num non ante, die sexto, homo legitur esse creatus?-- Resp. Jam stricte [ Ms., strictim; al. omitt. ] prius per anticipationem (0521D)de hominis creatione dixit, quam modo per recapitulationem plenius exponere aggressus est. Inter. 50. Quid est, quod dixit: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae?--Resp. Quia videlicet in corporis et animae substantiam factus est, e quibus corpus de limo (terrae) formatum est; anima vero de nihilo Deo inspirante creata. Inter. 51. Quid est, quod dixit [ Ms., dicitur]: Et posuit Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum (Gen. II, 15)? [Nunquid homini laborare in paradiso opus fuit]; aut a quo custodire illum [ Edit., illud; al. custodiri ille] debuit?-- Resp. Non enim [homini erat] laboris afflictio in paradiso, sed voluntatis exhilaratio; cum ea (0522A)quae Deus creaverat humani operis adjutorio laetius feraciusque [ Ms., veracius] provenirent. Et custodiret illum, ut custodiret eumdem paradisum sibi ipsi, et [ Ms., ne] si aliquid amitteret, ut inde mereretur expelli. Inter. 52. Cur dictum est: Lignum scientiae boni et mali (Gen. II, 9)?-- Resp. Non quod ipsum lignum in sua natura rationale esset, vel scientiam boni et mali habuisset; sed quod homo in eo experiri et scire potuit quid esset inter obedientiae bonum et inobedientiae malum. Inter. 53. Quid significat in eo quod dixit: Morte morieris (vers. 17)?-- Resp. Duplicem hominis mortem designat, id est, animae et corporis. Animae mors est, dum propter peccatum quodlibet animam Deus deserit. (0522B)Corporis mors est, dum propter necessitatem quamlibet corpus deseritur ab anima. Et hanc duplam hominis mortem Christus sua simpla [morte] destruxit. Nam sola carne mortuus est ad tempus, anima vero nunquam, quia nunquam peccavit. Inter. 54. Unde dicitur: Adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea (Gen. II, 19)?-- Resp. Non circuitu locali adducens, sed occulto nutu suae potentiae voluit ut venirent. 309 Inter. 55. Cur voluit Deus ut homo cunctis animantibus nomina imponeret?-- Resp. Ut homo intelligeret seipsum, quanto melior esset cunctis animantibus ex rationis discretione, et eo magis conditorem suum diligeret, quo se meliorem aliis viventibus intelligeret. (0522C)Inter. 56. Cur dicitur: Adae vero non inveniebatur adjutor similis ejus (Gen. II, 20)?-- Resp. Quia inter omnia animantia terrae nullum rationale inveniebatur, nisi ille solus. Inter. 57. Cur mulier de latere viri dormientis aedificata legitur, et non de terra plasmata, sicut vir (vers. 22) ?-- Resp. Certe mysterii causa significans, quod Christus propter Ecclesiam in cruce dormivit, ex cujus latere fons salutis nostrae manavit. Inter. 58. Quomodo convenit Christo quod dictum est: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae (Gen. II, 24)?-- Resp. Reliquit patrem, quia non in ea forma apparuit hominibus, qua aequalis est Patri. Reliquit matrem dum synagogam deseruit Judaeorum, de qua secundum carnem (0522D)natus est, ut adhaereret Ecclesiae, quam ex gentibus congregavit. Inter. 59. Quare non erubescebant Adam et Eva, dum nudi erant (Gen. II, 25)?-- Resp. Quia nullam legem senserunt in membris suis repugnantem legi mentis suae: nihil enim putabant velandum, quia nihil senserunt refrenandum. Nam in poenam peccati evenit homini, ut ipsa sua caro rebellis ei esset in motibus suis, quia ipse rebellis erat creatori suo in actibus suis. Inter. 60. Unde serpens callidior dicitur cunctis animantibus terrae (Gen. III, 1)?-- Resp. Non ex sua natura, sed ex diabolici spiritus inflatione. Utebatur enim serpente diabolus quasi organo ad perpetrandam calliditatis suae malitiam. (0523A)Inter. 61. Cur tentari Deus hominem permisit, quem consentire praesciebat?-- Resp. Quia magnae laudi [ Ms., laudis] non esset, si ideo homo non peccasset, quia malefacere non potuisset. Nam et hodie sine intermissione [per universum] genus humanum ex insidiis diaboli [homines] tentantur [ Edit., tentatur], ut ex eo virtus tentati probetur, et palma non consentientis gloriosior appareat. Inter. 62. Si serpens sonum verborum ejus qui per eum loquebatur intelligere potuit?-- Resp. Non est credibile eum intelligere potuisse quae per eum diabolus agebat; sed sicut daemoniacus et mente captus loquitur quae nescit, ita serpens verba edebat quae non intelligebat. Inter. 63. Cur mulier ad interrogata serpenti respondet (0523B)[ Ms., respondit] (Gen. III, 2)?-- Resp. Ut praevaricatio ejus esset inexcusabilis, cum nullo modo dicere potuit se oblitam esse mandati quod serpenti prodidit. Inter. 64. Cur homo factus est in liberum arbitrium?-- Resp. Quia noluit creator hominem cujuslibet servum creare, quem ad imaginem suam fecit, quatenus ex voluntario bono laudabilis appareret, vel appetitu malo damnabilis. Inter. 65. Quae est libertas vera?-- Resp. Maxima [autem] libertas est servire justitiae, et a peccato esse liberum. Inter. 66. Quomodo potuit mulier credere serpentis sermonibus, quod divinitus a re bona fuisset prohibita?-- Resp. Quia forte ante inerat menti illius (0523C)amor quidam propriae potestatis, et quaedam de [se] superba praesumptio, quae per illam tentationem fuerat vincenda et humilianda. Inter. 67. Cur mulier consideravit lignum post serpentis persuasionem (Gen. III, 6)?-- Resp. Ut exploraret si quid in eo mortiferum esset; dum autem nihil in eo tale reperiret, confidentius gustavit ex eo. Inter. 68. [Sed] unde vir consentit feminae?-- Resp. Quia forte illam eo cibo mortuam non esse cernebat; et potuit fieri, ut putaverint alicujus significationis causa dixisse creatorem: Si manducaveritis ex eo, morte moriemini (Gen. II, 17). Inter. 69. Ad quid aperti sunt oculi eorum (Gen. III, 7)?-- Resp. [Quo] nisi ad invicem concupiscendum? quod eis ad poenam mox post peccatum (0523D)evenit. 310 Inter. 70. Cur ad folia ficulni [ Ms., ficulneae] turbati cucurrerunt [ Ms., concurrerunt] (Gen. III, 7)?-- Resp. Quia gloriam simplicis castitatis amiserunt, ad duplicem libidinis pruriginem confugerunt. [Ideo Dominus Jesus dixit Nathanaeli: Cum esses sub ficu, vidi te (Joan. I, 48), id est, cum esses sub ficu originalis peccati, per misericordiam vidi te, et ideo descendi liberare te.] Inter. 71. Quid est quod post meridiem abscondit se Adam et uxor ejus (Gen. III, 8)?-- Resp. Id est, post beatam [ Edit., beatae] paradisiacae felicitatis lucem in hujus saeculi caliginosam miseriam [ Edit., caligine a miseria] se absconderunt. (0524A)Inter. 72. Cur Deus quasi nesciens interrogavit, ubi esset Adam (Gen. III, 9)?-- Resp. Non utique ignorando quaesivit, sed increpando admonuit ut attenderet ubi esset, et unde cecidisset. Inter. 73. Unde [se] a Domini praesentia abscondi posse putabat?-- Resp. Haec ei insipientia de peccati poena accidit, ut eum hoc latere putet [ Ms., eum latere velle quem], quem latere nihil potest. Inter. 74. Cur Adam peccatum in mulierem detorsit (Gen. III, 12) ?-- Resp. Ad cumulum peccati sui superbe respondit, [et] non humiliter; quasi querimoniam in Deum dirigeret cur ei talem dedisset sociam, unde ei peccati occasio esset. Similiter et mulier suae culpae causam in creatorem refert, quare [ Al., quia] serpentem, per quem deciperetur [in paradiso] (0524B)creaverit. Inter. 75. Quare non est interrogatus serpens cur hoc fecerit?-- Resp. Quia forte id non sua natura vel voluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum fuerat operatus. Ideo dicitur ei: Super pectus tuum gradieris et terram comedes (Gen. III, 14), siquidem in pectore calliditas nequitiarum ejus indicatur; qui et terram devorat, dum luxuria et libidine peccantium pascitur et delectatur [ Al., dilatatur]. Nam [et] sicut diabolus per serpentem loquebatur, ita et in serpente maledicitur. Inter. 76. Quid est semen mulieris, vel [semen] serpentis (vers. 7)?-- Resp. Semen mulieris est totum genus humanum; semen serpentis, originalis peccati primordium: quae duo semina ex praecepto divino (0524C)continuum inter se odium gerere debent, ut non faciamus quae diabolus vult, quia ille nunquam vult nobis profutura. Inter. 77. Quid est caput serpentis et calcaneum mulieris (Gen. III, 15)?-- Resp. Caput serpentis est illicitae suggestionis cogitatio, quod nos omni intentione conterere atque allidere debemus ad petram, qui est Christus. Calcaneum mulieris est extremum vitae nostrae tempus, quo diabolus nos acrius impugnare satagit, cui si viriliter resistimus, victoriam perseverantiae cum salute nostra accipiemus. Inter. 78. Quaeritur, dum dicitur: Et sub viri potestate eris (Gen. III, 16; Gal. V, 6; I Joan. IV, 18), si ante peccatum [quoque] mulier sub potestate viri esset?-- Resp. Fuit utique, sed ea servitute, quae (0524D)per dilectionem operatur, et foras mittit timorem; post vero, conditionali servitutis timore, quae per disciplinam operatur. Inter. 79. Cur spinas et tribulos germinavit terra (Gen. III, 18) ?-- Resp. Per peccatum enim hominis terra maledicta est, ut spinas pareret et venenosas herbas ad poenam vel [ad] exercitationem mortalium, ut ante oculos homo semper habeat originale crimen et vel sic admonitus [aliquando] se avertat a peccatis. Inter. 80. Cur Deus fecit homini tunicas pelliceas (vers. 21) ?-- Resp. Ut eos mortales fuisse insinuaret. Inter. 81. Quomodo Dominus Deus dixit de homine (0525A)post peccatum: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis (vers. 22)?-- Resp. Propter sanctam Trinitatem plurali numero dixit ex nobis; sicut et in creatione ejus: Faciamus hominem ad imaginem (Gen. I, 26). Hic utitur voce deterrentis, ad incutiendum aliis, ne peccarent, timorem; vel sensu exprobrantis, quia non solum non fuerat factus qualis fieri voluerit, sed nec illud quod factus fuerat, conservaverit. Inter. 82. Quid est Cherubin, vel flammeum gladium atque versatilem, ad custodiendum viam ligni vitae posuit (Gen. III, 24) ?-- Resp. Id est, per angelicum 311 ministerium ignea quaedam custodia: quae tamen bene, quod versatilis dicitur, significat quandoque illam removendam esse a paradisi januis. Inter. 83. Unde noverat Cain Dominum ad munera (0525B)ejus non respexisse, et ad munera Abel respexisse (Gen. IV, 5) ?-- Resp. Igne misso de coelis, ut creditur, hostiam Abel suscepit, ut saepissime factum offerentibus viris sanctis legimus; Cain vero ipse sacrificium suum consumere igne debebat. Inter. 84. Quid est, [quod] Dominus dixit ad Cain: Nonne si bene egeris recipies, sin autem male, statim in foribus peccatum tuum aderit (vers. 7)?-- Resp. Id est, si pura mente obtuleris sacrificium, recipies, respiciente Deo ad te et ad sacrificium tuum; sin autem male egeris, intrantem te vel exeuntem semper peccatum tuum comitabitur, et desinet Dominus custodire introitum tuum et exitum tuum. Inter. 85. Quomodo intelligendum [sit] sub te erit appetitus tuus [Ms., ejus], et tu dominaberis illius (0525C)(vers. 7) ?-- Resp. Tu quia liberis es arbitrii, non habet peccatum super te dominium, sed tu super illud; et in tua potestate est sive compescere, sive concupiscere illud. Inter. 86. Quare Dominus interrogavit Cain: Ubi est Abel frater tuus (vers. 9)?-- Resp. Non tanquam ignarus, sed tanquam judex reum, quem puniat. Cui Cain ad cumulum peccati sui fallaciter ac superbe respondit. Inter. 87. Quomodo vox sanguinis Abel clamat ad Dominum (vers. 10)?-- Resp. [Id est] homicidii illius reatus in conspectu [justi] judicis apparebat. Inter. 88. Unde Cain maledicitur in peccato suo, [in peccato vero Adae terra maledicitur] [ Edit., cum prius terra in opere Adae sit maledicta]?-- Resp. (0525D)Quia Cain sciebat damnationem praevaricationis primae, et non timuit originali peccato fratricidii [ Edit., homicidii fratris] superaddere scelus; ideo majore maledictione dignus habebatur. Inter. 89. Quod est signum Cain, quod posuit [ei] Deus, ut non occideretur (vers. 15)?-- Resp. Ipsum videlicet signum, quod tremens et gemens, vagus et profugus semper viveret; nec audere eum uspiam orbis terrarum sedes habere quietas. Et forte [idcirco] civitatem condidit, in qua salvari posset (vers. 17). Inter. 90. Cur ipse se morte damnavit dicendo: Omnis qui inveniet me, occidet me (vers. 14)?-- Resp. Desperando dixit, vel ut compendio mortis cruciatus evaderet praesentes. (0526A)Inter. 91. Quomodo septuplum punietur, qui occiderit Cain (vers. 24)?-- Resp. Solet [enim] septenarius numerus in Scripturis sanctis saepissime pro plenitudine cujuslibet rei poni: quasi dixisset gravissima ultione puniendum esse, qui [nec] tantae damnationis acerbitate admonitus a sanguine effundendo [voluit ( Edit., nollet)] manus cohibere. Inter. 92. Quid est, quod legitur Lamech dixisse, cum occideret Cain: Septuplum de Cain vindicetur, de Lamech autem septuagies septies (vers. 24)?-- Resp. Quia homicidii peccatum [ Ms., reatum] septima generatione diluvio vindicatum esse legitur; adulterii vero scelus, quod primus omnium Lamech in duabus commisit uxoribus, non nisi sanguine Christi expiandum esse, qui septuagesima et septima generatione (0526B)venit in mundum. Inter. 93. Unde evenit diabolo prima [ Ms., primo] mala voluntas?-- Resp. Cum [vero] causa miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit, quia noluerunt ad illum custodire fortitudinem suam, qui est summum bonum, sed aversi sunt ab illo et ad seipsos conversi sunt [et] sua propria delectati potestate. Et iste primus defectus est et prima inopia rationalis creaturae. Et hoc vitium quid aliud, nisi superbia, nuncupatur? Inter. 94. Quid est malum?-- Resp. Malum [vero] nihil est per se, nisi privatio boni: sicut tenebrae nihil sunt, nisi absentia lucis. Inter. 95. Cur per tres filios Noe secunda origo saeculi surrexit (Gen. VI)?-- Resp. Ut tres partes (0526C)mundi a trium generatione implerentur. Porro Sem in filiis suis Asiam, [et] Cham Libyam, [et] Japhet Europam possidebat. Inter. 96. De quibus dixit: Cum coepissent homines multiplicari super terram et filias procreassent. [Et iterum] videntes Filii Dei filias hominum quod 312 essent pulchrae (Gen. VI, 1, 2)?-- Resp. Filias hominum, progeniem Cham; et filios Dei sobolem Seth [ Ms., Sem] appellare Scriptura voluit. Hi avita benedictione religiosi; illae paterna maledictione impudicae [ Ms., illi . . . impudici]: sed postquam filii Seth [ Ms., Sem] concupiscentia victi ex filiabus Cham connubia junxerunt, ex tali conjunctione homines immenso corpore, viribus superbi, moribus [inconditi], quos Scriptura gigantes nominat, procreati sunt. (0526D)Inter. 97. Quid est, quod dixit: Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est (Gen. VI, 3) ?-- Resp. Spiritus [enim] hoc loco iram significat, et caro fragilitatem humanae naturae; quasi dixisset: [quia] fragilis est in hominibus conditio, non ad aeternos [eos] servabo cruciatus, sed hinc [ Ms., hic] restituam quod merentur. Inter. 98. Quid significat praefinitus ille numerus: Eruntque dies illius centum viginti anni [Ms., annorum]?-- Resp. Datus est ille numerus ad agendam poenitentiam humano generi; sed contemptores praevenit vindicta: nam post centum annos venit diluvium. Inter. 99. Quid est, quod Deus dicit: Poenitet me fecisse hominem. Et iterum: Tactus dolore cordis [sui] (0527A)intrinsecus (vers. 6). Nunquid in Deum poenitentia aut dolor cordis cadere potest?-- Resp. Non Deum de facto suo poenitet, nec [ Ms., aut] dolet Deus sicut homo, cui est de omnibus rebus tam fixa sententia, quam certa praescientia: sed utitur Scriptura sancta usitatis nobis verbis intelligibilibus, ut coaptet se nostrae parvitati, quatenus ex cognitis incognita cognoscamus. Inter. 100. Noe vir justus et perfectus erat (vers. 9). Si nullus sine peccato, quomodo aliquis perfectus esse potest?-- Resp. Perfecti hic [ Edit., hinc] [aliqui] dicuntur, non sicut perficiendi sunt sancti in illa immortalitate, qua aequabuntur angelis Dei; sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti. Inter. 101. Quid est, quod dixit Deus ad Noe: (0527B)Finis universae carnis venit (vers. 13)?-- Resp. [Universae carnis] significat omnium mortalium [ Edit., omnes mortales], praeter illos qui in arca salvandi erant. Illi igitur quasi seminarium secundae originis servati sunt. Inter. 102. Disperdam eos cum terra. Quomodo cum terra, dum terra postea remansit?-- Resp. Tradunt [enim] doctores terrae vigorem et fecunditatem longe inferiorem esse post diluvium quam ante; et idcirco hominibus carnem [ Ms., carnes] edere licentiam esse datam; et ante [etiam] diluvium fructibus terrae solummodo victitasse homines. Inter. 103. Quae sunt ligna levigata, de quibus arca praecipitur fieri (vers. 14)?-- Resp. Fortia et (0527C)insolubilia, de quibus alia translatio dicit, quadrata, ut arca nec ventorum vi, nec aquarum inundatione solveretur. Inter. 104. Et bitumine linies. Quae est natura bituminis?-- Resp. Bitumen est ferventissimum et violentissimum gluten, cujus est haec virtus, ut ligna, [quae cum bitumine] oblinita [fuerint], nec vermibus exedi, nec solis ardore, nec flatibus ventorum, nec aquarum possint inundatione dissolvi. Inter. 105. Qualem ergo arcae speciem vel formam debemus intelligere (vers. 15)?-- Resp. Ut videtur habuit quatuor angulos ex imo assurgentes, et iisdem paulatim usque ad summum in angustum attractis in spatium unius cubiti fuit collecta [ Ms., ut videtur quatuor angulis eam ex imo adsurgentem . . . fuisse collectam]. Sic [enim] refertur quod in fundamentis (0527D)trecenti cubiti in longitudine et in latitudine quinquaginta sint; et in altitudine triginta, sed collecta in cacumen angustum, ita ut cubitus sit longitudinis et latitudinis. Et vere nulla potuit tam conveniens et congrua arcae species dari, quam ut summo velut [e] tecto quodam angusto culmen [ Ms., culmine] diffunderet imbrium ruinas, et ima in aquis quadrata stabilitate consistens nec impulsu ventorum, nec impetu fluctuum, nec inquietudine animalium, quae intrinsecus erant, aut inclinari posset, aut mergi. Inter. 106. Quomodo eam bicameratam et tricameratam intelligere debemus (vers. 16)?-- Resp. Bicameratam in inferioribus, tricameratam vero in superioribus, ita ut quinque habitationum distinctiones (0528A)in ea esse advertamus; inferiora 313 ejus loca stercoribus et spurcitiis esse deputata, ne animalia et praecipue homines fimi fetore vexarentur. Huic autem superior et contigua camera conservandis pabulis animalium deputaretur. In hos ergo usus inferiores partes, quae bicameratae dicuntur, tradunt fuisse distinctas: superiores vero partes, quae tricameratae dicuntur, ad habitaculum primo bestiis vel animalibus immitioribus, vel serpentibus deputatas [esse]. Ab his vero congrua in superioribus loca mitioribus animantibus, stabulaque fuisse: supra omnia vero in excelso hominibus sedem locatam; ut pote sicut honore et sapientia antecedit, ita et loco cuncta praecelleret animalia. Et sic quinque mansiones in ea esse intelliguntur; prima, stercorina; (0528B)secunda, apothecaria; tertia, feris animantibus; quarta, mansuetis; quinta, hominibus. Inter. 107. Quomodo de ostio quod in latere arcae aedificabatur, intelligendum est?-- Resp. Tradunt [autem etiam] ostium, quod ex latere factum est, eo loci fuisse, ut inferiora, quae dixit bicamerata infra se haberet; et quae dixit tricamerata, superiora a loco ostii appellata sunt. Et inde ingressa animalia universa, per sua quaeque loca, secundum quae supra diximus, congrua discretione distincta [ Ms., disrepta] sunt. Inter. 108. Quid habet mysterii mensura arcae?-- Resp. Habet [enim] mysterium perfectum corporis Christi. Sexies enim trecenti habent intra se quinquaginta, et decies triginta. Sic enim humanum corpus, (0528C)si jacentem metiaris hominem, sexies habet longitudo latitudinem, et decies altitudinem. Nam longitudo jacentis hominis a vertice usque ad vestigia metienda est, et a latere usque in latus, et altitudo a dorso in ventrem. Quae figura apte Christo convenire noscitur, propter longanimitatem omnia sufferentis fidei et amplitudinem charitatis, et sublimitatem spei aeternae. Inter. 109. Ad quid fenestra in summitate arcae jubetur fieri?-- Resp. Ut haberet unde emittere potuisset [ Al., emitti possent] aves ad explorandam terrae siccitatem. Inter. 110. Quid sibi vult: Duo et duo, septena et septena (Gen. VII, 2). An quatuor ex immundis et quatuordecim ex mundis animalibus intelligere debemus (0528D)introducenda esse?-- Resp. Non duo et duo propter quatuor, sed propter masculum et feminam. Nam de immundis tantummodo duo, et de mundis solummodo septem. Inter. 111. Cur immunda pari numero posuit, munda vero impari?-- Resp. Ut haberet Noe unde hostias Deo immolaret ex mundis. Inter. 112. Unde pulchriora [ Ms. pluriora] fuerunt munda, quam immunda?-- Resp. Propter futurum humano generi usum, quia ex mundis debebatur hominibus, ut pulchriora [ Ms., plura] essent quae prodessent quam quae nocerent. Inter. 113. Quaeri [enim] solet, utrum in tanta capacitate arca describitur [esse], ut animalia tanta et (0529A)tot, cum mansiunculis convenientibus sibi et escis eorum, ferre potuerit?-- Resp. Hanc quaestionem Origenes solvit cubito geometrico, asserens cubitum geometricum tantum valere, quantum nostri cubiti sex valent. Inter. 114. Quid est quod dictum est ingressa esse omnia animalia [ad Noe] in arcam (vers. 9)?-- Resp. Non Noe colligente, sed Deo jubente. Sicut dictum est in prima creatione: Adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea (Gen. II, 19). Sic divino nutu coacta animalia, sponte praefinito numero veniebant ad arcam. Inter. 115. Quid de piscibus vel alitibus [ Ms., volatilia], quae in aquis vel super aquas vivere possunt, intelligi debet; si in arca essent, an non; vel de (0529B)sectibilibus minutissimis, quales [sunt] sciniphes et muscae et caetera talia?-- Resp. Hanc [vero] quaestionem sanctus Augustinus, libro XV (Cap. 27, num. 4) De Civitate Dei, ita solvit: « Quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, verum etiam quales locustae, scarabaei, muscae denique et pulices, utrum non ampliori numero in arca illa fuerint, quam qui est definitus cum hoc imperaret Deus. Prius admonendi sunt quos haec movent, sic accipiendum quod dictum est: Quae reptant [Ms., repunt] super terram (Gen. VI, 20); ut necesse non fuerit conservari in arca, quae possunt in aquis vivere, non 314 solum mersa, sicut pisces, verum etiam supernatantia sicut multae alites. Deinde cum dicitur, Masculus et femina [erunt], profecto intelligitur (0529C)ad reparandum [sexum]. Quis non videat quantum [ad genus ( Edit., quantum genus dici per hoc potest. Nec) dicitur pertinere ( Apud S. Aug. l. cit.: ad reparandum genus dici, ac per hoc); ac per hoc nec] illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus vel rerum corruptionibus nasci; vel si fuerunt sicut in domibus consueverunt esse, sine ullo numero definito esse potuisse. Aut si mysterium sacratissimum quod agebatur, et tantae rei figura etiam veritate facti aliter non posset impleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae vivere in aquis, illius natura prohibente, non possent, non fuit ista cura illius hominis vel illorum hominum, sed divina. Non enim ea (0529D)Noe capiens intromittebat, sed venientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim valet quod dictum est, intrabunt ad te, scilicet non in hominis actu, sed Dei [ Ms., divino] nutu. » Inter. 116. Quomodo [enim] posteaquam clausum est ostium et nullus hominum extra arcam fuit, includi et bituminari extrinsecus ostium potuit?-- Resp. Hoc sine dubio divini [ Ms., divinae virtutis opus] operis fuit, ne ingrederentur aquae per aditum, quod [ Forte, quem] humana non munierat manus. Inter. 117. Quomodo Leones in arca vel aquilae, qui consuerunt carnibus vivere, pasci potuerunt?-- Resp. Forte et alia animalia [praeter numerum definitum] propter aliorum escam, in arcam fuerunt missa; vel aliqua cibaria praeter carnes a viro sapiente (0530A)vel Deo demonstrata [ Ms., demonstrante] quae talium quoque animantium escis convenirent; quod magis credibile est. Inter. 118. De quibus animantibus dictum est: In quibus erat spiritus vitae (vers. 15)?-- Resp. Non solum de hominibus, sed etiam de caeteris omnibus, quae vitali aura vescuntur. Inter. 119. Si [enim] aqua [Olympum] transcendit quindecim cubitis, cujus altitudo hunc aerem turbulentum, ut fertur, transcendit, ubi dicitur nec nubes videri, nec ventos sentiri?-- Resp. Si [enim] terra spatium illius tranquilli aetheris invadere potuit, cur non et aqua crescendo? Sunt tamen quidam qui putant nec terrae inaequalitatem talem [esse], nec montium altitudinem tantam ante diluvium fuisse sicut (0530B)nunc est. Inter. 120. Quid de pace et concordia, et unde se invicem non debellarent diversi generis animantia, sentiendum est?-- Resp. Sicut [enim] Dei nutu adducebantur in arcam, ita et Dei nutu conservabantur in arca. Sive enim mansiunculis secundum genera sua dividerentur, sive junctim manerent, Dei [tamen] potentia gubernabantur. Inter. 121. Quid de potu animalium sentiendum est, de quo nihil dicit Scriptura?-- Resp. Sunt [quidam] qui putant unius diei escam in arca vel potum in multos profuisse dies animantibus, vel forsitan in totum annum. Sed dimittamus incertas conjecturas et concedamus divinae potentiae facere de creaturis suis quod voluit. (0530C)Inter. 122. Quaeritur ubi corvus requieverit, si columba non invenit ubi requiesceret?-- Resp. Potuit corvus cadaveri cujuslibet animantis insidere, quod columba naturaliter refugit. Inter. 123. Quare magis terrena animalia perierunt cum homine quam aquatilia?-- Resp. Propter maledictionem terrae, de qua vescebantur animalia terrae. Inter. 124. Quid de animalibus sentiri debet quorum natura nec semper in aridis, nec semper in humidis vivere potest, sicut sunt lutri [et] vituli marini, et multa avium genera, quae in aquis victum requirunt, sed in aridis dormiunt [nutriunt] et requiescunt?-- Resp. Potuit [enim] virtus divina utramvis eorum naturam, donec diluvium transiret, temperare, ut aut in humido tantum, aut in arido tantum (0530D)vivere possent: nisi forte extra arcam in aliqua ejus parte loca illis praeparata essent, unde et in aquis vivere et in aridis requiescere potuissent. 315 Inter. 125. De quo spiritu dixit: Adduxit Deus Spiritum et imminutae sunt aquae (Gen. VIII, 1)?-- Resp. Bene [enim] de illo spiritu intelligi potest, de quo dictum est: Spiritus Domini [Ms., Dei] ferebatur super aquas (Gen. I, 2). Tunc enim ferebatur, ut congregatis aquis in suum locum terra appareret: nunc autem adductus dicitur, ut ablatis e medio aquis diluvii faciem terrae revelaret. Potest et spiritus nomine ventus intelligi juxta illud Psalmistae: [ Et] stetit spiritus procellae (Psal. CVI, 25), cujus crebris flatibus aqua cogeretur recedere. (0531A)Inter. 126. Quo [enim] reversae sunt aquae, dum dicitur: Reversae sunt aquae de terra, euntes et recedentes [Ms., redeuntes] (Gen. VIII, 3)?-- Resp. Videtur juxta litteram quod omnes fluviorum ac rivorum decursus per occultas terrae venas ad matricem abyssum redeant, juxta illud Salomonis: Ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I, 7). Inter. 127. Cur quadragenario numero pluvia mundabat, et iterum post quadraginta dies dicitur Noe fenestram [arcae] aperuisse (vers. 6)?-- Resp. Quadragenarius [vero] numerus tribulationem poenitentiae ostendit. Quod vero post quadraginta dies fenestram [arcae] aperuit Noe, significat jejunio coelum reserari. Ideo Moyses et Elias, [etiam] et ipse Salvator (0531B)quadragenario numero jejunia consecrarunt, tanquam tribus temporibus necessaria, ante legem, sub lege, sub gratia. Inter 128. Quare columba ramum olivae reportat (vers. 11) ?-- Resp. Columba Spiritus sancti, expulso alite teterrimo, ad Noe post diluvium, quasi ad Christum post baptismum devolat, et ramos [ Ms., ramo, omitt. portans] refectionis ac luminis portans, pacem orbi annuntiat. Inter. 129. Si Deus omnia fecerat bona, et etiam valde bona (Gen. I), quid est quod munda et immunda nominavit animalia: nunquid immundum bonum esse potest?-- Resp. Etiam quod immundum dicitur, in sua natura bonum est: ad comparationem vero alterius naturae melioris quasi immundum putatur. (0531C)Inter. 130. Cur bos melior est leone?-- Resp. Quia ejus natura melius convenit hominis necessitati subvenire, propter quem creata sunt omnia animalia. Inter. 131. Cur [enim] homo in terrorem caeteris animantibus positus est (Gen. IX, 2)?-- Resp. In solatium transactae vindictae, et ne pauci homines a pluribus opprimerentur bestiis; et ut scirent se irrationabilibus dominari debere, non rationabilibus. Unde et primi patres nostri pastores pecorum, non reges hominum fuisse leguntur. Inter. 132. Cur esus carnium post diluvium homini conceditur et non ante (vers. 3)?-- Resp. Propter infecunditatem terrae, ut aestimatur, et hominis fragilitatem. (0531D)Inter. 133. Cur arcus in signum securitatis datur (vers. 13) ?-- Resp. Quia praescivit creator formidabiles [hominum animos] ne iterum diluvio delerentur, dum saepius inundationes pluviarum cernerent. Inter. 134. Cur idem signum securitatis in coelo positum est?-- Resp. Ut ab omnibus inspici potuisset; et ut pro quacunque tribulatione oculos cordis ad eum attollamus qui habitat in coelis. Inter. 135. Cur signum illud diversi coloris datur hominibus?-- Resp. Propter securitatem et timorem: unde et in arcu idem color aquae et ignis [simul] ostenditur, quia ex parte est caeruleus et ex parte rubicundus. Ergo utriusque judicii testis est unius (0532A)videlicet facti, et alterius faciendi, id est, quia mundus judicii igne cremabitur [nam] aqua diluvii non delebitur. Inter. 136. An pluviae ante diluvium essent?-- Resp. Videtur non esse, quia arcus non erat nisi ex radiis solis et humida nube. Potest autem fieri, ut ex roris et fontium [sicut in Aegypto] irrigatione terra fecundaretur. 316 Inter. 137. Post diluvium quare vir justus Noe inebriatus esse legitur [ Ms., Ante diluvium quare Noe vir justus incoriatus esse non legitur.] (Gen. IX, 21)?-- Resp. Forte, ut beatus Hieronymus dicit, vino inebriari posse nesciebat. Nec enim ante diluvium legitur, vino homines usos. Ideo de Noe specialiter dicitur: Plantavit [autem] Noe vineam. (0532B)Inter. 138. Cur nudatio femorum post ebrietatem secuta est?-- Resp. Quia saepius satietatem libido subsequitur. Inter. 139. Cur Cham in posteris maledicebatur (vers. 25) ?-- Resp. Quia peccantibus et non poenitentibus futura imminet poena. Saepe quidem reproborum nequitiae hic [quidem] inultae proficiunt, sed in posterum feriuntur. Prophetatum quippe [ Ms., quoque] est, quod terram Chanaan, ejectis [inde] et debellatis Chananaeis accepturi forent filii Israel, qui venirent de semine Sem (Gen. V). Inter. 140. Quem hominem vult fratrem intelligi, dum dicitur: Sanguinem hominis requiram de manu fratris sui (Gen. VI)?-- Resp. Omnem hominem voluit [ Ms., vult] fratrem intelligi, secundum cognationem (0532C)ex uno ductam. Inter. 141. Quomodo divisus est orbis a filiis et nepotibus Noe?-- Resp. Sem, ut aestimatur, Asiam, Cham Africam, [et] Japhet Europam sortitus est. Inter. 142. Quot gentes singuli eorum procrearunt?-- Resp. De Japhet nati sunt filii quindecim, de Cham triginta [ Ms, XXXVI], de Sem viginti septem: simul septuaginta duo, de quibus ortae sunt gentes septuaginta duae, inter quas misit Dominus discipulos septuaginta duos. Inter. 143. Cur dictum est: Dilatet Deus Japhet, et habitet in tabernaculis Sem (Gen. IX, 27)?-- Resp. De Sem Hebraei, de Japhet populus gentium nascitur. Quia igitur lata est multitudo credentium, a latitudine (0532D)[ Edit., altitudine], quae Japhet dicitur, latitudo nomen accepit. Quod additur, Habitet in tabernaculis Sem, de nobis prophetatur, qui in eruditione scientiae Scripturarum, ejecto Israele, versamur. Inter. 144. Quid est quod dicitur in Genesi: De terra illa exivit [Ms., egressus est] Assur, et aedificavit Niniven et Robooth civitatem [Vulgata: et plateas civitatis ] (Gen. X, 11)?-- Resp. Non duas significat civitates. Robooth namque platea dicitur. Est autem sensus: hic aedificavit Niniven et plateas civitatis. Inter. 145. Quomodo Nemroth gigas venator robustus contra Dominum dicitur (Gen. X, 8, 9)?-- Resp. Id est, hominum terrenorum suppressor et exstinctor. Erigebat ergo cum suis populis turrem contra Dominum, in qua est impia significata superbia. (0533A)[Quoniam dominatio imperantis in lingua est, ibi est dominata superbia] ut non intelligeretur jubens homini, qui noluit intelligere ut obediret Deo jubenti. Sic illa conjuratio dissoluta est, cum quisque ab eo quem non intelligebat, abscederet; nec se, nisi ei cum quo loqui poterat, aggregaret. Itaque per linguas divisae sunt gentes dispersaeque per terras. Inter. 146. Cui dicit [ Ms., dixit] Deus: Descendamus et confundamus linguas eorum (Gen. XI, 7)?-- Resp. Descendere Dei est humanos actus inspicere, vel eorum sensibus propinquare. Quod vero plurali numero dixit: descendamus, et iterum [singulari] Confudit Deus labium universae terrae, distinctione personarum sanctam Trinitatem, et operationis (0533B)unitatem in majestate divina voluit ostendere. Sicut in exordio humanae creationis dictum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et iterum: Fecit Deus hominem ad similitudinem suam (Gen. I, 26, 27). Ut Trinitas in personis, et unitas in potentia esse credatur. Inter. 147. An credibile est tantae stultitiae fuisse homines, ut in coelum altitudinem aedificii cujuslibet erigere se posse putarent (Gen. XI, 4)?-- Resp. Solet [enim] superbiam stultitia sequi et humilitatem sapientia. Ideo turris hic superbiae loco posita est. Fecit ergo superbia diversitates linguarum [humilitas Christi congregavit diversitates linguarum] et quos turris dissociaverat, Ecclesia collegit. Inter. 148. Quis primo omnium hominibus dominari (0533C)et regnum dilatare studuit?-- Resp. Nemroth gigas, ut in sacra legitur historia, qui exstruendae turris et condendae Babyloniae auctor exstiterat. 317 Inter. 149. An unum opus est turris et civitas [ Ms., civitatis], vel duo?-- Resp. [Veluti] aestimatur a pluribus [arcem ( Ita restituitur lectio ex mss.) esse civitatis Babyloniae turrem illam]. Et ideo civitas illa Babylon dicitur, id est, confusio, quia confusum est [ibi] labium universae terrae, et in linguas varias loquela hominum divisa. Hujus [enim] civitatis, id est, Babylonis admirabilem constructionem gentium commendat historia; cujus nimia disponebatur altitudo, sive unius turris [ejus] quam praecipuam moliebantur inter alias erigere in coelum, sive omnium turrium, quae per numerum singularem ita significatae (0533D)sunt, ut dicitur miles, et intelliguntur millia militum [ Querc., cum multos milites intelligimus]. Inter. 150. In qua familia illa permansit lingua, quae primitus Adam [ Edit., a Deo] data fuerat?-- Resp. Ut putatur in familia Heber, ex quo Hebraei dicti sunt in ea parte hominum, quae Dei portio permansit, in qua et nasciturus erat Christus. Oportuit enim ut in ea lingua salus mundo primo praedicaretur, per quam primum mors intraverat in mundum. Ostendit quoque titulus in cruce Salvatoris scriptus, hanc esse omnium linguarum primam. Inter. 151. Si Deus requievit ab omnibus operibus suis in die septimo, unde subito tanta apparuit diversitas linguarum?-- Resp. Non in hac divisione linguarum novum quid condere Creatorem aestimatur, sed dicendi (0534A)modos et formas in diversis loquelarum [ Ms., linguarum] generibus divisit. Unde easdem syllabas et ejusdem potestatis litteras, [licet] aliter conjunctas, in diversis gentium linguis inveniemus; saepe etiam [et] eadem nomina vel verba aliud quid significantia in alia lingua, atque aliud in alia. Ubi dicimus in Psalmo: In virga ferrea (Psal. II, 9), in Graeco habetur, ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ. Igitur in Latino sidera non ferrea significat sicut in Graeco, sed astra. Inter. 152. Quid est quod legitur de Aran fratre Abraham: Mortuus est Aran ante Thare patrem suum in Ur Chaldaeorum (Gen. XI, 28)?-- Resp. Ur [vero] ignis dicitur, et Chaldaei ignem colunt pro Deo; Thare vero, ut Hebraei tradunt, cum filiis suis in ignem missus est a Chaldaeis, quia ignem adorare (0534B)nolebat, in quo igne Aran consumptus est. Et hoc est quod nunc dicitur: Mortuus est ante conspectum Thare patris sui, sicut Hieronymus in Libro Hebraicarum Quaestionum refert (Patr. tom. XXIII, col. 957), ita dicens: « Vera est [igitur] Hebraeorum illa traditio, quod egressus est Thare cum filiis suis de igne Chaldaeorum, et quod Abraham Babylonio vallatus incendio, quia illud adorare nolebat, Dei sit auxilio liberatus. Et ex illo tempore ei dies vitae et tempus reputatur aetatis, ex quo confessus est Deum spernens idola Chaldaeorum. » Et ita solvitur obscurissima quaestio de Abraham. Legitur enim Thare cum septuaginta [ Ms. LXXV] esset annorum, genuisse Abraham, et vixisse, postquam genuit Abraham, centum triginta quinque annos, et fuisse omnes [dies] Thare (0534C)ducenti quinque anni. Item legimus in Genesi: Erat autem Abraham septuaginta quinque annorum, cum egressus esset ex Charra (Gen. XII, 4); videlicet mortuo patre ejus Thare. Igitur ab anno nativitatis Abraham, usque ad annum, quo egressus est ex Charra, anni sunt centum triginta quinque: sed ei non computantur anni qui transacti sunt antequam exiret de igne Chaldaeorum Dei liberatus protectione. Haec Hieronymus. Inter. 153. Quomodo intelligendum est quod dicitur: Pater Melchae ipse est Pater Jeschae (Gen. XI, 29). Vel qui [ Ms., quae] fuit Jescha?-- Resp. Thare genuit Abraham, Nachor et Aran: Aran vero genuit Lot, et Melcham et Sarri, cognomento Jescham, et acceperunt uxores, Abraham Sarri, Nachor vero (0534D)Melcham. Necdum autem inter patruos et fratrum filios nuptiae lege prohibitae fuerant. Inter. 154. Quid in tribus illis egressionibus intelligendum est, in quibus praecipitur a Domino Abrahae ut egrediatur de terra sua et de cognatione sua, et de domo patris sui (Gen. XII, 1)?-- Resp. Nihil aliud, nisi nobis [ Edit., non] egrediendum esse de terreno homine, et de cognatione vitiorum nostrorum, et de domo patris, id est, mundo, qui diaboli domus dicitur, ut in Psalmo: Obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11). 318 Inter. 155. Quantae promissiones Domini fuerunt ad Abraham?-- Resp. Duae. Una scilicet quod terram Chanaan possessurus sit in semine suo: (0535A)quod significatur cum dictum est: Vade in terram, quam demonstravero [Ms., monstravero] tibi, et faciam te in gentem magnam (Gen. XII, 2). Alia vero longe praestantior, quod pater est non unius gentis Israeliticae solum, sed et omnium gentium, quae fidei ejus vestigia sequuntur, quod his verbis promittitur: Et benedicentur in te omnes gentes [terrae; illi scilicet in semine Abraham benedicentur] qui Abrahae fidem imitantur. Inter. 156. Quomodo Sarra, cum a Pharaone rapta fuisset, consequens est, ut violata non fuerit (vers. 15)?-- Resp. Quia, juxta librum Esther, quaecunque mulierum placuisset regi apud veteres, sex mensibus ungebatur oleo myrteo, et sex mensibus in pigmentis variis erat et curationibus feminarum, et tunc demum (0535B)ingrediebatur ad regem (Esther. II, 12). Atque ita potest [ Al., poterat] fieri, ut Sarra, postquam placuerat regi, dum per annum ad regem ei praeparatur introitus, Abrahae Pharao multa donaverit, et Pharao postea percussus sit a Domino, illa adhuc intacta ab ejus concubitu permanente. Inter. 157. Utrum convenerit Abrahae tam sancto viro, ut celaret Sarram esse uxorem suam, et non magis poneret in Deo spem suam, ne occideretur a rege (Gen. XII, 13) ?-- Resp. Ostenditur [enim] in isto ejus facto quod homo non debet tentare Dominum Deum suum, quando habet quid faciat ex rationabili consilio. Fecit enim quod potuit pro vita sua; quod autem non potuit, illi commisit in quem speravit, cui etiam pudicitiam conjugis commendavit. Nec enim (0535C)fides [ac spes] fefellit. Namque Pharao a Deo territus multisque propter eum [ Ms., eam] malis afflictus, ubi ejus uxorem [divinitus] esse didicit, illaesam cum honore reddidit viro suo. Inter. 158. Et erit semen tuum sicut stellae coeli et sicut arena quae est in littore maris (Gen. XII, 17). Qui significati sunt in stellis, et qui in arena?-- Resp. In stellis [coeli] pauciores firmioresque [et] clariores intelliguntur; in arena autem maritimi littoris, magna multitudo infirmorum atque carnalium. Inter. 159. Quid est Razim et Zozim [Ms. Raphim; al., Rafim Zuzim] (Gen. XIV, 5)?-- Resp. Razim gigantes, Zozim terribiles interpretantur, [significant] robustos quosque in Arabia. (0535D)Inter. 160. Dixit [ergo] Deus ad Abraham: Leva oculos tuos et vide a loco in quo tu nunc es, et ad Aquilonem et ad Austrum, ad Orientem et ad Mare [Vulgata, Occidentem], quia omnem terram, quam tu vides, tibi dabo, et semini tuo (Gen. XIII, 14). Si enim terra tantum promittebatur [ei], quam tunc in uno loco stans videre potuit per quatuor climata mundi; angusta videtur esse terra promissionis?-- Resp. Non hoc [loco] solum terrae [ei] promissum est, quod videre potuit. Non enim dictum est, tantum terrae tibi dabo quantum vides; sed: Tibi dabo terram, quam vides, cum et ulterior undique dabatur. Et idcirco subjunxit: Surge et perambula terram in latitudine et longitudine [ejus ] (vers. 17), ut perambulando perveniret ad ea, quae oculis uno loco stans videre non (0536A)potuisset. Significabatur autem ea terra, quam carnale semen ejus accepturum erat; [nam illud spiritale totius mundi latitudinem possessurum erit.] Inter. 161. Quid [dum dixit Deus]: Ad Orientem et ad Mare [Al. meridiem], dictum est?-- Resp. Solet [enim] Scriptura sancta, dum de plagis terrae promissionis loquitur, Mare pro Occidente ponere, ab eo, quod Palestinae regio Mare in Occidentis plaga habeat. Inter. 162. Qui sunt expediti, de quibus dictum est: Numeravit expeditos vernaculos suos (Gen. XIV, 14)?-- Resp. Expeditos dixit [juvenes] ad bellum promptos, et qui non fuerunt uxorati, de quibus in sequentibus dicit: Exceptis his quae comederunt juvenes (vers. 24). Inter. 163. Et persecutus est usque ad Dan. (vers. (0536B)14). Qui locus est Dan?--Resp. Dan Phoenices oppidum est, quod nunc Paneas dicitur, ubi unus de fontibus Jordanis oritur, qui dicitur Dan; alter vero Jor: et his duobus fontibus, qui haud procul a se distant, in unum rivulum foederatis, Jordanis appellatur: 319 et sicut ex duobus fontibus unus fluvius, ita ex nominibus una appellatio procreatur. Inter. 164. Quis est iste Melchisedech rex Salem, quem Apostolus dicit sine patre et sine matre esse (Gen. XIV, 18; Hebr. VII, 3) ?-- Resp. Ideo dixit Apostolus eum absque patre et absque matre, quia genealogiam ejus sancta Scriptura non narrat. Aiunt enim Hebraei, hunc Melchisedech mutato nomine Sem esse filium Noe, et supputantes annos vitae ipsius ostendunt, eum usque ad Isaac tempora vixisse; omnesque (0536C)primogenitos pontifices fuisse, [et] hostias Deo immolasse usque ad tempora Aaron et legis caeremonias; et haec esse primogenita, quae vendidit Esau fratri suo Jacob. Qui etiam Melchisedech jure de triumphis abnepotis [ Ms., nepotis] sui decimas accepisset [ Edit., accepit]. Porro Salem eam ipsam esse volunt, quae postea Jerusalem dicta est. Haec etiam primo Jebus, ut referunt, postea Salem, deinde Jerusalem dicta est. Iste autem Melchisedech figuraliter Christum significat secundum apostolum, quia Christus sine matre in coelis, et sine patre in terris, offerens Deo pro nobis in terris sui corporis panem et sui sanguinis vinum; ad quem dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Hebr. V, 6; (0536D)Psal. CIX, 4). Inter. 165. Quis fuit Damascus Eliezer, de quo dixit Abraham: Haeres meus erit (Gen. XV, 2, 3)?-- Resp. Filius procuratoris Abrahae, qui postea, ut aiunt, Damascum condidit, et nomen civitati dedit, regnumque in ea obtinuit. Inter. 166. Nunquid convenit fidei Abrahae ut signum quasi dubius quaereret a Domino dicens: Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sum eam (Gen. XV, 8)?-- Resp. Non quasi dubius, de promissione Dei, anne fieret, sed quomodo futurum esset exquirebat. Inter. 167. Quid igitur in illo mystico signo de posteritate generis sui Abrahae intelligendum erat? vel cur trium annorum animalia illi erant sumenda? (0537A)vel cur animalia dividit et volucres non dividit (vers. 9)?-- Resp. Trium [enim] annorum animalia tres temporum articulos designant, quibus populus ad summum honoris culmen adolevit. A temporibus vero patriarchae Abrahae per repromissiones usque ad tempora Moysis conjunctus est Deo. A temporibus autem Moysis legislatoris, a Deo legis acceptione, et miraculorum ostensione, triumphisque et terrae repromissionis ingressione glorificatus; a temporibus vero David regio honore, et templi civitatisque Jerusalem instructione elevatus est. Porro aries regiam et sacerdotalem dignitatem; vacca sub legis littera servientem; capra etiam eamdem gentem peccatricem esse designat. Aves vero spirituales et Dei electos praefigurabant. Divisiones itaque [ Ms., namque] (0537B)animalium, schismata inter carnales semper esse ostendunt; in eo [vero] quod aves non divisit, pax et unitas spiritualium intelligitur. Quod circa vesperam pavor irruit super Abraham, terrorem significat in die judicii, qui separabit spiritales a carnalibus, alios statuens ad dextram, alios ad sinistram (Matth. XXV). Aves vero quae super cadavera volitant, daemonia [ Ms., daemoniacae potestates] sunt, quae carnalibus insidere quaerunt: quas devotus doctor sedula admonitione abigere debet. Inter. 168. Quid est quod dictum est ad Abraham: Scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti [et] affligent quadringentis annis (vers. 13). Unde isti quadringenti anni computati sunt servitutis.-- Resp. (0537C)Non sic accipiendum est, tanquam in illa durissima servitute quadringentos annos Dei populus fuerit, sed quia scriptum est: In Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI, 12). Ex anno nativitatis Isaac usque ad annum egressionis ex Aegypto computantur anni quadringenti quinque. Cum ergo de quadringentis triginta detraxeris viginti quinque, qui sunt a promissione usque ad natum Isaac, non mirum est si quadringentos et quinque annos summa solida quadringentos voluit appellare Scriptura, quae solet tempora ita nuncupare, ut quod de summa perfectionis numeri paululum excrescit, aut infra est, non computetur. Non itaque, quod ait, in servitutem redigent eos et nocebunt illis, ad quadringentos annos referendum est, tanquam per tot annos 320 eos (0537D)habuerint in servitute: sed referendi sunt quadringenti anni ad id quod dictum est: Peregrinum erit semen tuum in terra non propria; quia sive in terra Chanaan, sive in Aegypto peregrinum erat illud semen, antequam haereditate sumerent terram ex promissione Dei, quod factum est postquam ex Aegypto liberati sunt, ut hyperbaton hic intelligatur, et ordo sit verborum: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria quadringentis annis. Illud autem interpositum intelligatur: Et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ita ut ad quadringentos annos ista interpositio non pertineat. In extrema enim parte [annorum] summae hujus, hoc est [ Ms., hoc interest], post mortem Joseph, factum est (0538A)ut in Aegypto populus Dei duram perageret servitutem. Inter. 169. Quare dictum est in Genesi de filiis Abraham: Quarta progenie revertentur huc (Gen. XV, 16)? Et in Exodo legitur: Quinta generatione ascenderunt filii Israel de terra Aegypti (Exod. XIII, 18, juxta LXX)?-- Resp. Egressi sunt filii Israel quarta generatione de terra Aegypti. Replica generationem Levi. Levi genuit Gath; Gath genuit Amram [ Ed., Abram]; Amram genuit Aaron [ Edit., Aran]; Aaron [genuit] Eleazar; Eleazar [genuit] Phinees. Gath cum patre suo Levi ingressus est Aegyptum; [rursum Eleazar cum patre suo Aaron regressus est ab Aegypto]. A Gath usque ad Eleazar computantur quatuor generationes. Quod autem secundum Exodum (0538B)quinta generatione egressi sunt filii Israel de terra Aegypti, tribus Judae ordo [ibi] numeratur [ Ed., numeretur]. Judas genuit Phares; Phares [genuit] Esron; Esron genuit Aram; Aram [genuit] Aminadab; Aminadab [genuit] Naasson; Naasson [genuit] Salmon. Phares cum patre suo [Juda] ingressus est Aegyptum; Naasson princeps Juda in deserto describitur, cujus filius Salmon terram promissionis introiit. Computa a Phares usque ad Naasson, et invenies generationes quinque. Inter. 170. Semini tuo dabo terram hanc, a fluvio Aegypti usque ad flumen magnum Euphratem (Gen. XV, 18). De quo dixit Aegypti fluvio?-- Resp. Non [ergo] a fluvio magno Aegypti, hoc est, Nilo; sed a parvo, qui dividit [inter] Aegyptum et Palaestinam, [ubi (0538C)est civitas Rinocurura ]. Inter. 171. Quomodo defenditur Abraham adulterii reus non esse, dum vivente legitima uxore sua conjunctus est ancillae suae (Gen. XV)?-- Resp. Nondum promulgata erat unius uxoris lex evangelica. Habebat quoque promissionem a Deo multiplicandi seminis sui, sed necdum sciebat, ex qua uxore, quia postea dictum est ei, de Sarra habere filium. Nam propterea sic propagandi voluntas pia fuit, quia concumbendi voluntas [ Al., voluptas] libidinosa non fuit. Etiam et Sarra, cum prolem de se habere non potuit, de ancilla habere voluit. Consentiebat [uterque] in facto, quia [uterque Sarram] sterilem [ Edit., quia se sterilem] esse sciebat. Inter. 172. Quomodo manus omnium contra Ismaelem, (0538D)et manus ejus contra omnes (Gen. XVI, 7, 12)?-- Resp. Invenit [enim] angelus Domini Agar super fontem aquae in deserto ad fontem in via Assur, quae per eremum ducit ad Aegyptum, [ire festinabat]: Et vocavit nomen ejus Ismael, quia exaudivit Dominus humilitatem [ejus] (Ismael interpretatur exauditio Domini [ Ms., Dei]): Hic erit ferus homo, manus ejus super omnes, et manus omnium super eum, et contra faciem omnium fratrum suorum habitabit. Significat autem semen ejus habitaturum in eremo, id est, Sarracenos vagos, incertisque sedibus, qui universas gentes, quibus desertum ex latere jungitur, incursant et impugnant, [et impugnantur ab omnibus]. (0539A)Inter. 173. Quae littera adjecta est nomini Abraham et Sarrai; vel quae mutationis nominum illis causa fuit?-- Resp. Dixit Dominus ad Abraham: Ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium, et non vocabitur nomen tuum Abram; sed erit nomen tuum Abraham, quia patrem [multarum] gentium posui te (Gen. XVII, 4 et 15). Dicunt autem Hebraei quod Deus ex nomine suo, quod apud illos tetragramum [ Ms., tetragrammaton] est, [ Ms., e] litteram Abrahae et Sarrae addiderit. Dicebatur enim primum Abram, quod interpretatur pater excelsus; et postea 321 vocatus est Abraham, pater multarum. Nam gentium non habetur in nomine, sed subauditur. Nec mirandum quare, cum apud Graecos et quosdam alios a littera videatur addita, nos [ Ms., e] (0539B)litteram Hebraeam additam dixerimus; idioma enim linguae [illius] est per [ Ms., e] quidem scribere, sed per a legere; sicut e contra a litteram saepe per e pronuntiant. Et dixit Deus ad Abraham: Sarri [ms., Sarrai] uxor tua, non vocabis eam Sarri, sed Sarra erit nomen ejus (Gen. XVII, 15). Errant [ Ms., Et sunt], qui putant primum Sarra per unum r scriptum fuisse, et postea ei alterum r additum, quia r apud Graecos centenarius numerus est. Sarri [ Ms., Sarrai] ergo primum vocata est per [ Ms., per sin, res, joth] sublato jod, id est, iota elemento, additum est e, quod per a legitur, et vocata est Sarra. Causa autem nominis mutati haec est quod antea dicebatur princeps [mea ], unius tantummodo domus materfamilias; postea vero dicitur absolute princeps. (0539C)Inter. 174. Quare Abraham circumcisionem accepit (vers. 24) ?-- Resp. Idcirco Abrahae commendata [ Ms., data] est circumcisio, ut sub lege esset, sicut [et] Adam, ne de ligno manducaret, ut comprobaretur, si compleret hoc, an non? Credens enim filium se habiturum, per cujus generationem omnibus gentibus benedictio futura esset, et in cujus nepotibus castitatis et sobrietatis unicum mansisset exemplar: unde in ea parte corporis signum fidei accepit, unde [et] filius fidei [ Edit., Dei], non carnis nasciturus erat; nec truncata corporis parte deformior, sed fidei in Deum signo gloriosior. Igitur pro Deo aliquid perdere lucrum est, non damnum. Ita Abraham fidei suae signum accipiens non deformatus (0539D)est, sed melioratus. Si enim Adam pactum Dei custodisset, Abraham hoc pactum non accepisset. Sed quia ille in hoc membro culpam inobedientiae primo agnovit, decuit ut iste in hoc membro signum obedientiae secundo [ Al., secundus] acciperet; ut ostenderetur obedientes quandoque generasse filios ad vitam, dum olim praevaricatores generarunt ad mortem. Inter. 175. Nunquid [dubitanti animo] dixit: Putasne centenario nascetur filius, et Sarra nonagenaria pariet (vers. 17)?-- Resp. Non verba haec dubitantis diffidentiam ostendunt, sed admirantis gaudium. Ideo prae gaudio ridentis Abrahae filius dicebatur Isaac. [Nam] risus iste in bono accipi debet, ut in Evangelio: (0540A)Beati qui lugent nunc, quoniam ipsi ridebunt (Matth. V). Inter. 176. Quare [autem] Sarram ridentem redarguit Dominus, (cum Abraham riserit et illum non redarguit) (Gen. XVIII, 13)?-- Resp. [Quia] risus Abrahae admirationis et laetitiae fuit: Sarrae autem dubitationis et diffidentiae, quod ab illo dijudicari potuit, qui corda hominum novit. Unde haec eadem Sarra ridens corripitur, correpta protinus fecundatur, et contra spem ex divina promissione accepit, quod habituram se ex humana ratione dubitavit. Inter. 177. Quot in Veteri Testamento propriis nominibus nominati sunt, antequam nascerentur?-- Resp. Quatuor: Ismael, Isaac, Salomon et Josias, (0540B)certis quibusdam ex causis. Inter. 178. Quaeritur, cum tres viri essent, qui Abrahae apparuerunt, quomodo singulariter Dominum appellat dicens: Domine, si inveni gratiam ante te (vers. 3)?-- Resp. Igitur in angelis Dominum sentiens, Domino potius, quam angelis loqui elegit. Et quidem aliquando imaginibus, et ante corporeos oculos, ad tempus ex aere assumptis per angelos loquitur Deus, sicut nunc Abraham non solum tres viros videre potuit, sed etiam terreno habitaculo recipere et eorum usibus etiam cibos adhibere. Nisi enim angeli, cum quaedam nobis in terra nuntiant, ad tempus ex aere corpus assumerent, exterioribus profecto nostris obtutibus non apparerent. Nec cibos cum Abraham sumerent, nisi propter nos solidum (0540C)aliquid ex coelesti elemento gestarent. Nec mirum quod illi ipsi qui suscepti sunt, modo angeli, modo Dominus [ Edit., Domini] vocantur; quia angelorum vocabulo exprimuntur, qui exterius ministrabant, et appellatione Domini ostenditur, qui eis interius praeerat: ut per hoc praesidentis imperium, et per illud claresceret officium ministrantium. 322 Inter. 179. Quid est clamor Sodomorum; vel quid est, quod Dominus dixit: Descendam et videbo, utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint (Gen. XVIII, 20, 21) ?-- Resp. Peccatum cum voce est culpa in actione; peccatum vero cum clamore est culpa cum libertate et jactantia. Quod autem dixit: Descendam et videbo, et [caetera] hujusmodi, omnipotens Dominus et omnia sciens; cur ante probationem (0540D)quasi dubitat, nisi ut gravitatis nobis exemplum proponat, ne mala hominum ante praesumamus credere quam probare? Et ecce ut per angelos ad cognoscenda mala descendit, mox facinorosos percutit. Atque ille patiens, ille mitis, [ille], de quo scriptum est: Tu autem [Domine] cum tranquillitate judicas (Sap. XII, 18). Ille de quo rursum scriptum est: Dominus patiens est, cum [in] tanto crimine involutos inveniens, quasi patientiam praetermisit, et diem extremi judicii exspectare ad vindictam noluit, sed eos igne judicii ante diem judicii praevenit. Ecce malum, et quasi cum difficultate credidit cum audivit; et tamen sine tarditate percussit, cum verum cognoscendo reperit: ut nobis videlicet (0541A)daret exemplum, quia majora crimina et tarde credenda sunt cum audiuntur, et citius punienda, cum veraciter agnoscuntur. Inter. 180. Quare Abraham dixit: Pulvis sum et cinis (Gen. XVIII, 27), cum tantas promissiones a Deo accepisset?-- Resp. Sublimitatem promissionum humilitatis temperavit subjectione. Apte [ Ms., aperte] enim intelligitur in quo loco se posuerat, qui pulverem se ac cinerem etiam tum cum Deo loqueretur, aestimabat. Si igitur se ita despicit, qui usque ad honorem divinae collocutionis [ Ms., contemplationis] ascendit, sollicita intentione pensandum est, qua poena illi feriendi sunt, qui ad summa non proficiunt, et tamen de minimis extolluntur. Inter. 181. Quaeri solet utrum quod de Sodomis (0541B)dixit Deus, non se perdere locum, si invenirentur illic centum vel decem justi (vers. 26, 32), speciali quadam sententia de illa civitate, an de omnibus intelligendum sit generaliter, parcere Deum loco, in quocunque vel decem justi fuerint?-- Resp. Non est [quidem] necesse, ut hoc de omni loco accipere compellamur. Verumtamen de Sodomis potuit sic dici, quia sciebat Deus, ibi non esse vel decem, et ideo sic respondebatur Abrahae, ut significaretur nec tot ibi posse inveniri, ad exaggerationem iniquitatis illorum. Inter. 182. Quare Abraham in tribus viris illis, si Deum intellexit vel angelos, et iterum Lot in duobus, eos humano cibo vesci putabat?-- Resp. Fortasse prius eos homines esse arbitrati sunt, in quibus (0541C)Deum loqui intellexerunt; quibusdam divinae majestatis existentibus et apparentibus signis, postea fuisse angelos cognoverunt, cum eis videntibus in coelum issent. Sed intuendum est hic quantum bonum sit hospitalitas. Hospitalem domum ingressi sunt angeli, clausas hostium [ Ms., hospitibus] domos ingressus est ignis. Inter. 183. Si judicium Dei justum est, quare infantes in Sodomis [simul] cum parentibus cremati sunt?-- Resp. Ut nimis impium facinus Sodomitarum possit adverti, peccatum eorum pervenit usque ad necem filiorum, ne de origine illorum aliquod signum remaneret. Nonne provisum est illis, ne diu viventes exempla sequerentur patrum; et levius in futuro crucientur, vel omnino non, aliena causa occisi. (0541D)Parentes [enim] tam pro se quam pro his rei sunt. Ergo mors filiorum crimen est parentum, et ideo futuri sunt accusatores parentum. Est qualecunque beneficium reum non esse, qui gloriosus non est: prodest enim pauperem non esse, qui rex esse non potest. Inter. 184. Quaeritur quare Lot cum jussus esset ad montem fugere, Segor praetulerit, ut ibi salvaretur; et rursum de Segor ad montem migrasset (Gen. XIX, 20)?-- Resp. Tradunt Hebraei quod Segor frequenter terrae motu subruta, Bale primum, et postea Salissa appellata sit, timueritque Lot dicens: Si cum caeterae adhuc urbes starent, ista saepe subversa est, quanto magis nunc in communi ruina (0542A)non poterit liberari? Et hanc occasionem infidelitatis, etiam in filias coitus principium dedisse certum est. Qui enim caeteras 323 viderat subrui civitates, et hanc [stare, seque auxilio Dei erutum ( In edit., mendose, et hanc fuisse, quae Dei auxilio eruta est)]; utique de eo quod sibi concessum audierat, ambigere non debuit. Inter. 185. Cur igitur angeli, quasi hospites coacti, domum Lot introisse dicuntur?-- Resp. Ut tentata esset charitas Lot, probata et remunerata: et ut ostenderetur quantum esset hospitalitatis bonum. Hospitalem vero domum angeli ingressi sunt ad liberandum hospitem suum: clausas autem hospitibus domos ignis ingressus [est] ad perdendos peccatores in eis. Idcirco hospites non sunt evitandi, sed (0542B)ultro invitandi. Inter. 186. Quaeritur quare de coelo vindicta data est super habitatores impios civitatum illarum (Gen. XIX, 24)?-- Resp. Quia clamor peccantium in coelum ascendisse dicitur; idcirco de coelo puniendi erant. Inter. 187. Cur sulphureo igne puniebantur?-- Resp. Ut putidissimus libidinis ardor putidissimo flammarum ardore puniretur. Inter. 188. Cur [autem] uxor Lot in statuam salis conversa est (vers. 26).-- Resp. Ad condimentum fidelium; quia punitio impii eruditio est justi. Inter. 189. Quo consilio filiae Lot concubitum patris petierunt (vers. 31, 33); vel ab incestu (0542C)purgari possunt, dum hoc scientes fecerunt; ille vero [quasi] nesciens?-- Resp. Videtur [namque] filias Lot quaedam didicisse de saeculi [ Ms. mundi] consummatione, quae immineret per ignem: sed tanquam puellae non intelligebant perfecte, quae didicerant. [Nescierunt] quod Sodomiticis igne vastatis multum adhuc spatium integrum resideret in mundo suspicatae sunt, tale aliquid factum, quale in temporibus Noe audierant, et ob reparandam mortalium posteritatem solas se esse cum parente servatas. Recuperandi igitur humani generis desiderium sumunt, atque instaurandi saeculi ex sese dandum opinantur exordium. Et quanquam grave eis crimen [videatur] furari concubitum patris, gravior tamen eis impietas videbatur, si humanae, ut (0542D)putabant, posteritatis spem servata castitate delessent. Propter hoc ergo consilium ineunt, minore, ut arbitror, culpa [spe tamen] argumentoque majore, patris moestitiam vel rigorem vino molliunt et resolvunt: singulis ingressae noctibus, singulae suscipiunt ab ignorante conceptum; ultra non repetunt, nec requirunt. Ubi hinc libidinis culpa, ibi incesti crimen arguitur; quomodo dabitur in vitio, quod non iteratur in facto? Inter. 190. Si Lot [quasi] incestus [ Al., incertus] in hoc facto culpandus est, an non?-- Resp. Culpandus est quidem in hoc facto Lot, quantum ebrietatis [ Ms., ebrietas] ignorantia meretur. Nam et hanc lex aeterna condemnat, quae cibum et potum non (0543A)nisi ad salutem corporis sumere mandat. Et hinc diligentius intendendum est, quantum sit ebrietatis malum; et valde timendum est illis, quibus hoc malum in usu est. Nam in crimine ebrietas decipit, quem Sodoma non decepit. Uritur ille flamma mulierum, quem flamma sulphurea non ussit. Erat ergo Lot arte, non voluntate deceptus; ideo medius quidam [ Ms., quidem] inter peccatores et justos: quippe qui ex Abrahae cognatione [ Ms., stirpe] descenderat, in Sodomis tamen habitaverit. Nam et hoc quod evadit e Sodomis, sicut Scriptura indicat, magis ad honorem Abrahae, quam ad meritum pertinet Lot. Inter. 191. Quare diebus Noe peccatum mundi aqua ulciscitur, hoc vero Sodomitarum igne punitur?-- Resp. (0543B)Quia illud naturale libidinis cum feminis peccatum quasi leviori elemento damnatur: hoc vero contra naturam libidinis peccatum cum viris, acrioris elementi vindicatur incendio: et illic terra aquis abluta revirescit; hic flammis cremata aeterna sterilitate arescit. Inter. 192. Cur Abraham Sarram uxorem suam, sororem suam secundo esse dixit (Gen. XX, 2)?-- Resp. Quia ex priori Pharaonis correptione certus erat de Dei defensione, quod violari non potuit; incertus de sua vita, an illorum evaderet manus. Et miranda est Sarae pulchritudinis forma, quae in tanta aetate tantum amari potuit [ Ms., poterat], ut vir suus propter ejus pulchritudinem se periclitari metueret. (0543C)324 Inter. 193. Cur dixit Deus ad Abimelech: Peperci tibi, ut non peccares in me (Gen. XX, 6)?-- Resp. Ut adverteretur, in Deum peccari, quando talia committuntur, quae putent homines leviter habenda, tanquam in carne peccata. Inter. 194. Cur non [mox] Abimelech mortuus est, dum dixit ei Deus: Ecce tu morieris (Ibid. v. 3)?-- Resp. Utique Deus praedixit, quod sine dubio futurum fuisset, si in hac admonitione, a peccato abstinendo, non caveretur. Inter. 195. Quare Abraham in die ablactationis Isaac, et non in die nativitatis vel circumcisionis fecit convivium grande (Gen. XXI, 8)?-- Resp. Propter significationem spiritualem: tunc enim gaudium habendum est de uno viro spirituali, quando solido (0543D)veritatis cibo, [et] non lacte carnalis intelligentiae pascitur. Inter. 196. De quo ludo arguit Sarra Ismael filium Agar (Ibid. v. 9, 10)?-- Resp. Dupliciter [itaque] hoc ab Hebraeis exponitur; sive quod idolothytum fecerit; juxta illud [quod alibi scriptum est]: Sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6); sive quod adversum Isaac, quasi majoris aetatis, joco sibi et ludo primogenita vindicaret: quod [ Edit., quando] quidem Sarra audiens non tulit. Et hoc ex ipsius approbatur sermone [dicentis ei]: Ejice ancillam hanc cum filio suo; non enim erit haeres filius ancillae cum filio meo Isaac. Inter. 197. Post quot annos puer ablactari solet?-- Resp. (0544A)Inter Hebraeos [autem] varia opinio est, asserentibus aliis quinto [ Ms., quarto] anno; aliis duodecimo ablactationis tempus impleri. Inter. 198. Si tredecim [ Al., quatuordecim] annorum erat Ismael quando natus est Isaac, adjunctisque aetati [ Ms., hac aetate] ablactationis annis, quomodo convenit tantae aetatis adolescentem matris sedisse in cervicibus, dum dicitur: Sumpsit Abraham panes et utrem aquae et dedit Agar, ponens super humerum ejus et parvulum, et dimisit eam (Gen. XXI, 14)?-- Resp. Omnis [igitur] filius secundum idioma linguae Hebraeorum, ad comparationem parentum, infans vocatur et parvulus. Et est sensus: Posuit Abraham panes et utrem super humerum Agar, et hoc facto dedit puerum matri, hoc est, in manu (0544B)ejus eum tradidit, commendavit, et ita emisit e domo. Quod in sequentibus declaratur, dum dicitur: Surge, tolle puerum, et tene manum ejus (Ibid. v. 18); non ut eum de terra [velut] jacentem tolleret, sed quasi comitem manu teneret. Quod autem manu parentis tenetur, sollicitus monstratur affectus. Inter. 199. Quid est quod dicitur, matrem flevisse, et Deum vocem pueri exaudisse (Ibid. v. 16, 17)?-- Resp. [Quia] mater non suam mortem, sed filii deplorabat, pepercitque Deus puero, pro quo fletus matris erat [ Ms., fuerat]. Inter. 200. Quomodo ad puteum juramenti agrum plantaverat Abraham (Ibid., v. 29 seq.), si in terra illa, quemadmodum Stephanus ait in Actis (VII, 5): Non acceperat haereditatem nec spatium pedis?-- Resp. (0544C)Ea est intelligenda haereditas quam Deus fuerat munere suo gratuito daturus, non ista quae pretio empta est. Intelligitur autem spatium circa puteum ad illud emptionis pactum pertinere, in quo fuerant agnae septem datae, quando Abimelech et Abraham sibi [etiam] juraverunt. Inter. 201. Quid illud: Tentavit Deus Abraham (Gen. XXII, 1)? Et Jacobus apostolus dicit: Deus neminem tentat (Jac. I, 13). Quomodo utrumque intelligendum est?-- Resp. Duobus [enim] modis tentatio in Scripturis solet intelligi. Una est quae per Deum fit probationis causa, ut justificetur homo et coronetur; de qua et dicitur: Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum (Deut. XIII, 3), hoc est, ut scire vos faciat. Alia est, de qua Jacobus (0544D)dicit: Deus neminem tentat (Jacob. I, 13); qua peccato implicamur. De illa Apostolus dicit: Ne forte tentaverit vos is qui tentat (I Thess. III, 5). Igitur Abraham a Deo tentatus est, ut probaretur, justificaretur, coronaretur, et ut ejus obedientia tali probata examine posteris innotesceret. Inter. 202. De quo dixit [Deus] Abrahae: Super unum montium, quem monstravero tibi (Gen. XXII, 2)?-- Resp. Aiunt [ergo] Hebraei hunc montem esse, in quo postea templum conditum est, [in area urnae Jebusaei]. 325 Inter. 203. Cur in tentatione Abrahae Deus dixit: Tolle filium tuum charissimum, quem diligis, Isaac (Gen. XXI, 12)?-- Resp. Ut ex charitatis admonitione, (0545A)et nominis recordatione tentationis pondus accumularetur, et paternus affectus torqueretur ex memoria promissionis: cum ante Deus dixisset ad eum: In Isaac vocabitur tibi semen. Quasi [ Ms., quia] si ille occideretur, tota spes promissionis [ Ms., promissionum] frustraretur. Inter. 204. Et cur non statim licuit ei occidere filium, sed triduana itineris mora, eum immolaturus, secum ducere jussus est?-- Resp. Quatenus longitudine temporis, tentationis quoque augeretur incrementum. Nam per triduum iter protenditur, et per totum triduum crescentibus curis paterna viscera cruciantur: ut omni hoc spatio tam prolixo intueretur filium pater, cibum cum eo sumeret, ut [tot] noctibus puer penderet in amplexibus patris, inhaereret pectori, (0545B)cubitaret in gremio; quatenus per singula momenta in paterno affectu dolor occidendi filii accumularetur. Inter. 205. Si Abraham indubitanter et firmo animo cogitabat mactare puerum Domino in holocaustum, quid est quod dixit pueris suis: Vos exspectate hic: ego et puer, cum adoraverimus, revertemur ad vos (Gen. XXII, 5)?-- Resp. [Igitur et dubitanti animo mactare puerum cogitabat, et indubitanti animo in Deum resuscitari credebat eum.] Idcirco utrumque laudis [ Ms., laudabilis] est et in constantia offerendi, et in fide resuscitandi. Sciebat certissime Deum fallere non posse: et licet puer occideretur, promissionem tamen Dei salvam permanere. Unde (0545C)et Paulus apostolus per Spiritum sanctum didicerat, quid animi habuisset Abraham intra se, dum fidem ejus laudat [ Ms., laudavit] dicens: Fide Abraham non haesitavit, cum unicum offerret, in quo acceperat promissionem [ Ms., repromissiones], [cogitans] quia a mortuis eum resuscitare potens est Deus (Rom. IV, 20). Inter. 206. Unde aries iste, qui pro Isaac immolatus est (Gen. XXII, 13), venerit, solet quaeri: an [de] terra ibi subito creatus esset, vel aliunde ab angelo allatus?-- Resp. Aries iste non putativus [ Ms., putatus], sed verus esse credendus est. Ideo magis a doctoribus aestimatur, aliunde eum angelum attulisse, quam ibi de terra, post sex dierum opera, Dominum procreasse. (0545D)Inter. 207. Quare appellavit Abraham nomen loci illius: Dominus vidit (Ibid. v. 14); cum nusquam sit quod Dominus non videat?-- Resp. Vidit pro apparuit dixit: hoc est, videri fecit, sicut ibi: Et nunc cognovi quia times Deum, id est, feci ut cognoscaris [ Ms., cognoscatur; al., cognoscar], eo genere locutionis, dum per efficientem significatur id quod efficitur: sicut pigrum frigus dicimus, eo quod [pigros] faciat. Illud autem quod dixit: Unde usque hodie dicitur Dominus in montem videbit. Exinde apud Hebraeos proverbium venit [ Ms., exiit] ut si quando in angustia constituti sunt, [et] Domini quoque optant auxilio sublevari, dicunt: In monte Dominus videbit, hoc est, sicut Abrahae, miserebitur et nostri. Unde (0546A)et in signum dati arietis solent etiam nunc cornu clangere. Inter. 208. Vocavit [autem] angelus Domini Abraham secundo de coelo dicens: Quia fecisti rem hanc et non pepercisti filio tuo unigenito propter me (Ibid., v. 16). Nunquid Abraham propter angelum non pepercit filio suo, et non propter Deum?-- Resp. [Aut enim] angeli nomine Dominus Christus significatus est, qui sine dubio Deus est, et manifeste a propheta dictus est, magni consilii angelus. Aut [quia] Deus [erat] in angelo; et [ Edit., aut] ex persona Dei angelus loquebatur, sicut in prophetis etiam fieri solet. Nam in consequentibus hoc magis videtur apparere, ubi legitur: [ Et] vocavit angelus Domini Abraham iterum de coelo, dicens: Per memetipsum juravi, dicit (0546B)Dominus. Inter. 209. Quid est quod secundo ad Abraham eaedem et non aliae promissiones factae sunt (Ibid., v. 17)?-- Resp. Significat duplex semen Abrahae futurum esse, unum carnale, aliud spirituale. Ideo dixit ei Dominus: [sic] erit semen tuum, sicut stellae coeli, et sicut arena maris: in stellis coeli, spirituales; in arena maris, carnales [volens intelligi ( Edit., intelliguntur)]. Inter. 210. Cur [enim] nominavit Scriptura filios Nachor fratris Abrahae (Ibid., vers. 20)?-- Resp. Quia de illis, vel de illorum stirpe aliquid celebre postea gestum esse legitur. Itaque Hus [ Ms., Chus] unus erat, de cujus stirpe Job descendit. 326 Sic enim scriptum est in exordio voluminis ejus: Vir (0546C)fuit in terra Hus [Ms., Chus] nomine Job. Male igitur aestimabant [ Ms., aestimant] quidam, Job de genere Esau natum, in cujus genere est Balam [ Ms., de gente Esau. Secundus natu est de Melcha Buzi, ex cujus genere est Balam, etc.] ille divinus, ut Hebraei tradunt, qui in libro Job dicitur Heliu: primum vir sanctus [et] propheta Dei, postea per inobedientiam et desiderium munerum excaecatus, dum Israel maledicere coepit, divini vocabulo nuncupatus. [Diciturque in eodem libro: Et iratus Heliu filius Barachiel Buzites. De hujus videlicet Buzi radice descendens Cham vel pater ejus Damasci. Ipsa enim vocatur Aran, quae hic pro Syria scripta est et ipso nomine legitur in Isaia. Caseth quoque quartus est, a quo Casiadei, id est Chaldaei, postea vocati sunt. Bathuel, (0546D)de quo Rebecca et Laban pater Liae et Rachel.] Inter. 211. Cur una civitas Hebron tribus appellata est nominibus, videlicet, Hebron, Arbe, [et] Mambre (Gen. XXIII, 2)?-- Resp. Hebron [civitas] a Gigantibus, a quibus quondam condita est: et Arbe a numero, videlicet quatuor, [habet nomen], quod ibi quatuor patriarchae sepulti sunt; Adam magnus humani generis pater; Abraham, [et] Isaac [et] Jacob. Haec eadem a quodam amicorum Abraham Mambre vocata est. Inter. 212. [Quaeritur] quid significat quod Abraham puero suo dicit: Pone manum tuam super femur meum, et jura per Dominum Deum coeli (Gen. XXIV, (0547A)2, 3)?-- Resp. Tradunt Hebraei quod in sanctificatione ejus, hoc est circumcisione, juraverit. Sed melius intelligendum est jurasse in semine Abrahae, hoc est Christo. Quia ipse Dominus Deus coeli in ea carne tum venturus erat, quae de illo femore propagata est. Inter. 213. Quomodo servus Abrahae in petitione signi augurationis vitio culpandus non est (vers. 14)?-- Resp. Aliud est [enim] mirum aliquid petere, quod ipso miraculo significatur [ Ms., quod pro ipso miraculo signum sit]; aliud [est etiam] humanos errores superstitiosa vanitate in auspiciis, augurationibus [et] divinationibus observare. Quaedam enim pacta [ Ms., facta] sunt diabolicae familiaritatis, et non sine grandi peccato fiunt, quando fiunt. Illud (0547B)igitur superius petitionis genus comprobatio [ Ms., computatio fidei] seu conjunctio fidei est ad Deum; hoc posterius infidelitatis conjunctio ad diabolum. Inter. 214. Quid hoc, proficiscente Rebecca: Soror nostra es, crescas in millia millium et haereditatem obtineat [Ms., possideat] semen tuum portas inimicorum suorum (vers. 60)? Num prophetae fuerunt, quia [ Ms., qui] hoc dixerunt quod in futuro factum est [ Ms., quod futurum factum fuerat]?-- Resp. Non prophetae fuerunt, aut vanitate tam magna optaverunt, sed eos, quae promiserat Deus Abrahae, latere non potuerunt. Inter. 215. Quae est exercitatio Isaac, qua se exercere dicitur in campo ad vesperam (vers. 63)?-- Resp. Significat [autem] illa exercitatio orationem, (0547C)secundum illud quod Christus orabat in monte: ut etiam hinc Isaac typum Domini gesserit (vers. 62). Inter. 216. Quae est illa terra Austri, ubi habitabat Isaac, revertente servo patris sui cum Rebecca?-- Resp. [Terra Austri] significat terram illam [ Ms., Gerara] unde a patre ad immolandum [quondam] fuerat adductus (vers. 65). Inter. 217. Quid est theristrum, quo se operuit Rebecca?-- Resp. Pallii genus est, ut nunc sunt Arabica vestimenta [ Ms., teristrum pallium dicitur, genus etiam nunc Arabici vestimenti], quibus mulieres provinciae illius velantur. Inter. 218. Cur Abraham post promissum sibi et (0547D)natum Isaac, in quo ei multiplicatio prolis, et benedictio gentium promissa est a Deo, aliam voluit ducere uxorem (Gen. XXV, 1)?-- Resp. Non propter incontinentiam, cum jam esset grandaevus; sed sicut Agar et Ismael significant carnales Veteris Testamenti; sic Cethura et filii ejus significant haereticos, qui se ad Novum Testamentum pertinere existimant. Sed utraeque concubinae dicuntur; sic enim dicitur: Filiis [autem] concubinarum largitus est munera (vers. 6). Sola Sarra uxor semper vocatur. Inter. 219.--Quae est [ista] Cethura, aut unde genus duxit [ Ms., ducens]?-- Resp. [Cethura interpretatur copulata, aut vincta; quam ob causam] suspicantur Hebraei 327 eamdem esse Agar quae, Sarra mortua, ex concubina transierit in uxorem [ Al., facta sit (0548A)uxor]. Et sic videtur [depositi jam] Abrahae aetas excusari, ne senex post mortem uxoris vetulae novis nuptiis arguatur lascivisse. [Fertur] quoque quia filii Abrahae, qui ei de Cethura nati sunt, [occupaverunt terram quae Arabia vocatur, usque ad maris Rubri] littora. Dicitur autem unus ex posteris Abrahae, qui appellatur Asser [ Ms., appellabatur Assur], duxisse adversus Lubian [ Ms., Laban] exercitum, et ibi devictis hostibus consedisse, ejusque posteros ex nomine Atavi Africam nuncupasse. Alios quoque filios Abrahae ex Cethura occupasse Judeae regiones [ Ms., Indiam regionem] aestimatur. Inter. 220. Quomodo convenit Abrahae tam sancto viro quod dicitur: Et deficiens mortuus est (Gen. XXV, 8)?-- Resp. In Hebraeo non habetur deficiens, (0548B)sed a Septuaginta Interpretibus additum est. Inter. 221. Quid [est] quod plenus dierum dicitur?-- Resp. Quod lucis et diei operibus plenus occubuerit. Inter. 222. Quid est quod dicit Scriptura de filiis Ismael: Habitaverunt ab Ebila usque ad Sur, quae est contra faciem Aegypti (vers. 18)?-- Resp. Ebila est regio quam circumfluit [ Ms., circuit] Phison ex paradiso fluens, dicta a quodam Ebila nepote Noe: et est solitudo contra faciem Aegypti. Sur quoque est solitudo inter Cades et Barad, extendens desertum usque ad mare Rubrum et Aegypti confinia. Inter. 223. Quid est quod dicitur de Ismaele (vers. 16), quod duodecim generasset principes, vel duces [qui regionibus vel tribubus nomina dederunt ( omissa (0548C)in ms. )]?-- Resp. Significat quod singuli filiorum Ismaelis [regionibus vel tribubus nomina dederunt], e quibus primogenitus ejus fuit Nabaioth [ Ms., Nabaoth; al., Nabeoth], a quo omnis regio ab Euphrate ad mare Rubrum Nabathena usque hodie dicitur, quae pars est Arabiae. Nam et familiae eorum oppidaque et pagi ac munita castella, et tribus horum appellatione celebrantur. Ab uno ex his Cedaar in deserto, Eoduma alia regio, et Hemanea [ Ms., Themana] ad austrum et Cedema ad Orientem dicitur. Inter. 224. Quid est quod dicitur de eodem Ismaele: Coram omnibus fratribus suis obiit (vers. 17)? vel qui sunt fratrum nomine dicti [ Ms., censiti]?-- Resp. Id est, in manibus omnium liberorum [ Ms., filiorum] suorum mortuus est, superstitibus omnibus liberis, (0548D)et nullo prius morte praerepto. Fratres autem pro filiis appellari, ad Jacob Laban demonstrat dicens: Ponatur coram [fratribus meis et] fratribus tuis, ut judicent inter nos (Gen. XXXI, 37). Nec enim legimus alios fratres Jacob ibi habere, exceptis liberis suis. Inter. 225. Quaeritur quo ierit Rebecca interrogare Dominum, cum parvuli [ejus] in utero collidebantur (Gen. XXV, 22) ?-- Resp. Forte ad locum ubi aram constituerat Abraham, orare venit: vel [etiam] erant aliqui [tales] in eo tempore homines Dei, in quibus posset Deus interrogari. Inter. 226. An secundum historiam vel etiam allegoriam intelligendum est quod Dominus respondit Rebeccae: Duae gentes sunt in utero tuo et duo (0549A)populi ex ventre tuo dividentur, populusque populum superabit, et major serviet minori (vers. 23)?-- Resp. Secundum utrumque modum: spiritualiter vero sic solet intelligi quod dictum est, [ut] in Esau figuratus sit major populus Dei, hoc est, Israeliticus secundum carnem; per Jacob autem figuratus est ipse Jacob in populo Christiano, secundum spiritualem progeniem propagato [ Ms., quam propagavit]. Sed etiam historica proprietate invenitur hoc responsum esse completum, ubi populus Israel, hoc est, Jacob minor filius superavit Idumaeos, quos [ Ms., hoc est, gentem quam . . . ] propagavit Esau, eosque fecit tributarios per David, quod diu fecit scilicet usque [ Ms., quandiu fuerunt usque . . . ] ad regem sub quo Idumaei rebellaverunt, et jugum Israeliticum a cervice (0549B)sua deposuerunt. Inter. 227. Quae sunt primogenita quae Esau vendidit Jacob fratri suo (vers. 31)?-- Resp. Tradunt Hebraei omnes primogenitos fungi solitos officio sacerdotali [ Ms., sacerdotum] antequam Aaron in sacerdotem [ Ms., sacerdotium] eligeretur; et habuisse vestimenta sacerdotalia, quibus induti victimas Deo offerebant: et haec esse vestimenta 328 Esau, quibus Rebecca induit Jacob filium suum, quorum odore pater oblectatus benedictionis initium astruit (Gen. XXVII, 15). Inter. 228. Si viri justi voluntas bona est, quid est quod Isaac non Esau, quem voluit, sed Jacob, quem noluit, benedixit?-- Resp. Justi hominis, quantum ad conscientiam pertinet, voluntas bona est; quantum (0549C)autem ad praescientiam [ Ms., praesentiam] immunis est ab adversis. Deus enim solus est qui de futuris judicat. Ac per hoc Isaac justus, quantum ad praesentem statum [ Ms., humanitatem] pertinet, dignum esse majorem filium benedictione putabat [magis]. Sed Deus, occultorum cognitor, minorem mereri benedictionem ostendit, [ut in benedictione non hominis ostenderit esse beneficium, sed Dei ( Edit., ut benedictionem non hominis, sed Dei ostenderet)]. Ideo dictum est in Numeris ad Moysen et Aaron sacerdotem: Ponite nomen meum super filios Israel, ego Dominus benedicam eos (Num. VI, 27). Sacerdotis est benedicere, Dei est effectum tribuere benedictionis. Unde intellexit Isaac per spiritum prophetiae, a Deo benedictionem super minorem filium praedestinatam, (0549D)dicens: Benedixi ei, et erit benedictus (Gen. XXVII, 33). Inter. 229. Quid est quod Jacob dixit: Terribilis est locus iste, non est hic aliud nisi domus Dei et porta coeli (Gen. XXVIII, 17)?-- Resp. Haec verba ad prophetiam pertinent, quod [ Ms., quia] futurum erat in terra promissionis, Deum verum timere et colere, tabernaculumque ei fieri: eumque, qui est super omnia benedictus Deus, pedibus [suis] ambulare in ea. Portam autem coeli sic intelligere debemus, tanquam inde fiat aditus credentibus ad capessendum regnum coelorum. Inter. 230. Cur Jacob oleum fudit super lapidem, quem erexit in titulum (vers. 18)?-- Resp. Non ex (0550A)idololatria [ Ms., non idololatriae fecit simile]: nec enim tunc, nec postea frequentavit lapidem adorando, aut ei sacrificando; sed signum fuit prophetiae evidentissimae [ Ms., in prophetia evidentissima] constitutum, quod [ Ms., quae] pertinet ad unctionem. Unde et Christi nomen a chrismate est. Inter. 231. [Quaerendum est] quomodo dictum sit: Servivit Jacob pro Rachel septem annis, et videbantur illi pauci dies (Gen. XXIX, 20); cum magis [etiam] breve tempus longum esse soleat amantibus?-- Resp. Dictum est [ergo] propter laborem servitutis, quem facilem et levem amor faciebat. Inter. 232. Post servitutem septem annorum Jacob, soceri sui fraude deceptus, copulatus est Liae; an etiam post alios septem servitutis annos Rachel (0550B)accepturus erat?-- Resp. Non [igitur], ut quidam male aestimant, post septem annos alios Rachel accepit uxorem; sed post septem dies nuptiarum primae; nam sequitur: Et ingressus est ad Rachel, et dilexit Rachel magis quam Liam, et servivit ei septem annis aliis (vers. 30). Inter. 233. [An] duae ancillae Bala et Zelpha uxores, an concubinae dicendae sunt (Gen. XXX, 4, 9)?-- Resp. Forte omnis concubina, uxor; non autem [omnis] uxor concubina, more loquendi in Scripturis [ Ms., Scripturarum], appellatur, id est, ut Sarra et Rebecca, [Lia] et Rachel concubinae dici non possint: Agar vero et Cethura, et Bala et Zelpha et uxores et concubinae. Inter. 234. Quomodo pro aspectu virgarum variarum (0550C)varii pecorum fetus nascebantur (vers. 38)?-- Resp. Observabat Jacob tempora quibus pecora ascendebantur, et post calorem diei ad potandum avida pergebant: discolores virgas hic ponebat in canalibus, et admissis arietibus et hircis in ipsa potandi aviditate oves et capras faciebat ascendi, ut ex duplici desiderio, dum avide bibunt et ascenduntur a maribus, tales fetus conciperent, quales umbras arietum et hircorum desuper ascendentium in aquarum speculo contemplabantur. Ex virgis enim in canalibus positis varius [etiam] erat imaginum color. Nec mirum hanc in conceptu feminarum esse naturam, ut quales perspexerint, sive mente conceperint. in extremo voluptatis aestu, quo concipiunt, talem (0550D)sobolem procreent, cum hoc ipsum etiam in equarum gregibus apud Hispanos dicatur fieri. Et Quintilianus in ea controversia: in qua accusabatur matrona quaedam, quae Aethiopem pepererat [ Ms., quod . . . pepererit], pro defensione illius argumentetur, in hoc conceptu [ Ms., hanc conceptus] esse naturam, quam supra 329 diximus. Et multa dicuntur similia [ Ms., similiter] fieri in animalium fetibus. [Sed] et mulieri accidisse traditur, ut scriptum reperitur in libris antiquissimi et peritissimi medici Hippocratis, quae suspicione adulterii fuerat punienda, cum pulcherrimum puerum peperisset, utriusque parentis generi [ Ms., utrique parenti generique] dissimilem, nisi memoratus medicus solvisset quaestionem, illis admonitis, quaererent, si forte aliqua talis (0551A)pictura esset in cubiculo; qua inventa, mulier a suspicione liberata est. Inter. 235. Quare Jacob primi temporis sua esse voluit, et serotina Laban? vel [ Ms., et] cur hac arte non sua magis omnia esse fecit?-- Resp. Jacob prudens et callidus justitiam et aequitatem in nova arte servabat. Si enim omnes agnos et haedos varios pecora procreassent, erat aliqua suspicio [doli], et aperte huic rei Laban invidus contraiisset. Ergo ita omnia temperavit, ut ipse fructum sui laboris acciperet, et Laban non penitus spoliaretur. Si quando oves et caprae primo tempore ascendebantur, quia vernus est fetus, ante ipsas ponebat virgas, ut varia soboles nasceretur. Quaecunque oves et caprae sero quaerebant mares, ante harum oculos non ponebat, (0551B)ut unius coloris pecora nascerentur: et quicquid primum nascebatur, suum erat, quia [discolor et] varium erat: quicquid postea, Laban: unius enim, tam nigri quam albi coloris, pecus oriebatur. Inter. 236. Cur nec Jacob fraudis in hoc [facto] arguendus est?-- Resp. Per hoc cogit inquiri prophetiam, et aliquam figuratam significationem res ista, quam sine dubio ut propheta fecit Jacob. Non enim tale aliquid, nisi revelatione spirituali eum fecisse credendum est. Inter. 237. Quomodo decem vicibus dicit Jacob socero suo, mutasse eum mercedem suam (Gen. XXXI, 41)?-- Resp. Hic est sensus, quod per singulos fetus semper Laban conditionem mutaverit. Si videbat varium nasci pecus [post fetum] dicebat: Nolo [ F., (0551C)volo] in futurum varia mihi nascantur. Rursum cum vidisset unius coloris nasci pecora [Jacob quoque, hoc audito, virgas in canalibus non ponebat] dicebat: futuros fetus unius coloris pecora mihi procreabunt. Et quid plura? usque ad decem vices semper [a Laban pecoris sui] Jacob mutata conditio est: et quodcunque sibi proposuerat Laban, ut nasceretur, in contrarium colorem vertebatur. Ne cui autem in sex annis decem pariendi vices incredibiles videantur, lege Virgilium, in quo dicitur: Bis gravidae pecudes . . . . . Natura autem Italicarum ovium et Mesopotamiae una esse perhibetur. Inter. 238. Quare constituit Jacob lapidem super titulum (vers. 45)?-- Resp. Diligenter animadvertendum (0551D)est quod istos titulos in rei cujuscunque testimonium constituebant, non ut eos pro diis colerent, sed ut eis aliquid significarent. Inter. 239. Quid est quod Jacob juravit per timorem patris sui Isaac (vers. 53)?-- Resp. Per Deum utique, quem timebat Isaac pater ejus, jurare intelligitur. Quem timorem etiam superius commendavit, cum diceret: Deus patris mei Abrahae, et timor patris mei Isaac (vers. 42). Inter. 240. Quae sunt castra Dei, quae vidit Jacob in itinere (Gen. XXXII, 1, 2)?-- Resp. Nulla dubitatio est quin angelorum fuerit multitudo. Ea quippe in Scripturis militia coeli nominari solet. Inter. 241. Quomodo fidem habuit Jacob, quandoquidem (0552A)tantum timuit Esau fratrem suum (vers. 7)?-- Resp. Satis in verbis ejusdem Jacob, quae sequuntur, et humana infirmitas, et fides pietatis apparet; ut et Deus liberaret eum et quae promisit impleret. Admonendi sumus tamen [ Ms., enim] hoc exemplo, ut quamvis credamus in Deum, faciamus tamen quae facienda sunt [ab hominibus] in praesidium salutis: ut praetermittentes ea Deum tentare non videamur. Inter. 242. Quomodo ergo Jacob ab eo postulat benedici, cui luctando praevaluit (vers. 26)?-- Resp. Magna [haec] est de Christo prophetia. Duplex enim 330 [hic] Jacob intelligitur, id est, carnalis et spiritualis. Praevaluit enim Jacob Christo, vel potius praevalere visus est super eos Israelitas, a quibus (0552B)crucifixus est Christus; et ab eo benedicitur [Israeliticus] in eis qui crediderunt in Christum; ex quibus erat qui dicebat: Et ego Israelita ex genere Abrahae, ex tribu Benjamin (Rom. XI, 1). Unus ergo atque idem Jacob et claudus et benedictus: claudus in latitudine femoris, tanquam in multitudine generis, de quo dictum est: et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 26). Benedictus autem in eis, de quibus dictum est: Reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XII, 5). Inter. 243. Quae est causa immutati nominis Jacob, ut Israel vocaretur (Gen. XXXII, 28)?-- Resp. Varia hujus nominis interpretatio aestimatur; sed beatus Hieronymus taliter de ejus interpretatione dixit: (0552C)sensus itaque hic est: non vocabitur nomen tuum supplantator, hoc est, Jacob; sed vocabitur princeps cum Deo, hoc est, Israel. Quomodo enim ego princeps sum, sic [et] tu, qui mecum luctari potuisti, princeps vocaberis. Si autem cum Deo sive angelo (quoniam plerique varie interpretantur) pugnare potuisti, quanto magis cum hominibus, hoc est, [cum] Esau, [quem] formidare non debes. Inter. 244. Quid [sibi vult] quod Jacob ait [fratri suo]: Sic vidi faciem tuam, quasi viderem faciem Dei (Gen. XXXIII, 10). Utrum paventis et perturbati animi verba usque in hanc adulationem proruperunt?-- Resp. Haec verba fraterna sunt et benigno animo dicta, quoniam post benignam susceptionem metus ipse transierat. Et fortassis Dei nomine angelorum (0552D)aliquem vel sanctorum [ Ms., vel aliquem sanctum] hoc loco intelligere debemus, secundum Apostolum, qui dixit: Etsi sunt qui dicuntur dii, sive in coelo, sive in terra, quemadmodum sunt dii multi et domini multi (I Cor. VIII, 5). Inter. 245. Quomodo promisit Jacob fratri suo, ut sequeretur vestigia ejus cum alio itinere tenderet (Gen. XXXIII, 14) ?-- Resp. Forte ad horam sequebatur. Vel primo [veraci animo] promiserat, sed aliud postea [cogitando [ Edit., cogitabat] delegit]. Inter. 246. Quomodo duo filii Jacob tantam caedem et depraedationem per se in terra aliena facere potuerunt (Gen. XXXIV, 25) ?-- Resp. Multitudo [enim] non parva erat cum Jacob, qui plurimum ditatus (0553A)fuit: sed filii ejus in hoc facto nominantur, qui ejusdem facti principes et auctores fuerunt. Inter. 247. Quid est quod Jacob dixit domui suae: Projicite deos alienos qui in medio sunt vestri (Gen. XXXV, 2)? Et iterum: Dederunt ei omnes deos alienos, quos habebant, et inaures quae in auribus eorum erant (vers. 4). Quae si ornamenta erant, ad idololatriam non pertinebant?-- Resp. Intelligendum est, has inaures phylacteria fuisse deorum alienorum. Nam Rebeccam a servo Abrahae inaures accepisse Scriptura testatur: quod non fieret, si eis inaures habere ornamenti gratia non liceret. Ergo illae inaures, quaecunque [ Edit., quae cum] idolis datae sunt, ut dictum est, idolorum phylacteria fuerunt. Inter. 248. Quare secundo dicitur ad Jacob (vers. (0553B)10): Non vocaberis Jacob, sed Israel erit nomen tuum: et appellavit eum Israel?--Resp. Dudum nequaquam ei ab angelo nomen imponitur, sed quod imponendum sit ei a Deo praedicitur. Quod igitur [ibi] futurum promittitur, hinc dicitur expletum. Nimirum nomen hoc ad illam recte intelligitur pertinere promissionem, ubi sic videbitur Deus, quomodo non est ante a patribus suis visus. Inter. 249. Quae est Effrata, ubi Jacob Rachel uxorem suam condidisse dicitur (vers. 19, 20)?-- Resp. Effrata et Bethleem unius verbi vocabulum est sub interpretatione consimili: siquidem in frugiferam domum, et domum panis vertitur, propter eum panem qui de coelo descendisse dicitur. Inter. 250. Ubi est turris gregis, juxta quam dicitur (0553C)Jacob habitasse (vers. 21)?-- Resp. Juxta Bethleem, ubi [vel] angelorum grex in Domini ortu cecinit: vel ubi Jacob pascens pecora sua loco nomen imposuit: vel, quod verius est, quod vaticinio futurorum tunc mysterium monstrabatur [ Ms., quia vaticinatio futurorum jam tunc per mysterium monstrabatur]. Inter. 251. Quid est quod de Isaac dicitur: Et consumptus aetate mortuus est, et appositus populo suo (Gen. XXXV, 29)? Quomodo consumptus, vel cui populo appositus? 331 -- Resp. Consumptus aetate, id est, perfectus aetate. Verum angelorum populo vel sanctarum animarum apponuntur, qui hanc vitam Deo placentes finiunt. Tunc dicuntur apponi, quando nulla jam remanet sollicitudo tentationum, et periculum (0553D)peccatorum. Quod intuens Scriptura ait: Ante mortem ne laudes hominem quemquam (Eccli. XI, 30). Inter. 252. Quomodo Scriptura dicit, post mortem Isaac patris sui, Esau abscessisse de terra Chanaan, et habitasse in monte Seir (Gen. XXXVI, 8); cum veniente de Mesopotamia Jacob legatur (Gen. XXXII, 3) eum misisse nuntios ad fratrem suum in terra Seir, regionis Edom, cum ibi habitaret tunc temporis [ Ms., eumque ibi habitasse tunc temporis]?-- Resp. In promptu est cogitare quod scilicet Esau, posteaquam in Mesopotamiam frater ejus abscessit, (0554A)noluit habitare cum parentibus suis, [sive] ex illa commutatione [ Ms., commotione] qua dolebat se benedictione fraudatum; sive causa uxorum suarum, quas odiosas videbat esse parentibus, et coeperat habitare in monte Seir. Deinde post reditum Jacob fratris sui, facta inter eos concordia, reversus est et ipse ad parentes; et cum mortuum patrem simul sepelissent, quia eos plurimum ditatos terra illa, sicut scriptum est, minime capiebat, abscessit rursus in Seir, et ibi propagavit gentem Idumaeorum. Inter. 253. Erant [autem] filii Jacob duodecim (Gen. XXXV, 22); et computatis omnibus, Benjaminque, et addidit: Hi filii Jacob, qui nati sunt ei in Mesopotamia Syriae (vers. 26); dum constat Benjamin (0554B)natum esse in Chananaea, quomodo tunc duodecim nasci dicuntur in Mesopotamia?-- Resp. Nulla est [ergo] facilior solutio hujus quaestionis, quam ut per synecdochen accipiatur. Ubi enim major pars est aut fortior [ Ms., potior], solet ejusdem nomine etiam illud comprehendi quod ad ipsum nomen [non] pertinet. Inter. 254. Quomodo impletum somnium Joseph, quo dicit se vidisse solem et lunam, et undecim stellas adorasse se (Gen. XXXVII, 9); dum constat, eo regnante in Aegypto, matrem ejus Rachel multo ante esse defunctam; imo nec patrem [ejus] legimus eum adorasse?-- Resp. [Ergo] in Christo facilius [ Edit., facile] est somnii intelligere perfectionem: huic enim datum est nomen, quod est super (0554C)omne nomen, ut in nomine ejus [Ms., Jesu] flectatur omne genu coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10). Inter. 255. Quaeritur quare Isamelitas Scriptura, quibus a fratribus venditus est Joseph, etiam Madianitas vocet (Gen. XXXVII, 28); cum Ismael sit de Agar filius Abrahae, Madianitae vero de Cethura?-- Resp. Quia Scriptura de Abraham dixerat (Gen. XXV, 6) quod munera dedisset filiis concubinarum suarum, Agar scilicet et Cethurae; et divisit [ Ms., dimiserit] eos ab Isaac filio suo in terra [ Ms., terram] Orientis. Itaque unam gentem fecisse intelligendi sunt. Inter. 256. Quomodo intelligendum illud [quod] Jacob [dicit]: Descendam ad filium meum lubens in (0554D)infernum (Gen. XXXVII, 35).-- Resp. Perturbati et dolentis verba sunt, mala sua etiam hinc exaggerantis. Vel etiam inferni nomine sepulcrum significavit, quasi diceret: In luctu maneo, donec me terra suscipiat [sepultum], sicut illum. Inter. 257. Qualiter historia de Juda et tribus filiis ejus et uxore ejus Thamar (Gen. XXXVIII) intra tam paucos annos compleri potuit? [Cum ergo anno XIV aetatis suae venditus fuisse credatur; XIII annos peregerat in Aegypto ignotus Pharaoni; ad hos enim tredecim annos accesserunt VII anni ubertatis, et facti sunt anni XX: his adduntur duo; (0555A)quia secundo anno famis Jacob introivit in Aegyptum cum filiis suis, et inveniuntur XXII anni, quibus abfuit Joseph a patre et a fratribus suis. Quo medio tempore quomodo fieri potuerunt]?-- Resp. Solet [enim] Scriptura sancta per recapitulationem multa proferre. Aliquot ergo annis ante venditum Joseph haec fieri coepisse intelligi datur. Etiam mox, ut adolesceret Judas, incidit [ Ms., coepit incidisse] in amorem ejus, quam duxit uxorem, nondum vendito Joseph in Aegyptum. Inter. 258. Cur dixit de Thamar: Depositis vestimentis viduitatis suae (vers. 14)?-- Resp. Ut intelligatur [ Ms., quatenus intelligeres], ex temporibus patriarcharum certa et sua fuisse vestimenta viduarum, non utique talia qualia conjugatarum. (0555B)332 Inter. 259. Quare dixit Judas: Justior est Thamar quam ego (Gen. XXXVIII, 26)?-- Resp. Thamar in bivio sedens vel capeto; ubi diligentius debet viator aspicere, quod iter gradiendi capiat; non ut vagam turpitudinis libidinem impleret, sed ut liberos a socero susciperet, justiore causa, quam socer: ille enim libidinis, illa liberorum gratia: et ideo in comparatione ejus minus male fecerat. Inter. 260. Si Phares inde sortitus est nomen divisionis, quia diviserat membranam secundam [ Ms., secundarum], unde Zara [sic] nomen accepit (vers. 29, 30)? Resp. Zara interpretatur Oriens. Sic igitur vocatur, vel quia primus apparuit, vel quod plurimi ex eo nati sunt justi, sicut in Paralipomenon legimus (I Par. II, 4). (0555C)Inter. 261. Cur gentiles homines qui fuerunt in carcere cum Joseph, praesagia futurorum viderunt (Gen. XL, 5) ?-- Resp. Non pro suis meritis, sed ut magnificaretur Joseph, et manifestaretur qui latebat. Inter. 262. Quid [sunt] tres propagines (vers. 10)?-- Resp. Tres [propagines sunt tres] rami. Inter. 263. Cur Pharao et Herodes dies nativitatis suae honoribus festivos habuerunt (vers. 20)?-- Resp. Eo quod putaverunt quod hora nativitatis eorum eos [ Ms. se] ordinasset in regnum: similem rem facientes adoratione, ut quorum erat par impietas, esset una solemnitas. Inter. 264. Quid est quod Pharao dixit: Putabam (0555D)me stare super flumen (Gen. XLI, 1)?-- Resp. Id [ Ms., Idem] est quod in alio loco legitur: Ecce ego super fontem aquae sto (Gen. XXIV, 13). Hoc genere locutionis et in psalmo dicitur: Qui fundavit terram super aquam [Ms., aquas ]. [Non coguntur homines putare sicut navem natare terram super aquas]. Secundum hanc [enim] locutionem [recte] intelligitur, quod altior sit terra quam aqua. Altius quippe ab aquis sustollitur, ubi habitant terrena animalia. Inter. 265. Quomodo multitudo [frugum] arenae [multitudini] comparatur (Gen. XLI, 49)?-- Resp. Quia sicut arena innumerabilis est, ita multitudo frugum usitato numero comprehendi non potest [ Ms., poterat]. (0556A)Inter. 266. Quomodo de viro sancto Joseph intelligere debemus, quod inebriasset fratres suos (Gen. XLIII, 34) -- Resp. Ebrietas secundum Hebraeam linguam [ Ms., idioma Hebraicae linguae] pro satietate ponitur, sicut in psalmo: Visitasti terram et inebriasti eam. Et iterum: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae. Inter. 267. Quid sibi vult quod Joseph toties fratres suos ludificavit, et tanta exspectatione suspendit, antequam manifestare se voluisset?-- Resp. Tribulabat eos, non ut se vindicaret [in eis], sed ut illos purgaret a crimine transacti sceleris in eum: vel magis, ut hac dilatione accumularetur gaudium eorum, dum viderent tantam gloriam ejus, quem [a se] exstinctum esse arbitrabantur. (0556B)Inter. 268. Quomodo dicitur: Filii ejus et filiae descenderunt cum Jacob in Aegyptum (Gen. XLVI, 7), cum Jacob plures non habuerit filias, quam Dinam tantummodo?-- Resp. Aut [etiam] neptes filiarum nomine intelligere debemus; aut pluralis numerus pro singulari positus est, sicut ibi: Misit in eis muscam caninam. Inter. 269. Quod dicit Scriptura: Omnes animae quae egressae sunt de femoribus Jacob (vers. 26): quid respondendum est eis qui hoc testimonio confirmare nituntur, a parentibus simul animas cum corporibus propagari?-- Resp. [Animas dictas pro hominibus, a parte totum significante [ Edit., significata] locutione, nullus debet dubitare]. Inter. 270. Hi filii Liae, quos genuit in Mesopotamia (0556C)Syriae cum Dina, animae filiorum et filiarum triginta tres (vers. 15). Nunquid istae omnes triginta et tres animae ex Lia in Mesopotamia Syriae natae sunt, dum ibi Jacob non plus [quam] viginti annis cum socero suo moratus est, et septem anni transierunt, antequam Liam uxorem duxisset?-- Resp. Ideo [igitur] Scriptura sancta hos omnes in Mesopotamia ortos esse dixit, quoniam eorum patres ibi orti sunt. Inter. 271. Si sexaginta et sex animae sunt quae ingressae sunt cum Jacob in Aegyptum, et ibi Joseph cum duobus filiis suis inventus est (vers. 26, 27), quomodo 333 septuaginta postea dicuntur esse animae domus Jacob?-- Resp. Ipso patre Jacob, quasi radice, adnumerato septuaginta esse noscuntur. (0556D)Inter. 272. Dum hic [in Genesi] legimus septuaginta esse animas domus Jacob, quomodo in Actibus apostolorum (VII, 14) dicitur, in animabus septuaginta quinque descendisse Jacob in Aegyptum?-- Resp. Non poterat Lucas [aliquid] contrarium scribere adversus eam Scripturam, quae jam fuerat gentibus divulgata: et utique majoris opinionis, illo duntaxat tempore, septuaginta Interpretum habebatur auctoritas, quam Lucas, qui ignotus et vilis, et non magnae fidei in nationibus ducebatur [ Al., erat]. Hoc, autem generaliter observandum est quod ubicunque sancti apostoli vel apostolici viri loquuntur ad populos, his plerumque testimoniis abutuntur, (0557A)quae jam fuerant in gentibus divulgata; licet plerique tradunt, Lucam [evangelistam], ut proselytum, Hebraeas litteras ignorasse. Inter. 273. Filii Jacob interrogati quid operis haberent, responderunt: Pastores ovium sumus, sicut et patres nostri (Gen. XLVII, 3). Quare patriarchas primos, pastores ovium, et non [reges] gentium fuisse legimus?-- Resp. Quia sine ulla dubitatione justa servitus, et justa est dominatio, cum pecora homini serviunt, et homo pecoribus dominatur. Sic enim dictum est homini cum crearetur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et omnium quae sunt super terram (Gen. I). Ubi insinuatur rationem debere dominari irrationali vitae. Servum autem (0557B)hominem homini vel iniquitas fecit, vel adversitas. Iniquitas quidem, sicut dictum est: Maledictus Chanaan, erit servus fratribus suis (Gen. IX, 25). Adversitas vero, sicut accidit ipsi Joseph, ut venditus a fratribus servus alienigenae fieret. Itaque primos servos, quibus hoc nomen in Latina lingua inductum est, bella fecerunt; cum [ Ms., qui] enim homo ab homine superatus, jure belli possit occidi, quia servatus est, servus est appellatus. Inde et mancipia, quia [sunt] manu capta. Inter. 274. Quae est terra Gersen [ Al., Gesen] vel Ramesse?-- Resp. Judaei autumant eam, quae nunc Thebaida appellatur, Ramesse pagum; Arsenatem sic olim vocatum putant. Inter. 275. Quaeritur quomodo in terra Aegypti pascua (0557C)pecoribus inveniri potuerunt, cum ea terra pluviis non irrigatur; et fratres Joseph ideo terram Chanaan reliquisse [se] dicunt, quod herbas gregibus suis non invenissent (Gen. XLVII, 4)?-- Resp. Perhibetur ab eis qui loca sciunt, in multis Aegypti paludibus potuisse pascua non deesse, etiam cum fames esset frumentorum, quae solent Nili fluminis inundatione provenire. Magis enim dicuntur paludes illae feraces [ Ms., feracius] pascua gignere, quando aqua Nili minus excrescit. Inter. 276. Quid sibi vult, a tanto viro et tali patriarcha tam sollicita corporis commendatio, ut non in terra Aegypti sepeliatur, sed in terra Chanaan juxta patres suos (vers. 30)?-- Resp. In his [figurae] sacramenta tibi quaerenda sunt, et [majoris] admirationis (0557D)gaudium invenies. Cadaveribus quippe mortuorum peccata significari in lege non est dubium. Hinc illa sententia ducta [ Ms., dicta] est: Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit illum, quid proficit lavatio ejus? sic et qui jejunat super peccata sua et iterum ambulans haec eadem facit, etc. (Eccle. XXXIV, 30, 31). Sepultura ergo mortuorum remissionem significat peccatorum. Eo pertinet quod dictum est: Beati quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1). Ubi ergo sepelienda erant haec significantia cadavera patriarcharum, nisi in ea terra ubi ille crucifixus est cujus sanguine facta est remissio peccatorum. Inter. 277. Quid est quod Jacob conversus ad caput lectuli sui oravit Dominum (Gen. XLVII, 31)?-- Resp. (0558A)Scilicet postquam juraverat ei filius [securus] de petitione quam rogaverat, adoravit Deum [ Ms., Dominum coepit adorare] contra caput lectuli sui; sanctus quippe et Deo obediens [ Ms., deditus] vir, oppressus senectute, habebat lectulum ita positum, ut ipse jacens [habitus] absque ulla difficultate ad orationem esset paratus. 334 Inter. 278. Quid est quod Jacob dicit: Duo filii tui Effrem et Manasses, sicut Ruben et Simeon erunt mihi (Gen. XLVIII, 5)?-- Resp. Significat: [sicut] Ruben et Simeon duae tribus erunt, et suis vocabulis vocabuntur; sic Effrem et Manasses duae tribus erunt; duos quoque populos procreabunt, et [sic] haereditabunt promissionis terram, sicut et filii mei. Reliquos autem filios, quos post mortem meam genueris, tui (0558B)erunt: [et] in nomine patrum suorum vocabuntur in haereditate sua; [qui] non accipient separatim terram, nec funiculos habebunt proprios, ut reliquae tribus: In tribu Effrem [ Ms. Effraim] et Manasse quasi appendices populi commiscebuntur. Inter. 279. Cur Jacob filio suo Joseph, quasi nescienti, indicare voluit, ubi et quando sepelierit matrem ejus (vers. 7)?-- Resp. Forte prophetice commemorare voluit, ibi sepultam matrem Joseph, ubi Christus fuerat nasciturus. Inter. 280. Quae est pars una quam Jacob dedit Joseph filio suo [extra fratres suos], quam tulisse se de manu Amorrhaeorum dicit in gladio et arcu suo (vers. 22) ?-- Resp. Significavit urbem, quae Hebraice Sichem dicitur, et secundum Graecam et Latinam (0558C)declinationem Sichima appellatur; et corrupte a plurimis Sichar nominatur: quae et [ Al., ut] nunc Neapolis urbs Samaritanorum dicitur. Sichem [in] Hebraea lingua transfertur in humerum [ Al., numerum], unde Septuaginta [praecipue] interpretati sunt. Quod autem dicit se eam [ Ms., jam] in arcu et gladio possedisse, arcum hic et gladium justitiam vocat, per quam meruit, peregrinus et advena, interfecto Sichem et Emor, de periculo liberari. Timuit [enim], quod supra legimus, ne vicina oppida atque castella ob eversionem foederatae urbis adversum se consurgerent, et Dominus non dedit eis ut nocerent illi. [Vel certe sic intelligendum: dabo tibi Sichimam, quam in fortitudine mea, hoc est, in pecunia, quam multo labore et sudore quaesivi. Quod autem ait: (0558D)super fratres tuos, ostendit, absque sorte eam dedisse tribui Joseph, et mausoleum ejus ibi hodieque cernitur.] DE BENEDICTIONIBUS PATRIARCHARUM. Inter. 231. Quid intelligendum est de benedictionibus quibus Jacob patriarcha benedixit filios suos: an historice vel allegorice intelligendae sunt, dum dixit: Congregamini filii Jacob [audite, Israel, patrem vestrum], ut annuntiem vobis quae ventura sunt in novissimis diebus (Gen. XLIX, 1); et videtur ex his verbis magis allegoriam sonare quam historiam?-- Resp. Utrumque [vero] et historiam et allegoriam. Historiam, de divisione terrae promissionis, quae [divisiones] (0559A)dividendae erant nepotibus illorum. Item allegoriam, de Christo et Ecclesia in novissimis quid futurum [ Ms., futuram] temporibus. Sed prius historiae fundamenta ponenda sunt, ut aptius allegoriae culmen priori structurae superponatur. Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, principium doloris mei, prior in donis [major imperio], effusus es sicut aqua, non crescas: [quia] ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus (vers. 3, 4). Est autem hic sensus: tu es primogenitus meus, major in libris, et debebas, juxta ordinem nativitatis tuae, haereditatem, quae primogenitis jure debebatur, habere, nempe sacerdotium accipere et regnum [hoc quippe in portando onere [ Al., honore] et praevalido robore demonstratur]. Verum quia peccasti, et quasi (0559B)aqua, [quae] vasculo non tenetur, voluptatis [ Ms., voluntatis] effusus es impetu, idcirco praecipio tibi ut ultro non pecces, sisque in fratrum numero poenas peccati lugens [ Al., luens], quod primogeniti ordinem perdidisti: principium autem doloris est omnis primogenitus, quia pro eo primum commoventur viscera parentum. Simeon et Levi fratres, vasa iniquitatis bellantia, in consilium eorum ne veniat anima mea et in coetu illorum non sit gloria mea; quia in furore suo occiderunt [virum] et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum, quia pertinax, et indignatio illorum, quia dura. Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel (vers. 5-7). Significat autem non sui fuisse consilii, quod Sichem et Emor 335 foederatos (0559C)viros interficerent [ Al., interfecerunt], et [quia] contra fas, in pacis et amicitiarum tempore sanguinem fuderunt innocentum, et quasi quodam furore sic crudelitate repleti [ Al., raptati] muros hospitae urbis everterunt [ Ms., everterent] (Gen. XXXIV). Unde dicit: Maledictus furor eorum, quia pertinax et reliqua. Et dispergam eos in Israel. Levi enim haereditatem propriam non accepit, sed in omnibus sceptris paucas urbes ad habitandum [ Edit., inhabitandas] habuit. De Simeone vero in libro Jesu (XIX, 1, 2) scriptum est, quod et ipse proprium funiculum non acceperit, sed de tribu Juda quiddam habuerit. Juda te laudabunt fratres tui, manus tuae in cervicibus inimicorum tuorum: adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti (0559D)(Gen. XLIX, 8, 9). Sive, ut in Hebraeo scriptum est: de captivitate, fili mi, ascendisti: requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena quis suscitabit eum? Quia Juda confessio sive laus interpretatur, recte scribitur: Juda confitebuntur tibi fratres tui, vel laudabunt te. Et licet de Christo grande sit mysterium, tamen secundum litteram significat quod per stirpem David generantur reges, et quod adorarent eum omnes tribus. Non enim ait, filii matris tuae, sed, filii patris tui. Et quod sequitur: Ad praedam, fili mi, ascendisti, ostendit eum captivos populos ducturum esse, et juxta intelligentiam sacratiorem, Christum ascendisse in (0560A)altum, et captivam duxisse captivitatem (Ephes. IV, 58); sive, quod melius puto, captivitas passionem ascensus resurrectionem significat. Alligans ad vineam pullum suum et ad vitem asinam suam (Gen. XLIX, 11). Quod videlicet pullum asinae, cui supersedit Jesus, hoc est, gentilium populum, vineae apostolorum, qui ex Judaeis sunt, copulaverit, et ad vitem, sive, ut in Hebraeo habetur [ad Soreth], id est, electam vitem alligaverit asinam, cui supersedit, Ecclesia ex nationibus congregata. Quod autem dicit: Fili mi; conversio est ἀποστροφὴ ad ipsum Judam [ Al., conversionem ad Christum de ipso Juda facit], quod Christus haec omnia sit facturus. Quod autem ait: Non auferetur sceptrum de Juda et dux de femore ejus donec veniat ille, qui mittendus est; et ipse erit (0560B)exspectatio gentium. Significat, quod non deficerent principes de tribu Juda, usque ad tempus, quo natus est Christus, qui missus a Patre exspectatio est gentium. [ Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium, pertingens usque ad Sidonem.] Isachar asinus fortis, accubans inter terminos, vidit requiem, quod esset bona, et terram quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tributis serviens (vers. 13). [Quia] supra de Zabulon dixerat; [quod] maris magni littora esset possessurus; Sidonem quoque et reliquas [Phoenices] urbes [contingeret], nunc ad mediterraneam provinciam redit; et Isachar, quae [ Al., qui] juxta Nephtalim est pulcherrimam [in Galilaea] regionem possessurus est, benedictione (0560C)sua habitatorem fecit. Asinum autem osseum vel fortem vocat, et humerum [dicit supposuisse] ad portandum, quia in labore terrae et vehendis ad mare [oneribus], quae in finibus suis nascebantur, plurimum laboraret, regibus quoque tributa comportans. Aiunt Hebraei, per metaphoram significari, quod Scripturas sanctas die ac nocte meditans studium suum dederit ad laborandum, et idcirco ei omnes serviunt, quasi magistro dona portantes. Dan judicabit populum suum, sicut alia tribus in Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro (Gen. XLIX, 16-18). Salutare tuum exspectabo, Domine. Samson judex in Israel de tribu Dan fuit. Hoc ergo nunc dicit videns in spiritu, comam nutrire (0560D)Samson Nazaraeum, et de caesis hostibus triumphare: quod in similitudinem colubri regulique obsidentis vias, nullum per terram Israel transire permittat; sed etiam si quis temerarius virtute sua, quasi velocitate equi confisus, eam voluerit praedonis more populari, non illum effugere valebit. Totum autem per metaphoram serpentis et equitis loquitur [ Edit., quod loquitur, ad formam serpentis et equi pertinet]. Videns ergo [ Ms., autem] tam fortem Nazaraeum tuum, quod ipse propter [ Edit., per] meretricem mortuus est, et moriens nostros occidit inimicos, putavi, o Deus! ipsum esse Christum Filium tuum; (0561A)verum quia mortuus est, et non resurrexit, et rursum ductus captus est Israel, alius mihi Salvator [ Ed., verum, qui mortuus est et resurrexit, ille igitur mihi salvator, etc.] mundi et mei generis praestolandus est, ut veniat, cui repositum est, et ipse erit exspectatio gentium. 336 Gad accinctus praeliabitur ante eum, et ipse accingetur retrorsum, (vers. 19) significat, quod ante Ruben, et dimidiam tribum Manasse, et filios, quos trans Jordanem [ Ms., filios suos trans Jordanem] in possessionem dimiserat, post quatuordecim annos revertens, praelium adversum eos gentium vicinarum grande reperit et victis hostibus fortiter dimicavit. Lege librum Jesu Nave (XIII, 7) et Paralipomenon (I, V, 1, 11). (0561B)Nephtalim cervus emissus, dans eloquia pulchritudinis sive Nephtalim ager irriguus (Gen. XLIX, 21). Utrumque enim significat Hebraeum verbum Aiala Selvha [ Edit., Silvam]. Significat autem quod aquae calidae in ipsa nascuntur tribu, sive quod super lacum Genesar fluenta [ Al., fluento] Jordanis esset irriguus. Hebraei autem volunt propter Tiberiadem, quae legis videbatur habere notitiam, agrum irriguum hic intelligi eloquia pulchritudinis prophetarum [ Ms., irriguum et eloquia pulchritudinis prophetari]. Cervus autem emissus temporaneas fruges et velocitatem terrae uberioris ostendit. Sed melius, si ad doctrinam Salvatoris cuncta referamus, quod ibi vel maxime docuerit Salvator, ut in Evangelio quoque scriptum est (Matth. IV, 15). (0561C)Filius meus accrescens Joseph, filius meus accrescens et decorus aspectu. Filiae decurrerunt super murum, sed exasperaverunt eum, et jurgati sunt, invidiaeque [Ita Ms.; Al. invideruntque illi] habentes jacula. Sedit in forti arcus ejus, et dissoluta sunt vincula brachiorum et manuum ejus per manus potentis Jacob. Inde pastor egressus est, lapis Israel (Gen. XLIX, 22-24). O fili Joseph, qui tam pulcher es, ut te tota de muris et turribus, ac fenestris puellarum Aegypti turba prospectaret [ Ms., prospectet]; inviderunt tibi [et te ad iracundiam provocaverunt] fratres tui, habentes livoris sagittas et zeli jaculis vulnerati: verum [tu] arcum tuum et arma pugnandi posuisti in Deo, qui fortis est propugnator; et vincula tua, quibus te fratres ligaverunt, ab ipso soluta sunt (0561D)et disrupta. Ut ex tuo semine tribus nascatur Effraim fortis, stabilis, et instar lapidis durioris invicta, imperans [quoque] decem tribubus Israel. Benjamin lupus rapax, mane comedit praedam et vespere dividet spolia (vers. 27). Quam de Paulo apostolo manifestissima sit prophetia omnibus patet. In adolescentia enim persecutus est Ecclesiam (Act. VIII, 3); in senectute praedicator Evangelii factus est (Gal. I, 13). Hebraei autem ita dixerunt [ Ms., disserunt]: altare in quo immolabantur hostiae, et victimarum sanguis in basim illius fundebatur, in parte tribus Benjamin fuit [ Al., fuisse]: Hoc inquiunt, ergo significat quod sacerdotes immolant mane hostias, ad vesperam dividunt ea, quae sibi a populo ex lege collecta (0562A)sunt, lupum sanguinarium, lupum voracem super altaris interpretatione ponentes, et spoliarum divisionem super sacerdotibus, qui servientes altari vivunt de altari [Hucusque ex Hieronymo]. Haec hactenus [ Ms., autem] historice. Spiritualiter autem [in] Ruben prioris populi Judaeorum ostendit personam, cui a Domino per prophetam dicitur: Israel primogenitus meus (Gen. XLIX, 3). Etenim juxta quod primogenitis debebatur, ipsius erat accipere sacerdotium et regnum. Additur: Tu virtus mea. Utique quod huic populo fundamentum fidei ex ipsa virtute Dei [ Ms., quia ex ipso populo fundamentum fidei; ex ipso virtus Dei], qui est Christus, advenit. Quomodo autem ipse sit principium dolorum, nisi dum Patri Deo semper irrogat (0562B)injurias, convertens ad eum dorsum [et] non faciem? Iste prior in donis, quia ipsi primum credita sunt eloquia Dei, et legislatio, et testamentum [sive promissio]. Iste major imperio, utique pro magnitudine virium, quia copiosius caeteris in hoc saeculo regnavit [ Ed., Deum negavit, mendose ]. Effusus est autem sicut aqua, peccando in Christo, quae vasculo non tenetur; voluntatis [ Al., voluptatis] effusus est impetu: et idcirco addidit ultra non crescas. [Quia peccavit, et Christum negavit], quapropter ipse postquam in universum orbem dispersus est, valde imminutus est. Sed quare talia meruit, ita subjecit: quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus; quando [ Edit., quoniam] corpus Dominicum, in quo plenitudo Divinitatis requiescebat, raptum in (0562C)cruce suspendit, et ferro commaculavit. Simeon et Levi fratres vasa iniquitatis bellantia (vers. 5). Per Simeonem et Levi scribae, et Pharisaei, et sacerdotes Judaici populi intelliguntur. De Simeone enim scribae erant Judaeorum; de tribu vero Levi principes sacerdotum, 337 qui consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. De quo concilio dicit: In concilium eorum ne veniat anima mea. Horrebat enim tot scelera quae in novissimis temporibus facturi erant Judaei; quia in furore suo occiderunt virum, id est Christum, de quo dicitur: Ecce vir oriens nomen ejus (Zach. VI, 12). Et alibi: Femina circumdabit virum (Jer. XXXI, 22). Suffoderunt murum, id est, spiritualem illum fortissimum murum, qui custodit Israelem, lancea confoderunt. Maledictus (0562D)furor eorum, quia pertinax. Utique quando furore accensi in ira obtulerunt Christum Pontio Pilato dicentes: Crucifige, crucifige eum (Joan. XIX, 6). Et indignatio eorum, [quia] dura. Dum Barabbam latronem peterent, et principem vitae crucifigendum postularent (Matth. XXVII, 21). Dividam eos in Jacob, et disperdam [Ms., dispergam] [ illos] in Israel, quia nonnulli ex illis crediderunt, quidam autem in infidelitate permanserunt. Dicuntur enim divisi [hi, qui ab eis] separantur, et veniunt ad fidem; dispersi autem [ Al. ergo] sunt, quorum patria et templum subversum est, et per orbem terrae gens incredula [ Ms., incredulum genus] spargitur. Juda te laudabunt fratres tui (Gen., XLIX, 8). Per (0563A)hunc Judam verus confessor exprimitur Christus, qui ex ejus tribu secundum carnem est genitus. Ipsum laudant fratres sui, apostoli scilicet et omnes cohaeredes ejus, qui per adoptionem Filii Dei Patris et Christi fratres effecti sunt per gratiam, quorum ipse est Dominus per naturam. Manus tuae in cervicibus inimicorum tuorum. Iisdem enim manibus et eodem crucis trophaeo et suos textit, et inimicas adversariasque potestates devicit [ Ms., curvavit]. Juxta quod et Pater promittit ei dicens: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Adorabunt te filii patris tui, quoniam multi ex filiis Jacob adorantes [eum] per electionem gratiae salvi facti sunt. Catulus leonis Juda (vers. 9), quoniam nascendo parvulus factus est, sicut scriptum (0563B)est: Parvulus natus est nobis. Ad praedam fili mi ascendisti, id est, ascendens in crucem, captivos populos redemisti [et] quos adversarius [ Ms., contrarius] ille invaserat [tu moriens eripuisti. Denique rediens ab inferis ascendisti] in altum, captivam duxisti captivitatem. Requiescens accubuisti ut leo. Manifestissime Christus accubuit in passione, quando inclinato capite tradidit spiritum, sive quando in sepulcro [securus] velut quodam corporis somno quievit. Sed quare ut leo et [ velut] catulus leonis? In somno suo leo fuit, quoniam non necessitate, sed potestate hoc ipsum implevit, sicut ipse dicit: Nemo tollet a me animam meam, sed ego ponam eam. Quod vero addidit: Et ut catulus leonis; inde enim mortuus est, unde [et] natus. Bene [ergo] (0563C)Christus ut leo requievit, qui non solum mortis acerbitatem non timuit, sed etiam in ipsa morte mortis imperium vicit. Quod autem dicit: Quis suscitabit eum? Quid est aliud nisi quod ipse dicit [ Ms., quia nullus, nisi ipse, juxta quod ipse ait]: Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Non deficiet dux de Juda [et reliqua] (vers. 10). Hoc manifestissime ad Judam refertur. Diu enim fuit ex semine illius intemerata apud Judaeos successio regni, donec Christus nasceretur: et hoc supra diximus. Alligans ad vineam pullum suum (vers. 11). Pullus suus, populus est ex gentibus, cui adhuc nunquam fuerat onus legis impositum. Hunc alligaverunt apostoli, qui ex Judaeis sunt, ad vineam de qua dicitur: Vinea Domini Sabaoth [Al., copulavit ad vineam, ad (0563D)apostolos scilicet, qui ex Judaeis sunt. Nam vinea Domini Sabaoth domus Israel est]: Et ad vitem, quae dicit: Ego sum vitis vera. Ad hanc ergo vitem alligat asinam suam, hoc est synagogam gravidam [ Ms., tardigradam scilicet] et gravi legis pondere depressam. Lavit in vino stolam suam. [Sive] carnem suam in sanguine passionis; sive sanctam Ecclesiam illo vino, quod pro multis effunditur in remissionem peccatorum. Et in sanguine uvae pallium suum. Pallium, gentes sunt, quas corpori suo junxit, sicut scriptum est: Vivo ego, dicit Dominus, nisi hos omnes induam sicut vestimentum. Pulchriores oculi ejus vino (vers. 12). Oculi Christi apostoli sunt et Evangelistae, qui lumen scientiae Ecclesiae praestant (0564A)quorum praecepta [ Al., scripta] austeritatem vini priscae legis superant, quia longe leviora sunt. Et dentes lacte candidiores. Dentes praeceptores sunt sancti, qui praecidunt ab erroribus homines, et eos quasi comedendo in Christi corpus transmittunt. Candidiores autem effecti sunt doctores ecclesiae lacte veteris legis. Zabulon in littore maris, et in statione navium habitat [Ms., habitabit ] (vers. 13). Zabulon interpretatur habitaculum pulchritudinis [ Al., fortitudinis], et Ecclesiam significat, quae in littore 338 maris habitat, [et] in statione navium, ut credentibus refugium [sit], et periclitantibus demonstret fidei portum. Haec contra omnes turbines saeculi inconcussa firmitate solida exspectat naufragium Judaeorum, et (0564B)haereticorum procellas, qui circumferuntur omni vento doctrinae, quorum etsi tunditur fluctibus, non tamen frangitur. Pertendit autem usque ad Sidonem, hoc est, usque ad gentes; legitur etiam in Evangelio, inde assumptos esse aliquos apostolos; in ipsis locis Dominum saepe docuisse, sicut scriptum est: Terra Zabulon, et terra Nephtalim, populus qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam. (Matth. IV, 16; Isai. IX, 1, 2). Sidon interpretatur venator vel venatrix. Venatores vero qui sunt, nisi apostoli? qui, ut supra diximus, ex illis locis assumpti sunt; de quibus dicitur: Mittam venatores multos, et venabuntur vos in omni monte [Al., loco ] (Jer. XVI, 16). Isachar asinus fortis (Gen. XLIX, 14, 15). Isachar quod interpretatur merces, refertur ad populum gentium, (0564C)quem Dominus pretio sanguinis sui mercatus est. Hic Isachar asinus fortis scribitur, quia prius populus gentilis, quasi brutum et luxuriosum animal [egerat] nullaque ratione subsistens; nunc vero fortis Redemptoris dominio collum submittens ad jugum disciplinae Evangelicae pervenit [ Al., sed postmodum jugum. . . libenter portavit]. Hic accubans inter terminos vidit requiem, quod esset bona; et terram, quod optima. Inter terminos [autem] accubare, est praestolato mundi fine requiescere, nihilque eorum, quae versantur in medio, quaerere, sed ultima desiderare. Et fortis asinus requiem et terram optimam videt, cum simplex gentilitas [idcirco] se ad robur boni operis erigit [quia] ad aeternae vitae praemium tendit. Unde etiam apponit humerum suum ad (0564D)portandum, quia dum ad promissam requiem pervenire desiderat, cuncta mandatorum onera libenter portat. Unde factus est tributis serviens, hoc est, regi Christo suo fidei dona et operum bonorum offerens munera. Dan judicabit populum suum, sicut aliae tribus Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, [et reliqua] (vers. 16). Dicunt quidam Antichristum per haec verba praedici de tribu Dan futurum, pro eo, quod hoc loco Dan et coluber asseritur et mordens. Unde inter tribus Israel primus Dan ad Aquilonem castra metatus est, illum significans, qui se in lateribus Aquilonis sedere dicit, et de quo figuraliter propheta dicit: A Dan auditus est fremitus equorum ejus (Jer. VIII, (0565A)16): qui non solum coluber, sed etiam cerastes, sive cornutus vocatur. Ceras enim Graece cornu dicitur esse [ Al., Κέρατα . . . . . cornua dicuntur]. Unde serpens ille cornutus esse perhibetur, per quem digne Antichristus asseritur, qui contra vitam fidelium cum morsu pestiferae praedicationis armabitur etiam cornibus potestatis [ Edit., et etiam cornibus contra potestates]. Quis autem nescit semitam angustiorem esse, quam viam? Fit ergo coluber in via, quia in praesentis vitae latitudine eos ambulare provocat, quibus quasi parcendo blanditur. Sed mordet, cum eos quibus libertatem tribuit, erroris sui veneno consumit. Fit iterum cerastes in semita, quia quos fideles reperit, et sese inter angusta itinera praecepti coelestis constringere videt, non solum nequitia (0565B)callidae persuasionis impetit, verum etiam terrore potestatis perimit [ Al., premit], [et] in persecutionis angore, post beneficia ficta [ Ms., fictae] dulcedinis, exercet cornua potestatis. [In quo loco] equus [iste] hunc mundum insinuat, qui [ Ms., quod] per elationem (0566A)suam in cursu labentium temporum spumat. Et quia Antichristus extrema mundi apprehendet [ Ms., apprehendere nititur], cerastes ille equi ungulas mordere perhibetur. Equi enim ungulas mordere est extrema saeculi [feriendo] contingere. Ut cadat ascensor ejus retro. Ascensor hujus equi est, quisquis iniquitatibus mundi [hujus] extollitur, unde et retro cadere dicitur. Haec commentatiuncula inter Opera S. Aug. Edit. Bened. S. Mauri tom. III, Append. pag. 28, ita finitur. Ut cadat ascensor ejus retro. Plebs infidelis Judaea, erroris suis laqueis capta pro Christo Antichristum exspectat. Bene Jacob eodem loco repente in electorum vocem conversus est dicens: Salutare (0566B)tuum exspectabo, Domine (vers. 18). Id est, non sicut infideles Antichristum, sed eum, qui in redemptionem nostram venturus est, verum credo fideliter Christum. Amen. 339 DICTA BEATI ALBINI LEVITAE Super illud Geneseos: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). (0565)1 DICTA BEATI ALBINI LEVITAE Tanta [ Edit., tota] dignitas humanae conditionis esse cognoscitur, ut non solo jubentis sermone, sicut alia sex dierum opera, sed consilio sanctae Trinitatis et opere majestatis divinae creatus est [ Al., sit] homo; ut ex primae conditionis honore intelligeret, quantum deberet suo Conditori, dum tantum in conditione mox dignitatis privilegium praestitit ei Conditor, ut tanto ardentius amaret Conditorem, quanto mirabilius se ab eo esse conditum intelligeret. Nec ob hoc solum quod consilio sanctae Trinitatis sic excellenter a Conditore conditus est, sed etiam quod (0566B)ad imaginem et similitudinem suam ipse Creator omnium eum creavit, quod nulli alii ex creaturis donavit. Quae imago diligentius ex interioris hominis nobilitate est consideranda. Primo quidem, ut (0566C)sicuti Deus unus semper ubique totus est, omnia vivificans, movens et gubernans, sicut apostolus confirmat, quod in eo vivimus, et movemur, et sumus (Act. XVII, 28): sic et anima in suo corpore ubique tota viget, vivificans illud, movens et gubernans. Nec enim in majoribus corporis sui membris major est, et in minoribus minor; sed in minimis tota et in maximis tota. Et haec est imago unitatis Dei omnipotentis, quam anima habet in se. Quae quoque quamdam sanctae Trinitatis habet imaginem. Primo in eo quia, sicut Deus est, vivit et sapit; ita anima secundum suum modum est, vivit et sapit. Est quoque et alia Trinitas in ea, qua ad imaginem sui Conditoris, perfectae quidem et summae Trinitatis, quae [est] in Patre, et Filio, et Spiritu sancto [ Al., quae ex Patre, et Filio, (0566D)et Spiritu sancto], condita est. Et licet unius sit illa naturae, tres [tamen] in se dignitates habet, id est, intellectum, voluntatem et memoriam. Quod idem, licet aliis verbis, in Evangelio designatur, cum dicitur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua (Matth. XXII, 37); id est, et ex toto intellectu, et ex tota voluntate, et ex tota memoria. Jam [ Ms., Nam] sicut ex Patre generatur Filius, ex Patre Filioque procedit Spiritus sanctus; ita ex intellectu generatur voluntas, ex his item ambobus procedit memoria, sicut facile [a sapiente quolibet] intelligi potest. Nec enim anima perfecta potest esse sine his tribus, nec horum trium unum aliquod, quantum ad suam pertinet beatitudinem, sine aliis duobus integrum constat. (0567A)Et sicut Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus est, non tamen tres dii sunt, sed unus Deus tres habens personas; ita et anima intellectus, anima voluntas, anima memoria; non tamen animae tres in uno corpore, sed una anima tres habens dignitates; 340 atque in his tribus ejus imaginem mirabiliter gerit in sua natura noster interior homo: ex quibus quasi excellentioribus animae dignitatibus jubemur diligere Conditorem, ut quantum intelligatur, diligatur [ Al., intelligitur. . . . . diligitur]; et quantum diligatur, semper in memoria habeatur. Nec solus sufficit de eo intellectus, nisi fiat in amore ejus voluntas: imo nec haec duo sufficiunt, nisi memoria addatur, qua semper in mente intelligentis et diligentis maneat Deus; ut sicut nullum potest esse momentum, (0567B)quo homo [non] utatur, vel fruatur Dei bonitate et misericordia; ita nullum debeat esse momentum, quo praesentem eum non habeat in memoria. Et haec de imagine habeto. Hoc vero nunc de similitudine aliqua intellige, quae in moribus [ Al., minoribus] cernenda est: ut sicut Deus Creator, qui hominem ad similitudinem suam creavit, est charitas, est bonus et justus, patiens atque mitis, mundus, misericors, et caetera virtutum sanctarum insignia quae de eo leguntur: ita homo creatus est ut charitatem haberet, ut bonus esset et justus, patiens atque mitis, mundus et misericors foret. Quas virtutes quanto plus quisque in seipso (0568A)habet, tanto propius est Deo, et majorem sui Conditoris gerit similitudinem. Si vero, quod absit, aliquis per devia vitiorum et divortia criminum ab hac nobilissima sui Conditoris similitudine degener aberret, tunc fiet de eo quod scriptum est: Et homo, cum in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13). Qui major honor potuit homini esse, quam ut ad similitudinem sui Factoris conderetur, et eisdem virtutum vestimentis ornaretur, quibus Conditor, de quo legitur: Dominus regnavit, decore indutus (Psal. XCII, 1), id est, omnium virtutum splendore et totius bonitatis decore ornatus? Vel quod majus homini potest esse dedecus, aut infelicior miseria, quam ut hac similitudinis gloria sui (0568B)Conditoris amissa, ad informem et ad irrationabilem brutorum jumentorum dilaberetur similitudinem? Eapropter quisque diligentius attendat primae conditionis suae excellentiam, et venerandam sanctae Trinitatis in seipso imaginem agnoscat, honoremque similitudinis divinae, ad quem creatus est, nobilitate morum, exercitio virtutum, dignitate meritorum habere contendat: ut quando appareat qualis sit, tunc similis ei appareat qui se mirabiliter ad similitudinem suam in primo Adam condidit, mirabiliusque in [secundo Edit., mendose, saeculo] reformavit. DE DECEM VERBIS LEGIS SEU BREVIS EXPOSITIO DECALOGI. (0567)1 DE DECEM VERBIS LEGIS SEU BREVIS EXPOSITIO DECALOGI. Dat igitur Dominus Moysi legem innocentiae nostrae et cognitionis suae, eamdemque in decem verba constituit, et saxeis tabulis digito suo scripsit. Et haec quidem praecepta ita sunt distributa, ut tria pertineant ad dilectionem divinae Trinitatis; septem vero ad amorem fraternum, quibus societas humana non laeditur. Primum Decalogi mandatum ad Deum (0567D)Patrem pertinet, dum dicit: Dominus Deus tuus Deus unus est (Exod. XX, Deut. V). Utique ut haec audiens unum Deum Patrem colas, et in multos Deos fornicationem tuam non effundas. Secundum praeceptum pertinet ad Filium, dum dicit: Non assumes nomen Domini tui in vanum, id est, ne aestimes creaturam esse filium Dei, quoniam omnis 341 creatura vanitati subjecta est; sed credas eum aequalem esse Patri, Deum deorum, Verbum apud Deum, per quem omnia facta sunt. Tertium mandatum de sabbato ad Spiritum sanctum pertinet, cujus donum requies nobis sempiterna promittitur. Nam quia Spiritus sanctus dicitur, propterea et septimum diem (0568C)sanctificavit Deus: in aliis enim diebus, operum non est nominata sanctificatio, nisi in sabbato, ubi dicitur: Requievit Deus. Proinde igitur hoc mandatum pertinet ad Spiritum sanctum, tam propter nomen sanctificationis, quam etiam propter aeternam requiem, ad donum sancti Spiritus pertinentem. Dicitur enim ibi: Memento, ut diem sabbati sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies omnia opera tua. Septimus autem dies sabbatum est Domini Dei tui, non facies omne opus in eo (Exod. XX, 10). In sex dierum opere sex millium annorum operatio continetur: in septimi vero requie, beati illius regni tempus ostenditur, quod carnaliter Judaei celebrantes exspectant. Et hoc ne nos ad fidem mendacii fallentes aptemus, clamat per prophetam Deus: Neomenias (0568D)et sabbata vestra odivit anima mea (Isai. I, 13). Quomodo ergo sanctificata sunt vel erunt sabbata illa quae odivit Deus? Ergo sabbatum est sanctificatum, ubi post bona vitae hujus opera requies nobis aeterna promittitur. Ideoque quidquid agimus, si propter futuri saeculi requiem agimus, veraciter sabbatum observamus. Post haec tria praecepta septenarius succedit numerus mandatorum, ad dilectionem proximi pertinens, et incipit ab honore parentum, dum dicitur: Honora patrem tuum et matrem tuam (Exod. XX, 12); quod in ordine quartum est. A parentibus enim suis homo aperit oculos, et haec vita ab eorum dilectione sumit (0569A)exordium. Inde hoc mandatum primum est, sicut et Dominus in Evangelio dicit: Honora patrem tuum et matrem tuam, quod est mandatum primum. (Matth. XV, 4; Ephes. VI, 2). Sed quomodo primum, nisi sicut praedictum est in septenario numero, quia pertinet ad dilectionem proximi, primum est in altera tabula. Nam idcirco duae tabulae legis datae sunt. Jubetur ergo in hoc praecepto filiis honorare parentes, neque contumeliosos aut protervos illis existere, sed officio pietatis et humanitatis debitam reverentiam praestare. Nam qui parentibus honorem differt, quibus parcere poterit, qui suos odit? Quintum: Non maechaberis (Exod. XX, 14), id est ne quisquam praeter matrimonii foedus aliis feminabus misceatur ad explendam libidinem. Nam specialiter adulterium facit, (0569B)qui praeter suam ad alteram accedit. Sextum: Non occides. Etenim non solum opere perpetrans homicidium facit, sed etiam qui incurrit in eum esurientem vel nudum, qui mori possit, nisi indumentum, cibumque porrigendo subveniat, et ideo homicidii reus habebitur. Septimum, non furtum (0570A)facies (vers. 15), quod est vitium rapacitatis. Octavum: falsum testimonium non dices (vers. 16), quod est crimen mendacii, et falsitatis. Nonum: Non concupisces uxorem proximi tui (vers. 17). In hoc praecepto vetat intentionem adulterinae cogitationis. Nam aliud est facere aliquid tale praeter uxorem, aliud non appetere alienam uxorem; ideo duo praecepta sunt: Non moechaberis, et non concupisces uxorem proximi tui. Decimum: Non concupisces rem proximi tui. In quo praecepto damnat ambitionem saeculi, et refrenat concupiscentiam rerum. Itaque horum primum prohibet superstitionem, secundum errorem, tertium saeculi amorem, quartum impietatem, quintum allidit fornicationem, sextum crudelitatem, septimum rapacitatem, octavum perimit falsitatem, (0570B)nonum adulterii cogitationem, decimum cupiditatem. Et notandum quia sicut decem plagis percutiuntur Aegyptii, sic decem praecepta conscribuntur tabulae, quibus regitur populus Dei, et daemones occiduntur. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] s4yfkrvq83xm2wu5ixfauylr3kjtei1 0 54937 264827 177778 2026-05-06T19:45:56Z Demetrius Talpa 13304 264827 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Isidorus Hispalensis |OperaeTitulus=Prooemia in libros Veteris ac Novi Testamenti |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VIII |SubTitulus= |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/83|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 83]]''' Prooemia in libros Veteris ac Novi Testamenti (Isidorus Hispalensis), J. P. Migne 190 Prologus. (0155C)1. Plenitudo Novi et Veteris Testamenti, quam in canone catholica recipit Ecclesia, juxta vetustam priorum traditionem ista est. 2. In principio videlicet, quinque libri Moysi, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, (0156C)id est, recapitulatio legis et quasi secunda lex. 3. Huic succedunt libri Jesu Nave, Judicum, et libellus cujus 191 est titulus Ruth, qui non ad historiam Judicum, ut Hebraei asserunt, sed magis ad principium Regum pertinere videtur. (0157A)4. Hos sequuntur quatuor libri Regum. Quorum quidem Paralipomenon libri duo e latere annectuntur, quia earumdem gestarum rerum continent causas quae in libris Regum esse noscuntur, 5. Quanquam et alia sunt volumina quae in consequentibus diversorum inter se temporum texunt historias, ut Job liber, et Tobiae, et Esther, et Judith, et Esdrae, et Machabaeorum libri duo. 192 6. Sed hi omnes, praeter librum Job, Regum sequuntur historiam, deinceps Judaeorum annales suis quibusque temporibus persequuntur, continentes tristia, sive laeta, quae post excidium Jerusalem judaico populo acciderunt. 7. Ex quibus quidem Tobiae, Judith, et Machabaeorum (0158A)Hebraei non recipiunt. Ecclesia tamen eosdem inter canonicas scripturas enumerat. 8. Occurrunt dehinc Prophetae, in quibus est Psalmorum liber unus, et Salomonis libri tres, Proverbiorum scilicet, Ecclesiastes, et Cantica canticorum. Duo quoque illi egregii, et sanctae institutionis libelli, 193 Sapientiam dico, et alium qui vocatur Ecclesiasticus; qui dum dicantur a Jesu filio Sirach editi, tamen propter quamdam eloquii similitudinem Salomonis titulo sunt praenotati. Qui tamen in Ecclesia parem cum reliquis canonicis libris tenere noscuntur auctoritatem. 9. Supersunt libri sedecim prophetarum, ex quibus (0159A)quatuor sunt, qui majora volumina condiderunt, id est, Isaias, Jeremias, Ezechiel et Daniel. 10. Reliqui vero duodecim breves sunt, et contigui, et ob hoc uno volumine coarctati, quorum nomina haec sunt: Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias et Malachias. Quidam autem Jeremiae Lamenta segregantes, de volumine ejus resecuerunt, sicque quadraginta quinque libros Veteris Testamenti suscipiunt. 11. Hinc occurrit Testamentum Novum, cujus primum Evangeliorum libri sunt quatuor, scilicet, Matthaeus, Marcus, Lucas et Joannes. Sequuntur deinde Epistolae Pauli apostoli quatuordecim, id est, ad Romanos, ad Corinthios duae, ad Galatas, ad Ephesios, (0159B)ad Philippenses, ad Thessalonicenses duae, ad Colossenses, ad Timotheum duae, ad Titum vero, et ad Philemonem, et ad Hebraeos singulae. 12. Epistolae quoque Joannis apostoli tres, Petri duae, Judae, et Jacobi singulae. (0160A)194 13. Actus etiam apostolorum, et Apocalypsis Joannis. Fiunt ergo in ordine utriusque Testamenti libri septuaginta et duo. 14. Haec sunt enim nova et vetera, quae de thesauro Domini proferuntur, e quibus cuncta sacramentorum mysteria revelantur. Hi sunt duo Seraphim, qui in confessione sanctae Trinitatis jugiter decantantes Τρὶς ἃγιος hymnum erumpunt. 15. Haec [ Forte hae] etiam duae olivae in Zacharia, quae a dextris, et sinistris lampadis astant, atque pinguedine et splendore Spiritus sancti totum orbem doctrinae claritate illuminant. 16. Hae litterae sacrae, hi libri integri numero et auctoritate: aliud cum istis nihil est comparandum. Quidquid extra hos fuerit, inter haec sancta et divina (0160B)nullatenus est recipiendum. 17. Disposito igitur Veteris ac Novi Testamenti ordine librorum et numero, nunc cursim breviterque in eos parva prooemia narrationum subjiciamus. INCIPIUNT PROOEMIA. (0159) De Genesi. (0159B) 18. Genesis, juxta fidem historiae, describit fabricam mundi, et hominis conditionem, cataclysmum, et divisionem terrae, confusionem quoque linguarum, gestaque omnium patriarcharum, usque ad ingressionem Israel in Aegyptum. De Exodi. 19. Exodus continet Hebraeorum servitutem, ac decem plagas 195 Aegypti, egressum populi, et nubem (0159C)protegentem, transitum etiam Rubri maris, mersumque cum curribus Pharaonem, et gloriae decantationem, ingressum quoque eremi, cibum mannae, quo aliti sunt, percussionem quoque rupis, et fluenta in dulcedinem versa, pugnam Amalec, mandata etiam Decalogi, et arcam Testamenti, dedicationemque tabernaculi et oblationem. De Levitico. 20. In Levitico autem lex sacrificiorum, hostiarumque (0160B)diversitas, indumenta pontificum, et levitarum ministeria describuntur: ciborum etiam discretio, et diversae peccatorum purgationes, vel hostiae ordinantur. De Numeris. 21. In Numeris vero egressae de Aegypto tribus enumerantur, protectionesque eorum, perfectorum aetate virorum, qui egressi sunt de Aegypto, computatio tenetur inserta, Prophetia Balaam, quadraginta (0160C)quoque duarum per eremum mansionem sacramenta signantur. De Deuteronomio. 22. In Deuteronomio autem, quae est secunda lex, narrantur ea quae inter Pharan, et Tophel, et Laban, et Naseroth, usque ad Cades Barne fuerunt populo dicta a Moyse: mandata, videlicet, atque promissa, maledictiones peccatorum, et promissiones beatitudinis. Ibi canit canticum Moyses. Ibi dat benedictionem (0161A)filiis Israel; ibique, terra repromissionis conspecta, moritur atque sepelitur. 23. Nonnulli autem Hebraeorum quatuor tantum libros computant legis, id est, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros. 196 Deuteronomium autem repetitionem eorumdem librorum, et quasi quoddam legis meditatorium dicunt. Ea duntaxat ratione, pro eo quod illi quatuor proprias rerum gestarum continent causas, iste vero omnium. De Josue. 24. In Jesu Nave libro filii Israel, duce Jesu, Jordanem transeunt, ac secundo circumciduntur, subversisque dehinc Chananaeorum gentibus, divisione terrae eorum haereditatis sortes suscipiunt. De libro Judicum. (0161B) 25. In libro Judicum continentur peccata et servitutes Israel, exclamationesque populi, et miserationes Dei. Describuntur prospera, atque adversa bellorum . De libro Ruth. 26. Liber Ruth ejusdem Moabitidis texit historiam, de cujus stirpe familia David descendit. Hunc Hebraei libellum ad Judicum librum subjungunt, pro eo quod in diebus Judicum gesta esse commemorant quae in eo scripta sunt; at contra Latini, pro eo quod genus regis David retexat, ortum ex eadem Moabitide Ruth, ad corpus libri Regnorum veracius eum pertinere contendunt. De libro Regum. (0161C)27. Regum liber, quanquam apud Latinos propter (0162A)prolixitatem sui 197 in quatuor partibus sit desectus, apud Hebraeos tamen in duobus divisus est voluminibus. Quorum primus Samuel scribit, arcam Domini a Judaeis transisse ad gentes, Heli quoque sacerdotium in Samuel mystice fuisse translatum et in David Saulis regis imperium. 28. Malachim vero reges Judaeae, et Israeliticae gentis, gestaque eorum per ordinem digerit temporum, ipsum quoque Israel ob errorem idololatriae narrat in Assyrios transmigratum; ad extremum edocet venisse Nabuchodonosor in Jerusalem, captivumque duxisse principem, ac populum, et subvertisse urbem et templum. De Paralipomenon. 29. Paralipomenon apud Hebraeos sub unius libri (0162B)volumine continetur, appellaturque ab eis Dibrehaiamin, id est, Verba dierum, apud nos autem propter prolixitatem sui in duabus decisus est partibus. Haec est autem historia ordinem generationum et temporum continens. In qua scilicet non parva sanctarum Scripturarum eruditio continetur. 30. Namque in historia Veteris Testamenti in locis suis aut omnino 198 omissa sunt, aut fortasse non plene digesta, in isto summatim ac breviter explicata sunt, cujus quidem series e latere legis, sive Regnorum adjuncta procedit, perveniens ad illud usque tempus quo et regnorum textus finitur. Namque ab exordio fabricae mundi incipiens, protenditur per ordinem rerum gestarum usque ad ruinam Jerusalem in annis tribus mille septuaginta duobus (0162C)per generationes septuaginta duas. De libro Job. (0163A) 31. Job liber continet ejusdem sancti viri damna, funera, vel flagella, et contumeliosa consolantium dicta, lamenta quoque ejus, in quibus totius mundi deplorat miseriam; consolationes etiam Dei ad eum per turbinem, ejusque duplicem bonorum in fine remunerationem. Hic autem ex suis passionibus et verbis Christi expressit imaginem; conjux vero ejus carnalium typum designat, qui, intra Ecclesiam positi, vitam spiritualium moribus suis scandalizant. 32. Amici vero ejus speciem praebuerunt haereticorum, figuramque dogmatum perversorum. Porro Eliu, qui adversus Job gravi exprobratione innititur, significat eos qui intra sanctam Ecclesiam arroganter praedicant, et per tumorem cordis ac scientiae fastum, (0163B)quidquid proferunt superbiae exemplis ostentant. De Psalterio. 33. Liber Psalmorum, quanquam uno concludatur volumine, 199 non est tamen editus uno eodemque auctore. Decem enim prophetae sunt qui eos diverso tempore scripserunt, id est, Moyses, David, Salomon, Asaph, Eman, Ethan, Idithun, et filii Core Asir, Elcana, Abiasaph, sive Esdras. Nonnulli etiam Aggaei et Zachariae esse existimantur. 34. De iis autem qui sine titulis sunt, traditio veterum talis est, ut cujus auctoris praescriptio praecesserit, caeteri, qui sine titulo sequuntur, ipsius esse credantur. Est autem hic liber allegoricis ac typicis sacramentis signatus; specialiter autem, quod natus, (0163C)quod passus, quod resurrexit Christus, pene hoc omnium psalmorum resonat organum. 35. Sciendum autem quod apud Hebraeos omnes (0164A)psalmi permisti fuerunt, et inordinati, quos tamen prius Esdras in unum volumen coegit, et in ordinem, numerumque disposuit, ac perocculto mysterii sacramento aliis alios praetulit ordine, dum posteriores videantur in tempore. Nam secundum historiae cursum tertius psalmus quinquagesimo posterior est, sed propter mysterium in 200 ordine prior est. Sic enim habentur et caeteri, quia Spiritus sanctus eos praeordinavit, ut voluit. De libris Salomonis. 36. Salomon tria volumina edidit: primus ex his Proverbiorum liber est; secundus, qui appellatur Ecclesiastes; tertius, cujus titulus est Cantica canticorum. In quibus quidem tribus libris trium generum disciplinas composuit, quibus ad rerum scientiam (0164B)pervenitur. In primis namque ethicam, id est, moralem; post haec physicam, quae qualitatem naturae comprehendit; ad ultimum theoricam, id est, contemplativam. In Proverbiis enim moralia docens, per communem quemdam loquendi usum altiorem intelligentiam edidit, conservationemque mandatorum et doctrinae coelestis institutionem succinctis versibus brevibusque sententiis coaptavit. 37. Sunt autem proverbia sub verbis aliis res alias explicantia, vel significantia, quae aliter quam dicuntur intelliguntur, plus in virtute sententiarum quam in sono verborum, quae Graeci paroemias vocant. In Ecclesiaste vero rerum naturam discutiens, cuncta in mundo caduca et vana esse reprehendit [ Forte, deprehendit]; rerumque omnium fragilitate (0164C)perspecta, renuntiare mundo admonuit. 38. In Canticis autem canticorum supergressus visibilia, atque contemplans ea quae sunt coelestia, (0165A)vel divina, sub specie sponsi et sponsae, Christi Ecclesiae unitatem declarat, atque animam ad 201 amorem coelestium excitans provehendam ad consortium Dei provocat. Illud etiam non est omittendum, quod a doctoribus nostris traditur, apud Hebraeos hanc fuisse observationem, ne cuiquam librum hunc legere permitterent, nisi viro jam perfectae scientiae, et laboratae fidei, ne forte per imbecillitatem infantiae, et fidei imperitiam, non tam erudiret cognitio lubricas mentes, quam potius ad concupiscentias corporales converteret. 39. Omnes enim Scripturas a doctoribus eorum tradi pueris solitum est, etiam eas quas deuteroseis vocant. Quatuor tantum ista ad ultimum reservari, id est, principium Genesis de mundi creatione, Ezechielis (0165B)quoque principia, in quibus de cherubim scripsit, et finem ejus, in quo templi descriptio continetur, et Cantica Canticorum. De libro Sapientiae. 40. Liber Sapientiae, qui vocatur Panareton, Christi adventum, qui est sapientia Dei Patris, passionemque ejus aperta manifestatione denuntiat. Hunc edidit Jesus, filius Sirach, in quo etiam nonnulla vivendi praecepta composuit. 202 De Ecclesiastico. 41. Ecclesiasticus vero morum pene omnium disciplinam, et sanctae religionis conversationem affatim copioseque conscripsit. Dictus est autem Ecclesiasticus, pro eo quod in medio coetu populi, id est, coram ecclesia fuerit habitus. Hic enim propter (0165C)nimiam sensus similitudinem et eloquii parilitatem (0166A)Salomonis titulo praenotatur. Constat autem et hunc librum a Jesu filio Sirach editum fuisse, et inter reliquos sacrarum Scripturarum libros pari habitum veneratione. De Isaia. 42. Isaias propheta, qui interpretatur salus Domini, hic, postquam de altari missus calculus labia ejus purgavit, dignus efficitur Spiritus sancti prophetia. Speculaturque duo seraphim in aenigmate duorum Testamentorum, cum duodecim alis, id est, apostolis, qui praedicatione sua totum mundum volucri celeritate discurrunt, tegentes faciem et pedes sedentis in throno Dei, id est, occultantes ea, sive quae ante saeculi fuerunt exordia, sive quae post transactam hujus mundi figuram futura sunt. 43. (0166B)Hic tamen post visionem Judae et Jerusalem adversus caeteras gentes, quae in cicuitu ejus sunt, prophetiae convertit sermonem, et juxta qualitatem locorum, et vitae diversitatem, quae essent eis mala ventura denuntiat. Post captivitatem enim Jerusalem ruinam Babyloniae comminatur. 203 44. Deinde necem Philisthiim, vastitatem Moab, exterminium Damasci, et Aegypti commotionem, et solitudinem maris deserti, obsidionem quoque Edom, fugam et interitum Arabiae, excidium vallis Sion, subversionem etiam Tyri, sive quadrupedum. Sed figuraliter in visione Judae Synagoga projicitur, et Ecclesia Domino copulatur. In ruina Babyloniae confusio totius mundi superbiaque arguitur, et finis ejus monstratur. In vastitate Moab error (0166C)scientiae saecularis in silentium luctumque mutatur. (0167A)45. In eversione Aegypti totius mundi idololatriae destruuntur, templique Domini aedificatio praedicatur. In contritione Philisthiim luctus eorum monstratur, qui abijciunt jugum Christi, et elevant se contra scientiam Dei. Porro per Damascum praedicatio gentium, et ruina ostenditur populi Judaeorum. Per onus maris deserti hujus saeculi tentatio declaratur, et quae illi ventura sunt ostenduntur. 46. Per Idumaeam oritur sol justitiae gentium, et tenebrae veniunt populo Judaeorum. Per Arabiam praedicatur aqua baptismatis praebenda iis qui fugerunt gentium errores, vel eorum blasphemias. Per vallem Sion perditio praedicatur Jerusalem, et haereticorum, qui de sublimitate Ecclesiae ceciderunt. Per Tyrum gentibus praedicatur, ut, saeculi errore (0167B)deposito, ad Christum Dominum convertantur. 47. Reliqua vero ejus vel de Christo, vel de Ecclesia gentium sunt, sive de consummatione mundi. Prophetavit autem annis ferme LXX, sub regibus quatuor Judae, ordine atque genere sibimet 204 succedentibus, id est, Ozia, Joathan, Achaz, ad ultimum Ezechia: sub quo pars magna voluminis ejus usque ad calcem texitur prophetiae. De Jeremia 48. Jeremias propheta, qui interpretatur excelsus Domini, simplex in loquendo, et ad intelligendum facilis; qui in omnibus dictis et passionibus suis Redemptoris nostri imaginem praetulit. Hic, postquam in typo Christi regna destruxit diaboli, justiaeque vel fidei aedificavit imperium, jubetur prophetare (0167C)super omnes gentes, Aegyptum videlicet et Palaestinos, Moab et Ammon, Edom et Damascum, et Cedar, et super regna Assur, necnon super Helan, et Babyloniam 49. Inter haec autem videt virgam vigilantem divinae correptionis et potestatis. Ollam quoque succensam, id est, Judaicam plebem igne carnalium desideriorum ardentem. Aspicit et duos cophinos ficorum in praefiguratione duorum populorum. 50. Descendit et in domum figuli, et videt diminutionem vasis prioris, et novi instaurationem ad designandum defectum prioris populi, et successionem futuri. Sumit etiam calicem supplicii, atque universis gentibus porrigit. Accipit et lumbare sub exemplo populi Judaeorum, atque putrefactum projicit (0167D)illud in dispersionem trans flumina gentium. Ostendit et calicem aureum Babylonis, per quem (0168A)inebriatus est mundus lethifero idololatriae haustu. 51. Jubetur et projicere in Euphratem volumen lapidi alligatum, ad demonstrandum interitum Babylonis, vel figuraliter totius mundi. Increpat etiam delinquentes, et ad conversionem provocat. 52. Ad ultimum plangit ruinam Jerusalem, templique excidium, et dispersionem gentis; quaeque non tantum praenuntiavit, sed etiam praesentia vidit. Exorsus est autem duodecimo anno Josiae regis Judae eo tempore quo et Olda mulier prophetiaque ejus per quatuor reges extensa est, sub Josia, et Eliacim, et Joacim, et 205 Sedecia, sub quo eversa est Jerusalem. Annis LXXII et tribus mensibus prophetavit, excepto illo tempore quo post eversam Jerusalem in Aegypto cum populo fuit. De Ezechiele. (0168B) 53. Ezechiel, qui in Latinum vertitur fortitudo Dei; hic figurans typice Christum, stat juxta fluvium saeculi, et praeclara contuetur mysteria. 54. Cernit similitudinem gloriae Dei, et quatuor animalia in similitudinem evangeliorum, et rotas se invicem continentes in typo testamentorum. Videt et aurigam, id est, Christum, deorsum igne judicii, sursum electri, id est, divinitatis fulgore rutilantem. Comedit quoque librum divinae legis, in quo scriptum est lamentum poenitentium, et carmen justorum, et vae eorum qui post peccatum poenitentiam non egerunt. 55. Dehinc accipit laterem, in quo obsessa Jerusalem pictura describitur, vel in quo sub typo Christi (0168C)ejusdem Jerusalem, id est, totius Ecclesiae, quae est e latere Christi formata, mysteria describuntur. Capit et hic propheta somnium sinistri lateris, in typo mortis peccatorum, qui ad laevam positi aeterna supplicia sustinebunt: ac demum a sinistro in dextro latere dormire jubetur propter spem eorum qui per mutationem morum resurrectionis gloriam obtinebunt. Aspicit interea et duas virgas sibimet copulatas, in similitudinem circumcisionis, et gentium, sive aquilam sub Nabuchodonosor, velut Antichristi figura, magnis alis, et volucri celeritate totius mundi imperia occupantem. 56. Plangit praeterea sub specie principis Tyri beatitudinem diaboli, quam amisit, et ruinam ejus magnam [ Forte, magna] cum lamentatione deplorat. (0168D)Ad ultimum, arundinem vel funiculum gestans metitur sub specie sanctorum mystice Jerusalem. (0169A)57. Inter haec mystica subjicit quaedam moralia, falsos criminatur prophetas, atque speculatoribus praecipit ne reticeant malitiam. Quatuor etiam ultionum poenas peccatoribus praedicat, animasque redire ad corpora sua prophetat. Ostendit quoque unumquemque 206 pro se rationem Domino redditurum, nec in progeniem posse ultra diffundi labem paterni delicti. 58. Objurgat inter haec sub Oolla et Oolliba omnem turpitudinem Samariae et Jerusalem; nativitatemque objicit contumeliosam. Saepe etiam ad poenitentiam captivos provocat populos, et post praevaricationem admonet populum redire conversum. Hic autem aetatis suae anno 35, et captivitatis quinto in Chaldaea exsulans prophetavit: ibique vaticinium (0169B)consummavit. De Daniele. 59. Daniel, qui interpretatur judicium Dei, quique etiam de Christo cunctorum manifestior prophetarum est. Denique iste non solum venturum praedicavit, ut caeteri, sed etiam et tempus incarnationis et passionis per ordinem regum et numerum definivit annorum, ita ut potius non videatur futurum praedicere, sed quasi transacta narrare. Hic autem quatuor regnorum cernit frequentius visiones, eorumque differentias sub diversis imaginibus intromittit. 60. De Antichristo quoque ostendit quod ipse sit cornu pusillum, id est, parvo tempore regnaturus, et, decem regibus subjugatis, solus postremis temporibus regnaturus. De consummatione Jerusalem (0169C)vel mundi plura scribit, sive de die judicii, et regno sanctorum. In fine autem voluminis prophetiae suae Susannae historiam et Belis draconisque fabulas ponit. 61. Hic autem liber apud Hebraeos Hebraicis quidem litteris, 207 sed Chaldaica lingua scriptus est. Prophetavit autem in Babylone, quando et Ezechiel. De Osee. 62. Osee propheta, qui intelligitur salvans, in duodecim prophetis primus, profundior reliquis in sententiis, (0170A)et operosior intellectu. Iste ad eas tribus quae vocantur Ephraim et Samaria, domum Joseph et Israel, loquitur, sed per Ephraim haereticos arguit, qui recedentes ab Ecclesiae unitate, participes facti sunt idolorum. 63. Per Samariam autem eorumdem haereticorum demonstrat figuram, qui praeceptorum Dei custodes esse mentiuntur, et sub praetextu veritatis mendacium colunt. Hic historialiter Judaeos in Christo ultimo tempore credituros pronuntiavit. Tertium quoque resurrectionis dominicae diem praedixit. Prophetavit autem in diebus Oziae regis Juda, sive Jeroboam regis Israel, quando et Isaias. De Joele. 64. Joel propheta, qui interpretatur incipiens. Iste, (0170B)ad Judam tantum et Jerusalem vaticinium proferens, in principio sui voluminis, post voluptuosa convivia ad luctum provocat Jerusalem, excidiumque ejus pronuntiat. Praedicat quoque vocationem gentium, et super congregatos credentes superventurum Spiritum sanctum. Prophetavit autem sub Joatham rege Juda, quando et Michaeas. De Amos. 65. Amos, qui interpretatur onus, vaticinavit in Samariam et Jerusalem, tria et quatuor scelera gentium sub totius mundi figura describens. Primum itaque scelus, quia omnes in Adam peccaverunt. Secundum, quia insitam naturae legem immemores rationis 208 non intellexerunt. Tertium quoque (0170C)eorum qui datae legi non obedierunt. Quartum inexpiabile eorum qui in Christo non crediderunt, pro quibus sceleribus intonat Dominus ignem, id est, sententiam aeterni judicii illaturum. 66. Hic autem adventum Christi sub dominica voce ita praedicat: Ego firmans tonitruum, et creans spiritum, et annuntians in hominibus Christum. Reliqua autem, quae de Amasia et Jeroboam, sive Israel loquitur, tropologice ad haereticos sunt referenda. Prophetavit autem sub rege Ozia, eo tempore quo Osee et Isaias. De Abdia. (0171A) 67. Abdias, qui interpretatur servus Domini, inter omnes prophetas brevior numero verborum, sed gratia mysteriorum aequalis. Iste contra Idumaeam loquens increpat mystice superbiam Edom, prioris videlicet populi audaciam, quod Jacob fratrem suum, id est, Christum ex Hebraeorum stirpe creatum occiderit. In monte autem 209 Sion, quae est Jerusalem, futuram salutem et Sanctum, qui est Christus, annuntiat, atque in monte Esau, per quem figuratur ecclesia gentium, futurum intonat Domino regnum. Prophetavit sub Josia rege Juda, quando et Michaeas. De Jona. 68. Jonas, qui interpretatur columba, tam sermone quam naufragio suo passionem Christi mortemque, (0171B)et resurrectionem, figurat, sive quod de navi in mare, tanquam de cruce in terram, projectus est, sive quod, in ventre ceti exceptus, tanquam in sepultura terrae tribus diebus ac noctibus reconditus est, vel quod in figura Ninive poenitentiam mundo praedixerit. In sequentibus autem typum gerit Judaeorum, qui salutem gentium, non tantum advenire noluerunt, sed dum venit, invisi [ Al., invidi] sunt. Ninive quoque gentium significat speciem, Jonas vero in hoc loco Judaeorum. 69. Nam quemadmodum Ninivitarum salus ad aemulationem provocavit Jonam, ita redemptio gentium scandalum exstitit Judaeorum. Merito et contra Orientem civitatis sedisse legitur sub umbra hederae, quia eadem plebs separans se a salute Ecclesiae, (0171C)dolore tabida, contra Christum, id est, Orientem Ecclesiae, linguam suam movere nititur, sedens (0172A)sub umbra legis, quae umbra a verme arefacta est, quia, adveniente Christo, vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova. Prophetavit autem sub Ozia rege Juda, quando et Osee, et Amos, et Isaias prophetaverunt. De Michaea. 70. Michaeas propheta interpretatur quis iste? Comminatur Samariae iram Domini ob causam simulacrorum, interitumque populo Israel 210 venturum denuntiat. Locum etiam in quo nasceretur Christus demonstrat. Prophetavit autem sub Josia, quando et Sophonias. De Nahum. 71. Nahum, qui est consolator, simulacra gentium exterminanda pronuntiat, necnon urbem sanguinum (0172B)Jerusalem, post cujus interitum pedes annuntiantis pacem, id est, Salvatoris adventum proclamat. De Habacuc. 72. Habacuc, amplexans, sive luctator fortis, in principio voluminis sui describit diabolum cum membris ac moribus suis; in fine vero praenuntiat adventum passionemque Salvatoris. De Sophonia. 73. Sophonias, speculator mysteriorum Domini, et abscondens, cernit captivitatem urbis Jerusalem a Romanis futuram, per vocem clamoris a porta piscium, et per collium contritionem, id est, montis Sion, qui est collis Jerusalem; necnon et aliarum gentium eversionem praedicat, terroremque divini judicii intonat.(0172C) 74. Loquitur etiam contra Moab et Ammon, sed per ipsos tanquam finitimi populo Dei, et proximi (0173A)catholicis sacramentis, 211 haeretici arguuntur. Hic tertium diem resurrectionis Christi prophetat, atque in adventu Christi totum orbem sub uno jugo Domino serviturum annuntiat. Prophetavit autem sub Josia, quando et Jeremias. De Aggaeo. 75. Aggaeus, qui interpretatur solemnis. Hic in vaticinii sui textu templum Domini restaurandum praecepit, contritionem praedicat gentium, vel commotionem totius mundi praedicit, ac sub figura Zorobabel Christi vaticinatur adventum. Septuagesimo autem anno captivitatis populi prophetavit, duobus tantum mensibus Zachariam vaticinio suo praecedens. De Zacharia. (0173B)76. Zacharias, qui nominatur memoria Domini, postquam jam Domini patribus prophetavit, vidit virum sedentem super equum rufum, in figura corporis Christi, roseum sanguine passionis, sive myrteta, gentium populum significantia; aspicit et cornua quatuor, sive fabros in figura gentium, quae Judam et Israel dispergentes, gravi pondere depresserunt. 77. Intuetur similiter et Jesum, sordibus carnis et mortalitate vestitum, quibus ablatis, indutum immortalitate et gloria. Cernit et lapidem, qui est Christus, septem habentem oculos, id est, septiformis spiritus plenitudinem. Inter haec intuetur torrem et titionem exstinctum, id est, diabolum. Candelabrum videt in figura Christi cum lucernis septem, quae sunt Ecclesiae; necnon et duas olivas, ad dexteram (0173C)et ad sinistram candelabri positas, duorum Testamentorum typum significantes. 78. Assumit quoque idem duas virgas funiculi et decoris in typo Judaeorum et gentium. Aspicit deinde duas mulieres, id est, haereticorum plebes, sive Judaeorum, in alis suis levantes amphoram, id est, diabolicam doctrinam, massamque plumbi, quod est 212 pondus peccati gravissimum, sive volumen volans, in quo peccata hominum et supplicia describuntur. 79. Videt et quadrigas quatuor, uno praedicationis evangelicae jugo currentes. Post hoc aspicit equos missos ad praedicationem mundi: primum rufum, passione martyrii. Secundum nigrum, squalore poenitentiae. Tertium album, candore baptismatis. Quartum (0173D)varium, expositione et doctrina fidei. Cernit quoque et tubas, sanctorum gestantes figuram, per quas Dominus mundo canit, atque angulum, in quo duo ex adverso populi conjunguntur, sive paxillum, figuraliter Christum, infixum in cordibus populorum, (0174A)describit et pastorem, Antichristum, opus et intentionem in sinistro habentem. 80. Equum quoque in figura plebis haereticorum, et ascensorem ejus diabolum. Praedicat etiam fontem in domo veri David, patentem in lavacro regenerationis. Alia quaecunque scribit, aut de adventu Domini, aut de ejus passione sunt, aut de saeculi fine, sive judicio. Prophetavit autem secundo anno Darii regis Medorum, iisdem temporibus quibus et Aggaeus, anno septuagesimo desolationis templi et captivitatis populi. De Malachia. 81. Malachias, qui interpretatur angelus Domini, in principio vaticinii sui demonstrat odium Judaeorum in Esau, et dilectionem junioris populi in Jacob. (0174B)In sequentibus autem veteres Judaeorum victimas reprobat. Et sacrificium transferri ad gentes annuntiat. In fine vero adventum Domini, diem quoque judicii justorumque praemia, et impiorum poenas. Joannem etiam praedicat ante primum adventum Domini missum, et Eliam ante secundum adventum annuntiat esse mittendum. 82. Inter haec nonnulla moralia et disciplinis congruentia explicat, in quibus corripit populum, sive sacerdotes despicientes nomen Domini, atque ejus sacramenta pollutis oblationibus et sacrificiis 213 violantes. Praemonet etiam episcopos doctos, et sine macula esse debere, et citra personarum acceptionem populos veritatem instruere; discordes quoque arguit, decimas et primitias reddendas in (0174C)praedicatoribus a populis Ecclesiae praecipit. 83. Objurgat et eos qui conjuges suas despiciunt, et aliarum amore nectuntur. Similiter et illos qui, miseriam suam dolentes, felicitatem laudant eorum qui hujus mundi prosperis perfruuntur. Prophetavit autem novissimus in Babylone, quando Aggaeus et Zacharias. De Esdra. 84. Esdras scribit populum, expleto captivitatis tempore, imperante Cyro rege Persarum, in Jerusalem fuisse reversum; ac sub Zorobabel et Jesu filio Josedech, sacerdote magno, sive Nehemia, muros Jerusalem templumque et altare renovatum, jus quoque sacerdotum restitutum, et sanctae religionis cultum, multisque opibus gentium principumque (0174D)Persarum muneribus perornatum. De Machabaeis. 85. Machabaeorum libri, licet non habeantur in canone Hebraeorum, tamen ab Ecclesia inter divinorum voluminum annumerantur historias. Praenotant (0175A)autem praelia inter Hebraeorum duces gentesque Persarum, pugnam quoque Sabbatorum, et nobiles Machabaei triumphos, foedus quoque amicitiarum cum Romanorum ducibus, actaque legationum. De quatuor Evangeliis. 86. Evangeliorum praedicatio, quamvis quadrifaria sit, una est tamen, 214 quia ex uno eodemque ore Divinitatis processit. Haec sunt enim quatuor flumina, de uno paradisi fonte manantia, quae quadrupli unione decurrunt, ac per totum mundum coelestis praedicationis ministrant fluenta, gratiae ac fidei virorem infundunt. 87. Haec est illa in Zacharia quadriga Domini, in qua per omnem orbem evectus leni jugo colla sibi (0175B)cunctarum gentium subjicit. Hi sunt etiam, et quos sub quatuor animalium specie visio prophetalis descripsit, id est, hominis, leonis, bovis et aquilae. 88. Namque primus, scilicet Matthaeus, ut homo, ordinem humanae nativitatis designat. Secundus, scilicet Marcus, ad instar rugientis leonis statim in principio sui divinae potestatis fortitudinem intonat. Tertius, scilicet Lucas, victimam sacerdotis praemittens, quasi vituli mortem insinuat. Quartus, scilicet Joannes, more aquilae aspectans coelum, terram avidus transvolat, atque nativitatem verbi occulta mysterii intelligentia penetrat; sed ex his tria illa animalia, quae in terra gradiuntur, actualem vitam sequentes, ea tantummodo persecuti sunt quae homo Christus in terris temporaliter gessit. Quartum (0175C)autem animal contemplationis acie coelestia inspicit, et pauca operum, plurima divinitatis sacramenta digessit. 89. Matthaeus itaque in principio regalem Christi sequens prosapiam, et moralem, tamen deinceps potius disciplinam secutus, pauca signorum et plura vivendi praecepta composuit. Item Marcus abbreviator Matthaei, ea quae in itinere ad rationem vitae regendae docebat Petrus, veloci stylo retexuit, gradiens pariter 215 inter Lucam atque Matthaeum, (0176A)plura tamen ex Matthaeo commemorat, non tantum rerum, sed et verborum ordinem servans. 90. Lucas vero historiae magis ordinem tenens, copiosius caeteris gestorum Christi virtutes enuntiat. Ad ultimum Joannes, naturalia explicans, transvolavit coelos, et angelos, Verbumque Dei reperit, et in principio fuisse annuntiavit. 91. Ex his primus et ultimus ea praedicaverunt quae ex ore Christi audierunt, vel quae ab illo facta vel gesta audierunt. Reliqui medii duo ea tantummodo quae ab apostolis cognoverunt: quorum quidem Matthaeus Evangelium in Judaea primus scripsit, deinde Marcus in Italia, tertius Lucas in Achaia, ultimus Joannes in Asia. Ex quibus solus tantum Matthaeus praedicationis suae historiam Hebraico perstrinxit (0176B)stylo. Reliqui vero Graeci sermonis eloquio ediderunt. De Epistolis Pauli. 92. Paulus apostolus quatuordecim Epistolis praedicationis suae perstrinxit stylum. Ex quibus aliquas propter typum septiformis Ecclesiae septem scripsit Ecclesiis, conservans potius nec excedens numerum sacramenti propter septiformem sancti Spiritus efficaciam. Scripsit autem ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Colossenses, ad Thessalonicenses, ad Hebraeos, reliquas vero postmodum singularibus edidit personis, ut rursus ipsum illum septenarium numerum ad sacramentum unitatis converteret. 93. Argumenta autem earumdem Epistolarum haec (0176C)sunt: imprimis Romanae plebis fidem collaudat; Corinthios gemina doctrina 216 castigat, apud Galatas per gratiam fidei excludit opera legis, Ephesios magnificat in fide, quam acceperunt; laudat Colossenses pro eo quod in fide perstiterunt; Philippenses Evangelium custodisse gratulatur; Thessalonicenses, in prima Epistola, fide crevisse et operibus, in secunda, persecutiones tolerasse fortiter gloriatur. 94. Instruit quoque per Timotheum et Titum Ecclesias. Philemonem de emendato servo Onesimo rogat. (0177A)Ad ultimum Hebraeos, qui in Christo crediderunt, et postmodum persecutionibus Judaicis territi a fide recesserunt, confortat, atque ad gratiam Evangelii revocat. De Epistolis beati Petri. 95. Petrus apostolus scripsit duas Epistolas, quae canonicae nominantur. Scripsit autem iis qui, ex circumcisione credentes, in dispersione gentium erant, quae quidem videntur quibusdam esse planiores; dum tam profundis repletae sint sensibus, ut per eas qui possunt perscrutari divinae scientiae sensum, quasi per breve quoddam receptaculum, magnas sententias et magna sibi mysteria revelari contueantur. 96. In prima autem Epistola scribit regenerationis potentiam, et prophetas, qui praenuntiaverunt (0177B)futuram Ecclesiae in passionibus tolerantiam. Admonet deinde pontifices in castitate vivere, et, ut parvulos, sine dolo manere. Demonstrat etiam sanctos lapides esse vivos, et populum acquisitionis, et regale sacerdotium. Inter haec popularibus bene vivendi ordinem instituit; hortatur mulieres subditas esse, cultuque pretioso non incedere, viros quoque ad modicum uxoribus adhaerere, orationem frequentare, et cum omnibus unanimiter vivere. Praeterea scribit arcae mysterium, sive baptismi sacramentum, per quod homo a mundi actibus liberatur. 97. Imperatque fidelibus solius divinae voluntatis obedire praeceptis, nec ultra carnis inservire desideriis. Docet etiam clerum ac populum sibi ministrare (0177C)vicissim, passionesque Christi nullum pavescere; et de domo Dei inchoare judicium, et coronari sanctos, 217 mansuetudinem quoque et humilitatem alternam invicem admonet observare, insidiasque diaboli omni sollicitudine praecavere, adjiciens omne opus bonum incipientis per Deum ad consummationem perduci. 98. In secunda autem Epistola alloquitur fideles, in hoc mundo quasi interfectos, atque exhortatur omnes de pejoribus ad meliora transire. Scribit etiam justorum memorias refovendas, memoratque pseudoprophetas utriusque Testamenti, qui sunt magistri mendacii. Deinde infert diluvii exemplum ad signandum interitum impiorum, et eorum qui, voluptatibus peccatorum injecti, servi corruptionis effecti (0177D)sunt. 99. Scribit etiam abundare novissimis temporibus derisores, et apud Deum mille annos unum diem haberi praedicat. Inter haec resurrectionem elementorum, novitatemque coeli et terrae. Ad extremum de Epistolis Pauli loquitur, quas cum quidam indocti non intelligunt, pravo eas sensu evertunt. De Epistola beati Jacobi. (0178A) 100. Jacobus frater Domini scripsit unam Epistolam, ad aedificationem Ecclesiae pertinentem, cujus sententiae immensam scientiae claritatem legentibus videntur infundere. De Epistolis beati Joannis. 101. Joannes apostolus tres scripsit Epistolas, quarum prima, officium charitatis commendans, tota in amore Dei et fraterna dilectione versatur. 102. Secunda quoque, quam Electae dominae scripsit, dilectionis hortatur studium; denotat etiam seductores, et ab haereticis admonet declinandum. 218 103. Tertiam autem Caio scribit, in qua collaudat eum in studio veritatis et opere misericordiae; deinde denotat proterviam cujusdam Diotrepis, et Demetrio (0178B)testimonium perhibet veritatis. De Epistola sancti Judae apostoli. 104. Judae Epistola increpat blasphemantes in Christo, et quosdam impudicos sub exemplo impiorum, qui per superbiam et luxuriam sempiternis ardoribus traditi sunt, pro quibus admonet Ecclesiam ut eos arguat, et ad poenitentiam cohortetur. De Actibus apostolorum. 105. Apostolorum historia nascentis Ecclesiae fidem opusque describit, cujus quidem scriptor Lucas evangelista monstratur. Continet autem ea quae in Judaea vel gentibus per gratiam Spiritus sancti, tam a Petro quam ab aliis apostolis, et specialiter a Paulo, operata vel gesta sunt. De Apocalypsi. (0178C)106. Joannes, postquam scribere septem jubetur Ecclesiis, aspicit filium hominis sedentem in throno, et viginti quatuor seniores, et quatuor animalia procedentia ante thronum, in dextera quoque sedentis librum septem sigillis signatum, in quo bellum, egestas, mors, clamor interfectorum, finis quoque mundi notatur et saeculi. 107. Describit deinde duodena millia servorum Dei, qui signantur in frontibus; ibi septem angeli tubis canunt sequenti grandine et igne cum sanguine in terra. Tertia quoque pars terrae ibi comburitur, et tertia pars maris sanguis efficitur; astraque ipsa rutilantia tertiam fulgoris partem amittunt; ibi de fumo putei locustae producuntur daemoniorum, accipientes potestatem laedendi qui non sunt agni cruore (0178D)signati. 108. Praeterea comedit Evangelista librum Testamenti oris praedicatione suavissimum, et operis difficultate amarum. Metiturque coeleste templum, describitque verba viginti quatuor seniorum, 219 et arcam Testamenti, ac mulierem amictam sole, pugnamque in coelis Michaelis cum dracone, ruinamque draconis. (0179A)Conspicit praeterea et Antichristi figuram, habentem capita regni septem, et cornua potestatis, et numerum nominis. 109. Narrat inter haec et canticum Testamenti novum, speculaturque angelos gestantes pateras, cernitque similiter interitum bestiae, et beatitudinem eorum qui corporis sui vestimenta absque carnis voluptate (0180A)munda servaverunt. Exsequitur deinde interitum meretricis Babyloniae, et nuptias Agni, adventum judicii, interitumque Antichristi, et sempiternam punitionem diaboli. Ad ultimum memorat resurrectionem mortuorum, coelique novitatem, et terrae, descriptionemque Jerusalem, flumen etiam baptismi mundum, lignumque vitae Dominum Jesum Christum. (no apparatus) 7m9sxrwxt8bq0hg4wis70q3cyt6555k 0 55062 264830 228209 2026-05-06T19:49:20Z Demetrius Talpa 13304 264830 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Antonius abbas |OperaeTitulus= Regulae ac praecepta |OperaeWikiPagina=Regulae ac praecepta |Annus= Saeculo VIII |SubTitulus= |Genera=regulae monasticae |Editio=Migne |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] }} '''[[Patrologia Latina/103|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 103]]''' Regulae ac praecepta (Antonius abbas), J. P. Migne Regulae ac praecepta (0423A) Dicam Canones sive Regulas, prout loquetur Dominus per os meum, illis qui sese tradere volunt sub gravi hoc jugo, scilicet monachatu. Oportet ergo ut audiant haec praecepta: qui solverit aliquid ex eis, vilis vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19). I. Ante omnia ora sine intermissione, et gratias Deo age pro omnibus quae tibi eveniunt. II. Cum autem surrexeris mane singulis diebus, (0424A)inquire de aegrotis qui apud te sunt, et jejuna usque ad nonam singulis diebus, excepto sabbato et Dominico die; adveniente vero nona ne adeas cellam cujusquam fratrum. Et cum sederis ad comedendum, ora prius, tum comede. Ora et lege perpetuo. III. Ne loquaris cum juvene, neque cum puero, et ne converseris omnino cum illo; nec ligabis illum monachum, nec assumes in filium, antequam (0425A)induat habitum, ne reconciliet hostem diabolum; neque cubes super eadem storea cum minore te. IV. Serva etiam horas orationum, nec praetermittas ullam earum, ne rationem pro illa reddas. V. Ne obstringas aegrotum ad manducandum, nec retrahas ab illo cibum, ne conturbes animam illius afflictam VI. Si venerit ad te aliquis frater post temporis intervallum, laetare de illo: gratias enim aget Deo et tibi. Saeculari nullo modo commiscearis; nec ostentes teipsum, sicut Pharisaeus ille qui ad ostentationem omnia sua agebat. VII. Nec appropiare sinas ad te mulierem, nec permittas ingredi domicilium tuum; ira enim graditur post illam. Neque revertaris invisere consanguineos (0425B)tuos carnales, nec faciem tuam illis videndam praebeas, nec adeas illos. VIII. Ne reserves tibi plus quam indiges; nec elargiaris plus quam potes, sed eroga eleemosynam infirmis monasterii. IX. Persolve orationem tuam noctu priusquam adeas ecclesiam. X. Ne comedas cum aliquo qui impendat pro te. XI. Si scandalum ortum fuerit de juvene aliquo, qui hactenus habitum non induerit, ne induat illum; et ejice eum a monasterio; nec loquaris cum puero penitus, ne fiat tibi offendiculum. XII. Si coegerit te necessitas adire civitatem, ne contendas illuc solus. XIII. Ne seras terram tributis subjectam, nec societatem (0425C)et contractum ineas cum magnatibus. XIV. Ne commoreris in loco ubi vinum exorimitur, nec comedas carnem omnino. XV. Ne frangas jejunium feria quarta et sexta, nisi ob gravem morbum. XVI. Ne murmures in opere manuum tuarum: nec improperes alicui ulla de causa. XVII. Si adieris aliquem fratrem, ne diu moreris in domicilio ejus. XVIII. Ne loquaris in ecclesia; nec resideas in exedris monasterii. XIX. Non jurato penitus vel veritatem vel dubium. XX. Ne petas ecclesiam ad quam congregantur (0425D)homines. Eroga eleemosynam quantum potes. Ne sepelias mortuum in ecclesia. XXI. Ne facias convivia; nec ad symposium vocatus accedas. XXII. Addisce quotidie disciplinam a senioribus; nec ullum aggrediaris opus, nisi consulto Patre monasterii. XXIII. Cum abis ad hauriendam aquam, interim dum iter conficis, lege quantum potes. XXIV. Si erogaveris eleemosynam, ne ostentes illam. Si adfueris aliquo in loco, ubi erogatur eleemosyna, comede et gratias age Deo. XXV. Contristare noctu diuque pro peccato tuo. Esto devinctus in cuculla tua, et in tunica tua noctu (0426A)atque die. Accende lampadem tuam oleo oculorum tuorum, nempe lacrymis. Si pietatis actus edideris, ne glorieris. Ne dimittas quemquam, qui quaerit Christum. Ne propales cogitationes tuas cunctis hominibus, sed solum iis qui possunt salvare animam tuam. XXVI. Si abieris ad messem, ne moreris, sed cito revertere ad monasterium. XXVII. Ne induas vestimenta, quibus extollaris. Ne ostentes vocem tuam, nisi in oratione praecepta. Ora in domo tua, antequam venias ad ecclesiam. XXVIII. Mortifica temetipsum quotidie. XXIX. Ne improperes cuiquam causa dolorum et afflictionum quas patitur. XXX. Ne glorieris, neque rideas omnino. Da (0426B)operam ut lugeas ob peccatum tuum, sicut luget is penes quem aliquis mortuus est. Fac quantum potes ut glorificetur Pater tuus qui est in coelis. XXXI. Corrige filium tuum, nec parcas damnatio enim illius a te exigetur. XXXII. Ne comedas ad satietatem; ne dormias, nisi parum et moderate, et venient ad te angeli. XXXIII. Cum oraveris et memor fueris Dei, fac tibi indumenta tua sint alae, et evolabis super mare igneum. XXXIV. Visita aegrotos et infirmos, et imple mensuras seu vasa eorum aqua. XXXV. Ne pugnes lingua. Ita te praesta, ut benedicant (0426C)te omnes. Et Dominus Jesus Christus opem nobis afferat ad operandum secundum ipsius beneplacitum: cui gloria cum Patre suo, et Spiritu suo sancto in saeculum. Amen. Quae sequuntur, habentur in alio exemplari. XXXVI. Coge teipsum in opere manuum tuarum, et timor Domini inhabitabit in te. XXXVII. Si conspexeris fratrem aliquem perpetrantem peccatum non ad mortem, ne contemnas et despicias, neque condemnes illum: incides quippe in manum inimicorum tuorum. XXXVIII. Cave tibi, ne seducatur intellectus tuus, memorando peccata tua priora, ne renoventur in te.(0426D) XXXIX. Dilige humilitatem, quae proteget te a peccato. Ne sis pertinax ad statuendum verbum tuum, ne occupet te malum. Ne reputes te sapientem, et gloriaberis, et incides manum inimicorum tuorum. Assuescat lingua tua dicere: Ignosce mihi; et consequeris humilitatem. XL. Cum sederis in cella tua, sollicitus esto de tribus hisce rebus perpetuo: nimirum, de opere manuum tuarum, de meditatione tuorum psalmorum, et de oratione tua. XLI. Cogita apud teipsum et dicito: Utique non manebo in hoc mundo nisi praesenti hac die; et non peccabis Deo.(0427A) XLII. Ne sis helluo ciborum, ne resuscitentur in te priora peccata. XLIII. Ne taedeat te laboris, et superveniet tibi cito requies. Sicuti parietinae ruinarum extra civitatem fiunt locus fetoris omnibus, ita anima pigri, qui coepit monachatum, fiet mansio passionibus et fetoribus. XLIV. Coge teipsum, ut ores perpetuo cum lacrymis, ut forte misereatur tui Deus, et exuat te veteri homine. XLV. Persevera in hisce rebus quas dicam: scilicet, in labore, paupertate, peregrinatione, afflictionibus et quiete, et afferent tibi humilitatem; humilitas vero dimittet omnia peccata. Humilitas autem est, ut homo reputet seipsum peccatorem, et quod (0427B)nihil boni perpetret coram Deo; et adhaereat quieti, et non aestimet seipsum quidquam; et non sit pertinax ad statuendum verbum suum: ut abscindat concupiscentiam suam, et demittat vultum, ponatque sibi mortem ante oculos, et servet semetipsum a mendacio, et non loquatur verba otiosa; nec respondeat superiori; et opprobrium sustineat, et odio habeat desidiam, et instet laboribus et moeroribus.(0428A) XLVI. Curate igitur, fratres mei, haec servare praecepta, ne vita vestra sit sine fructu. Et sollicitus esto semper ad singula verba, quae audis, ut dicas: Ignosce mihi: quia humilitas fugat omnia negotia inimici. Ne reputes teipsum quidquam propter opera tua. XLVII. Sit tristis vultus tuus, nisi advenerint tibi exteri fratres; tunc gaude cum illis, ut inhabitet in te timor Domini. Si iter feceris cum fratribus, secede ab illis parumper, ut sis in silentio, et dum incedis per viam, ne te convertas sinistrorsum et dextrorsum; sed meditare psalmos tuos, et ora in mente tua ad Deum, quocunque in loco ingrederis; nec perfidenter agas cum incolis illius. XLVIII. In omnibus rebus tuis esto modestus, et (0428B)ad ea quae opponentur tibi, extende manum tuam lente. Si vero fueris juvenis, ne extendas manus tuas primus ad cibos; nec ingeras quidquam ciborum in os alterius. Et si cubaveris in aliquo loco, ne tegas te uno eodemque stragulo simul cum alio: et ora multum, antequam cubes. Et Dominus noster Jesus Christus opem nobis praestet ad operandum secundum ipsius beneplacitum. Amen. Explicit Regula sancti Antonii abbatis [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] bu2o1jz1528pxv8i5vxv18y1m5tpion 0 56577 264837 183027 2026-05-06T19:59:07Z Demetrius Talpa 13304 264837 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Nicolaus Cusanus |OperaeTitulus=De deo abscondito |Annus=1445 |Fons= [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost15/Cusa/cus_deus.html Bibliotheca Augustana] |Genera=theologia, philosophia }} <poem> [1] Et ait '''Gentilis:''' Video te devotissime prostratum et fundere amoris lacrimas, non quidem falsas, sed cordiales. Quaero, quis es? '''Christianus:''' Christianus sum. '''Gentilis:''' Quid adoras? '''Christianus:''' Deum. '''Gentilis:''' Quis est Deus, quem adoras? '''Christianus:''' Ignoro. '''Gentilis:''' Quomodo tanto serio adoras quod ignoras? '''Christianus:''' Quia ignoro, adoro. [2] '''Gentilis:''' Mirum video hominem affici ad id quod ignorat. '''Christianus:''' Mirabilius est hominem affici ad id, quod se scire putat. '''Gentilis:''' Cur hoc? '''Christianus:''' Quia minus scit hoc, quod se scire putat, quam id, quod se scit ignorare. '''Gentilis:''' Declara, quaeso. '''Christianus:''' Quicumque se putat aliquid scire, cum nihil sciri possit, amens mihi videtur. '''Gentilis:''' Videtur mihi quod tu penitus ratione careas, qui dicis nihil sciri posse. [3] '''Christianus:''' Ego per scientiam intelligo apprehensionem veritatis. Qui dicit se scire, veritatem se dicit apprehendisse. '''Gentilis:''' Et idem ego credo. '''Christianus:''' Quomodo igitur potest veritas apprehendi nisi per se ipsam? Neque tunc apprehenditur, cum esset apprehendens prius et post apprehensum. '''Gentilis:''' Non intelligo istud, quod veritas non possit nisi per se ipsam apprehendi. '''Christianus:''' Putas, quod aliter apprehensibilis sit et in alio? '''Gentilis:''' Puto. '''Christianus:''' Aperte erras. Nam extra veritatem non est veritas, extra circularitatem non est circulus, extra humanitatem non est homo. Non reperitur igitur veritas extra veritatem nec aliter nec in alio. [4] '''Gentilis:''' Quomodo ergo mihi notum est, quid homo, quid lapis et ita de singulis, quae scio? '''Christianus:''' Nihil horum scis, sed te putas scire. Si enim te interrogavero de quiditate eius, quod te putas scire, affirmabis quod ipsam veritatem hominis aut lapidis exprimere non poteris. Sed quod scis hominem non esse lapidem, hoc non evenit ex scientia, qua scis hominem et lapidem et differentiam, sed evenit ex accidenti, ex diversitate operationum et figurarum, quae, cum discernis, diversa nomina imponis. Motus enim in ratione discretiva nomina imponit. [5] '''Gentilis:''' Estne una an plures veritates? '''Christianus:''' Non est nisi una. Nam non est nisi una unitas et coincidit veritas cum unitate, cum verum sit unam esse unitatem. Sicut igitur in numero non reperitur nisi unitas una, ita in multis nisi veritas una. Et hinc qui unitatem non attingit, numerum semper ignorabit, et qui veritatem in unitate non attingit, nihil vere scire potest. Et quamvis putat se vere scire, tamen verius sciri ipsum, quod se scire putat, de facili experitur. Verius enim videri potest visibile, quam per te videatur. Verius enim per acutiores oculos videretur. Non ergo a te videtur, uti visibile est in veritate. Ita de auditu et ceteris sensibus. Sed cum omne id quod scitur et non ea scientia, qua sciri potest, non scitur in veritate sed aliter et alio modo - aliter autem et in alio modo a modo, qui est ipsa veritas, non scitur veritas -, hinc amens est, qui se aliquid in veritate scire putat et veritatem ignorat. Nonne amens iudicaretur ille caecus, qui se putaret scire differentias colorum, quando colorem ignoraret? [6] '''Gentilis:''' Quis hominum igitur est sciens, si nihil sciri potest? '''Christianus:''' Hic censendus est sciens, qui scit se ignorantem. Et hic veneratur veritatem, qui scit sine illa se nihil apprehendere posse sive esse sive vivere sive intelligere. '''Gentilis:''' Hoc forte est, quod te in adorationem attraxit, desiderium scilicet essendi in veritate. '''Christianus:''' Hoc ipsum quod dicis. Colo enim deum, non quem tua gentilitas falso se scire putat et nominat, sed ipsum deum, qui est ipsa veritas ineffabilis. [7] '''Gentilis:''' Rogo te frater, cum deum qui est veritas colas et nos non intendamus deum colere, qui non est deus in veritate, quae est differentia inter vos et nos? '''Christianus:''' Multae sunt. Sed in hoc una et maxima, quia nos veritatem ipsam absolutam, impermixtam, aeternam ineffabilemque colimus, vos vero non ipsam, uti est absoluta in se, sed uti est in operibus suis, colitis, non unitatem absolutam, sed unitatem in numero et multitudine, errantes, quoniam incommunicabilis est veritas quae deus est alteri. [8] '''Gentilis:''' Rogo te, frater, ad hoc ut me ducas, ut te de deo tuo intelligere queam. Responde mihi: quid scis de deo, quem adoras? '''Christianus:''' Scio omne id quod scio non esse deum et quod omne id quod concipio non esse simile ei, sed quia ipse exsuperat. [9] '''Gentilis:''' Igitur nihil est deus. '''Christianus:''' Nihil non est, quia hoc ipsum nihil nomen habet nihili. '''Gentilis:''' Si non est nihil, est ergo aliquid. '''Christianus:''' Nec aliquid est. Nam aliquid non est omne. Deus autem non est potius aliquid quam omne. '''Gentilis:''' Mira affirmas deum quem adoras nec esse nihil nec esse aliquid, quae nulla ratio capit. '''Christianus:''' Deus est supra nihil et aliquid, quia sibi oboedit nihil, ut fiat aliquid. Et haec est omnipotentia eius, qua quidem potentia omne id, quod est aut non est, excedit, ut ita sibi oboediat id quod non est sicut id quod est. Facit enim non-esse ire in esse et esse ire in non-esse. Nihil igitur est eorum, quae sub eo sunt et quae praevenit omnipotentia sua. Et ob hoc non potest potius dici hoc quam illud, cum ab ipso sint omnia. [10] '''Gentilis:''' Potestne nominari? '''Christianus:''' Parvum est, quod nominatur. Cuius magnitudo concipi nequit, ineffabilis remanet. '''Gentilis:''' Est autem ineffabilis? '''Christianus:''' Non est ineffabilis sed supra omnia effabilis, cum sit omnium nominabilium causa. Qui igitur aliis nomen dat, quomodo ipse sine nomine? '''Gentilis:''' Est igitur effabilis et ineffabilis. '''Christianus:''' Neque hoc. Nam non est radix contradictionis deus, sed est ipsa simplicitas ante omnem radicem. Hinc neque hoc dici debet quod sit effabilis et ineffabilis. '''Gentilis:''' Quid igitur dices de eo? '''Christianus:''' Quod neque nominatur, neque non nominatur, neque nominatur et non nominatur, sed omnia, quae dici possunt disiunctive et copulative per consensum vel contradictionem, sibi non conveniunt propter excellentiam infinitatis eius, ut sit unum principium ante omnem cogitationem de eo formabilem. [11] '''Gentilis:''' Sic igitur deo non conveniret esse. '''Christianus:''' Recte dicis. '''Gentilis:''' Est ergo nihil. '''Christianus:''' Non est nihil neque non est, neque est et non est, sed est fons et origo omnium principiorum essendi et non-essendi. '''Gentilis:''' Est deus fons principiorum essendi et non-essendi? '''Christianus:''' Non. '''Gentilis:''' Iam statim hoc dixisti. '''Christianus:''' Verum dixi, quando dixi, et nunc verum dico, quando nego. Quoniam si sunt quaecumque principia essendi et non-essendi, deus illa praevenit. Sed non-esse non habet principium non-essendi, sed essendi. Indiget enim non-esse principio, ut sit. Ita igitur est principium non-essendi, quia non-esse sine ipso non est. [12] '''Gentilis:''' Estne deus veritas? '''Christianus:''' Non, sed omnem praevenit veritatem. '''Gentilis:''' Est aliud a veritate? '''Christianus:''' Non. Quoniam alteritas ei convenire nequit. Sed est ante omne id, quod veritas per nos concipitur et nominatur, in infinitum excellenter. [13] '''Gentilis:''' Nonne nominatis deum deum? '''Christianus:''' Nominamus. '''Gentilis:''' Vel verum dicitis vel falsum? '''Christianus:''' Neque alterum neque ambo. Non enim dicimus verum, quod hoc sit nomen eius nec dicimus falsum, quia hoc non est falsum quod sit nomen eius. Neque dicimus verum et falsum, cum eius simplicitas omnia tam nominabilia quam non-nominabilia antecedat. '''Gentilis:''' Cur nominatis ipsum deum, cuius nomen ignoratis? '''Christianus:''' Ob similitudinem perfectionis. '''Gentilis:''' Declara, quaeso. [14] '''Christianus:''' Deus dicitur a theoro, id est video. Nam ipse deus est in nostra regione ut visus in regione coloris. Color enim non aliter attingitur quam visu, et ad hoc, ut omnem colorem libere attingere possit, centrum visus sine colore est. In regione igitur coloris non reperitur visus, quia sine colore est. Unde secundum regionem coloris potius visus est nihil quam aliquid. Nam regio coloris extra suam regionem non attingit esse, sed affirmat omne quod est in sua regione esse. Ibi non reperit visum. Visus igitur sine colore existens innominabilis est in regione coloris, cum nullum nomen coloris sibi respondeat. Visus autem omni colori nomen dedit per discretionem. Unde a visu dependet omnis nominatio in regione coloris, sed eius nomen, a quo omne nomen, potius nihil esse quam aliquid deprehenditur. Eo igitur deus se habet ad omnia sicut visus ad visibilia. [15] '''Gentilis:''' Placet mihi id quod dixisti et plane intelligo in regione omnium creaturarum non reperiri deum nec nomen eius et quod deus potius aufugiat omnem conceptum quam affirmetur aliquid, cum in regione creaturarum non habens condicionem creaturae non reperiatur. Et in regione compositorum non reperitur non-compositum. Et omnia nomina quae nominantur sunt compositorum. Compositum autem ex se non est, sed ab eo, quod antecedit omne compositum. Et licet regio compositorum et omnia composita per ipsum sint id quod sunt, tamen cum non sit compositum, in regione compositorum est incognitum. Sit igitur deus, ab oculis omnium sapientum mundi absconditus, in saecula benedictus. </poem> f4ov1mwwzk5h3df7yf8mb6n2lcz1o5w 0 56580 264810 183239 2026-05-06T18:39:46Z Demetrius Talpa 13304 264810 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Nicolaus Cusanus |OperaeTitulus=Idiota de mente |Annus=1450 |Genera=philosophia |Fons= [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost15/Cusa/cus_me00.html Bibliotheca Augustana] }} ===Capitulum primum: Quomodo philosophus ad idiotam, ut proficeret de mentis natura, accessit; quomodo mens sit per se mens, ex officio anima, et dicta sit a mensurando.=== <div class=text> Multis ob iubilaeum Romam mira devotione accurrentibus auditum est philosophum omnium, qui nunc vitam agunt, praecipuum in ponte reperiri, transeuntes admirari. Quem orator quidam sciendi avidissimus sollicite quaerens ac ex faciei pallore, toga talari et ceteris cogitabundi viri gravitatem praesignantibus cognoscens blande salutans inquirit, quae eum causa eo loci fixum teneat. '''Philosophus:''' Admiratio, inquit. '''Orator:''' Admiratio stimulus videtur esse omnium quamcumque rem scire quaerentium. Hinc opinor, cum praecipuus habearis inter doctos, maximam eam esse admirationem, quae te adeo sollicitum teneat. '''Philosophus:''' Bene ais, amice. Nam cum ex universis paene climatibus magna cum pressura innumerabiles populos transire conspiciam, admiror omnium fidem unam in tanta corporum diversitate. Cum enim nullus alteri similis esse possit, una tamen omnium fides est, quae eos tanta devotione de finibus orbis advexit. '''Orator:''' Certe dei donum esse necesse est idiotas clarius fide attingere quam philosophos ratione. Nam tu nosti, quanta inquisitione opus habet mentis immortalitatem ratione pertractans, quam tamen nemo ex his omnibus sola fide pro indubitata non habet, cum omnium cura et labor ad hoc tendat, ut animae post mortem nullo peccato obtenebratae in lucidam atque desideratissimam vitam rapiantur. '''Philosophus:''' Magnam rem et veram narras, amice. Ego enim omni tempore mundum peragrando sapientes adii, ut de mentis immortalitate certior fierem, cum apud Delphos praecepta sit cognitio, ut ipsa se mens cognoscat coniunctamque cum divina mente se sentiat; sed hactenus nondum quaesitum adeo perfecte ac lucida ratione attigi quemadmodum hic ignorans populus fide. '''Orator:''' Si fas est, dicito: Quid te impulit Romam advenire, qui Peripateticus videris? An putas aliquem, a quo proficias, reperire? '''Philosophus:''' Audiveram ex templo Menti per T. Attilium Crassum in Capitolio dedicato multas sapientum de mente scripturas hoc loco reperiri. Adveni fortassis frustra, nisi tu, qui mihi bonus civis et sciens videris, auxilium praestes. '''Orator:''' Templum Menti dedicasse Crassum illum certum est. Sed an de mente in eo templo libri et qui fuerint, nemo post tot Romanas clades scire poterit. Verum ne doleas frustra advenisse, hominem idiotam meo iudicio admirandum, de qua re volueris, audies. '''Philosophus:''' Oro quantocius hoc fieri. '''Orator:''' Sequere. Et cum prope templum Aeternitatis in subterraneum quendam locellum descenderent, idiotam ex ligno coclear exprimentem alloquitur '''Orator:''' Erubeo, idiota, inquit, te per hunc maximum philosophum his rusticis operibus implicatum reperiri; non putabit a te se theorias aliquas auditurum. '''Idiota:''' Ego in his exercitiis libenter versor, quae et mentem et corpus indesinenter pascunt. Credo, si hic, quem adducis, philosophus est, non me spernet, quia arti cocleariae operam do. '''Philosophus:''' Optime ais. Nam et Plato intercise pinxisse legitur, quod nequaquam fecisse creditur, nisi quia speculationi non adversabatur. '''Orator:''' Ob hoc fortassis erant Platoni de arte pingendi familiaria exempla, perquae res grandes faciles reddidit. '''Idiota:''' Immo in hac mea arte id, quod volo, symbolice inquiro et mentem depasco, commuto coclearia et corpus reficio; ita quidem omnia mihi necessaria, quantum sufficit, attingo. '''Philosophus:''' Est mea consuetudo, cum hominem fama sapientem accedo, de his, quae me angunt, in primis sollicitum esse et scripturas in medium conferre et inquirere earundem intellectum. Sed cum tu sis idiota, ignoro, quomodo te ad dicendum excitem, ut, quam habeas de mente intelligentiam, experiar. '''Idiota:''' Arbitror neminem facilius me cogi posse, ut dicat quae sentit. Nam cum me ignorantem fatear idiotam, nihil respondere pertimesco. Litterati philosophi ac famam scientiae habentes merito cadere formidantes gravius deliberant. Tu igitur, quid a me velis, plane si dixeris, nude recipies. '''Philosophus:''' Paucis exprimere nequeo. Si placet, consedentes passim loquamur. '''Idiota:''' Placet, inquam. Et positis in trigono scabellis ipsisque tribus ex ordine locatis '''Orator''' aiebat: Vides, philosophe, viri huius simplicitatem, qui nihil horum in usu habet, quae ad recipiendum tanti ponderis virum decentia petit. Fac in his experimentum, quae magis, ut aiebas, te angunt. Nihil enim de his, quae sciverit, te latebit. Experieris, puto, te non vacue adductum. '''Philosophus:''' Adhuc omnia placent. Ad rem descendam. Tu interim taciturnus sis quaeso, nec te prolixior turbet collocutio. '''Orator:''' Experieris me continuationis sollicitatorem potius quam fastidientem. '''Philosophus:''' Dic igitur, idiota – ita tu tibi nomen esse ais –, si quam de mente habes coniecturam. '''Idiota:''' Puto neminem esse aut fuisse hominem perfectum, qui non de mente aliqualem saltem fecerit conceptum. Habeo quidem et ego: mentem esse, ex qua omnium rerum terminus et mensura. Mentem quidem a mensurando dici conicio. '''Philosophus:''' Putasne aliud mentem, aliud animam? '''Idiota:''' Puta certe. Nam alia est mens in se subsistens, alia in corpore. Mens in se subsistens aut infinita est aut infiniti imago. Harum autem, quae sunt infiniti imago, cum non sint maximae et absolutae seu infinitae in se subsistentes, posse aliquas animare humanum corpus admitto, atque tunc ex officio easdem animas esse concedo. '''Philosophus:''' Concedis igitur eandem esse mentem et hominis animam: mentem per se, animam ex officio? '''Idiota:''' Concedo, uti una est vis sensitiva et visiva oculi in animali. </div> ===Capitulum secundum: Quomodo est vocabulum naturale et aliud impositum secundum illud citra praecisionem; et quomodo est principium simplex, quod est ars artium; et quomodo complicatur ars aeterna philosophorum.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Aiebas mentem a mensurando dici. Hanc partem neminem legi tenuisse inter varias verbi derivationes. Primum oro, ut causam dicti aperias. '''Idiota:''' Si de vi vocabuli diligentius scrutandum est, arbitror vim illam, quae in nobis est, omnium rerum exemplaria notionaliter complicantem, quam mentem appello, nequaquam proprie nominari. Quemadmodum enim ratio humana quiditatem operum dei non attingit, sic nec vocabulum. Sunt enim vocabula motu rationis imposita. Nominamus enim unam rem vocabulo uno et per certam rationem et eandem alio per aliam, et una lingua habet propriora, alia magis barbara et remotiora vocabula. Ita video, quod, cum proprietas vocabulorum recipiat magis et minus, vocabulum praecisum ignorari. '''Philosophus:''' Ad alta properas, idiota! Nam secundum illa, quae dicere videris, ob hoc vocabula sunt minus propria, quia ad placitum opinaris instituta, prout cuique imponenti ex rationis motu occurrebat. '''Idiota:''' Volo, ut me profundius intelligas. Nam etsi fatear omne vocabulum eo ipso unitum, quo forma materiae advenit, et verum sit formam adducere vocabulum, ut sic vocabula sint non ex impositione, sed ab aeterno, et impositio sit libera, tamen non arbitror aliud quam congruum nomen imponi, licet illud non sit praecisum. '''Philosophus:''' Fac te quaeso planiorem, ut quod velis capiam. '''Idiota:''' Perlibenter. Et nunc me ad hanc artem cocleariam converto. Et primum volo scias me absque haesitatione asserere omnes humanas artes imagines quasdam esse infinitae et divinae artis. Nescio, si tibi id ipsum videatur. '''Philosophus:''' Tu alta exigis, neque fas est ad illa passim respondere. '''Idiota:''' Miror, si umquam philosophum legeris, qui hoc ignoraverit, cum de se pateat. Manifestum est enim nullam humanam artem perfectionis praecisionem attigisse omnemque finitam esse et terminatam. Terminatur enim ars una in suis terminis, alia in aliis suis, et quaelibet est alia ab aliis, et nulla omnes complicat. '''Philosophus:''' Quid ex hoc inferes? '''Idiota:''' Artem omnem humanam finitam. '''Philosophus:''' Quis haesitat? '''Idiota:''' Impossibile est autem plura esse infinita realiter distincta. '''Philosophus:''' Et hoc ipsum fateor, quoniam alterum foret in altero finitum. '''Idiota:''' Si igitur hoc sic est, nonne solum absolutum principium est infinitum, quia ante principium non est principium, ut de se patet, ne principium sit principiatum? Hinc aeternitas est ipsa sola infinitas seu principium absolutum. '''Philosophus:''' Admitto. '''Idiota:''' Est igitur sola et unica absoluta aeternitas ipsa infinitas, quae est sine principio. Quare omne finitum principiatum ab infinito principio. '''Philosophus:''' Negare nequeo. '''Idiota:''' Omnis ergo ars finita ab arte infinita. Sicque necesse erit infinitam artem omnium artium exemplar esse, principium, medium, finem, metrum, mensuram, veritatem, praecisionem et perfectionem. '''Philosophus:''' Prosequere ad quae properas, quia nemo his dissentire potest. '''Idiota:''' Applicabo igitur ex hac coclearia arte symbolica paradigmata, ut sensibiliora fiant quae dixero. '''Philosophus:''' Rogo sic agas. Video enim te viam tenere ad ea, ad quae anhelo. '''Idiota''' sumpto cocleari ad manum aiebat: Coclear extra mentis nostrae ideam aliud non habet exemplar. Nam etsi statuarius aut pictor trahat exemplaria a rebus, quas figurare satagit, non tamen ego, qui ex lignis coclearia et scutellas et ollas ex luto educo. Non enim in hoc imitor figuram cuiuscumque rei naturalis. Tales enim formae cocleares, scutellares et ollares sola humana arte perficiuntur. Unde ars mea est magis perfectoria quam imitatoria figurarum creatarum et in hoc infinitae arti similior. '''Philosophus:''' Placet id ipsum. '''Idiota:''' Esto igitur, quod artem explicare et formam coclearitatis, per quam coclear constituitur, sensibilem facere velim. Quae cum in sua natura nullo sensu sit attingibilis, quia nec alba nec nigra aut alterius coloris vel vocis vel odoris vel gustus vel tactus, conabor tamen eam modo, quo fieri potest, sensibilem facere. Unde materiam, puta lignum, per instrumentorum meorum, quae applico, varium motum dolo et cavo, quousque in eo proportio debita oriatur, in qua forma coclearitatis convenienter resplendeat. Sic vides formam coclearitatis simplicem et insensibilem in figurali proportione huius ligni quasi in imagine eius resplendere. Unde veritas et praecisio coclearitatis, quae est immultiplicabilis et incommunicabilis, nequaquam potest per quaecumque etiam instrumenta et quemcumque hominem perfecte sensibilis fieri, et in omnibus coclearibus non nisi ipsa simplicissima forma varie relucet, magis in uno et minus in alio et in nullo praecise. Et quamvis lignum recipiat nomen ab adventu formae, ut orta proportione, in qua coclearitas resplendet, ‹coclear› nominetur, ut sic nomen sit formae unitum, tamen impositio nominis fit ad beneplacitum, cum aliud imponi posset. Sic etsi ad beneplacitum, tamen non aliud et penitus diversum a naturali nomine formae unito; sed vocabulum naturale post formae adventum in omnibus variis nominibus per quascumque nationes varie impositis relucet. Impositio igitur vocabuli fit motu rationis. Nam motus rationis est circa res, quae sub sensu cadunt, quarum discretionem, concordantiam et differentiam ratio facit, ut nihil sit in ratione, quod prius non fuit in sensu. Sic igitur vocabula imponit et movetur ratio ad dandum hoc nomen uni et aliud alteri rei. Verum cum non reperiatur forma in sua veritate in his, circa quae ratio versatur, hinc ratio in coniectura et opinione occumbit. Unde genera et species, ut sub vocabulo cadunt, sunt entia rationis, quae sibi ratio fecit ex concordantia et differentia sensibilium. Quare, cum sint posterius natura rebus sensibilibus, quarum sunt similitudines, tunc sensibilibus destructis remanere nequeunt. Quicumque igitur putat nihil in intellectu cadere posse, quod non cadat in ratione, ille etiam putat nihil posse esse in intellectu, quod prius non fuit in sensu. Et hic necessario dicere habet rem nihil esse nisi ut sub vocabulo cadit, et huius studium est in omni inquisitione quid nominis profundare. Et haec inquisitio grata est homini, quia motu rationis discurrit. Hic negaret formas in se et in sua veritate separatas esse aliter quam ut sunt entia rationis, et exemplaria ac ideas nihili faceret. Qui vero in mentis intelligentia aliquid esse admittunt, quod non fuit in sensu nec in ratione, puta exemplarem et incommunicabilem veritatem formarum, quae in sensibilibus relucent, hi dicunt exemplaria natura praecedere sensibilia sicut veritas imaginem. Et ordinem dant talem, ut primo ordine naturae sit humanitas in se et ex se, scilicet absque praeiacenti materia, deinde homo per humanitatem, et quod ibi cadat sub vocabulo, deinde species in ratione. Unde destructis omnibus hominibus humanitas, ut est species, quae sub vocabulo cadit et est ens rationis, quod ratio venata est ex similitudine hominum, subsistere nequit, nam ab hominibus dependebat, qui non sunt. Sed propter hoc non desinit esse humanitas, per quam fuerunt homines, quae quidem humanitas non cadit sub vocabulo speciei, prout vocabula motu rationis sunt imposita, sed est veritas speciei illius sub vocabulo cadentis. Unde imagine destructa manet in se veritas. Et hi omnes negant rem non aliud esse quam ut cadit sub vocabulo. Eo enim modo, ut sub vocabulo cadit, de rebus fit logica et rationalis consideratio, quare illam logice inquirunt, profundant et laudant. Sed ibi non quiescunt, quia ratio seu logica circa imagines formarum tantum versatur, sed res ultra vim vocabuli theologice intueri conantur et ad exemplaria et ideas se convertunt. Arbitror non posse plures inquisitionum modos dari. Si tu, qui es philosophus, alias legisti, scire potes. Ego sic conicio. '''Philosophus:''' Mirabiliter omnes omnium tangis philosophorum sectas, Peripateticorum et Academicorum. '''Idiota:''' Hae omnes et quotquot cogitari possent modorum differentiae facillime resolvuntur et concordantur, quando mens se ad infinitatem elevat. Nam sicut orator hic praesens tibi latius ex his, quae a me habet, explanabit, tunc infinita forma est solum una et simplicissima, quae in omnibus rebus resplendet tamquam omnium et singulorum formabilium adaequatissimum exemplar. Unde verissimum erit non esse multa separata exemplaria ac multas rerum ideas. Quam quidem infinitam formam nulla ratio attingere potest. Hinc per omnia vocabula rationis motu imposita ineffabilis non comprehenditur. Unde res, ut sub vocabulo cadit, imago est ineffabilis exempli sui proprii et adaequati. Unum est igitur verbum ineffabile, quod est praecisum nomen omnium rerum, ut motu rationis sub vocabulo cadunt. Quod quidem ineffabile nomen in omnibus nominibus suo modo relucet, quia infinita nominabilitas omnium nominum et infinita vocabilitas omnium voce expressibilium, ut sic omne nomen sit imago praecisi nominis. Et nihil aliud omnes conati sunt dicere, licet forte id, quod dixerunt, meliuset clarius dici posset. Omnes enim necessario concordarunt unam esse infinitam virtutem, quam deum dicimus, in qua necessario omnia complicantur. Neque ille aliud dicere voluit, qui aiebat humanitatem, ut non cadit sub vocabulo, esse praecisionem veritatis, quam ineffabilem illam infinitam formam. Quam, dum ad humanam formam respicimus, eius praecisum exemplar nominamus, ut sic ineffabilis, dum ad eius imagines intuemur, omnium nominibus nominetur et unum simplicissimum exemplar secundum exemplatorum specificas differentias per rationem nostram formatas plura esse exemplaria videatur. </div> ===Capitulum tertium: Quomodo intelligantur et concordentur philosophi; et de nomine dei et praecisione; ac quomodo uno praeciso nomine cognito omnia cognoscuntur; et de sufficientia scibilium; et quomodo differunt conceptus dei et noster.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Mirabiliter Trismegisti dictum dilucidasti, qui aiebat deum omnium rerum nominibus ac omnes res dei nomine nominari. '''Idiota:''' Complica nominari et nominare in coincidentiam altissimo intellectu, et omnia patebunt. Nam deus est cuiuscumque rei praecisio. Unde si de una re praecisa scientia haberetur, omnium rerum scientia necessario haberetur. Sic si praecisum nomen unius rei sciretur, tunc et omnium rerum nomina scirentur, quia praecisio citra deum non est. Hinc qui praecisionem unam attingeret, deum attingeret, qui est veritas omnium scibilium. '''Orator:''' Declara quaeso de praecisione nominis. '''Idiota:''' Tu nosti, orator, quomodo nos exserimus ex vi mentis mathematicales figuras. Unde dum triangularitatem visibilem facere voluero, figuram facio, in qua tres angulos constituo, ut tunc in figura sic habituata et proportionata triangularitas reluceat, cum qua unitum est vocabulum, quod ponatur esse ‹trigonus›. Dico igitur: Si ‹trigonus› est praecisum vocabulum figurae triangularis, tunc scio praecisa vocabulo omnium polygoniarum. Scio enim tunc, quod figurae quadrangularis vocabulum esse debet ‹tetragonus› et quinquangularis ‹pentagonus› et ita deinceps. Et ex notitia nominis unius cognosco figuram nominatam et omnes nominabiles polygonias et differentias et concordantias earundem et quidquid circa hoc sciri potest. Pariformiter aio, quod, si scirem praecisum nomen unius operis dei, omnia nomina omnium dei operum et quidquid sciri posset non ignorarem. Et cum verbum dei sit praecisio omnis nominis nominabilis, solum in verbo omnia et quodlibet sciri posse constat. '''Orator:''' Palpabiliter more tuo explanasti. '''Philosophus:''' Miram doctrinam tradidisti, idiota, omnes philosophos concordandi. Nam dum adverto, non possum nisi tecum consentire non voluisse omnes philosophos aliud dicere quam id ipsum, quod dixisti per hoc, quod nemo omnium negare potuit deum infinitum, in quo solo dicto omnia, quae dixisti, complicantur. Mirabilis est haec sufficientia omnium scibilium et quomodocumque tradi possibilium. Amplius ad mentis tractatum descende et dicito: Esto, quod «mens» a «mensura» dicatur, ut ratio mensurationis sit causa nominis: quid mentem esse velis? '''Idiota:''' Scis, quomodo simplicitas divina omnium rerum est complicativa. Mens est huius complicantis simplicitatis imago. Unde si hanc divinam simplicitatem infinitam mentem vocitaveris, erit ipsa nostrae mentis exemplar. Si mentem divinam universitatem veritatis rerum dixeris, nostram dices universitatem assimilationis rerum, ut sit notionum universitas. Conceptio divinae mentis est rerum productio; conceptio nostrae mentis est rerum notio. Si mens divina est absoluta entitas, tunc eius conceptio est entium creatio, et nostrae mentis conceptio est entium assimilatio. Quae enim divinae menti ut infinitae conveniunt veritati, nostrae conveniunt menti ut propinquae eius imagini. Si omnia sunt in mente divina ut in sua praecisa et propria veritate, omnia sunt in mente nostra ut in imagine seu similitudine propriae veritatis, hoc est notionaliter; similitudine enim fit cognitio. Omnia in deo sunt, sed ibi rerum exemplaria; omnia in nostra mente, sed ibi rerum similitudines. Sicut deus est entitas absoluta, quae est omnium entium complicatio, sic mens nostra est illius entitatis infinitae imago, quae est omnium imaginum complicatio, quasi ignoti regis prima imago est omnium aliarum secundum ipsam depingibilium exemplar. Nam dei notitia seu facies non nisi in natura mentali, cuius veritas est obiectum, descendit, et non ulterius nisi per mentem, ut mens sit imago dei et omnium dei imaginum post ipsum exemplar. Unde quantum omnes res post simplicem mentem de mente participant, tantum et de dei imagine, ut mens sit per se dei imago et omnia post mentem non nisi per mentem. </div> ===Capitulum quartum: Quomodo mens nostra non est explicatio, sed imago complicationis aeternae, sed quae post mentem sunt, non sunt imago; et quomodo est sine notionibus habens tamen iudicium concreatum; et cur est corpus sibi necessarium.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Videris ex multa mentis tuae plenitudine dicere velle mentem infinitam esse vim formativam absolutam, sic mentem finitam vim conformativam seu configurativam. '''Idiota:''' Volo quidem hoc modo. Nam quod dicendum est, convenienter exprimi nequit. Hinc multiplicatio sermonum perutilis est. Attende aliam esse imaginem, aliam explicationem. Nam aequalitas est unitatis imago. Ex unitate enim semel oritur aequalitas, unde unitatis imago est aequalitas. Et non est aequalitas unitatis explicatio, sed pluralitas. Complicationis igitur unitatis aequalitas est imago, non explicatio. Sic volo mentem esse imaginem divinae mentis simplicissimam inter omnes imagines divinae complicationis. Et ita mens est imago complicationis divinae prima omnes imagines complicationis sua simplicitate et virtute complicantis. Sicut enim deus est complicationum complicatio, sic mens, quae est dei imago, est imago complicationis complicationum. Post imagines sunt pluralitates rerum divinam complicationem explicantes, sicut numerus est explicativus unitatis et motus quietis et tempus aeternitatis et compositio simplicitatis et tempus praesentiae et magnitudo puncti et inaequalitas aequalitatis et diversitas identitatis et ita de singulis. Ex hoc elice admirandam mentis nostrae virtutem. Nam in vi eius complicatur vis assimilativa complicationis puncti, per quam in se reperit potentiam, qua se omni magnitudini assimilat. Sic etiam ob vim assimilativam complicationis unitatis habet potentiam, qua se potest omni multitudini assimilare, et ita per vim assimilativam complicationis nunc seu praesentiae omni tempori et quietis omni motui et simplicitatis omni compositioni et identitatis omni diversitati et aequalitatis omni inaequalitati et nexus omni disiunctioni. Et per imaginem absolutae complicationis, quae est mens infinita, vim habet, qua se potest assimilare omni explicationi. Et talia multa per te vides dici posse, quae mens nostra habet, quia est imago infinitae simplicitatis omnia complicantis. '''Philosophus:''' Videtur, quod sola mens sit dei imago. '''Idiota:''' Proprie ita est, quoniam omnia, quae post mentem sunt, non sunt dei imago nisi inquantum in ipsis mens ipsa relucet, sicut plus relucet in perfectis animalibus quam imperfectis et plus in sensibilibus quam vegetabilibus et plus in vegetabilibus quam mineralibus. Unde creaturae mente carentes sunt potius divinae simplicitatis explicationes quam imagines, licet secundum relucentiam mentalis imaginis in explicando de imagine varie participent. Philosophus: Aiebat Aristoteles menti seu animae nostrae nullam notionem fore concreatam, quia eam tabulae rasae assimilavit. Plato vero aiebat notiones sibi concreatas, sed ob corporis molem animam oblitam. Quid tu in hoc verum censes? '''Idiota:''' Indubie mens nostra in hoc corpus a deoposita est ad sui profectum. Oportet igitur ipsam a deo habere omne id, sine quo profectum acquirere nequit. Non est igitur credendum animae fuisse notiones concreatas, quas in corpore perdidit, sed quia opus habet corpore, ut vis concreata ad actum pergat. Sicuti vis visiva animae non potest in operationem suam, ut actu videat, nisi excitetur ab obiecto, et non potest excitari nisi per obstaculum specierum multiplicatarum per medium organi et sic opus habet oculo, sic vis mentis, quae est vis comprehensiva rerum et notionalis, non potest in suas operationes, nisi excitetur a sensibilibus, et non potest excitari nisi mediantibus phantasmatibus sensibilibus. Opus ergo habet corpore organico, tali scilicet, sine quo excitatio fieri non posset. In hoc igitur Aristoteles videtur bene opinari animae non esse notiones ab initio concreatas, quas incorporando perdiderit. Verum quoniam non potest proficere, si omni caret iudicio, sicut surdus numquam proficeret, ut fieret citharoedus, postquam nullum de harmonia apud se iudicium haberet, per quod iudicare posset an profecerit, quare mens nostra habet sibi concreatum iudicium, sine quo proficere nequiret. Haec vis iudiciaria est menti naturaliter concreata, per quam iudicat per se de rationibus, an sint debiles, fortes aut concludentes. Quam vim si Plato notionem nominavit concreatam, non penitus erravit. '''Philosophus:''' O quam clara est tua traditio, cui quisque audiens cogitur assentire! Indubie haec sunt diligenter attendenda. Nam clare experimur spiritum in mente nostra loquentem et iudicantem hoc bonum, hoc iustum, hoc verum, et nos reprehendentem, si declinamus a iusto. Quam loquelam et quod iudicium nequaquam didicit, sed sibi connatum est. '''Idiota:''' Experimur ex hoc mentem esse vim illam, quae licet careat omni notionali forma, potest tamen excitata se ipsam omni formae assimilare et omnium rerum notiones facere, similis quodammodo sano visui in tenebris, qui numquam fuit in luce; hic caret omni notione actuali visibilium, sed dum in lucem venit et excitatur, se assimilat visibili, ut notionem faciat. '''Orator:''' Aiebat Plato tunc ab intellectu iudicium requiri, quando sensus contraria simul ministrat. '''Idiota:''' Subtiliter dixit. Nam cum tactus simul durum et molle seu grave et leve confuse offerat, contrarium in contrario, recurritur ad intellectum, ut de quiditate utriusque, si confuse sentitum plura discreta sint, iudicet. Sic cum visus magnum et parvum confuse praesentat, nonne opus est iudicio discretivo intellectus, quid magnum quidve parvum? Ubi vero sensus per se sufficeret, ad iudicium intellectus minime recurreretur, ut in visione digiti contrarium non habentis, quod simul accedat. </div> ===Capitulum quintum: Quomodo mens est viva substantia et in corpore creata et de modo quomodo; et an ratio sit in brutis; et quomodo mens viva descriptio aeternae sapientiae.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Omnes paene Peripatetici aiunt intellectum, quem tu mentem dicere videris, fore potentiam quandam animae et intelligere accidens, tu vero aliter. '''Idiota:''' Mens est viva substantia, quam in nobis interne loqui et iudicare experimur et quae omni vi alia ex omnibus viribus spiritualibus, quas in nobis experimur, infinitae substantiae et absolutae formae plus assimilatur. Cuius officium in hoc corpore est corpus vivificare, et ex hoc «anima» dicitur. Unde mens est forma substantialis sive vis in se omnia suo modo complicans, vim animativam, per quam corpus animat vivificando vita vegetativa et sensitiva, et vim ratiocinativam et intellectualem et intellectibilem complicans. '''Philosophus:''' Visne mentem, quam et animam fateris intellectivam, ante corpus fuisse, prout Pythagoras et Platonici, et postea incorporatam? '''Idiota:''' Natura, non tempore. Nam, ut audisti, eam visui in tenebris comparavi. Visus autem nequaquam actu fuitante oculum nisi natura tantum. Unde quia mens est quoddam divinum semen sua vi complicans omnium rerum exemplaria notionaliter, tunc a deo, a quo hanc vim habet, eo ipso, quod esse recepit, est simul et in convenienti terra locatum, ubi fructum facere possit et ex se rerum universitatem notionaliter explicare; alioquin haec vis seminalis frustra data sibi foret, si non fuisset sibi addita opportunitas in actum prorumpendi. '''Philosophus:''' Ponderose loqueris. Sed quomodo hoc in nobis factum sit, audire summopere cupio. '''Idiota:''' Divini modi sunt praecisione inattingibiles; coniecturas tamen de ipsis facimus, alius obscuriores, alius clariores. Ego autem arbitror hanc similitudinem, quam dicam, tibi sufficere. Nosti enim visum de sua propria natura non discernere, sed in globo quodam et confuse sentire obstaculum, quod sibi obviat intra sphaeram motus sui, scilicet oculum, quod quidem obstaculum generatur ex multiplicatione specierum obiecti in oculum. Unde si adest visio in oculo sine discretione, ut in infantibus, ubi deest usus discretionis, tunc ita advenit mens animae sensibili sicut discretio visui, per quam discernit inter colores. Et sicut haec discretio visiva in brutis perfectis animalibus ut canibus suum dominum visu discernentibus reperitur et a deo data est visui tamquam perfectio et forma visus, sic naturae humanae ultra discretionem illam, quae in brutis reperitur, data est altior vis se habens ad discretionem animalem sicut illa ad vim sensibilem, ut mens sit forma discretionis animalis et eius perfectio. '''Philosophus:''' Optime et pulchre. Sed videris ad opinionem sapientis Philonis accedere, qui animalibus rationem inesse dicebat. '''Idiota:''' Experimur discretivum discursum in brutis, sine quo eorum natura bene subsistere non posset. Unde discursus eorum quia caret forma, scilicet intellectu seu mente, est confusus; caret enim iudicio et scientia. Et quia omnis discretio ex ratione est, hinc Philo non absurde sic dixisse videtur. '''Philosophus:''' Declara quaeso, quomodo mens est forma rationis discurrentis. '''Idiota:''' Iam dixi, quod, sicut visus videt et nescit quid videat sine discretione, quae ipsum informat et dilucidat et perficit, sic ratio syllogizat et nescit quid syllogizet sine mente, sed mens informat, dilucidat et perficit ratiocinationem, ut sciat quid syllogizet. Ac si idiota vim vocabulorum ignorans librum aliquem legat, lectio ex vi rationis procedit. Legit enim discurrendo per differentias litterarum, quas componit et dividit, et hoc est opus rationis, sed ignorat quid legat. Et sit alius, qui legat et sciat et intelligat id quod legit. Haec est quaedam similitudo rationis confusae et rationis formatae per mentem. Mens enim de rationibus iudicium habet discretivum, quae ratio bona, quae sophistica. Ita mens est forma discretiva rationum sicut ratio forma discretiva sensuum et imaginationum. '''Philosophus:''' Unde habet mens iudicium illud, quoniam de omnibus iudicium facere videtur? '''Idiota:''' Habet ex eo, quia est imago exemplaris omnium. Deus enim est omnium exemplar. Unde cum omnium exemplar in mente ut veritas in imagine reluceat, in se habet ad quod respicit, secundum quod iudicium de exterioribus facit. Ac si lex scripta foret viva, illa, quia viva, in se iudicanda legeret. Unde mens est viva descriptio aeternae et infinitae sapientiae. Sed in nostris mentibus ab initio vita illa similis est dormienti, quousque admiratione, quae ex sensibilibus oritur, excitetur, ut moveatur. Tunc motu vitae suae intellectivae in se descriptum reperit, quod quaerit. Intelligas autem descriptionem hanc resplendentiam esse exemplaris omnium modo, quo in sua imagine veritas resplendet. Ac si acuties simplicissima et indivisibilis anguli lapidis diamantis politissimi, in qua omnium rerum formae resplenderent, viva foret, illa se intuendo omnium rerum similitudines reperiret, per quas de omnibus notiones facere posset. '''Philosophus:''' Mirabiliter loqueris et delectabilissima profers. Multum exemplum acutiei diamantis placet. Nam quanto angulus ille fuerit acutior et simplicior, tanto clarius omnia in eo resplendent. '''Idiota:''' Qui vim specularem in se considerat, videt, quomodo est ante omnem quantitatem. Quod si illam vivam concipit vita intellectuali, in qua reluceat omnium exemplar, de mente admissibilem facit coniecturam. '''Philosophus:''' Vellem audire, an hanc artem tuam in mentis creatione paradigmatice posses applicare. '''Idiota:''' Possem etenim. Et pulchro quodam cocleari ad manum recepto aiebat: Volui facere coclear speculare. Quaesivi lignum valde unitum et nobile super omnia. Applicui instrumenta, quorum motu elicui convenientem proportionem, in qua forma coclearis perfecte resplenderet. Post haec perpolivi coclearis superficiem adeo, quod induxi in resplendentiam formae coclearis formam specularem, ut vides. Nam cum sit perpulchrum coclear, est tamen cum hoc coclear speculare. Habes enim in eo omnia genera speculorum, scilicet concavum, convexum, rectum et columnare: in base manubrii rectum, in manubrio columnare, in concavitate coclearis concavum, in convexitate convexum. Unde forma specularis non habuit temporale esse ante coclear, sed ad perfectionem coclearis addita est per me formae primae coclearis, ut eam perficeret, ut nunc forma specularis in se contineat formam coclearis. Et forma specularis est independens a cocleari. Non est enim de essentia speculi, quod sit coclear. Quare si rumperentur proportiones, sine quibus forma coclearis esse nequit, puta si manubrium separaretur, desineret esse coclear, sed ob hoc forma specularis non desineret esse. Ita quidem deus per motum caeli de apta materia proportionem eduxit, in qua resplenderet animalitas perfectiori modo, cui deinde addidit mentem quasi vivum speculum modo quo dixi. </div> ===Capitulum sextum: Quomodo symbolice loquendo sapientes numerum rerum exemplar dixerunt et de mirabili natura eius; et quomodo est a mente et essentiarum incorruptibilitate; et quomodo mens est harmonia, numerus se movens, compositio ex eodem et diverso.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Apte applicasti. Et quando ‹unum› dicis, intellectum aperis quomodo fit rerum productio ac quomodo proportio est locus orbis seu regio formae et locus proportionis materia. Et videris multum Pythagoricus, qui ex numero omnia esse asserunt. '''Idiota:''' Nescio, an Pythagoricus vel alius sim. Hoc scio, quod nullius auctoritas me ducit, etiamsi me movere tentet. Arbitror autem viros Pythagoricos, qui ut ais per numerum de omnibus philosophantur, graves et acutos. Non quod credam eos voluisse de numero loqui, prout est mathematicus et ex nostra mente procedit – nam illum non esse alicuius rei principium de se constat –, sed symbolice ac rationabiliter locuti sunt de numero, qui ex divina mente procedit, cuius mathematicus est imago. Sicut enim mens nostra se habet ad infinitam aeternam mentem, ita numerus nostrae mentis ad numerum illum. Et damus illi numero nomen nostrum sicut menti illi nomen mentis nostrae, et delectabiliter multum versamur in numero quasi in nostro proprio opere. '''Philosophus:''' Explana quaeso motiva, quae quem movere possunt ad dicendum rerum principia numeros. '''Idiota:''' Non potest esse nisi unum infinitum principium, et hoc solum est infinite simplex. Primum autem principiatum non potest esse infinite simplex, ut de se patet. Neque potest esse compositum ex aliis ipsum componentibus; tunc enim non foret primum principiatum, sed componentia ipsum natura praecederent. Oportet igitur admittere, quod primum principiatum sic sit compositum, quod tamen non sit ex aliis, sed ex se ipso compositum. Et non capit mens nostra aliquid tale esse posse, nisi sit numerus vel ut numerus nostrae mentis. Nam numerus est compositus et ex se ipso compositus – ex numero enim pari et impari est omnis numerus compositus –: sic numerus est ex numero compositus. Si dixeris ternarium ex tribus unitatibus compositum, loqueris quasi si quis diceret parietes et tectum separate facere domum. Si enim parietes sunt separate et similiter et tectum, non componitur ex ipsis domus. Sic nec tres unitates separatae constituunt ternarium. Quare si unitates consideras prout constituunt ternarium, eas unitas consideras. Et quid tunc aliud est tres unitates unitae quam ternarius? Ita ex se ipso est compositus. Sic de omnibus numeris. Immo dum in numero non nisi unitatem conspicio, video numeri incompositam compositionem et simplicitatis et compositionis sive unitatis et multitudinis coincidentiam. Immo si adhuc acutius intueor, video numeri compositam unitatem, ut in unitatibus harmonicis diapason, diapente ac diatessaron. Harmonica enim habitudo unitas est, quae sine numero intelligi nequit. Adhuc ex habitudine semitonii et medietatis duplae, quae est costae quadrati ad diametrum, numerum simpliciorem intueor quam nostrae mentis ratio attingere queat, nam habitudo sine numero non intelligitur, et tamen numerum illum oporteret esse pariter parem et imparem; de quo longus sermo et delectabilis valde haberi posset, si ad alia non festinaremus. Habemus igitur, quomodo primum principiatum est, cuius typum gerit numerus. Neque ad quiditatem eius aliter ac propius accedere possumus, cum praecisio quiditatis cuiuscumque rei sit per nos inattingibilis aliter quam in aenigmate vel figura. Primum enim principiatum vocamus symbolice numerum, quia numerus est subiectum proportionis; non enim potest esse proportio sine numero. Et proportio est locus formae; sine enim proportione apta et congrua formae forma resplendere nequit, uti dixi proportione apta cocleari rupta non posse formam manere, quia non habet locum. Est enim proportio quasi aptitudo superficiei specularis ad resplendentiam imaginis, qua non stante desinit repraesentatio. Ecce quomodo unitas exemplaris infinita non potest resplendere nisi in proportione apta, quae proportio est in numero. Agit enim mens aeterna quasi ut musicus, qui suum conceptum vult sensibilem facere. Recipit enim pluralitatem vocum et illas redigit in proportionem congruentem harmoniae, ut in illa proportione harmonia dulciter et perfecte resplendeat, quando ibi est ut in loco suo, et variatur harmoniae resplendentia ex varietate proportionis harmoniae congruentis, et desinit harmonia aptitudine proportionis desinente. Ex mente igitur numerus et omnia. '''Philosophus:''' Nonne sine nostrae mentis consideratione est rerum pluralitas? '''Idiota:''' Est, sed a mente aeterna. Unde sicut quoad deum rerum pluralitas est a mente divina, ita quoad nos rerum pluralitas est a nostra mente. Nam sola mens numerat; sublata mente numerus discretus non est. Mens enim ex eo, quia unum et idem singulariter intelligit et singillatim, et hoc ipsum consideramus – dicimus esse unum ex hoc, quod unum singulariter et hoc semel intelligit –, veraciter est unitatis aequalitas. Sed quando unum singulariter et multiplicando intelligit, res plures esse diiudicamus binarium dicendo, quia mens unum et idem singulariter bis sive geminando intelligit. Ita de reliquis. '''Philosophus:''' Nonne ternarius ex binario et unitate constituitur et numerum dicimus collectionem singularium? Quomodo tunc ex mente tu dicis eum esse? Idiota: Illi modi dicendi debent ad intelligendi modum referri, quia non est aliud colligere quam unum et idem commune circa eadem multiplicare. Unde cum videas sine mentis multitudine binarium vel ternarium nihil esse, satis attendis numerum ex mente esse. '''Philosophus:''' Quomodo pluralitas rerum est numerus divinae mentis? '''Idiota:''' Ex eo enim, quod mens divina unum sic intelligit et aliud aliter, orta est rerum pluralitas. Unde si acute respicis, reperies pluralitatem rerum non esse nisi modum intelligendi divinae mentis. Sic irreprehensibiliter posse dici conicio primum rerum exemplar in animo conditoris numerum esse. Hoc ostendit delectatio et pulchritudo, quae omnibus rebus inest, quae in proportione consistit, proportio vero in numero. Hinc numerus praecipuum vestigium ducens in sapientiam. '''Philosophus:''' Illud primo Pythagorici, deinde Platonici dixerunt, quos et Severinus Boethius imitatur. '''Idiota:''' Pariformiter dico exemplar conceptionum nostrae mentis numerum esse. Sine numero enim nihil facere potest; neque assimilatio neque notio neque discretio neque mensuratio fieret numero non exsistente. Res enim non possunt aliae et aliae et discretae sine numero intelligi. Nam quod alia res est substantia et alia quantitas et ita de aliis, sine numero non intelligitur. Unde cum numerus sit modus intelligendi, nihil sine eo intelligi potest. Numerus enim nostrae mentis cum sit imago numeri divini, qui est rerum exemplar, est exemplar notionum. Et sicut ante omnem pluralitatem est unitas, et haec est unitas uniens mens increata, in qua omnia unum, post unum pluralitas, explicatio virtutis illius unitatis, quae virtus est rerum entitas, essendi aequalitas et entitatis aequalitatisque conexio et haec trinitas benedicta, sic in nostra mente est illius trinitatis divinae imago. Nam mens nostra similiter est unitas uniens ante omnem pluralitatem per mentem conceptibilem, et post illam unitatem unientem omnem pluralitatem est pluralitas, quae est pluralitatis rerum imago sicut mens nostra divinae mentis imago. Et explicat pluralitas virtutem unitatis mentis, quae virtus est imago entitatis, aequalitatis et conexionis. '''Philosophus:''' Video te ex numero mira attingere. Aie igitur, quoniam divinus Dionysius asserit essentias rerum incorruptibiles, an hoc numero ostendere possis? '''Idiota:''' Quando attendis ex multitudine unitatis numerum constitui ac quod alteritas sequitur multiplicationem contingenter et advertis compositionem numeri ex unitate et alteritate, ex eodem et diverso, ex pari et impari, ex dividuo et individuo, ac quod quiditas rerum omnium exorta est, ut sit numerus divinae mentis, tunc aliqualiter attingis, quomodo essentiae rerum sunt incorruptibiles uti unitas, ex qua numerus, quae est entitas, et quomodo res sunt sic et sic ex alteritate, quae non est de essentia numeri, sed contingenter unitatis multiplicationem sequens. Ita quidem alteritas de nullius rei essentia est. Pertinet enim ad interitum alteritas, quia divisio est, ex qua corruptio. Hinc de essentia rei non est. Conspicis etiam, quomodo non est aliud numerus quam res numeratae. Ex quo habes inter mentem divinam et res non mediare numerum, qui habeat actuale esse, sed numerus rerum res sunt. </div> ===Capitulum septimum: Quomodo mens a se exserit rerum formas via assimilationis et possibilitatem absolutam seu materiam attingit.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Dic, oro: Putasne mentem nostram esse harmoniam aut numerum se moventem aut compositionem ex eodem et diverso vel ex dividua et individua essentia vel entelechiam? Nam talibus dicendi modis Platonici et Peripatetici utuntur. '''Idiota:''' Credo omnes, qui de mente locuti sunt, talia vel alia dixisse potuisse, moti ex his, quae in vi mentis experiebantur. De omni enim harmonia iudicium in mente reperiebant mentemque ex se notiones fabricare et sic se movere, quasi vivus numerus discretivus per se ad faciendum discretiones procederet, et iterum in hoc collective ac distributive procedere aut secundum modum simplicitatis ac necessitatis absolutae vel possibilitatis absolutae vel necessitatis complexionis vel determinatae vel possibilitatis determinatae aut ob aptitudinem perennis motus. Ob has aut similes varias experientias talia ac alia de mente aut anima dixisse rationabiliter credendum. Nam mentem esse ex eodem et diverso est eam esse ex unitate et alteritate eo modo, quo numerus compositus est ex eodem quantum ad commune et diverso quantum ad singularia, qui sunt modi intelligendi mentis. '''Philosophus:''' Continua exponendo animam numerum se moventem. '''Idiota:''' Faciam ut potero. Arbitror omnes non posse dissentire mentem esse vivum quendam divinum numerum optime ad aptitudinem resplendentiae divinae harmoniae proportionatum ac omnem sensibilem, rationalem et intellectualem harmoniam complicantem et quidquid circa hoc pulchrius dici potest, adeo quod omnis numerus et omnis proportio et omnis harmonia, quae a nostra mente procedunt, ita parum ad mentem nostram accedunt sicut mens nostra ad mentem infinitam. Nam mens etsi sit numerus divinus, est tamen ita numerus, quod est unitas simplex ex sua vi numerum suum exserens. Unde quae est proportio operum dei ad deum, illa operum mentis nostrae ad mentem ipsam. '''Philosophus:''' Voluerunt plerique mentem nostram esse naturae divinae et menti divinae propinquissime coniunctam. '''Idiota:''' Non puto aliud illos voluisse quam dixi, licet alium dicendi modum haberent. Inter enim divinam mentem et nostram interest quod inter facere et videre. Divina mens concipiendo creat, nostra concipiendo assimilat notiones seu intellectuales faciendo visiones. Divina mens est vis entificativa, nostra mens est vis assimilativa. '''Orator:''' Video philosopho tempus non sufficere, ideo longo silentio me repressi. Audivi plura et semper gratissima, sed audire vellem: Quomodo mens ex se exserit rerum formas via assimilationis? '''Idiota:''' Mens est adeo assimilativa, quod in visu se assimilat visibilibus, in auditu audibilibus, in gustu gustabilibus, in odoratu odorabilibus, in tactu tangibilibus et in sensu sensibilibus, in imaginatione imaginabilibus, in ratione rationabilibus. Habet enim se imaginatio in absentia sensibilium ut sensus aliquis absque discretione sensibilium. Nam conformat se absentibus sensibilibus confuse absque hoc, quod statum a statu discernat. Sed in ratione cum discretione status a statu se rebus conformat. In illis omnibus locis vehitur in spiritu arteriarum mens nostra, quae excitata per obstaculum specierum ab obiectis ad spiritum multiplicatarum se assimilat rebus per species, ut per assimilationem iudicium faciat de obiecto. Unde spiritus ille subtilis arteriarum, qui est mente animatus, per mentem ad similitudinem speciei, quae obstaculum praestitit motui, spiritui sic conformatur sicut cera flexibilis per hominem mentis usum ac artem habentem configuratur rei praesentialiter artifici praesentatae. Nam omnes configurationes sive in arte statuaria aut pictoria aut fabrili absque mente fieri nequeunt; sed mens est, quae omnia terminat. Unde si conciperetur cera mente informata, tunc mens intus exsistens configuraret ceram omni figurae sibi praesentatae, sicut nunc mens artificis ab extrinseco applicata facere nititur. Sic de luto et omnibus flexibilibus. Sic in nostro corpore mens facit secundum variam flexibilitatem spirituum arteriarum in organis varias configurationes subtiles et grossas, et unus spiritus non est configurabilis ad id, ad quod alius. Quia spiritus in nervo optico non est offendibilis per species sonorum, sed solum per species colorum, ideo configurabilis est speciebus colorum et non sonorum. Ita de aliis. Et est alius spiritus ad omnes sensibiles species configurabilis, qui est in organo imaginativae, sed grosso et indiscreto modo. Et alius in organo ratiocinativae est ad omnia sensibilia discrete et lucide configurabilis. Et hae omnes configurationes sunt assimilationes sensibilium, cum fiant medio corporalium spirituum, licet subtilium. Unde cum mens has faciat assimilationes, ut notiones habeat sensibilium, et sic est immersa spiritui corporali, tunc agit ut anima animans corpus, per quam animationem constituitur animal. Hinc anima brutorum consimiles licet confusiores suo modo facit assimilationes, ut suo modo notiones assequatur. Sed nostra vis mentis ex illis talibus notionibus sic per assimilationem elicitis facit mechanicas artes et physicas ac logicas coniecturas et res attingit modo, quo in possibilitate essendi seu materia concipiuntur, et modo, quo possibilitas essendi est per formam determinata. Unde cum per has assimilationes non attingat nisi sensibilium notiones, ubi formae rerum non sunt verae, sed obumbratae variabilitate materiae, tunc omnes notiones tales sunt potius coniecturae quam veritates. Sic itaque dico, quod notiones, quae per rationales assimilationes attinguntur, sunt incertae, quia sunt secundum imagines potius formarum quam veritates. Post haec mens nostra, non ut immersa corpori, quod animat, sed ut est mens per se, unibilis tamen corpori, dum respicit ad suam immutabilitatem, facit assimilationes formarum non ut sunt immersae materiae, sed ut sunt in se et per se, et immutabiles concipit rerum quiditates utens se ipsa pro instrumento sine spiritu aliquo organico, sicut dum concipit circulum esse figuram, a cuius centro omnes lineae ad circumferentiam ductae sunt aequales, quo modo essendi circulus extra mentem in materia esse nequit. Impossibile est enim duas dari lineas in materia aequales, minus est possibile talem circulum posse figurari. Unde circulus in mente est exemplar et mensura veritatis circuli in pavimento. Sic dicimus veritatem rerum in mente esse in necessitate complexionis, scilicet modo, quo exigit veritas rei, ut de circulo dictum est. Et quia mens ut in se et a materia abstracta has facit assimilationes, tunc se assimilat formis abstractis. Et secundum hanc vim exserit scientias certas mathematicales et comperit virtutem suam esse se rebus, prout in necessitate complexionis sunt, assimilandi et notiones faciendi. Et incitatur ad has assimilationes abstractivas per phantasmata seu imagines formarum, quas per assimilationes factas in organis deprehendit, sicut excitatur quis ex pulchritudine imaginis, ut inquirat pulchritudinem exemplaris. Et in hac assimilatione se habet mens, ac si flexibilitas absoluta a cera, luto, metallo et omnibus flexibilibus foret viva vita mentali, ut ipsa per se ipsam se omnibus figuris, ut in se et non in materia subsistunt, assimilare possit. Talis enim in vi suae flexibilitatis vivae, hoc est in se, notiones omnium, quoniam omnibus se conformare posset, esse conspiceret. Et quia adhuc hoc modo mens non satiatur, quia non intuetur praecisam omnium veritatem, sed intuetur veritatem in necessitate quadam determinata cuilibet, prout una est sic, alia sic, et quaelibet ex suis partibus composita, et videt, quod hic modus essendi non est ipsa veritas, sed participatio veritatis, ut unum sic sit vere et aliud aliter vere, quae quidem alteritas nequaquam convenire potest veritati in se in sua infinita et absoluta praecisione considerata. Unde mens respiciendo ad suam simplicitatem, ut scilicet est non solum abstracta a materia, sed ut est materiae incommunicabilis seu modo formae inunibilis, tunc hac simplicitate utitur ut instrumento, ut non solum abstracte extra materiam, sed in simplicitate materiae incommunicabili se omnibus assimilet. Et hoc modo in simplicitate sua omnia intuetur, sicut si in puncto omnem magnitudinem et in centro circulum, et ibi omnia intuetur absque omni compositione partium et non ut unum est hoc et aliud illud, sed ut omnia unum et unum omnia. Et haec est intuitio veritatis absolutae. Quasi si quis in proxime dicto modo videret, quomodo in omnibus entibus est entitas varie participata, et post hoc modo, de quo nunc agitur, supra participationem et varietatem omnem ipsam entitatem absolutam simpliciter intueretur, talis profecto supra determinatam complexionis necessitatem videret omnia, quae vidit in varietate, absque illa in absoluta necessitate simplicissime, sine numero et magnitudine ac omni alteritate. Utitur autem hoc altissimo modo mens se ipsa, ut ipsa est dei imago, et deus, qui est omnia, in ea relucet, scilicet quando ut viva imago dei ad exemplar suum se omni conatu assimilando convertit. Et hoc modo intuetur omnia unum et se illius unius assimilationem, per quam notiones facit de uno quod omnia. Et sic facit theologicas speculationes, ubi tamquam in fine omnium notionum quam suaviter ut in delectabilissima veritate vitae suae quiescit, de quo modo numquam satis dici posset. Haec autem nunc sic dixerim cursorie et rustice. Tu vero decora limatione pulchrius ea poteris adaptare, ut reddantur legentibus gratiora. '''Orator:''' Non nisi hoc audire quam avide exspectavi, quod sic luculentissime explanasti, et veritatem quaerentibus quam ornata videbuntur. '''Philosophus:''' Expone quaeso, quomodo mens possibilitatem indeterminatam, quam materiam vocamus, attingit. '''Idiota:''' Per adulterinam quandam rationem, contrario quodam modo, quo de necessitate complexionis ad necessitatem transilit absolutam. Nam dum videt, quomodo omnia corpora per corporeitatem habent formatum esse, sublata corporeitate in quadam indeterminata possibilitate omnia, quae prius vidit, videt. Et quae prius vidit in corporeitate distincta et determinata actu exsistentia, nunc videt confusa, indeterminata, possibiliter. Et hic est modus universitatis, quo modo in possibilitate omnia videntur. Non tamen est modus essendi, quia posse esse non est. </div> ===Capitulum octavum: Quomodo an idem sit menti concipere, intelligere, notiones et assimilationes facere; et quomodo fiant sensationes secundum physicos.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Satis de hoc. Ne propositum egrediamur, expone, si concipere mentis est intelligere. '''Idiota:''' Dixi mentem concipiendi virtutem. Unde excitata se movet concipiendo, quousque intelligat. Quare intellectus est mentis motus perfectus. '''Philosophus:''' Quando dicitur concipere? '''Idiota:''' Quando rerum facit similitudines sive mavis dicere notiones seu genera, differentias, species, proprium et accidens. Unde deus vim concipiendi creavit in anima, mens autem ea iam dicta facit. Unum tamen et idem est vis mentis et conceptio et similitudo et notio et genus et species. Et quamvis non dicamus idem intelligere et concipere, tamen quidquid intelligitur, et concipitur, et e converso. Sed actuale intelligitur et non concipitur. '''Philosophus:''' Quomodo ais? '''Idiota:''' Concipere non est nisi modo materiae vel formae vel alio modo comprehendere. Actuale vero dicitur intelligi, i. e. proprietas eius mente comprehenditur. Dicitur etiam mens intelligere ex quo movetur, et initium motus potius passio dicitur, perfectio motus intellectus. Sed ut idem est dispositio et habitus, dispositio dum tendit ad perfectionem et post perfectionem habitus, ita unum et idem passio mentis et intellectus. '''Philosophus:''' Tamen intellectus non videtur dicere perfectionem. '''Idiota:''' Bene ais. Proprie mens dicitur intelligere, quando movetur, licet non dicatur intellectus nisi post perfectionem. '''Philosophus:''' Sunt igitur illa omnia unum et idem: vis concipiendi, conceptio, similitudo, notio, passio et intellectus. '''Idiota:''' Sunt sic idem, quod vis concipiendi non est aliquid eorum, quia dicitur vis ab aptitudine, quam habet a creatione, conceptio ab imitatione, quia imitatur materiam vel formam, scilicet eo quod modo materiae vel formae vel compositi comprehendit. Ex eo autem, quod conceptio dicitur, ex eo etiam similitudo seu notio rei. Et haec vocabula veraciter de se praedicantur, et quodlibet dicitur intellectus. '''Philosophus:''' Miror, quomodo conceptio possit dici intellectus. '''Idiota:''' Quamvis conceptio dicatur ab imitatione et intellectus a perfectione, tamen hoc facit perfectio, quod intellectus dicatur conceptio. Tunc enim mens concipit, cum ad perfectionem ducitur intellectus. '''Philosophus:''' Vis forte etiam admittere passionem mentis vocari intellectum? '''Idiota:''' Volo, nam motus mentis est intellectus, cuius initium est passio. '''Philosophus:''' Igitur et conceptio passio? '''Idiota:''' Non sequitur, ut per te vides. Similiter quamvis genera et species sint intellectus, non tamen propterea sunt passiones animae; transit enim passio animae manentibus generibus et speciebus. '''Philosophus:''' Satis de hoc. Cum varii varie loquantur, de istis sufficiat mihi te audivisse. Sed dicito: Quomodo nominas vim illam mentis, qua omnia in necessitate complexionis intuetur, et aliam, qua in necessitate absoluta? '''Idiota:''' Ego, qui sum idiota, non multum ad verba attendo, puto tamen, quod convenienter vis illa disciplina dici possit, qua mens ad suam immutabilitatem respiciendo rerum formas extra materiam considerat, eo quia per disciplinam doctrinamque ad hanc formae devenitur considerationem. Sed vis illa, qua mens intuendo ad suam simplicitatem omnia absque compositione in simplicitate intuetur, intelligentia dici potest. '''Philosophus:''' Legi per aliquos vim, quam tu doctrinam, intelligentiam, et illam, quam tu intelligentiam, illi intellectibilitatem nominari. '''Idiota:''' Non displicet, quia et sic convenienter vocari possunt. '''Orator:''' Optarem te, philosophe, audire, quomodo physici opinentur sensationes fieri. In hoc te idiota peritiorem puto, qui et gaudebit, si feceris. '''Philosophus:''' Gauderem aliquid accepti posse recitare. Unde id, quod petis, sic se habet: Dicunt physici, quod anima est immixta spiritui tenuissimo per arterias diffuso, ita quod spiritus ille vehiculum sit animae, illius vero spiritus vehiculum sanguis. Est ergo arteria quaedam illo spiritu plena, quae ad oculos dirigitur, ita ut arteria illa prope oculos bifida fiat et illo spiritu plena ad oculorum orbes, in qua parte pupilla est, proveniat. Est itaque spiritus ille eatenus per arteriam illam diffusus instrumentum animae, per quod videndi sensum exerceat. Duae arteriae ad aures diriguntur illo spiritu plenae, similiter ad nares, eodem modo ad palatum arteriae quaedam diriguntur. Diffunditur etiam spiritus ille per medullas usque ad extremitatem articulorum. Spiritus ergo ille, qui ad oculos dirigitur, est agillimus. Cum ergo aliquod exterius obstaculum invenit, repercutitur spiritus ille, et excitatur anima ad perpendendum illud, quod obstat. Sic in auribus voce repercutitur spiritus, et excitatur anima ad comprehendendum. Et sicut auditus fit in aëre tenuissimo, ita quoque odoratus in aëre spisso vel potius fumoso, qui, cum nares subintrat, ex sua fumositate spiritum retardat, ut anima excitetur ad illius fumositatis odorem comprehendendum. Pariformiter cum humidum spongiosum palatum subintrat, tardatur spiritus, et excitatur anima ad gustandum. Utitur etiam spiritu per medullas diffuso anima pro instrumento tactus. Cum enim aliquod solidum obstat corpori, offenditur et quodammodo retardatur spiritus, et inde tactus. Circa oculos utitur ignea vi, circa aures utitur vi aetherea vel potius aërea pura, circa nares vi spissa aërea et fumosa, circa palatum vi aquea, circa medullas vi terrea, et hoc secundum quattuor elementorum ordinem, ut, sicut oculi altiores sunt auribus, sic spiritus, qui ad oculos dirigitur, altior est et superior, ut quodammodo igneus dicatur, ut sit in homine sensuum dispositio facta ad similitudinem ordinis sive dispositionis quattuor elementorum. Hinc velocior visus quam auditus. Unde fit, ut prius coruscationem videamus, quam tonitrua audiamus, licet simul fiant. Facit etiam oculorum adeo fortis radiorum directio subtilis et acuta, ut aër ei cedat nec aliquid ei obsistere possit, nisi grossum sit terreum vel aqueum. Cum ergo spiritus ille instrumentum sit sensuum – oculi, nares et cetera quasi fenestrae sunt et viae, per quas spiritus ille ad sentiendum exitum habet – patet, quod nihil sentitur nisi per obstaculum. Unde fit, ut aliqua re obstante spiritus ille, qui sentiendi instrumentum est, tardetur et anima quasi tarda rem illam, quae obstat, confuse per sensus ipsos comprehendat. Sensus enim, quantum in se est, nihil terminat. Quod enim, cum aliquid videmus, terminum in ipso ponimus, illud quidem imaginationis est, quaeadiuncta est sensui, non sensus. Est autem in prima parte capitis, in cellula phantastica, spiritus quidam multo tenuior et agilior spiritui per arterias diffuso, quo cum anima utitur pro instrumento, subtilior fit, ut etiam re absentata formam comprehendat in materia. Quae vis animae imaginatio dicitur, quoniam per eam anima rei absentatae imaginem sibi conformat. Et per hoc a sensu differt, qui solum re praesente formam comprehendit in materia, imaginatio vero re absentata, confuse tamen, ut statum non discernat, sed multos status simul confuse comprehendat. Est vero in media parte capitis, in illa scilicet cellula, quae rationalis dicitur, spiritus tenuissimus magisque tenuis quam in phantastica, et cum anima illo spiritu pro instrumento utitur, adhuc fit subtilior, ut etiam statum a statu discernat, vel statum vel formatum. Nec tamen rerum comprehendit veritatem, quoniam formas comprehendit materiae admixtas, materia vero confundit formam, ut veritas circa eam comprehendi non possit. Haec autem vis animae ratio appellatur. Cum his tribus modis anima corporeo utitur instrumento, per se ipsam anima comprehendit, quando se ipsam recipit, ita ut se ipsa utatur pro instrumento, ut a te audivimus. '''Orator:''' Physici, qui haec post experientiam nobis manifesta fecerunt, laudandi sunt certe, quia pulchra et placida. '''Idiota:''' Et hic sapientiae amator laudes et gratias meretur maximas. </div> ===Capitulum nonum: Quomodo mens omnia mensurat faciendo punctum, lineam et superficiem; et quomodo est punctus unus et complicatio ac perfectio lineae; et de natura complicationis; et quomodo facit adaequatas mensuras variarum rerum; et unde stimuletur ad faciendum.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Video noctem accedere. Velis igitur, idiota, ad multa, quae restant, properare et exponere, quomodo mens omnia mensurat, ut a principio asseruisti. '''Idiota:''' Mens facit punctum terminum esse lineae et lineam terminum superficiei et superficiem corporis, facit numerum, unde multitudo et magnitudo a mente sunt, et hinc omnia mensurat. '''Philosophus:''' Explana, quomodo mens facit punctum. '''Idiota:''' Nam punctus est iunctura lineae ad lineam vel lineae terminus. Cum ergo lineam cogitaveris, poterit mens iuncturam duarum medietatum eius secum considerare. Quod si fecerit, erit linea tripunctalis propter duos eius terminos et iuncturam duarum medietatum, quam sibi mens proposuit. Nec sunt diversa punctorum genera terminus lineae atque iunctura, nam duarum medietatum iunctura terminus est ideoque linearum. Et si unicuique medietati mens proprium terminum tribuat, quadripunctalis linea erit. Ita per quotcumque partes praeexcogitata linea dividatur a mente, quot illarum partium termini fuerint, tot punctorum praecogitata linea esse iudicabitur. '''Philosophus:''' Quomodo facit lineam? '''Idiota:''' Considerando longitudinem sine latitudine, et superficiem considerando latitudinem sine soliditate, licet sic actu nec punctus nec linea nec superficies esse possit, cum sola soliditas extra mentem actu exsistat. Sic omnis rei mensura vel terminus ex mente est. Et ligna et lapides certam mensuram et terminos habent praeter mentem nostram, sed ex mente increata, a qua rerum omnis terminus descendit. '''Philosophus:''' Arbitraris punctum esse indivisibilem? '''Idiota:''' Arbitror punctum terminalem indivisibilem, quia termini non est terminus. Si divisibilis foret, non foret terminus, quia haberet terminum. Sic non est quantus, et ex punctis non potest quantitas constitui, quia ex non-quantis composita esse nequit. '''Philosophus:''' Concordas cum Boethio dicente: Si punctum puncto addas, nihil magis facis, quam si nihil nihilo iungas. '''Idiota:''' Quare si duarum linearum terminos iungas, lineam quidem maiorem efficies, sed nullam constituet quantitatem terminorum coniunctio. '''Philosophus:''' Dicisne plura puncta? '''Idiota:''' Neque plura puncta neque plures unitates. Sed cum punctus sit lineae terminus, ubique in linea reperiri potest. Nec tamen in ea est nisi unus punctus, qui extensus linea est. '''Philosophus:''' Nihil ergo in veritate reperitur in linea nisi punctus? '''Idiota:''' Verum est. Sed propter variabilitatem materiae, quae subest, quaedam ibi est extensio, sicut cum non sit nisi una unitas, ex pluribus tamen unitatibus dicitur numerus constare propter alteritatem subiectorum unitati. Linea itaque est puncti evolutio et superficies lineae et soliditas superficiei. Unde si tollis punctum, deficit omnis magnitudo, si tollis unitatem, deficit omnis multitudo. '''Philosophus:''' Quomodo intelligis lineam puncti evolutionem? '''Idiota:''' Evolutionem id est explicationem, quod non est aliud quam punctum in atomis pluribus ita quod in singulis coniunctis et continuatis ess. Est enim unus et idem punctus in omnibus atomis sicut una et eadem albedo in omnibus albis. '''Philosophus:''' Quomodo intelligis atomum? '''Idiota:''' Secundum mentis considerationem continuum dividitur in semper divisibile et multitudo crescit in infinitum, sed actu dividendo ad partem actu indivisibilem devenitur, quam atomum appello. Est enim atomus quantitas ob sui parvitatem actu indivisibilis. Sic etiam mentis consideratione multitudo non habet finem, quae tamen actu terminata est. Rerum namque omnium multitudo sub determinato quodam numero cadit licet nobis incognito. '''Philosophus:''' Estne punctus lineae perfectio, cum sit eius terminus? '''Idiota:''' Est eius perfectio et totalitas, quae lineam in se complicat. Punctare enim est rem ipsam terminare; ubi autem terminatur, ibidem perficitur. Perfectio vero eius est ipsius totalitas. Unde punctus est terminus lineae et eius totalitas ac perfectio, quae ipsam lineam in se complicat, sicut linea punctum explicat. Cum enim perfectionem totalem lineae in geometricis dico esse ex a puncto in b, tunc ante protractionem lineae de a ad b per puncta a b totalitatem lineae designavi, scilicet quod linea non debet ultra protrahi. Unde quod est actu vel intellectu rei totalitatem ab hoc in hoc includere, hoc est lineam in puncto complicare. Explicare autem est de a in b particulatim lineam trahere. Sic linea explicat complicationem puncti. '''Philosophus:''' Putabam punctum complicationem lineae sicut unitatem numeri, quia nihil in linea reperitur nisi punctus ubique sicut in numero nihil nisi unitas. '''Idiota:''' Non male considerasti. Idem est in diversitate modi dicendi, et modo, quo dixisti, in omnibus complicationibus utere. Nam motus est explicatio quietis, quia nihil reperitur in motu nisi quies. Sic nunc explicatur per tempus, quia nihil reperitur in tempore nisi nunc. Ita de aliis. '''Philosophus:''' Quomodo ais in motu non nisi quietem reperiri? '''Idiota:''' Cum movere sit de uno statu in alium cadere, quia, quamdiu res se habet in uno statu, non movetur, sic nihil reperitur in motu nisi quies. Motus enim est discessio ab uno. Unde moveri est ab uno et hoc est ad aliud unum. Sic de quiete in quietem transire est movere, ut non sit aliud movere nisi ordinata quies sive quietes seriatim ordinatae. Multum proficit, qui ad complicationes et earum explicationes attente advertit, maxime quomodo omnes complicationes sunt imagines complicationis simplicitatis infinitae et non explicationes eius, sed imagines, et sunt in necessitate complexionis. Et mens prima imago complicationis simplicitatis infinitae vim harum complicationum sua vi complectens est locus seu regio necessitatis complexionis, quia quae vere sunt, abstracta sunt a variabilitate materiae et non sunt materialiter, sed mentaliter; de quo superflue dictum aestimo. Orator: Nequaquam superflue, etiamsi repetite.Nam utile est saepe dici quod numquam potest satis dici. '''Philosophus:''' Admiror, cum mens, ut ais, idiota, a mensura dicatur, cur ad rerum mensuram tam avide feratur. '''Idiota:''' Ut sui ipsius mensuram attingat. Nam mens est viva mensura, quae mensurando alia sui capacitatem attingit. Omnia enim agit, ut se cognoscat. Sed sui mensuram in omnibus quaerens non invenit, nisi ubi sunt omnia unum. Ibi est veritas praecisionis eius, quia ibi exemplar suum adaequatum. '''Philosophus:''' Quomodo mens tam variarum rerum se mensuram facere potest adaequatam? '''Idiota:''' Modo, quo absoluta facies omnium facierum se faceret mensuram. Quando enim attendis mentem esse absolutam quandam mensuram, quae non potest esse maior nec minor, cum sit incontracta ad quantum, et cum hoc attendis illam mensuram esse vivam, ut per se ipsam mensuret, quasi si circinus vivus per se mensuraret, tunc attingis, quomodo se facit notionem, mensuram seu exemplar, ut se in omnibus attingat. '''Philosophus:''' Intelligo simile in circino nullius determinatae quantitatis in eo, quod circinus, et tamen extenditur et contrahitur, ut assimiletur determinatis. Sed an se assimilet modis essendi, dicito. '''Idiota:''' Immo omnibus. Conformat enim se possibilitati, ut omnia possibiliter mensuret; sic necessitati absolutae, ut omnia unice et simpliciter ut deus mensuret; sic necessitati complexionis, ut omnia in proprio esse mensuret; atque possibilitati determinatae, ut omnia, quemadmodum exsistunt, mensuret. Mensurat etiam symbolice comparationis modo, ut quando utitur numero et figuris geometricis et ad similitudinem talium se transfert. Unde subtiliter intuenti mens est viva et incontracta infinitae aequalitatis similitudo. </div> ===Capitulum decimum: Quomodo comprehensio veritatis est in multitudine et magnitudine.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Non te taedeat sermonem in noctem protrahere, mi amicissime, ut adhuc tua praesentia frui valeam, necessitor enim cras abire. Et exponas dictum Boethii utique doctissimi viri, quid velit dicere, quando ait comprehensionem veritatis omnium rerum esse in multitudine et magnitudine. '''Idiota:''' Opinor, quod multitudinem ad discretionem rettulit, magnitudinem ad integritatem. Nam rei veritatem recte comprehendit, qui eam ab omnibus aliis rebus discernit et ipsius etiam rei integritatem attingit, ultra quam vel infra integrum esse rei non progreditur. Disciplina namque in geometria trianguli integritatem determinat, ita quod nec ultra sit nec infra, in astronomia determinat motuum integritatem et quid per singula. Per disciplinam magnitudinis habetur terminus integritatis rerum et mensura sicut per numeri disciplinam rerum discretio. Numerus quidem ad confusionem communium discernendam valet, similiter ad colligendum rerum communionem, magnitudo vero ad comprehendendum integritatis esse rerum terminum et mensuram. '''Philosophus:''' Si magnitudo integritatem ab omnibus discernit, nihil ergo scitur, nisi omnia sciantur. '''Idiota:''' Verum dicis. Nam non scitur pars nisi toto scito; totum enim mensurat partem. Quando enim coclear per partes ex ligno exscindo, partem adaptando ad totum respicio, ut coclear bene proportionatum eliciam. Sic totum coclear, quod mente concepi, est exemplar, ad quod respicio, dum partem fingo. Et tunc possum perfectum coclear efficere, quando quaelibet pars proportionem suam in ordine ad totum reservat. Similiter pars ad partem comparata suam integritatem debet observare. Unde necesse erit, ut ad scientiam unius praecedat scientia totius et partium eius. Quare deus, qui est exemplar universitatis, si ignoratur, nihil de universitate, et si universitas ignoratur, nihil de eius partibus sciri posse manifestum. Ita scientiam cuiuslibet praecedit scientia dei et omnium. '''Philosophus:''' Adde quaeso, cur dicat sine quadruvio nulli recte philosophandum. '''Idiota:''' Ob ea iam dicta. Nam quia in arithmetica et musica continetur virtus numerorum, unde rerum habetur discretio, in geometria vero et astronomia magnitudinis continetur disciplina, unde tota comprehensio integritatis rerum emanat, ideo nulli sine quadruvio philosophandum. '''Philosophus:''' Miror, si voluit omne id, quod est, esse magnitudinem vel multitudinem. '''Idiota:''' Nequaquam puto, sed quod omne, quod est, cadit sub magnitudine vel multitudine, quoniam demonstratio omnium rerum fit vel secundum vim unius vel alterius. Magnitudo terminat, multitudo discernit. Unde diffinitio, quae totum esse terminat et includit, vim habet magnitudinis et ad eam pertinet, et diffinitionum demonstratio fit necessario secundum vim magnitudinis, divisio vero et divisionum demonstratio secundum vim multitudinis. Fiunt etiam syllogismorum demonstrationes secundum vim magnitudinis et multitudinis. Quod enim ex duabus tertia concluditur, multitudinis est; quod autem ex universalibus et particularibus, magnitudinis est. Posset etiam otiosior nobis applicare, quomodo ex vi multitudinis quantitates et qualitates et cetera praedicamenta descendunt, quae rerum notitiam faciunt. Nam quemadmodum hoc fiat, difficulter cognoscitur. </div> ===Capitulum undecimum: Quomodo omnia in deo sunt in trinitate, similiter et in mente nostra; et quomodo mens nostra est ex comprehendendi modis composita.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Tetigisti superius de trinitate dei et trinitate mentis. Oro declares, quomodo omnia in deo sunt in trinitate, similiter et in mente nostra. '''Idiota:''' Vos philosophi asseritis decem genera generalissima omnia complecti. '''Philosophus:''' Ita est profecto. '''Idiota:''' Nonne dum ea, ut actu sunt, consideras, divisa esse conspicis? '''Philosophus:''' Immo. '''Idiota:''' Sed dum ea ante incohationem essendi consideras sine divisione, quid tunc aliud esse possunt quam aeternitas? Nam ante omnem divisionem conexio. Illa igitur ante omnem divisionem unita et conexa esse necesse est. Conexio autem ante omnem divisionem aeternitas est simplicissima, quae deus est. Adhuc dico: Cum deus non possit negari perfectus et perfectum sit, cui nihil deest, hinc rerum universitas in perfectione, quae deus est. Sed perfectio summa exigit, quod sit simplex et una absque alteritate et diversitate; hinc omnia in deo unum. '''Philosophus:''' Aperta et delectabilis ostensio est, quam facis; sed adice, quomodo in trinitate. '''Idiota:''' Alibi de hoc agendum foret, ut clarius dici posset. Nunc tamen, quia statui omnia, quae exigis, pro posse adimplere, sic recipito: Habes omnia ab aeterno in deo deum esse. Considera igitur rerum universitatem in tempore. Et cum impossibile non fiat, nonne vides eam ab aeterno fieri potuisse? '''Philosophus:''' Mens assentit. '''Idiota:''' Igitur omnia in posse fieri mentaliter vides. '''Philosophus:''' Recte ais. '''Idiota:''' Et si fieri potuerunt, erat necessario posse facere, antequam essent. '''Philosophus:''' Ita erat. '''Idiota:''' Sic ante rerum universitatem temporalem vides omnia in posse facere. '''Philosophus:''' Video. '''Idiota:''' Nonne, ut in esse prodiret rerum universitas, quam vides oculo mentis in absoluto posse fieri et in absoluto posse facere, necesse erat nexus ipsius utriusque, scilicet posse fieri et posse facere? Alias quod potuit fieri per potentem facere numquam fuisset factum. '''Philosophus:''' Optime ais. '''Idiota:''' Vides igitur ante omnem rerum temporalem exsistentiam omnia in nexu procedente de posse fieri absoluto et posse facere absoluto. Sed illa tria absoluta sunt ante omne tempus simplex aeternitas. Hinc omnia conspicis in simplici aeternitate triniter. '''Philosophus:''' Sufficientissime. '''Idiota:''' Attende igitur, quomodo absolutum posse fieri et absolutum posse facere et absolutus nexus non sunt nisi unum infinite absolutum et una deitas. Et ordine prius est posse fieri quam posse facere. Nam omne facere praesupponit fieri posse, et posse facere id, quod habet, scilicet posse facere, habet de posse fieri. Et de utroque nexus. Unde cum ordo dicat posse fieri praecedere, sibi attribuitur unitas, cui inest praecedere, et posse facere attribuitur aequalitas unitatem praesupponens, a quibus nexus. Et haec nunc, si placet, de hoc sufficiant. '''Philosophus:''' Solum unum adice: si deus intelligit ut trinus et unus. '''Idiota:''' Mens aeterna omnia in unitate, unitatis aequalitate et utriusque nexu intelligit. Quomodo deus intelligeret etiam in aeternitate sine omni successione absque entitate et entitatis aequalitate atque nexu utriusque, quae sunt trinitas in unitate? Non quod deus aliquid praemittat modo materiae et cum successione intelligat sicut nos, sed intelligere eius cum sit eius essentia, est necessario in trinitate. '''Philosophus:''' Si sic est suo modo in nostra mente, subiungito. '''Idiota:''' Omnia principiata in se similitudinem principii habere atque ideo in omnibus trinitatem in unitate substantiae in similitudine verae trinitatis et unitatis substantiae principii aeterni reperiri certum teneo. In omnibus igitur, quae principiata sunt, posse fieri, quod descendit a virtute infinita unitatis seu entitatis absolutae, posse facere, quod descendit a virtute absolutae aequalitatis, et compositionem utriusque, quae descendit a nexu absoluto, reperiri necesse est. Unde mens nostra, imago mentis aeternae, in mente ipsa aeterna ut similitudo in veritate sui ipsius mensuram venare contendit. Est enim ipsa mens nostra, ut est similitudo divinae, uti vis alta consideranda, in qua posse assimilari et posse assimilare et nexus utriusque in essentia unum sunt et idem. Unde non potest mens nostra, nisi sit una in trinitate, quicquam intelligere, quemadmodum nec mens divina. Primo enim, dum se movet ut intelligat, aliquid in similitudine posse fieri seu materiae praemittit, cui aliud in similitudine posse facere seu formae adiungit, et tunc in similitudine compositi ab utroque intelligit. Dum autem modo materiae comprehendit, genera facit, dum modo formae comprehendit, facit differentias, dum modo compositi, species facit vel individua. Sic etiam dum modo propriae passionis intelligit, facit propria, dum modo advenientis intelligit, facit accidentia. Nihil autem intelligit, nisi praemisso aliquo modo materiae et alio modo advenientis formae modo compositi illa nectat. In hac autem successione, qua dixi aliqua praemitti modo materiae et formae, vides mentem nostram in similitudine aeternae mentis intelligere. Aeterna enim mens sine successione simul omnia et omni modo intelligendi intelligit. Sed successio est descensus ab aeternitate, cuius est imago vel similitudo. Intelligit igitur in successione, dum est unita corpori, quod successioni subicitur. Hoc etiam attente considerandum, quod omnia, ut in mente nostra sunt, sunt similiter in materia, sunt et in forma, sunt et in composito. '''Philosophus:''' Delectabilissima sunt quae dicis. Id autem, quod ultimo attendendum monuisti, clarius oro exprimito. '''Idiota:''' Libenter. Hanc naturam, quae est animal, inspicito. Nam eam mens comprehendit aliquando ut genus est, tunc enim quasi confuse et informiter animalis naturam considerat materiae modo; aliquando ut significatur per nomen ‹animalitas›, et tunc modo formae; aliquando modo compositi ex illo genere et differentiis ei advenientibus, et tunc, ut in mente est, dicitur esse in conexione, ita ut illa materia et illa forma vel potius illa similitudo materiae et illa similitudo formae et illud modo compositi consideratum sit una et eadem notio unaque et eadem substantia. Sicut dum animal ut materiam considero, humanitatem vero ut formam ei advenientem et conexionem utriusque, dico illam materiam, illam formam et conexionem unam esse substantiam. Aut dum colorem quasi materiam considero, albedinem quasi formam ei advenientem et conexionem utriusque, dico illam materiam, illam formam et conexionem illius materiae et illius formae unum et idem accidens esse. Pariformiter in omnibus. Neque te moveat, quod, cum mens faciat decem genera generalissima prima principia, quod tunc illa generalissima nullum genus commune habent, quod ut materia eis praemitti possit, quoniam mens potest aliquid modo materiae et idem modo advenientis formae, quae tali materiae adveniat, atque idem modo compositi considerare, ut dum considerat possibilitatem essendi substantiam vel aliquod aliud de decem – nam rationabiliter dici posset materiam esse possibilitatem essendi substantiam aut accidens –, et considerat mens idem ut formam advenientem ei, ut est materia, ut sit compositum, quod est substantia vel aliud ex decem, ita quod illa tria unum et idem sint generalissimum. In illa igitur rerum universitate, quae in mente est, omnia sunt in trinitate et in unitate trinitatis ad similitudinem ut sunt in mente aeterna. '''Philosophus:''' Non habent ergo decem generalissima hos essendi modos extra mentis considerationem? '''Idiota:''' Decem illa generalissima non in se, sed ut in mente sunt, modo formae vel compositi intelliguntur, in suis tamen inferioribus habere istos essendi modos considerantur. Neque, si recte attendis, in se extra mentem modo formae et compositi esse possunt. Praesertim id ipsum experieris, quando attendis, quomodo qualitas, quantum in se est, accidens dici nequit, sed in suis inferioribus. Sic quoque specialis status, ut in mente est, modo materiae forsitan non considerari posse dicetur, cum sit idem status specialis et individualis alio et alio modo consideratus. Dicemus ergo, quod forsan in se materiae modo non intelligitur, sed in suis superioribus. '''Philosophus:''' Contentor. Sed vellem, ut et mihi ostenderes, quomodo ea, quae actu sunt, triniter sunt iuxta antedicta. '''Idiota:''' Facile erit tibi videre, si attendis omnia, ut actu sunt, in materia, forma et conexione esse. Hoc ipsum enim, id est humanitas, illa scilicet natura, ut est possibilitas essendi hominem, materia est, sicut enim humanitas est, forma est, ut autem homo est, ex utroque compositum conexumque est, ita videlicet, ut unum et idem sit possibilitas essendi hominem, forma et compositum ex utroque, rei ut una sit substantia. Similiter et haec natura, quae albedinis vocabulo designatur, ut est possibilitas essendi albedinem, materia est, illa eadem aliter forma est, eadem quoque compositum est ex utroque, ita tamen, quod ut illa materia, illa forma et illud compositum ex utroque eadem sit qualitatis natura. '''Philosophus:''' Si in materia esse est esse possibiliter, et cum possibile esse non sit, quomodo ergo omnia, quae ut actu sunt, in materia sunt? '''Idiota:''' Non te turbet istud, quod sine repugnantia intelligendum concipias. Nam non recipio esse actu, ut repugnet ei, quod est esse in materia; sed sic intelligendum est, quod omnia ut actu sunt, id est hic et in his rebus sunt, in materia quidem sunt. Verbi gratia in cera haec possibilitas est essendi candelam, in cupro pelvim. '''Philosophus:''' Adde verbum unum quaeso: Unde dicitur trinitas individua una? '''Idiota:''' In deo ab unitate uniente, quae est vera substantia, in aliis ab unitate naturae, quae est quasi quaedam imago unitatis unientis, quae proprie est substantia. '''Philosophus:''' Cum dicitur: unitas est una, aequalitas est una, unde hoc? '''Idiota:''' Ab unitate substantiae. '''Philosophus:''' Quando autem nostri dicunt theologi unitatem pro patre et aequalitatem pro filio et nexum pro spiritu sancto capientes, quomodo pater est unus, filius est unus, unde hoc? '''Idiota:''' A singularitate personae. Sunt enim tres singulares personae in una divina substantia, ut alio tempore, quantum concedebatur, diligenter tractavimus. '''Philosophus:''' Ad finem, ut quae supra dixisti intelligam, dicito, an velis mentem nostram ex illis comprehendendi modis compositam esse. Tunc, cum mens nostra substantia sit, erunt modi illi partes eius substantiales. Hoc si sic censes, dicito. '''Idiota:''' Voluit Plato mentem ex individua et dividua substantia componi, ut supra dixisti, hoc ex comprehendendi modo sumens. Nam dum modo formae intelligit, tunc individue comprehendit; res enim formaliter intellecta individue comprehenditur. Unde etiam ‹humanitates› dicere veraciter non possumus, sed bene ‹homines› dicimus, quia res modo materiae aut modo compositi intellecta dividue intelligitur. Est autem mens nostra vis comprehendendi et totum virtuale ex omnibus comprehendendi virtutibus compositum. Quilibet igitur modus, cum pars eius sit substantialis, de tota mente verificatur. Quemadmodum autem modi comprehendendi sint substantiales partes virtutis, quae mens dicitur, difficulter dici posse arbitror. Nam cum mens sic vel sic intelligat, tunc virtutes eius intelligendi, quae sunt partes eius, accidentia esse nequeunt. Quomodo autem sint partes substantiales atque mens ipsa, difficillimum est dictu et cognitu. '''Philosophus:''' Adiuva me parum in hoc difficili, optime idiota. '''Idiota:''' Mens virtualiter constat ex virtute intelligendi, ratiocinandi, imaginandi et sentiendi, ita quod ipsa tota dicatur vis intelligendi, vis ratiocinandi, vis imaginandi et vis sentiendi. Unde ex his tamquam suis constat elementis, et mens omnia in omnibus attingit suo modo. Et quia ut omnia sunt actu, sunt in sensu quasi in globo et indiscrete, et illa in ratione discrete, hinc est expressissima similitudo inter modum essendi omnium ut sunt actu et ut sunt in mente. Nam vis sentiendi in nobis est vis mentis et hinc mens, sicut quaelibet pars lineae linea. Magnitudo enim in se extra materiam considerata congruum exemplum est eius, quod petisti. Quaelibet enim pars eius de toto verificatur. Hinc eiusdem entitatis est, cuius totum. '''Philosophus:''' Cum mens sit una, unde habet has comprehendendi virtutes? '''Idiota:''' Ab unitate habet. Nam quod communiter modo materiae aut compositi intelligit, habet quia unitas uniens, quod singulariter, similiter ab unitate, quae est singularitas, quod formaliter, ab unitate, quae est immutabilitas. Unde quod dividue intelligit, ab unitate habet; divisio enim ab unitate descendit. </div> ===Capitulum duodecimum: Quomodo non sit unus intellectus in omnibus hominibus; et quomodo numerus separatarum mentium per nos innumerabilis est deo cognitus.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Adhuc de paucis opto quid sentias audire. Aiunt quidam Peripatetici unum esse intellectum in omnibus hominibus, alii, ut quidam Platonici, non esse unam intellectivam animam, sed quod animae nostrae sint eiusdem substantiae cum anima mundi, quam dicunt esse omnium animarum nostrarum complexivam. Sed differre dicunt animas nostras numero, quia habent diversum operandi modum, dicunt tamen eas in animam mundi post mortem resolvi. Quid tibi in hoc occurrit, dicito. '''Idiota:''' Ego mentem intellectum esse affirmo, ut supra audisti; mentem autem unam esse in omnibus hominibus non capio. Nam cum mens habeat officium, ob quod anima dicitur, tunc exigit convenientem habitudinem corporis adaequate sibi proportionati, quae sicut in uno corpore reperitur, nequaquam in alio est reperibilis. Sicut igitur identitas proportionis est immultiplicabilis, ita nec identitas mentis, quae sine adaequata proportione corpus animare nequit. Sicut enim visus oculi tui non posset esse visus cuiuscumque alterius, etiam si a tuo oculo separaretur et alterius oculo iungeretur, quia proportionem suam, quam in oculo tuo reperit, in alterius oculo reperire nequiret, sic nec discretio, quae est in visu tuo, posset esse discretio in visu alterius. Ita nec intellectus discretionis illius posset esse intellectus discretionis alterius. Unde hoc nequaquam possibile arbitror, unum esse intellectum in omnibus hominibus. Verum quia numerus sublatus videtur, quando tollitur variabilitas materiae, ut ex superioribus patet, et mentis natura extra corpus sit ab omni varietate materiae absoluta, ideo forte Platonici dixerunt animas nostras in unam animam communem nostrarum complexivam resolvi. Sed hanc resolutionem non puto veram. Nam quamvis nos sublata varietate materiae non capiamus multiplicationem numeri, propter hoc tamen non desinit rerum pluralitas, quae est divinae mentis numerus. Unde numerus substantiarum separatarum non plus est nobis numerus quam non-numerus, quia adeo a nobis est innumerabilis, quod neque est par neque impar neque magnus neque parvus neque in aliquo convenit cum numero per nos numerabili. Quasi si quis audiret vocem maximam, quam emisit maximus hominum exercitus, quam exercitum emisisse ignoraret, manifestum est in voce, quam audit, cuiuslibet hominis vocem esse differentem et distinctam, tamen audiens non habet iudicium de numero, quare iudicat vocem unam esse, quia modum attingendi numerum non habet. Vel si in una camera multae ardeant candelae et camera de omnibus illuminetur, manet lumen cuiuslibet candelae distinctum a lumine alterius. Et hoc experimur, quando successive eportantur, quia minuitur illuminatio, quando quaelibet eportata secum suam illuminationem educit. Esto igitur, quod candelae ardentes in camera illuminatione remanente exstinguantur et quod quis intret illuminatam cameram: hic etsi videat claritatem camerae, tamen distinctionem et discretionem luminum nequaquam attingere potest. Immo non posset ille attingere luminum pluralitatem ibi esse, nisi scientiam haberet ibi esse lumina candelarum exstinctarum. Et si hoc assecutus esset, scilicet ibi esse pluralitatem, tamen numero discernere unum lumen ab alio numquam posset. Talia exempla in aliis sensibus adducere poteris, ex quibus te iuvare poteris, quomodo cum scientia pluralitatis stat quoad nos impossibilitas discretionis numeri. Qui autem attendit, quomodo naturae abstractae ab omni varietate materiae per nos qualitercumque intelligibilis quoad deum, qui solus est infinite absolutus et simpliciter, non sunt abstractae ab omni mutatione, quin ab eo mutari et interimi possint ipsi soli deo secundum naturam immortalitatem inhabitante, ille videt omnem creaturam numerum divinae mentis aufugere non posse. </div> ===Capitulum tredecimum: Quomodo id, quod Plato dicebat animam mundi et Aristoteles naturam, sit deus, qui operatur omnia in omnibus; et quomodo mentem creet in nobis.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Satis de hoc. Quid ais de anima mundi? '''Idiota:''' Tempus non patitur omnia discuti. Puto, quod animam mundi vocavit Plato id, quod Aristoteles naturam. Ego autem nec animam illam nec naturam aliud esse conicio quam deum omnia in omnibus operantem, quem dicimus spiritum universorum. '''Philosophus:''' Plato dixit animam illam exemplaria rerum indelebiliter continere et omnia movere, Aristoteles naturam aiebat sagacem omnia moventem. '''Idiota:''' Forte Plato voluit animam mundi esse ut animam servi scientis mentem domini sui et exsequentem voluntatem eius. Et hanc scientiam vocavit notiones seu exemplaria, quae nulla oblivione omittuntur, ut divinae providentiae non deficeret exsecutio. Et id, quod Plato scientiam animae mundi appellavit, Aristoteles sagacitatem naturae esse voluit, quae habet sagacitatem exsequendi imperium dei. Ob hoc tribuerunt necessitatem complexionis illi animae seu naturae, quia necessitatur determinate sic agere, ut absoluta necessitas imperat. Sed non est nisi modus intelligendi, quando scilicet mens nostra concipit deum quasi artem architectonicam, cui ars alia exsecutorialis subsit, ut conceptus divinus in esse prodeat. Sed cum voluntati omnipotenti omnia necessario oboediant, tunc voluntas dei alio exsecutore opus non habet. Nam velle cum exsequi in omnipotentia coincidunt. Quasi ut dum vitrificator vitrum facit. Nam insufflat spiritum, qui exsequitur voluntatem eius, in quo spiritu est verbum seu conceptus et potentia; nisi enim potentia et conceptus vitrificatoris forent in spiritu, quem emittit, non oriretur vitrum tale. Concipe igitur absolutam artem creativam per se subsistentem, ut ars sit artifex et magisterium magister. Haec ars habet in sua essentia necessario omnipotentiam, ut ei nihil resistere possit, sapientiam, ut sciat quid agat, et nexum omnipotentiae cum sapientia, ut quid velit fiat. Nexus ille in se habens sapientiam et omnipotentiam spiritus est quasi voluntas seu desiderium. Impossibilium enim et penitus ignotorum non est voluntas seu desiderium. Sic in perfectissima voluntate inest sapientia et omnipotentia et a similitudine quadam spiritus dicitur, eo quia motus sine spiritu non est, adeo quod et id, quod in vento motionem facit et in omnibus aliis, spiritum appellemus. Per motum autem omnes artifices efficiunt quod volunt. Quapropter vis artis creativae, quae est ars absoluta et infinita seu deus benedictus, omnia efficit in spiritu seu voluntate, in qua est sapientia filii et omnipotentia patris, ut opus eius sit unius indivisae trinitatis. Hunc nexum, spiritum seu voluntatem ignorarunt Platonici, qui hunc spiritum non viderunt deum, sed a deo principiatum et animam mundum – ut anima nostra intellectiva nostrum corpus – animantem putarunt. Neque eum spiritum viderunt Peripatetici, qui hanc vim naturam rebus immersam, a qua est motus et quies, posuerunt, cum tamen sit deus absolutus in saecula benedictus. '''Orator:''' O quantum exhilaratus sum tam lucidam audiens explanationem! Sed quaeso, ut iterum aliquo exemplo nos iuves ad concipiendum mentis nostrae creationem in hoc nostro corpore. '''Idiota:''' Audivisti iam ante de hoc. Sed quia varietas exemplorum inexpressibile clarius facit, ecce: Nosti mentem nostram vim quandam esse habens imaginem artis divinae iam dictae. Unde omnia, quae absolutae arti verissime insunt, menti nostrae vere ut imagini insunt. Unde mens est creata ab arte creatrice, quasi ars illa se ipsam creare vellet et, quia immultiplicabilis est infinita ars, quod tunc eius surgat imago, sicut si pictor se ipsum depingere vellet et, quia ipse non est multiplicabilis, tunc se depingendo oriretur eius imago. Et quia imago numquam quantumcumque perfecta, si perfectior et conformior esse nequit exemplari, adeo perfecta est sicut quaecumque imperfecta imago, quae potentiam habet se semper plus et plus sine limitatione inaccessibili exemplari conformandi – in hoc enim infinitatem imaginis modo quo potest imitatur, quasi si pictor duas imagines faceret, quarum una mortua videretur actu sibi similior, alia autem minus similis viva, scilicet talis, quae se ipsam ex obiecto eius ad motum incitata conformiorem semper facere posset, nemo haesitat secundam perfectiorem quasi artem pictoris magis imitantem – sic omnis mens, etiam et nostra, quamvis infra omnes sit creata, a deo habet, ut modo quo potest sit artis infinitae perfecta et viva imago. Quare est trina et una habens potentiam, sapientiam et utriusque nexum modo tali, ut perfecta artis imago, scilicet quod excitata possit se semper plus et plus exemplari conformare. Sic mens nostra etsi in principio creationis non habeat actualem resplendentiam artis creatricis in trinitate et unitate, habet tamen vim illam conreatam, per quam excitata se actualitati divinae artis conformiorem facere potest. Unde in unitate essentiae eius est potentia, sapientia et voluntas. Et coincidunt in essentia magister et magisterium ut in imagine viva artis infinitae, quae excitata se actualitati divinae semper sine termino conformiorem facere potest praecisione infinitae artis inaccessibili semper remanente. '''Orator:''' Mirabiliter et planissime. Sed oro: Quomodo mens creando infunditur? '''Idiota:''' Alias de hoc audisti. Nunc iterum recipe alio exemplo id ipsum. Et accepto vitro et pendule inter pollicem et digitum ipsum suspendente tetigit vitrum et sonum recepit sonoque aliqualiter continuato fissum est vitrum et cessavit sonus. Et aiebat: In vitro pendulo vis aliqua orta fuit per meam potentiam, quae vitrum movit, unde sonus ortus est. Et rupta proportione vitri, in qua sonus et per consequens motus residebat, cessavit ibi motus, similiter motu cessante sonus. Quod si virtus illa, quia non dependebat a vitro, ob hoc non cessaret, sed sine vitro subsisteret, exemplum haberes, quomodo vis illa creatur in nobis, quae motum et harmoniam facit et cessat illam facere per rupturam proportionis, licet ob hoc non cesset esse. Sicut si ego tibi artem citharizandi in data cithara trado, cum ars a cithara data non dependeat, licet in cithara sit tibi tradita, tunc cithara rupta ob hoc ars citharizandi non est rupta, etiam si nulla cithara tibi apta sit in mundo reperibilis. </div> ===Capitulum quartum decimum: Quomodo mens de galaxia dicitur descendere per planetas ad corpus et reverti; et de notionibus spirituum separatorum indelebilibus et nostris delebilibus.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Ad res raras et a sensu remotas aptissima atque pulcherrima adducis exempla. Et quia solis occasus accedit, qui nos non sinet amplius commorari, dic oro, quid sibi velint philosophi, qui aiunt animas descendere de galaxia per planetas ad corpora et sic reverti ad galaxiam, et cur Aristoteles volens exprimere vim animae nostrae a ratione incipit dicens animam de ratione ad doctrinam, de doctrina ad intellectibilitatem ascendere, Plato vero contrario modo ait ponens intellectibilitatem elementum et quod degenerando intellectibilitas fiat doctrina seu intelligentia et intelligentia degenerando fiat ratio. '''Idiota:''' Ignoro scripturas. Sed forte primi, qui de descensu et ascensu animarum dixerunt, idem dicere voluerunt quod Plato et Aristoteles. Nam Plato ad creatoris imaginem respiciens, quae maxime est in intellectibilitate, ubi se mens simplicitati divinae conformat, ibi elementum posuit et substantiam mentis posuit, quam post mortem remanere voluit. Illa ordine naturae praecedit intelligentiam, sed degenerat in intelligentiam, quando recedit de divina simplicitate, in qua omnia unum, et vult in se intueri omnia ut quodlibet habet esse ab alio distinctum et proprium. Deinde adhuc plus degenerat mens, quando motu rationis comprehendit res non in se, sed ut forma est in variabili materia, ubi non potest tenere veritatem, sed vergit in imaginem. Aristoteles autem, qui omnia consideravit ut sub vocabulo cadunt, quae motu rationis sunt imposita, facit elementum rationem, et rationem forte dicit per disciplinam, quae fit per vocabula, ad intelligentiam ascendere, postea altissime ad intellectibilitatem. Unde ponit elementum rationem ad ascensum intellectus, Plato vero intellectibilitatem ad descensum eius. Ita inter eos non videtur differentia nisi in modo considerationis. '''Philosophus:''' Hoc sic sit. Dic: Cum omnes philosophi dicant omnem intellectum fore de substantia et accidente, quomodo hoc est verum de deo et materia prima? '''Idiota:''' Intellectus de deo est inflexus de intellectu huius nominis ‹ens›, quia ens non-enter, hoc est imparticipabiliter intellectum est deus. Et ille est idem ei, qui de eo habetur, quod est substantia et accidens, sed alio modo, hoc est inflexe consideratus. Unde intellectus de deo est complexivus omnium intellectuum de substantia et accidente, sed est simplex et unus. Intellectus vero de materia prima est flexio quaedam ab intellectu, qui habetur de corpore. Si enim corpus incorporee, hoc est absque omnibus formis corporeis intelligis, illud idem, quod ‹corpus› significat, intelligis, sed alio modo, quia incorporee; qui procul dubio est intellectus materiae. '''Philosophus:''' Putasne mentes caelestes secundum gradus intellectuales creatas et notiones habere indelebiles? '''Idiota:''' Puto alios angelos intellectibiles, ut sunt de supremo ordine, alios intelligentiales ut de secundo ordine, alios rationales ut de tertio, ac quod in quolibet ordine sint tot gradus similiter, ut sic sint novem gradus seu chori, et quod mentes nostrae sint sic infra primum gradum talium spirituum et supra omnem gradum corporalis naturae quasi nexus universitatis entium, ut sint terminus perfectionis inferioris naturae et initium superioris. Arbitror etiam notiones spirituum beatorum extra corpus exsistentium in quiete habere notiones invariabiles et indelebiles oblivione ob praesentiam veritatis obiectaliter se indesinenter offerentis. Et hoc est meritum spirituum, qui fruitionem exemplaris rerum meruerunt. Nostrae autem mentes ob sui informitatem obliviscuntur saepe eorum, quae sciverunt, aptitudine concreata permanente ad denuo sciendum. Nam etsi sine corpore excitari ad progressum intellectualem non possint, tamen ob incuriam, aversiones ab obiecto, setractiones ad varia et diversa et corporeas molestias notiones perdunt. Notiones enim, quas hic in hoc mundo variabili et instabili acquirimus secundum condiciones variabilis mundi, non sunt confirmatae. Sunt enim ut notiones scholarium et discipulorum proficere incipientium et nondum ad magisterium perductorum. Sed notiones istae hic acquisitae, quando mens pergit de mundo variabili ad invariabilem, similiter ad invariabile magisterium transferuntur. Quando enim particulares notiones transeunt in perfectum magisterium, desinunt esse variabiles in magisterio universali, quae erant particulariter fluidae et instabiles. Sic sumus in hoc mundo docibiles, in alio magistri. </div> ===Capitulum quintum decimum: Quomodo mens nostra sit immortalis et incorruptibilis.=== <div class=text> '''Philosophus:''' Restat nunc, ut de immortalitate mentis nostrae quae sentis dicas, ut, quantum fieri potuit pro hac die, de hoc instructior factus me in multis gaudeam profecisse. '''Idiota:''' Qui elementum descensus intellectus ponunt intellectibilitatem, mentem ponunt nequaquam dependere a corpore. Qui elementum ascensus intellectus rationem ponunt et finem intellecitibilitatem, mentem nequaquam cum corpore interire admittunt. Ego autem nequaquam haesito gustum sapientiae habentes immortalitatem mentis negare non posse, uti de hoc alias oratori quae tunc occurrerunt patefeci. Sic qui attendit intuitionem mentis attingere invariabile et per mentem formas a variabilitate abstrahi et in invariabilem regionem necessitatis complexionis reponi, ille non potest haesitare mentis naturam ab omni variabilitate absolutam esse. Ad se enim attrahit, quod a variabilitate abstrahit. Nam veritas invariabilis figurarum geometricarum non in pavimentis, sed mente reperitur. Et dum anima per organa inquirit, id, quod invenit, variabile est, dum per se inquirit, id, quod invenit, stabile, clarum, limpidum et fixum exsistit. Non igitur est de natura variabilium, quae sensu attingit, sed invariabilium, quae in se invenit. Sic ex numero potest immortalitatis eius ostensio convenienter venari. Nam cum sit numerus vivus, scilicet numerus numerans, et omnis numerus in se incorruptibilis, licet in variabili materia consideratus variabilis videatur, mentis nostrae numerus non potest concipi corruptibilis. Quomodo tunc auctor numeri corruptibilis videri posset? Neque aliquis numerus potest mentis numerandi virtutem evacuare. Unde, cum motus caeli per mentem numeretur et tempus sit mensura motus, tempus mentis virtutem non evacuabit, sed manebit ut omnium mensurabilium terminus, mensura et determinatio. Ostendunt instrumenta motuum caelestium, quae a mente humana procedunt, motum non plus mensurare mentem quam mens motum. Unde mens motu suo intellectivo omnem successivum motum videtur complicare. Mens ex se exserit motum ratiocinativum; sic est forma movendi. Unde, si quid dissolvitur, per motum hoc fit. Quomodo ergo forma movendi per motum dissolveretur? Mens cum sit vita intellectualis se ipsam movens, hoc est vitam, quae est eius intelligere, exserens, quomodo non semper vivit? Motus se ipsum movens quomodo deficit? Habet enim vitam sibi compaginatam, per quam est semper vivens, sicut sphaera semper rotunda per sibi compaginatum circulum. Si illa est mentis compositio quae numeri ex se ipso compositi, quomodo in non-mentem resolubilis? Sic si mens est coincidentia unitatis et alteritatis ut numerus, quomodo divisibilis, cum divisibilitas in ea sit cum indivisibili unitate coincidens? Si mens complicat idem et diversum, cum intelligat divisive et unitive, quomodo destruetur? Si numerus est modus intelligendi mentis et in eius numerare coincidat explicatio cum complicatione, quomodo deficiet? Virtus enim, quae explicando complicat, minor fieri nequit. Mentem autem hoc agere patet, nam qui numerat, explicat vim unitatis et complicat numerum in unitatem. Denarius enim est unitas ex decem complicata. Sic qui numerat, explicat et complicat. Mens est imago aeternitatis, tempus vero explicatio, explicatio autem semper minor imagine complicationis aeternitatis. Qui attendit ad iudicium mentis sibi concreatum, per quod de omnibus rationibus iudicat, ac quod rationes ex mente sunt, videt nullam rationem ad mentis mensuram attingere. Manet igitur mens nostra omni ratione immensurabilis, infinibilis et interminabilis, quam sola mens increata mensurat, terminat atque finit sicut veritas suam et ex se, in se et per se creatam vivam imaginem. Quomodo periret imago, quae est relucentia incorruptibilis veritatis, nisi veritate communicatam relucentiam abolente? Sicut igitur impossibile est, quod infinita veritas communicatam relucentiam subtrahat, cum sit absoluta bonitas, ita est impossibile, quod eius imago, quae non est nisi communicata relucentia eius, umquam deficiat, sicut postquam per solis relucentiam coepit esse dies, numquam sole lucente dies deficiet. Connata religio, quae hunc innumerabilem populum in hoc anno Romam et te philosophum in vehementem admirationem adduxit, quae semper in mundo in modorum diversitate apparuit, nobis esse naturaliter inditam nostrae mentis immortalitatem ostendit, ut ita nobis nota sit nostrae mentis immortalitas ex communi omnium indubitata assertione sicut nostrae naturae humanitas. Non enim habemus certiorem scientiam nos esse homines quam mentes habere immortales, cum utriusque scientia sit communis omnium hominum assertio. Haec sic cursim dicta ab idiota grate recipito. Quod si non sint talia, quae sponsione oratoris audire exspectasti, aliqua tamen sunt, quae tibi fortassis ad altiora qualecumque adminiculum afferre poterunt. '''Orator:''' Interfui huic sancto et mihi dulcissimo colloquio multum mentem tuam de mente profunde disserentem admirans, indubio nunc experimento certissimum habens mentem vim omnia mensurantem exsistere, gratias tibi agens, optime idiota, tum mei parte, tum istius advenae philosophi, quem adduxi, qui spero consolatus abibit. Philosophus: Non me puto feliciorem diem hactenus hac ista vixisse. Nescio quid eveniet. Tibi oratori atque tibi idotae, viro admodum theorico, immortales ago gratias orans nostras mentes ad aeternae mentis fruitionem hoc diuturno colloquio miro desiderio incitatas feliciter perduci. Amen. </div> lrx6yhw3pzrxxv55p2yv1e4g50883zb 0 61704 264829 204541 2026-05-06T19:46:56Z Demetrius Talpa 13304 264829 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Nicolaus Lyranus |OperaeTitulus= Prologus in moralitates Bibliorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo XIV |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/113|Migne ''Patrologia Latina Tomus 113'']]''' Prologus in moralitates Bibliorum Prologus in moralitates Bibliorum (Nicolaus de Lira), J. P. Migne 113.0034D Prologus in moralitates Bibliorum 113.0033B| « Vidi in dextera sedentis super thronum, librum scriptum intus et foris (Apoc. V). » Sedens super thronum gloriae, est Deus gloriosus; et sublimis, regens universum, in cujus dextera est sacra Scriptura divinitus data, secundum quod dicitur Deuteronomii trigesimo tertio: « In dextera ejus ignea lex. » 113.0033C| Lex enim Veteris et Novi Testamenti bene dicitur ignea, quia revelatione Spiritus sancti (qui divinus est ignis) fuit inspirata. Et haec Scriptura bene dicitur liber scriptus intus et foris: foris, quantum ad sensum litteralem; intus vero, quantum ad sensum mysticum sub littera latentem. Deus enim, qui est auctor hujus Scripturae, non solum utitur vocibus ad aliquid significandum, sed etiam rebus per voces significatis. Et sic facta Veteris Testamenti significaverunt ea quae in Novo Testamento fiunt, sicut dicit Apostolus primo ad Corinthios decimo: « Omnia in figura contingebant illis. » Sensus igitur qui per voces significatur, proprie dicitur litteralis: ille vero qui per res significatur, mysticus nominatur; et hic est triplex; quia si per talem modum significetur aliquid pertinens ad credibilia, dicitur allegoricus, si autem pertineat ad agibilia, dicitur moralis; si autem ad speranda in beatitudine futura, dicitur anagogicus: ἀναγωγικὸς, id est, mysticus, nos in 113.0033D| altum ducens; unde versus: Littera gesta docet, quid credas allegoria, Moralis quid agas, quo tendas anagogia, exemplum in hoc nomine Jerusalem, quod secundum sensum litteralem significat quamdam civitatem in terra Judae sitam; et quoniam haec civitas a Deo fuit electa ad divinum cultum (ut habetur III Regum XIV) qui colitur in anima viri justi, et in Ecclesia militante, et etiam triumphante: ideo Jerusalem secundum sensum moralem in sacra Scriptura signat animam fidelem, secundum sensum allegoricum Ecclesiam militantem, et secundum sensum anagogicum Ecclesiam triumphantem. Sciendum autem quod licet sacra Scriptura habeat quadruplicem sensum praedictum, hoc tamen non est in qualibet sui parte, secundum quod dicitur in Collationibus Patrum, collatione octava. Nam alicubi habet tantum sensum litteralem sicut Deuteronomii sexto: « Audi, Israel, Dominus Deus tuus, 113.0034B| Dominus unus est. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde, » etc.; in istis enim, et consimilibus, non est mysticus sensus requirendus. Alicubi vero non habet litteralem sensum proprie loquendo; verbi gratia, Judicum IX: « Ierunt ligna, ut ungerent supra se regem, » etc. Et Matth. V: « Si manus 113.0034C| tua scandalizat te, abscinde eam, et projice abs te. » Sensus enim litteralis est proprie qui significatur, ut praedictum est, et talis sensus non est hic, nec in consimilibus; sequeretur enim quod sensus sacrae Scripturae esset falsus, quia ligna nunquam hoc fecerunt nec facere potuerunt: Similiter Salvator non monuit quod homo manum sibi abscindat ad litteram; sed in istis est tantum sensus mysticus, qui per res significatas intelligitur. Nam per ligna intelliguntur habitatores urbis Sichen, qui fecerunt Abimelech super se regem, ut ibidem in textu exponitur; et per manum abscindendum, intelligitur amicus, quantumcunque propinquus, praebens occasionem ruinae, et hujus familiaritatem debet homo abscindere a se. Quod autem aliqui doctores dicunt sensum parabolicum esse litteralem; hoc est intelligendum large loquendo, quia ubi non est sensus per voces significatus, parabolicus est primus; et ideo large loquendo dicitur litteralis, eo quod litteralis 113.0034D| est primus quando non est ibi alius: et ad hoc significandum ipsi dicunt parabolicum contineri sub litterali; et hoc modo loquendo ego sensum parabolicum vocavi in pluribus locis litteralem, scribendo super libros sacrae Scripturae. Alicubi vero sacra Scriptura habet sensum litteralem et mysticum; sicut in Genesi dicitur quod Abraham duos flios habuit, scilicet Isaac et Ismaelem: et hoc est verum secundum litteralem sensum, et similiter secundum mysticum. Nam per illos allegorice significata fuerunt duo Testamenta, ut dicit Apostolus ad Gal. IV. Et eodem modo moraliter possunt significari duo filii spirituales unius praelati, quorum unus proficeret et alter deficeret; et anagogice angeli stantes, et cadentes. Item, sicut dictum est, sensus mysticus est qui per res significatur, et unius rei subjective sunt plures proprietates reales, et aliquando valde diversae; ideo una res subjective, aliquando mystice plura et diversa significat: sicut leo per proprietatem constantiae Christum significat Apoc. V: « Ecce 113.0035A| vicit leo de tribu Juda, » et per voracitatem signat diabolum, primae Petri V: « Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens, circumit quaerens quem devoret. » Postquam autem sacram Scripturam cum Dei adjutorio exposui secundum litteralem sensum, et Deus dedit mihi spatium vitae: confisus de Dei auxilio propono eam iterum exponere secundum sensum mysticum, ubi est mystice exponenda, prout mihi Dominus dabit; non tamen intendo omnes sensus mysticos scribere, nec per singula verba discurrere; sed aliqua breviter ordinare, ad quae lectores Bibliorum, ac praedicatores verbi Dei recurrere poterunt, 113.0036A| prout et quando eis videbitur expedire. Ne quis miretur si in expositione mystica plura dimittam. Nam hoc faciam propter brevitatem; et quoniam sic fecerunt praecedentes expositores, et etiam Christus qui Matthaei XIII et Marci IV exponens parabolam seminantis, illud quod dicitur in fine: « Dederunt fructum: aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud tricesimum, » inexpositum dimisit: et in aliis parabolarum expositionibus similiter fecit ipse Christus. Igitur in nomine Jesu Christi incipiam a libro Genesis; et per alios consequenter discurram, quandiu Dominus donabit sua gratia mihi vitam. p0t6607yipyka2yi0xsihkeo85b8etn 0 61708 264828 204545 2026-05-06T19:46:22Z Demetrius Talpa 13304 264828 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Nicolaus Lyranus |OperaeTitulus= Prologus de commendatione Sacrae Scripturae|OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo XIV |Genera=Commentaria in Sacram Scripturam |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/113|Migne ''Patrologia Latina Tomus 113'']]''' Prologus de commendatione Sacrae Scripturae Prologus de commendatione Sacrae Scripturae (Nicolaus de Lira), J. P. Migne 113.0029A Prologus de commendatione Sacrae Scripturae 113.0025B| « Haec omnia liber vitae, » etc. (Eccli. XXIII). Secundum quod dicit beatus Greg. Homil. 35 Evangeliorum: « Temporalis vita, aeternae vitae comparata, 113.0025C| mors est potius dicenda quam vita. » Scientiae vero a philosophis traditae ordinantur ad finem consequendum in praesenti vita, quia scientiae practicae ab eis traditae ordinantur ad felicitatem politicam, loquendo de politica praesentis vitae. Similiter scientiae speculativae ordinantur ad felicitatem contemplativam, loquendo de contemplatione quae potest haberi in vita praesenti, et per viam naturae, quae dependet ex phantasmate. Unde dicitur tertio de anima, quod « intelligentibus nobis necesse est phantasmata simul speculari. » Et de tali speculatione dicitur ibidem, quod « intelligere corrumpitur in nobis, quodam interius corrupto. » Sacra autem Scriptura ordinatur ad felicitatem vitae futurae, quam philosophi nesciverunt, secundum quod dicit beatus Hieronymus in epistola ad Paulinum de omnibus sacrae Scripturae libris: « Hoc doctus Plato nescivit, hoc Demosthenes eloquens ignoravit. » Ex quibus concluditur quod libri a philosophis descripti continentes 113.0025D| scientias ordinatas ad finem in hac temporali vita tantummodo naturaliter consequendum, si comparentur ad libros sacrae Scripturae, quae ordinantur ad finem aeternae vitae, magis sunt dicendi libri mortis quam vitae. Sed liber continens sacram Scripturam (quae licet in multis libris partialibus dividatur, sub uno tamen libro continetur) qui nomine generali Biblia dicitur, liber vitae proprie nominatur, secundum quod dicitur in verbo praeassumpto: Haec omnia, etc. In quo sacra Scriptura quadrupliciter describitur secundum quatuor excellentias, quibus omnem scripturam aliam excellit. Primo enim describitur, ut singularis eminentiae, quod notat pronomen singulare, cum dicitur, haec. Secundo describitur ut generalis continentiae, quod ostendit signum universale, cum dicitur, omnia. Tertio, ut specularis intelligentiae, quod denotat conditio libri, cum dicitur, liber. Quarto ut salutaris efficaciae, quod ostendit consecutio finis intenti, cum dicitur, vitae. Circa primum 113.0026B| sciendum quod una scientia eminentior est, altera seu honorabilior duplici de causa, ut habetur primo de anima. Una est, quia est de nobiliori subjecto: 113.0026C| alia, quia procedit certiori modo. Et propter utramque sacra Scriptura, quae proprie theologia dicitur, cum ipsa sola sit textus hujus scientiae, omnes scientias antecellit. Primo, quia habet Deum pro subjecto, qui est in summo totius nobilitatis: propter quod nominatur theologia, quasi sermo de Deo, secundo quia procedit modo certiori; aliae enim scientiae humanitus repertae procedunt per investigationem rationis humanae. In quo quidem processis licet non sit error quantum ad cognitionem primorum principiorum, quae sunt per se nota (secundum quod dicitur secundo Metaphys.: « In foribus quis delinquet » ), tamen in deductione conclusionum ex principiis potest esse error, maxime quantum ad conclusiones a primis principiis longinquas. Unde et in tali processu omnes philosophi, innitentes tantum humanae investigationi, inveniuntur errasse, et ideo de singulari eminentia hujus scientiae dicitur Deuteronomii quarto: « Haec est sapientia vestra, et intellectus 113.0026D| coram populis. » Sapientia enim dicitur proprie illa scientia quae considerat altissimas causas, ut habetur primo Metaphys. Sacra vero Scriptura habet Deum pro subjecto, ut dictum est, qui est prima causa simpliciter omnium et ideo proprie dicitur Sapientia. Sed convenienter additur, vestra, ad distinguendum sapientiam sanctorum, seu catholicorum, quae est ipsa sacra Scriptura, a sapientia philosophorum, et hoc potissime in duobus, videlicet in proprietatibus de Deo cognitis, et in fine cognitionis. Licet enim philosophi habuerint cognitionem de Deo, hoc tamen solum fuit quantum ad proprietates quae de ipso possunt concludi per investigationem rationis procedentem ex creaturis, sicut Philosophus duo decimo Metaphys. probat ejus unitatem, et octavo Physicorum virtutis infinitatem, et sic de similibus. Sed prophetae et apostoli sancti, qui hanc Scripturam nobis tradiderunt per revelationem Spiritus sancti, habuerunt cognitionem de proprietatibus divinis transcendentibus investigationem rationis, 113.0027A| ut de pluralitate personarum, earum distinctione in unitate essentiae, et consimilibus. Item philosophi cognitionem de Deo habitam non ordinaverunt ad alium finem, sed ipsam quaesierunt propter ipsum speculari tantum, in quantum est perfectio ipsius cognoscentis. Cognitio autem Dei, quae in sacra Scriptura traditur, ad hoc principaliter quaeritur, ut per ipsam ipse speculans seu contemplans feratur in amorem ipsius objecti cogniti, scilicet Dei, ipsum super se, et super omnia diligendo. Et propter hoc Salvator Matthaei vigesimo secundo dicit quod in « duobus praeceptis charitatis tota lex pendet et prophetae: » et Apostolus primae ad Timotheum I: « Finis praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, ac fide non ficta. » Et quia philosophi suo sensui innitentes, hunc finem non attenderunt, ideo erraverunt; propter quod eorum sapientia, insipientia nominatur, ad Romanos I: 113.0027B| « Qui cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. » Sed quoniam sacra Scriptura non solum excellit alias inquantum est de subjecto nobiliori, sed etiam inquantum procedit modo certiori, videlicet per divinam revelationem, cui non potest subesse falsum: ideo subditur in auctoritate praemissa: « Et intellectus coram populis. » Intellectus enim proprie dicitur habitus principiorum, circa quae non est error, ut jam dictum est: propter quod illud quod concluditur directe ex illis, judicatur simpliciter esse verum; et quod invenitur eis repugnans, judicatur simpliciter esse falsum. Ita similiter quidquid ex sacra Scriptura manifeste concluditur, verum judicatur.; quod autem ei repugnat, falsum simpliciter reputatur: et ideo sacra Scriptura non solum vocatur sapientia, sed etiam cum hoc intellectus; 113.0027C| unde dicitur Ecclesiastici decimo quinto: « Implebit eum spiritu sapientiae, et intellectus. » Et Colossensium primo: « Impleamini agnitione voluntatis ejus in omni sapientia, et intellectu, » etc. Et sic patet primum. Circa secundum considerandum quod sub consideratione alicujus scientiae non solum cadit subjectum, sed etiam ea quae habent attributionem ad ipsum, ut habetur quarto Metaphys. Sicut sub consideratione medici non solum cadit sanitas, vel corpus sanabile, sed etiam urina, inquantum est indicativa sanitatis, et potio, inquantum est factiva ejus, et dieta, inquantum est ipsius conservativa, et sic de aliis. Omnia autem creata habent attributionem ad ipsum Deum, qui est hujus scientiae subjectum, propter quod ista scientia est quodammodo considerativa omnium. In quo apparet ejus continentia generalis, quae notatur in verbo primitus praeassumpto, 113.0027D| cum dicitur, omnia; de quo potest exponi quod dicitur Sapientiae primo: « Hoc quod continet omnia scientiam habet vocis; » ut sit sensus: Hoc, scilicet volumen sacrae Scripturae (quae licet dividantur in plures libros partiales, tamen rediguntur in unum volumen quod Biblia appellatur) continet omnia, quia haec scientia est quodammodo omnium considerativa. « Scientiam habet vocis: » de proprietate vocis est, quod sit verbi significativa, et proprium est sacrae Scripturae quod sit divini Verbi expressiva, secundum quod manifeste habetur Joannis primo: « In principio erat Verbum, » etc. Et quia per Verbum omnia facta sunt, ut ibidem subditur, ideo omnia sub consideratione hujus scientiae continentur: non tamen sub propriis rationibus singulorum, quia hoc pertinet ad scientias particulares et humanitus inventas, sed inquantum ex omnibus creatis manu ducimur in cognitionem et dilectionem Dei per veram fidem charitate formatam, ad quam consideratio hujus scientiae ordinatur, ut praedictum est. Et hoc est quod dicit Augustinus decimo quarto de Trinitate, cap. primo: « Non 113.0028A| utique quidquid sciri potest ab homine in rebus humanis, ubi plurimum supervacuae vanitatis et noxiae curiositatis est, huic scientiae tribuens, sed illud tantummodo quo fides saluberrima, quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, et roboratur. » Unde et Joannis decimo sexto Salvator loquens de Spiritu sancto, cujus revelatione tradita est haec Scriptura dicit: « Docebit vos omnem veritatem; » Glossa: « necessariam ad salutem. » Et sic patet secundum. Circa tertium, quod est intelligentia specularis, quod notatur cum dicitur, liber, considerandum quod liber habet similitudinem speculi. Quia sicut in speculo apparent formae sensibiles, sic in libro relucent intelligibiles veritates. Unde et divina praescientia, in qua relucent omnes veritates, liber vocatur: in quo libro leguntur sancti apostoli et prophetae qui hanc scientiam tradiderunt. Et hoc est quod dicit 113.0028B| glossa super illud Isaiae trigesimo octavo: « dispone domui tuae, » etc. Glossa: « Prophetae in ipso libro praescientiae Dei in quo omnia scripta sunt legere possunt. » Quod tamen non est sic intelligendum quod prophetae viderint ipsam Dei essentiam, quae idem est cum ejus praescientia, quia prophetica cognitio cum habeat aenigma, evacuatur in tali visione, secundum quod dicit Apostolus, I Corinthiorum decimo tertio. Sed pro tanto dicuntur prophetae in libro praescientiae Dei legisse, quia per species divinitus impressas mentibus prophetarum, et per lumen propheticum eis proportionatum, videbant suo modo veritatem a Dei scientia ad eos derivatam per revelationem. Sicut intellectus possibilis, virtute luminis intellectus agentis, inspicit in speciebus a phantasmatibus receptis sibi proportionabiles veritates. Nos autem, qui talem cognitionem non habemus, qui lumine prophetico illustrati non 113.0028C| sumus, non possumus legere in dicto libro, sed in libro Scripturae sacrae nobis tradito a prophetis. Habet tamen iste liber hoc speciale quod una littera continet plures sensus. Cujus ratio est quia principalis hujus libri auctor est ipse Deus: in cujus potestate est non solum uti vocibus ad aliquid significandum (quod etiam homines facere possunt et faciunt), sed etiam rebus significatis per voces utitur ad significandum alias res: et ideo commune est omnibus libris, quod voces aliquid significent, sed speciale et huic libro quod res significatae per voces aliud significent. Secundum igitur primam significationem, quae est per voces, accipitur sensus litteralis seu historicus: secundum vero aliam significationem, quae est per ipsas res, accipitur sensus mysticus, seu spiritualis, qui est triplex in generali; quia si res significatae per voces referantur ad significandum ea quae sunt in nova lege credenda, sic accipitur sensus allegoricus; si autem referantur ad 113.0028D| significandum ea quae per nos sunt agenda, sic est sensus moralis vel tropologicus; si autem referantur ad significandum ea quae sunt speranda in beatitudine futura, sic est sensus anagogicus. Et dicitur ab ἀνάγω quod est sursum tollo. Unde versus: <poem> Littera gesta docet, quid credas allegoria, Moralis quid agas, quo tendas anagogia. </poem> Et istorum quatuor sensuum potest poni exemplum in hac dictione Jerusalem, quae secundum sensum litteralem significat quamdam civitatem, quae fuit quondam metropolis in regno Judaeae, quae primo fuit fundata a Melchisedech, postea per Salomonem dilata et fortificata. Secundum sensum vero moralem significat animam fidelem, secundum quem sensum dicitur Isaiae quinquagesimo secundo: « Consurge, sede, Jerusalem, » etc. Secundum sensum vero allegoricum significat Ecclesiam militantem, secundum quem dicitur Apocalypsis vigesimo primo: « Vidi civitatem sanctam Jerusalem novam descendentem de coelo, a Deo paratam, sicut sponsam ornatam viro suo. » Secundum Vero sensum 113.0029A| anagogicum significat Ecclesiam triumphantem, secundum quod dicitur Galatarum quarto: « Illa quae sursum est Jerusalem, est libera, quae est mater nostra, » Et sicut positum est exemplum in una dictione, ita posset poni in una oratione: et sicut in una, ita et in aliis. Igitur de isto libro sub una littera continente plures sensus, dicitur Ezechielis secundo: « Ecce manus missa ad me, in qua erat involutus liber, et expandit illum coram me, qui erat scriptus intus et foris. » Et Apocalypsis « quinto: Vidi in dextera sedentis super thronum librum scriptum intus et foris. » Scriptura exterior est sensus litteralis, qui est patentior, quia per voces immediate significatur: scriptura autem interior est sensus mysticus, vel spiritualis, qui est latentior, quia per res significatas vocibus designatur, ut praedictum est. Et sic patet tertium. Circa quartum, in quo notatur efficacia salutaris, cum dicitur, vitae, considerandum quod, sicut dictum 113.0029B| est a principio, nulla alia scriptura, nisi ista, ducit immediate ad vitam beatam quae sola est vita simpliciter, quia mortem nescit. Ideo Salvator, Joannis quinto, loquens de efficacia hujus sacrae Scripturae, dicebat Judaeis in lege peritis: « Scrutamini 113.0030A| Scripturas, in quibus putatis vos vitam aeternam habere. » Circa quod sciendum quod hoc verbum, putatis, quod importat falsi opinionem, vel saltem veri dubitationem, non refertur ad ipsam sacram Scripturam, quae nullum falsum continet, ut patet ex supradictis; nec est etiam dubium, quin ad vitam perducat beatam, cum sit quoddam instrumentum perveniendi ad aeternam felicitatem, ut patet ex verbis beati Augustini superius inductis: sed refertur ad legisperitos Scripturam sacram male exponentes, et male viventes, propter quae merito privandi erant a consecutione beatitudinis aeternae, quae est finis hujus scientiae, quam sine dubio consequuntur eam sane intelligentes, et secundum sanum ipsius intellectum pie viventes, secundum quod dicitur Ecclesiastici vigesimo quarto: « Qui elucidant me, vitam aeternam habebunt. » Elucidatur autem sacra Scriptura in vera ipsius expositione, et in sancta operatione; quia haec Scriptura, tanquam omnibus 113.0030B| eminentior, continet perfectiones scientiae practicae et speculativae; et sic per veri cognitionem et boni operationem perducit ad vitam beatam, quam nobis concedat qui sine fine vivit et regnat. 24qnmqf2i8jxr3r8zh678nsb4d5ku0m 0 62038 264797 249792 2026-05-06T18:30:45Z Demetrius Talpa 13304 264797 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Iohannes Trithemius |OperaeTitulus= Vita D. Haymonis |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=hagiographiae |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/116|Migne ''Patrologia Latina Tomus 116'']]''' Vita D. Haymonis 116.0189B| Haymo tertius episcopus Halberstatensis Ecclesiae in Saxonia, ex abbate Hirsfeldensis coenobii, ordinis sancti Benedicti, natione Teutonicus, Alcuini monachi quondam auditor, ad quem Rabanus, Fuldensis tunc abbas, XXII libros de Universo composuit; vir certe undecunque doctissimus, divinarum Scripturarum sagacissimus interpres, in declamandis homiliis ad populum excellentis ingenii fuit. Hic primo fuit monachus Fuldensis coenobii cum Rabano, postea factus est tertius abbas Hirsfeldensis, postremo tertius episcopus Halberstatensis consecratus. Eamdem Ecclesiam verbo et exemplo strenue gubernavit annis tredecim. Scripsit autem pene infinita opuscula, de quibus ista quae subjecimus, feruntur. <poem> lib. 5. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 3. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 12. lib. 1. lib. 2. 116.0190B| lib. 1. lib. 7. lib. 1. lib. 3. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. lib. 1. 116.0190C| 116.0189C| In quinque libros Moysi In Judicum In Regum In Tobiam lib. 1. In Judith In Job </poem> Alia quoque multa scripsisse dicitur epistolas, sermones et diversos tractatus, qui ad notitiam meam non venerunt. Moritur sub Ludovico imperatore filio Caroli Magni, anno Domini DCCCXXXIIII, indictione 12. Sepultus in ecclesia sancti Stephani Halberstatensi. 97bhglf5dj3rk0okhuixdrf0u48plov 0 62166 264854 206123 2026-05-06T20:27:41Z Demetrius Talpa 13304 264854 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=Epistola de corpore et sanguine Domini ad Frudegardum |OperaeWikiPagina=Epistola de corpore et sanguine Domini ad Frudegardum (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' Epistola de corpore et sanguine Domini ad Frudegardum Epistola de corpore et sanguine Domini ad Frudegardum (Paschasius Radbertus), J. P. Migne 120.1364D Epistola de corpore et sanguine Domini ad Frudegardum 120.1351A| Dilectissimo fratri et commilitoni FRUDEGARDO, PASCHASIUS senex tuus et Monachorum omnium peripsema, plurimam et sempiternam salutem. Perlectis litteris tuis, cum occuparer quorumdam hospitum negotiis, minime potui adimplere quae mandasti. Interdum tamen tuo repletus amore, et litterarum tuarum dulcedine, cogitare non distuli, quia librorum nulla nobiscum pars est, in quibus invenirem quod requiris, ut responderem cui negare non possum, quae exigis, etiam si adimplere nequeo injungis. Quaeris enim de re ex qua multi dubitant. Quam si forte ad plenum non intelligunt, utique credere debuerant verba Salvatoris, qui non mentitur verax Deus, cum ait: Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non 120.1351B| habebitis vitam in vobis manentem. Caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI); et ad discipulos, cum panem porrigeret: Accipite, ait, hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Similiter et de calice: Bibite ex hoc omnes, quia hic est sanguis Novi Testamenti, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Ergo cum ait: hoc est corpus meum, vel caro mea, seu hic est sanguis meus, non aliam puto insinuasse, quam propriam et quae nata est de Maria virgine, et pependit in cruce, neque sanguinem alium quam qui profusus est in cruce et tunc erat in proprio corpore. Nemo igitur qui sane sapit, credit Jesum alium carnem aut sanguinem habuisse, quam quae nata est de Maria Virgine, et passa est in cruce. 120.1351C| Ipsa namque eademque caro quocunque modo sentienda est, ut credo, cum ait: hoc est corpus meum quod tradetur pro multis, vel: hic est sanguis meus. Et ne putares quia in sacramento loquebatur, quod de alio diceret quam de proprio, in eodem mysterio demonstrative dixit: hoc est corpus meum. Nam cum ait meum, et hoc est; non qualecunque vult intelligi corpus, sed illud quod tradendum erat, ut ipse mox adjecit, et non alium sanguinem, quam qui fundendus erat in proprio corpore in remissionem peccatorum. Alias autem qualitercunque intelligitur, si alius esset sanguis, et alia esset caro in hoc mysterio, non in eo esset remissio peccatorum. Et si in eo vita non esset, nequaquam funderet vitam. Alioquin non qualiscunque cibus nisi de vivo Domino 120.1352A| et aeterno vitam praestaret aeternam accipientibus se in salutem. Quoniam ut ipse ait: Qui non manducat hanc carnem, neque bibit hunc sanguinem, non habet vitam aeternam in se manentem. Et ideo sacramentum quod vitam tribuit, in se habet quod tribuit digne accipientibus se, et vita in eo est caro vere viventis, et sanguis in quo vere vita aeterna est. Quod dicis te sic antea credidisse, et in libello meo quem de sacramentis edidi ita legisse; sed profiteris postea te in libro tertio de doctrina Christiana beati Augustini legisse, quod tropica locutio sit, ut corpus Christi et sanguis esse dicatur. Quod si figurata locutio est, et schema potius quam veritas, nescio, inquis, qualiter illud sumere debeam. Deinde addis: Et si credam ipsum esse quod assumpsit ex Maria 120.1352B| virgine genitrice sua, e contrario etiam ipse egregius doctor hoc magnum facinus esse proclamat. Quod sane dictum, horrore percipientibus nimium videtur incutere, si non credant illud esse in sacramento, quod veritas esse testatur in aperto. Et si crediderint hoc ita esse ut quidam credunt, nihilominus illud incurrunt facinus, eo quod falso credunt, quia sic dictum est ut fas sit eum dentibus vorari. Unde facinus esse si credat quis, sicut illi tunc crediderunt quibus dicebat: Nisi manducaveritis carnem filii hominis; et non potuerunt ferre, quia male sapuerunt. Et ideo si quis dicit hanc carnem et hunc sanguinem sic ipsa esse absque mysterio et sacramento, nec in figura ex parte sumendam, ut illi tunc carnales carnaliter sapientes senserunt, 120.1352C| totum dissipat. Et ideo forte beatus Augustinus hoc ita sapere, magnum facinus esse dicit. Alioquin quomodo ipse idemque doctor tam egregius contra se diceret, ut recolo, in sermonibus ad Neophytos. Hoc accipite, inquit, in pane, quod pependit in ligno; et de calice: Hoc accipite, ait in calice, quod manavit ex Christi latere. Non credo quod aliud pependerit in cruce, quam caro; neque aliud profluxerit de latere Christi, quam sanguis et aqua. Et si hoc ita est, hoc accipiunt credentes, id est carnem et sanguinem cui admiscetur aqua, in quibus renati sunt sacramentis, et ideo haec duo miscentur in calice. Aqua, in qua renati; sanguis quoque, in quo redempti sunt fideles. Et sicut sanctus testatur Cyprianus, nec aqua in calice sine 120.1353A| sanguine esse debet, nec sanguis sine aqua; quia per aquam populus ablutus unda baptismatis significatur, et per sanguinem Christus, qui ex eo nos redemit: ac per hoc intelligitur et formatur Christus et Ecclesia unum corpus. Itaque nec Christus sine Ecclesia pontifex in aeternum, nec Ecclesia sine Christo Deo Patri offertur. Haec quippe mystica sunt in quibus veritas carnis est et sanguinis, non alterius quam Christi, in mysterio tamen et figura. Nec igitur mirum si figura hoc mysterium est, et hujus mysterii verba tropica locutio appellantur; cum ipse Christus ab apostolo Paulo character vel figura dicitur, quamvis ipse sit veritas. Ait namque: Novissime locutus est nobis, scilicet Deus Pater, in Filio suo, qui cum sit splendor gloriae et figura, vel character, sicut alii codices habent, substantiae ejus. Ecce 120.1353B| ut audis, summa veritas ipse Christus, character appellatur et figura; tamen in eo nihil fictum fuit, nihil vacuum a veritate, sicut nec characteres vel figuras vacuas esse dicimus litterarum a vi et potestate earum, cum easdem figuras tropice litteras vocemus. De quo sane intellectu in eodem libello meo, quem te legisse testaris, proprium capitulum edidi, ut hoc mysterium et veritas intelligatur, nec tamen figura esse negetur. Quia impraesentiarum sicut ex parte scimus, quidquid scimus de Deo, et ex parte teste Apostolo (I Cor. XIII), prophetamus de futuro et de coelesti regno, ita ex parte praegustamus non palato oris, sed palato cordis, et per fidem Christi corpus et sanguinem esse credimus; 120.1353C| quatenus ex eo vivamus, et in eo a quo, et in quo, et per quem redempti sumus et renati, necessarium est in novam creaturam transformati et innovati, ex hac nova creatura vivamus. Dicit enim beatus Augustinus (Epist. 23), cujus te commoveri sententia dixisti, de hac re ad Bonifacium episcopum in epistola sua: « Sicut et nos, inquit, solemus dicere de die passionis Christi per singulas solemnitates Paschae; hodie, inquimus, resurrectio Christi est, quae ante plures annos semel facta est, licet per tot curricula annorum ipsa eademque revoluta esse dicatur, ut et esse ipsa credatur, et nonnisi semel facta intelligatur. Et ideo vere non mentitur qui dicit, hodie Christi resurrectio est, quia ipsa eademque est quodammodo propter revolutionem temporis. » 120.1353D| Deinde addidit praefatus doctor, ut modum loquendi intelligeremus, non quod sibi contrarius esse credatur, aut praemissam sententiam suam ad neophytos velit referre, sed ut intelligere possemus, quod alibi tropice dictum esse monstraverat. « Neque mentitur, inquit, qui interrogatus fuerit, si eum, id est Christum, hodie responderit immolari; quia ex ipsa similitudine rerum earum quarum sacramenta sunt, accipiunt nomina. Alias autem nisi aliquam similitudinem haberent ejusdem rei cujus sunt sacramenta, sacramenta non essent. » Ergo dum immolatur ille qui jam non moritur, neque mors ei ultra dominabitur (Rom. VI), in sacramento fit. Unde ait idem doctor: « Secundum quemdam modum 120.1354A| sicut sacramentum corporis Christi, corpus est Christi: sic sacramentum sanguinis Christi, sanguis est Christi. » Ecce ipse in hoc contrarius sibi non est, ut quidam putant, neque beato Ambrosio, cujus sententia haec plenissima, inquam, et verissima in eo est libro, quo ait quia ipsa est caro Christi in sacramento quae in cruce pependit, et quae de Maria virgine sumpta est, et sanguis qui fluxit ex latere. Ita et beatus Cyprianus confirmat in eo opere ad populum ubi de sacramento corporis Christi et sanguinis loquitur. Quos secutus subtilissimus disputator praefatus Pater Augustinus, ut dixi: « Hoc accipite, inquit, in pane quod pependit in ligno, et hoc accipite in calice quod manavit ex Christi latere. Et alibi de Judaeis: Hoc, inquit, postea biberunt in 120.1354B| calice credentes, quod fuderunt in cruce saevientes. » Hinc quoque Eusebius Emissenus: « Recedat ergo, inquit, omne infidelitatis ambiguum, quandoquidem qui auctor est muneris, ipse etiam testis est veritatis. Nam invisibilis sacerdos, visibiles creaturas in substantiam corporis et sanguinis sui verbo suo secreta potestate convertit, ita dicens: Accipite et edite, hoc est enim corpus meum; et sanctificatione repetita: Accipite et bibite, hic est sanguis meus. Ergo sicut, inquit, ad nutum praecipientis Domini repente ex nihilo substiterunt excelsa coelorum, profunda fluctuum, vasta terrarum: pari potentia in spiritalibus sacramentis, ubi praecipit virtus rei servit effectus. » Et post pauca: « Sacrum Domini tui corpus et sanguinem fide respice, mente continge, honora, 120.1354C| mirare, cordis manu suscipe, et maxime haustu in teriori assume. » Ac deinde: « Nec dubitet quisquam primarias creaturas nutu potentiae, praesentia majestatis, in Dominici corporis transire posse naturam, cum ipsum hominem videat, artificio coelestis miseridordiae, Christi corpus effectum. » Haec sanctorum fides, charissime, quamvis multi ex hoc dubitent quomodo ille integer manet, et hoc corpus Christi et sanguis esse possit. Qui non crederent, si vidissent duodecim cophinos fragmentorum, et septem sportas, quinque aut septem panes esse (Matth. XIV; Luc. IX; Joan. VI). Non enim aliud in fragmentis erat quam ipsi panes, et aliud in esu comedentium. Nam ex ipsa Christi benedictione manavit tanta ubertas; et non aliud fuit quod comestum 120.1354D| est, et quod sublatum, nisi ipsi quinque panes aut septem. Quanto ergo magis, qui Verbum caro factum est (Joan. I), pullulat Verbi caro, et manat in sacramento ubertas Christi et sanguinis? Et non alia quam caro Christi est, et tamen manet integer Christus. Nihil ergo dissentit in his omnibus, ut opinor, beatus Augustinus a reliquis sanctis Patribus, qui in quamplurimis hoc ita esse, ut Salvator ait, senserunt, et credunt quod credit sancta Dei Ecclesia. Quia sic est, inquit idem egregius Pater ad praefatum Bonifacium: « Corpus Christi et sanguis, sicut sacramentum fidei fides est. Nihil enim est aliud credere, ait, quam fidem habere propter fidei sacramentum, quia et ipsa responsio quando 120.1355A| interrogati confitemur Christum quotidie in mysterio immolari, ad celebrationem pertinet sacramenti, quod semel factum est quando immolatus est pro salute mandi in seipso. Ac per hoc quia sic credimus spiritualiter fieri, nec istud est sine ipso quod tunc gestum est sacramento; nec illud reiteratur in facto ut moriatur Christus, sed immolatur pro nobis quotidie in mysterio, ut percipiamus in pane quod pependit in cruce, et bibamus in calice quod manavit ex Christi latere. Per fidem enim ambulamus et non per speciem. Et ideo in Spiritu spiritualiter ista credere debemus, et non carnaliter, ne facinus incurramus. » Quia sicut ipse doctor dicit, sacramentum fidei fides est: sic corpus Christi et sanguis in hoc sacramento vera caro et sanguis est. 120.1355B| Nihil est autem aliud, inquit, credere, quam fidem habere propter fidei sacramentum, quia et ipsa responsio ad celebrationem pertinet sacramenti. Ex quo datur intelligi, quia non omnes qui beatum Augustinum legunt, intelligunt. Cujus rei sacramenta beatus Gregorius in Dialogorum libro quarto (cap. 58) ita confirmat dicens: « Debemus itaque praesens saeculum, vel quia conspicimus defluxisse, tota mente contemnere, quotidiana Deo lacrymarum sacrificia, quotidianas carnis ejus et sanguinis hostias immolare. » Haec namque singulariter victima, ab aeterno interitu animam salvat, quae illam nobis mortem unigeniti per mysterium reparat. Qui licet surgens a mortuis jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur (Rom. VI), tamen in seipso immortaliter atque incorruptibiliter vivens, pro nobis iterum 120.1355C| in hoc mysterio sacrae oblationis immolatur. Ejus quippe ibi corpus sumitur, ejus caro in populi salutem partitur, ejus sanguis non jam in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. Hinc ergo pensemus quale sit pro nobis sacrificium, quod pro absolutione nostra passionem unigeniti Filii semper imitatur. Quis enim fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse? summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unum ex visibilibus atque invisibilibus fieri? Sed et de hoc sacramento sanctissimus Cyrillus cum centum quinquaginta qui in Epheso sunt congregati, inter caetera fidei documenta: 120.1355D| « Necessarie, inquiunt, et hoc adjicimus: Annuntiantes enim, secundum carnem mortem unigeniti Filii Dei, id est Christi Jesu, et resurrectionem ejus, et in coelos ascensionem pariter confitentes, incruentam celebramus sacrificii in Ecclesiis servitutem. Sic etiam ad mysticas benedictiones accedimus, et sanctificamur participes sancti corporis et pretiosi sanguinis Christi omnium nostrum redemptoris effecti. Non ut communem carnem percipientes, quod absit, nec ut viri sanctificati et verbo conjuncti secundum dignitatis unitatem, aut sicut divinam possidentis habitationem, sed vere vivificatricem et ipsius Verbi propriam factam. Vita enim naturaliter ut Deus existens, quia propriae carni 120.1356A| unitus est, vivificatricem eam esse professus est. Et ideo quamvis dicat ad nos: Amen, amen, dico vobis, nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non tamen eam ut hominis unius ex nobis existimare debemus. Quomodo enim juxta naturam suam vivificatrix esse caro hominis poterit? Sed ut vere propriam ejus factam, qui propter nos filius hominis et factus est et vocatus. » Quapropter, charissime, non recte sapiunt quicunque carnaliter de hoc mysterio sapiunt. Sane quia spiritalia sunt in eo sacramenta, a quibus animalis quisque homo jejunat, eo quod intellectu spiritali non capit, neque vult credere quae non intelligit. Habes ad praesens, dilectissime, quae occurrere potuerunt, quoniam pars animae meae es mihi, celare non debui 120.1356B| quae loqui ut oportuit minime potui. Tu autem velim relegas libellum nostrum de hoc opere, quem olim te legisse dicis, et si quid in eo reprehenderis, aut dubitaveris, relegere non pigeat. Quia etsi nil in eo legentibus dignum scripsi, quem cuilibet puero dedicavi, tamen ad intelligentiam hujus mysterii plures, ut audio, commovi, ut sciant et intelligant digne cogitare de Christo, cujus dum corpus non corrumpitur quia spiritale est, et totum spiritale est quod celebratur in hoc sacramento, quia spiritus est qui vivificat et operatur in eo credentibus et digne percipientibus vitam, non credentibus vero et indigne illud manducantibus, vere judicium damnationis. Facit enim hoc corpus et sanguis, quod ipsum fecisse Christum in cruce legimus, dum uni eorum qui erant cum eo in patibulo confitenti 120.1356C| paradisi praestitit regnum; alteri vero, scilicet blasphemanti mortis judicium determinavit. Addidi autem huic responsioni nostrae expositum, quod de coena ex hoc mysterio in Matthaeum exposueram, ut ex ipso considerare queas, quid intelligibilius credendum sit, vel quid in me reprehendendum cum charitate. Verumtamen, quid horum censeas, quaeso, hanc epistolam et hoc expositum in eodem libello adjungas: quatenus ex his lectori amplius augeatur sensus, et confirmetur Patrum auctoritas. EXPOSITUM PASCHASII RADBERTI ABBATIS CORBEIENSIS, In illud Matthaei: Coenantibus autem eis, accepit Jesus panem, benedixit ac fregit, deditque discipulis suis et ait: Accipite et comedite: hoc est corpus meum, etc. (Matth. XXVI.) 120.1356D| Coenantibus autem eis, accepit Jesus panem, benedixit ac fregit, deditque discipulis suis, et ait: Accipite et comedite: hoc est corpus meum, etc. Audiant qui volunt extenuare hoc verbum corporis, quod non sit vera caro Christi, quae nunc in sacramento celebratur in Ecclesia Christi, neque verus sanguis ejus. Nescio quid volentes plaudere aut fingere, quasi quaedam virtus sit carnis et sanguinis in eo admodum sacramento, ut Dominus mentiatur, et non sit 120.1357A| vera caro ejus, neque verus sanguis, in quibus vera mors Christi annuntiatur, cum ipsa Veritas dicat: Hoc est corpus meum; similiter et de calice: Bibite ex hoc omnes: hic est enim sanguis meus, Novi Testamenti, non qualiscunque, sed qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum. Nec itaque dixit cum fregit et dedit eis panem, haec est, vel in hoc mysterio est quaedam virtus vel figura corporis mei; sed ait non ficte: Hoc est corpus meum. Et ideo hoc est quod dixit, et non quod quisque fingit. Ubi Lucas addidit: Quod pro vobis tradetur (Luc. XXII), vel sicut alii codices habent, datur. Sed et Joannes ex persona Domini: Panis, inquit, quem ego dabo, caro mea est, non alia quam dabo pro mundi vita; ac deinde: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem 120.1357B| meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI). Unde miror quid velint nunc quidam dicere, non in re esse veritatem carnis Christi vel sanguinis, sed in sacramento virtutem quamdam carnis, et non carnem; virtutem fore sanguinis, et non sanguinem; figuram, et non veritatem; umbram, et non corpus; cum hic species accipit veritatem, et figura veterum hostiarum, corpus. Unde Veritas ait, cum porrigeret discipulis panem: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI), et non aliud quam quod pro vobis tradetur; et cum calicem: Hic est calix Novi Testamenti, qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum (Marc. XIV). Necdum itaque erat fusus, et tamen ipse porrigitur in calice sanguis qui effundendus erat. Erat quidem jam in calice, qui adhuc tamen fundendus 120.1357C| erat in pretium. Et ideo idem ipseque sanguis jam erat in calice, qui et in corpore, sicut caro vel corpus in pane. Erat autem integer Christus, et corpus Christi coram oculis omnium positum, necnon et sanguis in corpore fuit, sicut et adhuc hodie integerrimum est et manet, qui vere dabatur eis ad comedendum, et ad bibendum in remissionem peccatorum. (AUG. ser. 2, de Verbis Domini.) Dicat similiter aliquis, si in alio aliquo remissio est peccatorum, quam in Christo. Constat ergo quia non est, et quia in hoc corpore ac sanguine remissio est peccatorum, vere Christi caro est et sanguis. Unde qui digne manducant et bibunt vere vitam aeternam manducant et bibunt, et integra manet vita. Et tunc erit unicuique corpus Christi et sanguis vita si, quod in sacramento 120.1357D| sumitur, in ipsa veritate, sicut aliquando dixisse me memini, spiritualiter manducetur, et spiritualiter bibatur. Quia, sicut dicit apostolis (Joan. VI), caro nihil prodest: quanto magis panis sine Spiritu qui cernitur? sed Spiritus est qui vivificat. Haec idcirco prolixius dixerim et expressius, quia audivi quosdam me reprehendere, quasi ego in eo libro quem de Sacramentis Christi edideram, aliquid his dictis plus tribuere voluerim, aut aliud quam ipsa Veritas repromittit; timentes forte hoc quod ipsi tunc timuerunt quibus loquebatur, quod partes facere voluerim, et ejus per singulos membra dividere concisa vel dispersa, sicut tunc illi putarunt qui scandalizati dicuntur, et abierunt retrorsum. Quibus Salvator 120.1358A| ait: Hoc vos scandalizat? Si videritis filium hominis ascendentem ubi erat prius? Ac si diceret: Si hoc intelligere possetis, sciretis utique quod qui integer ascendere potest ubi erat prius, unus idemque Christus, consumi non potest dentibus, nec dividi per partes. Hoc quippe videre multum est, quia in spiritu est. Hoc cognoscere vel credere, quomodo unus Christus ascenderit filius hominis ubi erat prius, quis hoc sensu explicet? et quod descendit de coelo filius hominis qui est in coelo, quae hoc ratio capit? Necnon et quod Verbum caro factum est, quae hoc verba eloquuntur, et quod incommutabile est, factum dicatur; vel quomodo qui homo erat filius hominis in terra coram oculis eorum positus, in coelis esse dicatur. Quomodo ergo de coelo venit unde 120.1358B| nunquam abfuit? Ascendit descendens, quia in nullo resolvitur Christus. Est qui erat, et quod est non erat. In omnibus ergo istis et in aliis quamplurimis locis excedit humanas mentes divina potestas, nec subjacet humanis sensibus ratio coelestis et divina; quia natura inferior causam et rationem naturae potioris et immensae non capit nec intelligit. Et ideo de talibus rebus quae divina virtus operatur, dubietas auferenda est, et cunctatio removenda; quia scientia earum in fide est, ratio in virtute, effectus in rebus ex potestate est, causa in voluntate; ita ut nihil habeat homo quod conqueratur de singulis quae Deus dixit et voluit, quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt (Psal. XXXII, CXLVIII), ut voluit. Sublimia quidem sunt et divina in hujusmodi 120.1358C| rebus sacramenta, quae pro salute humani generis aguntur, et quotidie mystice in hoc mysterio, tradita sunt apostolis, celebrantur. Et ideo in coenaculo hoc pascha agitur, quia nisi qui ascenderint ista non capiunt, ut comedant et bibant quod effusum est in remissionem peccatorum, et tamen integrum manet. Hinc quoque ipsa Veritas: Bibite, inquit, quia hic est sanguis meus, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Quod si effusus est, jam quomodo nunc rursus effunditur? et si caro consumpta est, quomodo adhuc manet integra et comeditur? Ecce quod bibitur quotidie et effunditur, et quod semel immolatum est adhuc quotidie immolatur. Non ergo immolatur nisi quod unum est. Bibitur quidem in remissionem peccatorum et effunditur. 120.1358D| Si autem quaeris quomodo effunditur ut maneat quod effusum est, intellige quomodo charitas Dei diffusa est in cordibus nostris et manet integra charitas (Rom. V), scilicet Spiritus sanctus: sic forte cognoscere poteris quod est ineffabile quidquid Spiritus sanctus operatur. Et si charitas Dei in nobis diffusa est in se manens, vere sanguis Novi Testamenti Dei diffunditur admodum in cordibus in remissionem peccatorum. Quo effuso, remittuntur in eo omnia peccata nostra, quoniam ipse pontifex Christus est, qui porrigit nobis hunc panem, suum videlicet corpus, et effundit hunc in calicem. Non enim discedit ab officio suo. Et si manet in nobis, bibit eum etiam ipse nobiscum novum, eo quod est in toto 120.1359A| corpore suo, et in omnibus nobis; quia sine eo sumere non possumus, neque de pane illo manducare, vel de calice bibere. Nec mireris, frater, qui forte ista non credis, quia non nostra sunt quae dicimus. Omnipotens enim est Dei Verbum, et efficax ad omnia quae vult secundum multitudinem virtutum suarum, cum sit ipse unus omnium virtutum virtus. Cujus verba non alicujus quam unius verbi, quod ipse est, sunt verba, et ideo plena sunt veritate, quia Spiritus et vita sunt, nec habent aliud in se praeter quod ipsa per se profitetur veritas. Accipite, inquit, hoc est corpus meum; et de calice: Hic est sanguis meus. Poterant enim apostoli tunc, si non crederent verba vitae et veritatis, respondere, vel quaerere, quomodo panis ille vel calix vini corpus et sanguis 120.1359B| esset Christi, cum ipse integer Christus in corpore suo coram oculis eorum erat. Sed quia crediderunt quod dixerat, silentio confitentur et accipiunt quae nobis postea tradiderunt. Tradiderunt autem non aliam quam ipsam eamdemque coenam quam ipsi tunc manducaverunt, et biberunt. Unde volo perpendat fidelis animus, quid intersit inter illud typicum pascha quo agnus immolatus est et in eadem coena comestus, et istud, quod secundum ordinem Melchisedech in pane et vino continuo celebratur. De quo sane paschate dixit eadem horam omnibus suis: Desiderio desideravi manducare hoc pascha vobiscum, antequam patiar (Luc. XXII). Quod si nihil amplius habet hoc mysterium praeter figuram corporis et sanguinis Christi, et non hoc est quod ipse 120.1359C| dixit: quid necesse fuit iterare in facto, quia hoc totum praefiguratum erat in agno? Unde et Lucas (ibid.) duos calices datos esse discipulis in eadem coena commemorat: unum prius post agni comestionem, antequam panem acciperet; alium vero, postquam benedixit ipsum panem ac fregit, et dedit discipulis suis. Similiter, inquit, postquam coenavit dicens: Hic calix Novum Testamentum est in meo sanguine qui pro vobis effundetur. Ubi datur intelligi quod agnus ille legalis cum suo calice in figura praecessit passionis Christi. Deinde corpus et sanguis in calice ad expletionem factum est veritatis, ut quod in Melchisedech praecesserat, totum compleretur in Christo. Nam quod calix passionem Christi demonstret, nemo qui hoc Evangelium legit, ambigit. Et 120.1359D| ideo aliquos movet, utrumne duos calices Lucas voluerit significare Jesum accepisse, an unum eumdemque, quia anticipaverat de eo dicere, rursus recapitulando bis eum commemoret. Ita quidem nonnulli sentiunt non duos esse calices, sed unum qui et ante dividendus, et postea bibendus commemoratur, datum esse discipulis. Sed alii melius, ut praemisi, duos porrectos affirmant discipulis, ut in uno eorum, id est in primo, passionem suam voluerit exprimere; in alio vero fidelium suorum passionem praefigurare. Rursus alii contendunt in utroque calice illud ostendere quod in Veteri Testamento praeceptum est, ut qui Pascha non primo mense agnum comedendo ageret, in secundo mense in haedi comestione 120.1360A| perageret; ac propterea duos calices discipulis Dominum tradidisse (Exod. XII). Et astruunt vere in utroque calice quod utrumque debeat intelligi testamentum, ac per hoc unus eorum pertineat ad agnum, alius vero ad mysterium corporis. Sed sive hoc sive illud quisque sentiat, nullus tamen eorum a vera fide invenitur extraneus, tantum ut intelligat in hoc facto quod de figura et umbra veritatis benignissimus Jesus accipiens panem et calicem ad verum transeat Paschae sacramentum, ne apex iotae detruncaretur a lege, imo quia lapis angularis est, utrasque tenens et adimplens leges, ac si verus Melchisedech panem offert et vinum, quod erat sacramentum sui corporis praefiguratum ac sanguinis. Et notandum est quod ait: Benedixit et fregit; in qua 120.1360B| nimirum benedictione ac fractione nova creatura efficitur, ut panis in commemoratione mortis Christi Deo fide oblatus caro ejus jure credatur. Similiter et sanguis in eadem gratiarum actione quam Deo Patri egit, creatur, ut vere sanguis credatur qui effusus est pro multis in remissionem peccatorum. SENTENTIAE CATHOLICORUM PATRUM. Ambrosius de Trinitate ait: « Pari modo obedientiam Filio objicere solent Ariani, quia scriptum est (Philip. XII): Et specie inventus ut homo, humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem. Et hominem praemisit, et usque ad mortem dixit, ut intelligeremus obedientiam mortis non divinitatis fuisse, sed humanitatis, in qua officia nostra suscepit 120.1360C| et nomina. Dicimus itaque unam esse potentiam Trinitatis, quam nos in ipsa atque post ipsam docuit passionem. Filius enim patitur per corporis sacramentum, apostolis Spiritus sanctus infunditur, in manus Patris commendatur Spiritus, Deus quoque Pater maxima voce signatur. » Haec beati Ambrosii posui, ut cognoscas, fili charissime, quia non solum passio Domini mysterium est et sacramentum salutis, verum etiam Christi nativitas et incarnatio, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Haec omnia, inquam, quae gessit Deus homo, sacramenta sunt divini muneris et mysterium fidei; nec tamen aliud sunt quam veritas, quia sacramenta dicuntur. Idcirco sacramentum corporis Christi et sanguinis, quamvis in sacramentum dicatur, non est 120.1360D| aliud quam veritas, et quod ipsa Veritas repromisit. Unde beatus Augustinus: « Sacramentum, inquit, fidei fides est, » ac deinde: « sic et corpus Christi atque sanguis in hoc sacramento, vera caro et sanguis est. » Nihil est aliud, inquit, credere quam fidem habere propter fidei sacramentum. Et ideo quisquis de hoc dubitat fidem se habere denegat, quia in fide Christi nihil aliud quam veritas esse potest. Et sicut Leo testatur apostolicus: « Hoc vere ore sumitur quod fide creditur, et ideo, ait, sic communicare debetis, ut nihil prorsus de veritate corporis Christi et sanguinis ambigatis. » Quod autem propria sit Christi caro et sanguis testantur omnes catholici, testatur et Cyrillus cum suis centum 120.1361A| et quinquaginta coepiscopis in Epheso congregatis. Testatur inter caetera vivificatricem carnem esse, et ipsius Verbi propriam factam, quae vita naturaliter ut Deus existit, quia propriae carni unitus est. Ergo ubi haec unitas naturaliter, nulla est divisio. Et propria si est, et una Christi caro, utique ipsa est quae nata est de Maria, quia Verbum caro factum est, et quae pependit in cruce. Hoc itaque credere in sacramento fides est, et sacramentum fidei vera caro et sanguis est. Ac per hoc Apostolo teste, sicut nemo dicit Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XXI), ita nemo credit hoc ita esse nisi per Spiritum sanctum, per quem haec fides data est, et per quem hoc efficitur sacramentum, ut vera sit caro, atque ipsa et non aliud quam ipsa caro. 120.1361B| Alias autem sine Spiritu sancto, sicut nec caro Christi prodest quidquam; ita nec hoc sacramentum carnis prodesse potest. Quia in his omnibus unus est opifex Spiritus sanctus, unus et Christus, qui conceptus de Spiritu sancto ex Maria Virgine, unus et creator atque sanctificator corporis et sanguinis ipse Spiritus. Sine quo nemo dicit Dominum Jesum in sacramento, nemo recte credit eadem ipsa sacramenta, nemo eamdem confitetur esse carnem quae passa est, et propria facta atque una, ex quo fidei sacramento fides est, et si fides vera est, vera est et caro atque sanguis, ut sit fides quae per Apostolum praedicatur: Fides est, inquit, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI); et tamen vera substantia, quamvis dicatur argumentum. 120.1361C| Et ideo non videtur haec caro, neque vita aeterna quae speratur, quia Verbi caro propria est. In fide substantia est quae jam credit, et communicatur, et adhuc tamen hodie speratur. Et ideo rerum non apparentium argumentum, hoc est, quia sperandarum substantia est. Quae omnino jam per haec in fide est, quinimo ipsa fides est. Et ideo vere qui manducat digne hanc carnem, et bibit hunc sanguinem, jam vitam aeternam manducat et bibit, et Christus in eo manet per veram carnem Verbi, et per suum sanguinem, sicut et nos in illo per verum quem assumpsit hominem. Quod si vere Deus homo est, ut credimus, vera et caro Christi in hoc fidei sacramento est, vera et in nobis per hoc praestatur unitas, et in corpore Christi vera adoptio; atque 120.1361D| per hoc quamvis quisque manducet et bibat hanc vitam, tamen integer manet et vivit Christus, quia est via, veritas et vita. Sed quidam loquacissimi magis quam docti, dum haec credere refugiunt, quaecunque possunt, ne credant quae veritas repromittit, opponunt, et dicunt nullum corpus esse quod non sit palpabile et visibile. Haec autem, inquiunt, quia mysteria sunt, videri nequeunt nec palpari, et ideo corpus non sunt; et si corpus non sunt, in figura carnis et sanguinis haec dicuntur, et non in proprietate naturae carnis Christi et sanguinis, quae caro passa est in cruce, et nata de Maria Virgine. Ecce quam bene disputant contra fidem sine fide, ne credant, quia fides non 120.1362A| eorum est, teste Apostolo, quae videntur, sed quae non videntur. Unde quia non videntur mysteria sunt et sacramenta. Et ideo in fide hoc sunt quod dicuntur, ut Veritas testatur. Propterea quia sperandorum sunt, non aliud jure quam caro et sanguis Christi creduntur. Alioquin praefata sancta Synodus Ephesina, cui contradicere nulli fas est plus quam Evangelio, quidquid in ea sancitum est, nunquam auderet abnegare quod abnegat, nisi ex Evangelio, et affirmare vere vivificatricem carnem Christi in hoc sacramento et ipsius verbi propriam factam. Vita enim naturaliter ut Deus existens, quia propriae carni unitus est. Unde si apertius de his dici possit nescio, aut si manifestius, ubi totum quod est Christus praedicatur, non in figura, sed in re et in proprietate 120.1362B| atque in natura, quae vita naturaliter ut Deus existit, et ideo non virtus tantum, sed proprietas naturae jure creditur. Ac per hoc isti qui negant hoc visibile esse mysterium atque palpabile, non ob aliud, nisi ne credant, et ne sit quod Veritas ait: Hoc est corpus meum, et hic est sanguis meus. Ascendant ergo hi ubi Christus est in dextera Dei Patris, et invenient visibilem et palpabilem ipsum eumdemque Christum quem requirunt. Nos autem quia per fidem ambulamus, et non per speciem, credimus et communicamus interdum quod latet, et quod est verum in mysterio; quia omnino si non lateret, fides et mysterium non esset. Unde fit visibile et palpabile in Christo quod accipimus, et visibile in mysterio, et in fide caro Verbi in Spiritu sancto propria 120.1362C| facta, et una eademque quae passa est et non alia. Similiter et sanguis ad salutem, quibus fruimur in vita, quia mediator Dei et hominum est Christus, ut per hoc cum illo et in illo unum inveniamur. Ecce habes, amantissime, in calice libelli hujus, sententias catholicorum Patrum, brevitatis compendio adnotatas, ex quibus addiscere possis, non me temeritatis afflatu talia olim puerum vidisse; sed auctoritate divina et sanctorum Patrum, ea petentibus proposuisse. Nunc autem exinde quia claruit quod non omnium est fides, discant, quaeso, cum talibus credere, si adhuc nequeunt intelligere quod Deo nihil est impossibile; discant et verbis divinis in omnibus acquiescere, et in nullo de his dubitare. 120.1362D| Quia usque ad praesens nemo deerrasse legitur, nisi qui et de Christo erraverunt; quamvis plurimi dubitaverint vel ignoraverint tanti mysterii sacramenta. Quin potius admiremur profundissimum Dei consilium, quod magni consilii Angelus instituit, qui vult omnes salvos fieri homines. Admiremur, et laudemus atque intelligamus in his quod beatus Hilarius (lib. III de Trinit.) intellexit, quo artificio, ut ita loquar, nos Christus in se collegit, vel quo mysterio unum in se nos esse naturaliter voluit, non per concordiam solummodo voluntatis, sed per naturam carnis suae et sanguinis. Ait enim: « Quomodo non naturaliter manere Christus in nobis existimandus est, qui naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi 120.1363A| homo factus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Itaque, inquit, omnes unum sumus, quia et in Christo Pater est, et Christus in nobis est, » etc. Similiter quoque et Augustinus testatur, et reliqui, quod eo modo ille in nobis est, et nos per assumptum hominem in illo; et si quis hoc destruere velit, totum destruat necesse est, sibi ad perniciem, quod homo Deus fieri dignatus est in sacramento ad salutem. Ideo verum est quod Ambrosius ait sanctissimus, quia ipsa eademque caro et sanguis quem accipimus et communicamus, quae nata est de Maria Virgine, et quae pro nobis pependit in cruce. Hoc et beatus martyr Cyprianus testatur. Unde si quis hoc negat ita esse, quia sacramentum 120.1363B| vocatur, erit ei, sicut sanctus Augustinus testatur, mors, non vita, qui mendacem putaverit vitam. Hinc et Leo apostolicus ait: « Hoc ergo ore sumitur, quod fide creditur. Et frustra ab illis Amen respondetur, a quibus contra id quod accipitur, disputatur. » Quod si quaeris, charissime, super quibus universaliter ab omnibus Amen respondeatur in tota Ecclesia Christi, respice in sacramentorum celebratione instituente beato Petro (ut credimus) quid orat Sacerdos in Canone, exceptis his quae post communionem dicuntur. Ut fiat, inquit, corpus et sanguis dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. Qua prece expleta, consona voce, omnes, Amen dicimus; sicque omnis Ecclesia in omni gente et lingua orat, et confitetur quod hoc sit quod orat. Unde videat 120.1363C| qui contra hoc venire voluerit magis quam credere, quid agat contra ipsum Dominum, et contra omnem Christi Ecclesiam. Nefarium ergo scelus est orare cum omnibus, et non credere quod ipsa Veritas testatur, et ubique omnes universaliter verum esse fatentur. Unde quia ipse suum esse dicit corpus, et suum sanguinem non oportet, et si oculis carneis non videmus quod credimus, dubitare in aliquo. Audivimus etiam quid Gregorius papa de hoc sentiat. Audivimus quid et sanctus Cyrillus cum universis coepiscopis in Epheso congregatis, quid Graecia cum eisdem, quid Aegyptus, et quid sanctus Hieronymus presbyter, qui et ipsas sanctorum Patrum vitas latino edidit sermone. Et ideo quamvis ex hoc quidam de ignorantia errent, nemo tamen est adhuc in aperto, 120.1363D| qui hoc ita esse contradicat quod totus orbis credit et confitetur. Quoniam ex magno Dei consilio, ut dixi, hoc ita esse sancitum est a Deo in coena, ut Salvator quia eximium est, dicat discipulis: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum antequam patiar (Luc. XXII). Alias autem nisi esset in eo evidens Sacramentum, nequaquam diceret: Desiderio desideravi; quoniam majus est dicere, desiderio desideravi, quam si diceret simpliciter, desideravi, quamvis et hoc esset magnum. Nam hoc genus locutionis in Scripturis divinis, nunquam nisi pro magno intellectu cum tali additamento ponitur, sicut est: Vita vivet, et non morietur (Joan. VI); et de amico sponsi: Qui stat et audit vocem sponsi, gaudio gaudet, 120.1364A| et alia hujusmodi. Et ideo non puto sine aliquo magno judicio ita dici debere, quanquam nemo recte se desiderare dicat, nisi ex desiderio. Tamen quia nec unus apex iotae in Scripturis sacris superfluus esse creditur, recte talis exaggeratio plus aliquid innuit quam si diceret, desideravi. Non enim de solo agno illo legali hoc dictum credere debemus, quia et illum jam retro cum eisdem more judaico comederat, sed de veritate tanti mysterii. Quoniam in illa umbra futurorum, et prophetia erat in corpore et sanguine vere Christi, imo in ipso veritas Christo. Ipse namque erat agnus quem Abel primus obtulit, quem Moyses dudum mane et vespere offerri Deo in sacrificio praecepit. Erat autem in eadem coena agnus ille typicus, erat et veritas (Genes. IV; Exod. 120.1364B| XXIX; Num. XXVIII); oportebat autem de umbra transire ad veritatem. Et ideo gaudio gaudet, gratias agens Deo Patri, quia jam implebatur quod cum desiderio diu desideraverat. Assumpserat enim hominem in Deum, quando Verbum caro factum est, ut per eum essemus in illo; sed necdum ille admiscuerat se per carnem et sanguinem suum nobis, ut singuli membra in illo unum essemus corpus. Quia etsi caro nihil prodest per se, Spiritus sanctus est qui vivificat corpus, ut in nobis omnibus unus sit Christus. In uno eodemque vivificatur Spiritu, et manemus in illo per hominem quem assumpsit, sicut et ipse per hoc mysterium corporis et sanguinis sui in nobis. Et ideo nostrae salutis summa, quia in isto consistit sacramento, desiderio sui desideravi adimplevit, 120.1364C| ut cum suis antequam pateretur hoc verum manducaret pascha: quatenus per hoc antequam se daret in pretium, nos in illo et ipse in nobis unum essemus corpus. Et ideo in cruce nos cum illo simul crucifixi sumus, in baptismo simul consepulti, et in resurrectione simul conresuscitati. Unde ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Coloss. III). Quapropter, charissime, nihil in hoc dubites mysterio, quod veritas Christus de se largitus est nobis, quia etsi sedet in dextera Patris in coelis, non dedignatur sub Sacramento quotidie per manus sacerdotis ac si vera hostia non infideliter, sed fideliter immolari. Qui etsi non moritur, neque mors jam ei ultra dominabitur (Rom. VI), tamen in sacramento vere 120.1364D| communicatur, ut in nobis maneat naturaliter, sicut et nos in illo. Hinc est quod ait: Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me ipse vivet propter me (Joan. VI). Ille autem vivit propter Patrem, qui natus est unigenitus ex Patre; et nos propter ipsum, quia manducamus ipsum. Et ideo, dilectissime, summopere cavendum, ut nullus Christianorum hinc sine viatico exeat, id est sine corpore Christi et sanguine, ut Christum in se habeat sicut in fide, ita et in cibo carnis et sanguinis, quia beati mortui qui in Domino moriuntur (Apoc. XIV). Tunc autem in Domino morimur, si nos in illo, et ille in nobis per hoc mysterium maneamus. Interim vero providendum ne propter incuriam et mentis ignaviam, 120.1365A| nobis proveniant haec (quod absit) ad perniciem, et ad damnationis cumulum, quae tradita sunt in reparationem cum tanto desiderio aeternae salutis. Ad ultimum quaeso ne sequaris ineptias de tripartito Christi corpore, non salem aut mel in eo admisceas, quod quidam voluerunt, nec aliud adjicias, nec subtrahas, sed totum ut Christus instituit, ita esse credas et intelligas; quatenus per hoc ille in nobis concorporatus maneat, sicut et nos in illo per hominem Deum quem assumpsit, cui juravit Deus Pater: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech 120.1366A| (Psal. CVII; Hebr. VI, 7), et non secundum deliramenta quorumdam. Idcirco apostolorum sequenda est traditio (II Cor. XI), ne unusquisque nostrum suam praesumat coenam ad manducandum. Eorum itaque fides, eorum instituta sunt servanda. Quia ab omibus vere communicantibus una exigitur fides, studium et sollicitudo consideratur, facta quaeruntur, ut semper hinc nos festini sequentes per charitatem, et per desiderium aeternae vitae, transeamus ad aeternam et perpetuam vitam. Vale, charissime, et diligentem te dilige. (no apparatus) p25u1qklzq7n1aoftmu6d91bnm9w4mx 0 62167 264855 258443 2026-05-06T20:28:04Z Demetrius Talpa 13304 264855 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De partu Virginis |OperaeWikiPagina=De partu Virginis (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' ''(cf. [[De partu Virginis (Ratbertus Corbeiensis)|hanc versionem]])'' De partu Virginis De partu Virginis (Paschasius Radbertus), J. P. Migne * LIBER PRIMUS. 120.1367| PRAEFATIO. 120.1367B| Venerabili matronae Christi, una cum sacris virginibus Vesona monastice degentibus PASCHASIUS RADBERTUS, monachorum omnium peripsema. Quaestionem, charissimae, de partu beatae Mariae Virginis mihi nuper allatam vobis persolvere decrevi; quoniam vos eam plurimum amare non ambigo; ut ex hoc sciatis quantum jam, longe diu a puero vester alumnus, multo jam senio confectus. Quamvis omnium Ecclesiarum virginitas beatae et gloriosae Genitricis Dei Mariae sit decus, honor et forma virtutis, maxime tamen sanctimonialium virginum, quarum castitatis ejus specialius illustratur virtutibus, informatur exemplis, corroboratur et 120.1367C| meritis. Unde sacratissimum ejus puerperium animo et corde devotissime venerari ac retexere, divini muneris est gratia. Propterea vero contra haereticam pravitatem dimicare ac vincere opus est Spiritus sancti et virtus Altissimi, qui eam obumbravit; ut sine coitu viri, et sine ulla corruptione Dominum et hominem pareret, virgoque semper maneret. Pro qua jam olim beatum Hieronymum contra Helvidium haereticum et contra ejus complices scripsisse legimus; quos ita debellavit ac devicit, ut deinceps usque ad praesens nihil recidivum erroris contra eam surrexit. :1. Sed quia nunc quorumdam fratrum rursus impudica quasi percunctando laborat temeritas, decrevi ad vos, matronae Christi, de his scribere, quae ipsi curiosius contra ejus pudicitiam, quam religiosius 120.1367D| conantur explorare; explorando vero partum virginitatis ejus, et uterum pudicitiae, introducunt [ac si] peritissimi physiologi callide satis disputatione sua colluvionem vitiorum, in qua concurrunt plurima erroris discrimina. :2. Dicunt enim non aliter beatam Virginem Mariam parere potuisse, neque aliter debuisse quam 120.1368B| communi lege naturae, et sicut mos est omnium feminarum, ut vera nativitas Christi dici possit. Alias autem, inquiunt, si non ita natus est ut caeteri nascuntur infantes, vera nativitas non est. Et ideo ne phantasia putetur, aut ne sicut aqua per alveum transisse, ita per uterum Virginis absque nascentis ordine natus credatur, pium est sentire, sic eum lege naturae natum fuisse, quomodo nascuntur caeteri infantes, et eam sic peperisse sicut reliquae pariunt mulieres. O caeca pietas, quae tam impie sentit de Maria Virgine, et caeca praesumptio, quae tam impie loquitur de Christo. Non dico quod dicant virginitatem amisisse, quae nesciens virum Virgo concepit, Virgo peperit, et Virgo permansit; sed quia idipsum 120.1368C| quod confitentur negant, dum dicunt eam communi lege naturae puerperam filium edidisse. Quod si ita est ut astruunt et affirmant, quod absit, jam Maria virgo non est, Christus sub maledicto natus est, irae filius de carne peccati, et ipsa quae benedicta ab angelo praedicatur in maledictione adhuc permanens sub maledicto peperit. Alioquin quid est quod legem naturae requirunt in Maria, ubi totum quidquid in ea fuit possedit Spiritus sanctus? quam virtus Altissimi obumbravit? Quod si virtus Altissimi ab omni aestu peccati eam obumbravit, in conceptu et in partu sicut ab omni aestu libidinis libera fuit, ita et ab omni pressura maledictionis, non ex sese, sed ex virtute Altissimi immunis et aliena fuit. Quapropter cogitent et divinarum 120.1368D| rerum jura, quia non ex natura rerum divinae leges pendent, sed ex divinis legibus naturarum rerum leges manare probantur. Idcirco temerarium est asserere de Christo quod secundum communem legis naturam sit natus, qui non secundum usum naturae in utero de carne Virginis est procreatus. Nam et ipsa lex naturae, sub qua nunc mulieres 120.1369A| concipiunt et pariunt, ut ita dicam, vere non est lex naturae quodammodo, sed maledictionis et culpae; quoniam, nisi Adam et Eva primum peccassent in paradiso, nemo deinceps nasceretur sub culpa peccati. Et ideo ista communis lex nascendi non naturae est, sed corruptionis et vitii. Maria autem, quia benedicta culpam corruptionis non habuit, propterea Christum non in dolore neque sub corruptione genuit. Quod si ex corruptione aut cum dolore natus est Christus, jam ex maledicto natus est. De quo maledicto Genesis testatur quod dixerit Dominus Evae: Multiplicans, inquit, multiplicabo dolores tuos et conceptus tuos (Gen. III, 16). Pro quo Symmachus afflictiones tuas dixit. Origenes vero et Theodotion necnon et Septuaginta, tristitias tuas 120.1369B| dixerunt, et gemitus. Ubi et Theodotion et Symmachus pro gemitibus aerumnas posuerunt, in quibus omnibus non lex naturae designatur, ut isti physiologi volunt imperite satis, sed lex vindictae multiplicatur, et augetur causa peccati, labores in partu, afflictiones, tristitiae et aerumnae atque gemitus. Pro quo in Hebraeo habetur: . Unde omnes quae pariunt non ex natura primae originis sic pariunt, sed ex vitio culpae, et ex maledicto justae vindictae Dei. At vero benedicta et gloriosissima Virgo Maria, non dico quod non ex communi lege naturae, verum etiam nec ex natura prima originis filium, neque ex semine viri, sed de Spiritu sancto ex sua carne divinitus procreatum, sine ulla vitiorum colluvione Deum et hominem profudit. 120.1369C| Et ideo partus ejus non sic tractandus est ut caeteri nascuntur quoniam sicut doctor egregius Athanasius ait inter caetera in libello Fidei suae (lib. IX) quem quasi sub dialogo edidit: Incarnatus et Unigenitus secreto suo mysterio quod ipse novit. Unde prosequitur: Nostrum est, inquit, credere, et illius nosse. Audiant quapropter quia solummodo illius est nosse quomodo conceptus, quomodo in utero conversatus, quomodo Verbum Deus et homo de virgine natus sit unus Christus: quia, ut ipse ait, Deus Verbum totum suscipiens quod est hominis, ut homo sit, et assumptus homo totum accipiendo quod Dei est, utique Deus est. Quod si ita est, ut iste confessus est, imo quia est, ubi, quaeso, communis est lex in nascendo, ubi colluvio vitiorum? Nam 120.1369D| Christus Deus, qui nunquam non fuit, ex quo homo factus est et assumptus in unitate personae, semper mansit et permanet verus Deus et homo, non duo quidem ut esset alter Deus, et alter homo, sed unus idemque Deus et homo. Quamvis enim aliud per quod Deus, et aliud per quod homo, in utroque tamen unus Deus et homo, quia non fuit aliquando purus sine Deo conceptus vel natus homo. Sed quia conceptus est de Spiritu sancto ex virginea carne, et natus homo vere, mox ex ipsa conceptione ineffabili nativitate Deus verus processit, et natus est homo. Quomodo ergo commune dicitur quod est ineffabile? Vel quomodo non semper totus est verus Deus Christus, quicunque sine vero Deo nec 120.1370A| conceptus est nec natus? Et ideo sicut clausis visceribus jure creditur conceptus, ita omnino et clauso utero natus. Nec enim illi accessit de homine impotentia quomodo nasceretur ex virgine, sicut nec aliquando ei accessit ne esset Deus et unus Christus, qui voluit sic nasci in unitate veri Dei et hominis, ut esset totum veritas quod nascebantur, et esset ineffabile prout nascebatur, atque totum credibile quod ex virgine nascebatur sine colluvione peccati, sicut ex nulla contagione primae originis. Quapropter audiant temerarii perscrutatores tanti mysterii, et intelligant quod non sunt haec humanitatis jura in nascendo, neque lex non dico damnatae naturae, verum etiam nec lex primae originis ante peccatum, ut Deus et homo unus de virgine 120.1370B| sic Christus nasceretur; quia, ut ait beatus Cyrillus in Epistola ad Nestorium, non est natus communis homo de sancta Virgine, quia in ipsa vulva virginis, ut ipse fatetur, utero virginali se Verbum cum carne conjunxit, et sustinuit generationem carnalem, quia carnis suae nativitatem suam fecit, et qui in forma Dei fecit hominem, in forma servi factus est homo: sed utrumque Deus de potentia suscipientis, et utrumque homo de humilitate suscepti; ac per hoc talis partus non est communis lege naturae, sed sicut mirabiliter conceptus, ita mirabiliter Deus et homo natus. Ergo non illum, ut caeteros adoptio filios Dei, fecit filium, sed divinitatis natura illum in proprium Dei Filium exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen (Philip. II), ut esset 120.1370C| totus Dei Filius homo et Verbum, quia nunquam non fuit Dei Filius, qui sempiternus permanet unici genitoris unigenitus. Nunquam igitur ipse purus homo conceptus, neque natus sicut caeteri nascuntur infantes, ut ei ex adoptionis gratia aut ex emolumento virtutum praerogativa filii praestaretur; sed Dei Verbum, quia caro factum est, assumpsit hominem in se sine persona hominis, ut totus esset Christus proprius, non ex dono gratiae renascendo ut caeteri, sed salva proprietate utriusque naturae. Personam vero hominis ideo non assumpsit, sed tantum hominem, quia ipse persona tertia cum Patre et Spiritu in Trinitate Deus unus semper fuit. Idcirco jure quod habuit in aeternitate personam non assumpsit, sed hominem in tempore antea quem non habuit, ita 120.1370D| ut qui suscepit, et quod susceptum est, sicut ait beatus Augustinus in libro de Praedestinatione, una esset in Trinitate persona; quia, sicut ipse alibi ait, natus est de Patre Deus Verbum, natus est de matre Verbum caro factum, unus atque idem Deus Dei Filius natus ante saecula, et natus in saeculo, et utraque nativitas unius est Filii Dei; ac per hoc Virgo Maria jure Dei Genitrix vocatur, quia genuit Deum et hominem. Verbum caro factum, non ut caeteri nascuntur infantes, aut ut ex dono gratiae fiunt homines, sed, sicut beatus Gregorius ait in Moralibus, salva proprietate utriusque naturae essentialiter in suam assumpsit personam hominem, per quod mirabile sacramentum et aeternus ex Patre et temporalis 120.1371A| ex matre, unus idemque esset verus Dei hominisque filius; quoniam, sicut ipse ait in eisdem Moralibus, aliud est natos homines gratiam adoptionis per eum accipere, aliud unum singulariter per divinitatis potentiam Deum ex ipso conceptu prodisse. Quapropter, quaeso, cessent isti dicere sic eum esse natum ut caeteri nascuntur; quia non genuit eum virgo Dei Genitrix ex origine primae praevaricationis ut renascatur, sed de Spiritu sancto ut Deus credatur, sine dolore et sine gemitu, sine molestia et aerumna, sine tristitia et afflictione, quoniam haec omnia justissime damnatae carnis in prima origine retributiones sunt et vindictae. At vero beata Maria licet ipsa de carne peccati sit nata et procreata, 120.1371B| ipsaque quamvis caro peccati fuerit, non tunc jam quando praeveniente Spiritus sancti gratia ab angelo prae omnibus mulieribus benedicta vocatur. Spiritus sanctus, inquit, superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35). Alioquin si non eodem Spiritu sancto sanctificata est et emundata, quomodo caro ejus non caro peccati fuit? et si caro ejus de massa primae praevaricationis venit, quomodo Christus Verbum caro sine peccato fuit, qui de carne peccati carnem assumpsit, nisi quia Verbum quod caro factum est eam primum obumbravit, in quam Spiritus sanctus supervenit et virtus Altissimi eam totam possedit? Propterea vere caro jam non caro peccati fuit; in qua Deus se totum infudit et Verbum quod caro factum est sine peccato ad 120.1371C| nos venit, qui jure non solum legem naturae vitiatae in nascendo non tenuit, verum nec legem primae originis quam haberent feminae, si mandatum servasset mater omnium Eva in paradiso. Alias autem quomodo Spiritu sancto eam replente non sine originali peccato fuit, cujus etiam nativitas gloriosa catholica in omni Ecclesia Christi ab omnibus felix et beata praedicatur; enimvero si non beata esset et gloriosa, nequaquam ejus festivitas celebraretur ubique ab omnibus. Sed quia tam solemniter colitur, constat ex auctoritate Ecclesiae quod nullis, quando nata est, subjacuit delictis, neque contraxit in utero sanctificata originale peccatum. Unde et si Jeremiae dies atque Job maledicta pronuntiatur, dies, inquam, nativitatis eorum, dies tamen, quando inchoata 120.1371D| est felix Mariae nativitas, beata pronuntiatur, et colitur religiose satis. Quod si in peccato esset, jure maledicta diceretur, et gemebunda potius quam benedicta, quando nuntiatum est patri ejus quod nata esset in saeculo. Nunc autem quia universam 120.1372A| benedictione sua beata Virgo Maria illustrat Ecclesiam, num merito sanctificata in Spiritu sancto colitur veneranda? Nullius igitur nativitas celebratur in mundo nisi Christi, et ejus atque beati Joannis. Sic et beata Virgo Maria, nisi in utero matris sanctificata esset, minime nativitas ejus colenda esset. Nunc autem quia ex auctoritate totius Ecclesiae veneratur, constat eam ab omni originali peccato immunem fuisse, per quam non solum maledictio matris Evae soluta est, verum etiam benedictio omnibus condonatur. Quod si praeclara sacratissimae Virginis nativitas universaliter tam sancta et tam gloriosa jure colitur et veneratur, quanto magis ipsa quando ab angelo jam gratia plena officiosissime salutatur? Nam cum dicit ei (Luc. I, 28) 120.1372B| Ave, coeleste venerationis obsequium exhibet; cum autem dicit Gratia plena, ex integro iram expulsam ostendit, et restitutam gratiam declarat; cum dicit, Benedicta tu, fructum benedictionis demonstrat, quia quando Spiritus sanctus in eam advenit, totam defaecavit a sordibus virginem et decoxit, ut esset sanctior quam astra coeli. Porro quando virtus Altissimi totam eam obumbravit, statim ejus in utero veniens Verbum, quod erat in principio sempiternum apud Patrem, ut caro fieret ex tempore et habitaret in nobis. Audiant igitur novi disputatores et investigatores novi et inauditi partus; audiant et intelligant primum quia viri sunt, quomodo bene disputare queant de natura et sexu mulierum. Deinde recogitent, ut 120.1372C| qui naturam requirunt et communem legem nascendi, ubi totum divinum est et ineffabile, divina virtus quod operatur: Generationem ejus, inquit, quis enarrabit? (Isa. 53, 8.) Nam quis hoc loco pro impossibili accipitur; quia nemo sanctorum est, non dico divinam, verum etiam qui humanitatis ejus generationem ad liquidum queat enarrare, quamvis utrasque omnes debeant credere? Hinc ergo colligitur quod superstitiosa sit istorum cunctatio et superflua disputatio, quia dicunt ostia ventris et vulvae eum aperuisse, et colluvionem sanguinis ut caeteri omnes, et fecundarum spurcitias post se traxisse, in quibus omnibus gemitus et dolor multiplicatur, tristitia et aerumnae augentur, ut nemo sine his pariat filium. Sed absit a cordibus fidelium ut tale aliquid 120.1372D| suspicentur de Maria virgine, quae pro maledictione primae originis benedictionem attulit mundo. Unde et ipsa si quidem, ut dixi, ab angelo benedicta praedicatur in mulieribus, et salutatur officiosissime ut mater Domini prae omnibus gloriosa, necnon et ab Elisabeth 120.1373A| in spiritu prophetiae benedicta pronuntiatur, et benedictus fructus ventris ejus creditur et veneratur. Ergo in qua et per quam tanta benedictio effloruit et gratia manavit, non est credendum quod ejus puerperium doloribus et gemitibus more feminarum subjacuerit. Et quia beata Dei Genitrix tristitiis non subjacuit et aerumnis, libera ab omni maledictionis naevo fuit, quam Spiritus sanctus adimplevit et totam Domino dedicavit, quam virtus Altissimi obumbravit, et ex sanctificata carne virginis Verbum carnem assumpsit et counivit in unitate personae. Et hoc est quod dicitur, Verbum caro factum est, non commistione naturae, sed ex unitate personae. Et ideo etiam de hac nativitate, ut dixi, jure dictum credimus: Generationem ejus quis enarrabit? 120.1373B| Quia et ista ineffabilis est mira nativitas carnis, non sicut isti caecutiunt communis ex lege naturae, sed sacramento gratiae. Nam quod nascitur Deus homo ex Virgine non est consuetudo, sed mysterium; non est natura, sed virtus, sed dignatio; non est ordo nascendi, sed potestas. Et ideo non est quod requirat humana sapientia in hac nativitate, nisi quia Verbum caro factum est et natus est ut voluit, vel quando et quomodo voluit. Alioquin quis capiat quod inauditum et ineffabile est, vel quid intelligentia carnis jure in eo requirit, ubi totum et divinum et incomprehensibile quod narratur? Ait namque Evangelista: Generatio Christi sic erat (Matth. I, 18). Utique generatio ista carnalis sic erat, de qua non dixit sic facta est; sed sic erat, quia Christi generatio 120.1373C| erat apud Patrem ineffabilis, quando per hanc praescriptam et ineffabilem generatus est ex matre. Unde quod erat, utique semper erat. Et quod semper erat ex aeternitate potuit fieri ex tempore; quidquid factum est in eo non mirabile. Unde plurimum desipiunt, qui dicunt eum communi lege naturae esse natum qui non ea lege constat esse conceptus; quoniam haec lex nascendi, quae nunc lex naturae vocatur, ex vitio primae damnationis est. Et ideo ait Apostolus: Fuimus nos omnes aliquando filii irae sicut et caeteri (Eph. II, 3). Sed absit a fidelium cordibus ut ita Christus natus credatur filius irae, sicut caeteri nascuntur in vitio corruptionis, de qua corruptione dolor et gemitus multiplicatur. Alias autem secundum carnem nec gemitus, nec dolor sine 120.1373D| corruptione viscerum, nec corruptio sine dolore et gemitu: gemitus et corruptio in partu feminarum non nisi ex delicto et maledictione primae originis veniunt. Unde interrogemus istos sequaces Helvidii haeretici, qui, etsi virginem eam non denegant permansisse, pudicitiam tamen commaculant et gratiam qua plena praedicatur, quando communi lege vitiatae naturae dicunt eam peperisse. Quod si ita peperit, ergo adhuc [ac si] in massa primae damnationis contra angeli vocem maledictioni subjacuit, et Verbum Patris de carne peccati, quod absit, ut caro fieret hominem assumpsit. Sed quia contra fidem catholicam est sic sapere, beata Virgo plena gratia neque dolorem sensit, neque corruptionem viscerum 120.1374A| pertulit, quia quantum aliena fuit a culpa, Spiritu sancto in ea cooperante et virtute Altissimi qua adumbrabatur, in tantum extranca a maledicto primae damnationis, nec non et a gemitu et doloribus, quibus vexantur omnes filiae Evae cum pariunt. Unde Propheta in persona Christi ad Patrem: Tu es, inquit, qui extraxisti me de ventre: spes mea ab uberibus matris meae (Psal. XXI, 10). Ergo cum dicit, tu es qui extraxisti me, singularem suam declarat nativitatem, suavitatem de utero enixus. Alias autem, omnis qui de ventre matris venit ad lucem in mundo, non nisi nutu et operatione Dei procreatus venit. Christus autem de Virgine speciali et ineffabili quodam modo procreatus, absque vexatione matris ingressus est mundum. Et ideo pium est credere, quod non sicut 120.1374B| caeteri, sed novo et admirabili ordine Deus et homo natus est in mundo. Hinc ergo est quod Jeremias testatur: Faciet Dominus novum super terram; mulier circumdabit virum (Jer. XXXI, 22). Quod si utique novum fuit et admirabile quod virgo concepit sine semine et sine corruptione viri, vetustas esse non potuit in partu, et ideo nihilominus credendum quod simili modo, novo et admirabili ordine natus sit in mundo sine dolore, et sine gemitu, et sine ulla corruptione carnis. Et hinc est [ac si] pro gratiarum actione, quod speciali modo in psalmo, qui de ipso totus est, ad Patrem ait: Tu es qui extraxisti me de ventre, ac si patenter dicat: Extraxisti me, quia non eo ordine sum egressus de utero ut caeteri nascuntur cum ingenti vexatione matris, sed novo 120.1374C| egressu sine corruptione pudoris. Extraxisti me quidem de ventre matris, et non ego viscera corrupi integritatis. Et ne putaremus phantasma fuisse, ut multi haereticorum dixerunt, addidit: Spes mea ab uberibus matris meae. Ergo ubi mater et ubera narrantur, veritas carnis et non phantasma praedicatur, qui licet clauso utero sit natus, quem ipse sibi pervium fecit salvo sigillo pudoris, sicut et conceptus, tamen de carne Virginis procreatus est, et ideo uberibus jure lactatus commemoratur. Sic itaque totum factum est, ut fieret novum super terram quando Verbum caro factum est, vocatum est Emmanuel, quod est nobiscum Deus (Matth. I, 23). Hic est itaque hortus ille conclusus in Canticis, fons signatus (Cant. IV): hortus siquidem conclusus, quia quando Deus ingressus 120.1374D| est et eam incorruptam invenit; sed fons signatus permansit, quando Deus et homo natus est ex ea; nec tamen fontem pudoris aut sanguinis integritatem violavit. Nam sanguis et fons pudoris qui corruptus non fuit in conceptione prolis ex coitu viri, non credo quod corrumpi debuerit in nativitate, quod cruciationem matris et contaminationem honestatis habuerit. Hinc est sane quod Ecclesia ex auctoritate sanctorum Patrum canit de nativitate ejus: Et gaudium matris habet, inquit, cum virginitate pudoris. Ubi alii quam egregii viri emendarunt, cum virginitate honoris. Virginitatis autem honor permaximus est, si et virgo Deum pariat et hominem, et tamen ex homine nato nullis affligatur kakiis sigillum 120.1375A| pudoris. Kakia namque dicuntur Graece vexationes, quibus quam dire affligitur corpus et animus. Sed beata Maria nihil horum pertulit, quae et gaudium habuit in fructu, et honorem in partu. Hinc quoque dicitur concepisse Virgo et peperisse et permansisse. Aequa igitur conditione dicitur concepisse ac peperisse, aequa et permansisse. Non enim in partu solent coire puerperae cum viris, ut virgo tunc negetur virginitatem perdidisse, quando nullus est appetitus, neque ulla possibilitas coeundi, sed integritas commendatur virginis, et honor atque incorruptio carnis. Alioquin nos viri quia nescimus illius sexus naturam, interrogemus virgines, interrogemus aeque et matronas conjugio copulatas. Virgines quidem, ut sciamus quid sit integritas carnis 120.1375B| et sanguinis; conjugatas vero, si est ulla corruptio in partu aut dolor, nisi processerit sanguinis contaminatio et seminis susceptio. Non enim libenter vobis verecundiam incutimus, charissime, qui non sine magno pudore de his loquimur, sed eximiae pietatis honor est vobis et decus virtutis, beatissimae Virginis pudicitiam praedicare incorruptam et incontaminatam, et ab omni contagione primae originis confiteri alienam. De qua si interrogemus virgines, norunt incorruptionis gratiam, sed nesciunt fecunditatem prolis. Si vero quaeramus apud conjugio dedicatas, sciunt quidem maledictionis Evae pressuras et gemitus, sciunt et inter aerumnas et tristitias fecunditatem seminis, sed nesciunt integritatem virginitatis, nec in conceptu nec in partu. 120.1375C| Beata vero Mater Domini in utroque virgo permansit, id est et in conceptu mater, et in partu virgo, quia in nullo horum contaminata reliquarum exemplo feminarum fuit, quae nec Adam ad se admisit, nec ex Evae colluvione filium suscepit, nec sub maledicto in doloribus et angustiis enixa Dominum peperit. Unde constat quia sicut clauso utero concepit, ita et clauso peperit, non communi lege naturae vitiatae et maledictionibus damnatae, sed Spiritus sancti gratia, et virtute Altissimi qua legitur adumbrata. At vero isti nisu quo possunt conantur astipulare Virginem in vitio peperisse, et pudicitiae contumelias inferre. Unde assumunt illud ex Evangelio: Cum impleti essent dies purgationes ejus, quod obtulerunt 120.1375D| Jesum in Jerusalem ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 22, 23). Ecce, inquiunt, cum dicit completos dies purgationis ejus, ostendit evangelista legi naturae eam subjacuisse, et sordibus coinquinatam fuisse, simul et Jesum vulvam matris aperuisse. Qui profecto temerarii assertores dum ita sentiunt, totum desipiunt et destruunt quod sanae doctrinae est, quod rudimenta fidei de Christo ecclesiis commendarunt, quod gratia Spiritus sancti in mysterio promulgavit. Non enim sic completi dies purgationis ejus dicuntur, quasi beata Virgo purgatione 120.1376A| eguerit ullius delicti, quia peperit Dominum Jesum Christum de Spiritu sancto procreatum, sed quia ipsa sub rege erat, et Dominus Jesus Christus sub lege factus, factus de muliere, legis praecepta et instituta veterum in eo servantur jure ad tempus, quousque cessante lege gratia succederet. Et haec est completio dierum secundum consuetudinem legis et non secundum necessitatem purificationis, quia beata et intemerata virginitas immaculata et incorrupta permansit, nullis coinquinata sordibus, nullis vexata Evae cruciatibus. Non potest fieri, juxta angeli vocem qui gaudium universorum affert, ut ipse Christus tormenta in ortu suo matri attulerit. Inter angelorum excubias et laudes non credo quod matri gemitus et dolores tristitiasque Evae 120.1376B| contraxerit; et ideo alia erat purgatio illa feminarum, in qua purgabantur non minus delicta animarum quam et vitia corporum; et alia purgatio Mariae, in qua non ob aliud quam pro mysterio consuetudo legis servatur, quia nullis egebat purgamentis quae Deum de se omnium purificatorem genuit incarnatum. Porro completio dierum purgationis ejus nulla alia causa est quam expletio et consuetudo legis. Purgatio vero et separatio reliquarum feminarum multis ex causis est, in qua et vitia purgantur animarum et vitia corporum. Unde septem deputantur dies immundi, quibus sedere jubetur mulier in sanguine immundo, immundissima juxta dies separationis ejus, et triginta tres ut sedeat in sanguine puro. Omnibus tamen diebus istis mulier immunda erat et 120.1376C| sordida multis ex vitiis, donec redintegraretur status totius corporis, et sanarentur corpora sanguisque cessaret a fervore vitiatus; sicque emundatis sordibus, mulier divinis purgaretur hostiis et muneribus. Sed beata Maria non talibus eguit sacrificiis, quae sanctam de se genuit hostiam, per quam mundus purgatus est. Nam quod dicit evangelista, Quia omne masculinum, adaperiens vulvum, sanctum Domino vocabitur, non ideo dicit, ut nos cogat credere quod Christus vulvam matris aperuit, ut alii, sed ut doceret quod ideo sistunt eum Domino ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo; quia omne masculinum, adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur, in mysterio legis et sacramento sacrae praevaricationis. Non enim evangelista hoc testimonium de lege 120.1376D| ideo adhibuit, ut monstraret Christum vulvam virginis reserasse, sicut caeteri primogeniti, sed ut ostenderet eum sub lege factum, et de vulva virginis prodisse, non qui vocaretur tantum, sed qui esset essentialiter sanctus, cui jure patet omne clausum. Quod testimonium beatus Ambrosius exponens in Evangelio ait (lib. II, cap. 2 in Luc.): « Non enim virilis coitus vulvae virginis secreta reseravit, sed immaculatum semen inviolabili utero Spiritus sanctus infudit. Quod sane semen praefatus doctor non sic dicit infusum, ut aliunde sit quam ex carne Virginis et sanguine, neque ut Spiritus sanctus sementivum esse credatur carnis, ut Irenaeus vult, sed per 120.1377A| hoc verbum Spiritus sancti operatio designatur. Deinde addidit: Solus enim per omnia ex natis de femina sanctus Dominus Jesus, qui terrenae contagia corruptelae immaculati partus novitate non senserit, et coelesti majestate depulerit. Et paulo post: Hic ergo, inquit, solus sibi aperuit vulvam; nec mirum. Qui enim dixerat ad prophetam: Priusquam te formarem in utero, novi te, et in vulva matris sanctificavi te (Jer. I, 5). Qui ergo vulvam sanctificavit alienam, ut nasceretur propheta, hic est qui aperuit matris suae vulvam, ut immaculatus exiret. Quibus profecto verbis non mihi videtur sibi contrarius, aut caeteris doctoribus sanctis, quia dicit quod solus sibi aperuit vulvam. Aperuit siquidem sibi sua potentia mirabiliter, ut esset et pervium 120.1377B| iter, ita ut virgineus clausus maneret uterus, sicut fuerunt januae clausae, et tamen per easdem ingressus est ad discipulos, sicut etiam sepulcrum signatum et clausum quando resurgens egressus est per illud; hinc quoque alibi ipse ait: <poem> Fit porta Christi pervia. Referta plena gratia, Transitque rex et permanet Clausa . . . . . </poem> Non hoc sic dicit ut intelligas quod contra se sentiat, sed sic utique ut plenissime cognoscas eum de utero et per uterum Virginis natum, quem ipse sibi fecit pervium, ac per hoc ipse sibi vulvam aperuit. Sibi quidem, quia vulva virginis licet clausa ei penetrabilis patuit, tamen cum enixus intraret mundum 120.1377C| clausam reliquit et signatam sigillo pudoris. Omnino quia Deo nihil difficile est, eo quod, ut quidam ait, subditur omnis natura ejus imperiis, ritu solito; idcirco constat eum absque ambiguo ita natum, ut esset secretum genitale matris et clausum, quod sibi ipse sua virtute fecit apertum. Alias autem, ipse solus sanctae Ecclesiae, quam sibi sponsam dedicavit ad generandos populos, aperuit vulvam virginitatis. De qua nimirum vulva David Propheta canit dicens: Alienati sunt peccatores a vulva; erraverunt ab utero; locuti sunt falsa (Psal. LVII, 4); personam haereticorum declarans, qui alienantur a vulva integritatis Ecclesiae; quam sane immaculatam servare contendit Apostolus et virginem custodire, cum dicit: Despondi enim vos uni viro virginem castam 120.1377D| exhibere Christo (II Cor. XI, 2). Cujus genitale secretum tunc aperuit, quando per aquam et Spiritum sanctum renascendi gratiam concessit. Cui propheta: Laetare, inquit, sterilis quae non paris, erumpe et clama quae non parturis; quoniam multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum (Isa. LIV, 1). Unde et Anna in Cantico suo: Donec sterilis, inquit, peperit plurimos; et quae multos habebat filios, infirmata est (I Reg. II, 5). Iste est ergo solus essentialiter sanctus, non per quem mater corrumpatur, sed per quem vulva reseretur Ecclesiae, primogenitus ex multis fratribus. Quem in figura futuri mysterii per ora legis 120.1378A| divinae praescripta signabant in primogenitis suis. Non quod essent vere sancta, sed quia vocabantur ex mysterio legis. Alioquin si litteram sequimur, quomodo sanctus erat omnis masculus aperiens vulvam, cum multos sceleratissimos fuisse non lateat. Nunquid sanctus Achab, aut Joram, seu caeteri? Nunquid pseudoprophetae quos ad Eliae preces ultor coelestis injuriae ignis absumpsit? Non utique; sed in sacramento futurae praefigurationis vocabantur sancti cum non essent, donec veniret Christus essentialiter sanctus, qui et sponsae suae vulvam aperiret, fecunditatemque pariendi filios refunderet. Ipse namque Dominico dignus judicatus est obtutu; caeteros omnes juxta legis seriem typum fuisse futuri nemo qui ambigat. Et ideo sistunt eum Domino, quoniam 120.1378B| ipse est purgatio per resurrectionem octavi diei in Jerusalem, ut in eo condonetur et offeratur omnis adoptio filiorum Dei. In eo namque quod lex ait: Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur, promittebatur Virginis partus vere sanctus, quia immaculatus, qui aperiret vulvam Ecclesiae, ut in eo sanctificarentur reliqua omnia, et essent primogenita. Unde signanter angelus ad Mariam: Et quod nascetur, inquit, ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. II, 53). Non quod corruperit matrem nascendo, quam integram et inviolatam reliquit virginem, sed quia ex ea natus Deus homo aperuit Ecclesiae vulvam, et in carne sua pervium sibi fecit iter, ita ut Virginis aulam clausam servaret, quatenus ex matre Virginem sibi duxisse sponsam 120.1378C| ostenderet, quam tali tantoque foedere nascendi virginem permansuram et immaculatam monstrabat. Unde constat legaliter eum oblatum, sicut et circumcisum; alioquin circumcisione non eguit, quia originale peccatum nullum traxit, quo delendus esset ipse Christus de populo suo nisi circumcideretur. Et tamen circumcisus est, quia volens sub lege fuit, ut eos qui sub lege erant redimeret, sicut et oblatus, ut nos qui rei eramus sacrificium Deo Patri in se offerret. Alias autem si ipse, quod absit, immundus esset ut matrem coinquinaret, quomodo nos emundaret in sua oblatione, et faceret hostiam Deo in odorem suavitatis? Idcirco etsi ipse dolores nostros et infirmitates in se pertulit et portavit languores, absit 120.1378D| ut matris pudorem ullis vexaverit injuriarium molestiis. Absit per quam omnis maledictio Evae soluta est, ut ipsa in partu maledictionibus subjacuerit primae damnationis. Absit ubi virtus nascitur, ut ibi tanta colluvio vitiorum credatur; ubi gaudium omnium praedicatur, quod tanta tristitia et gemitus intervenerit; inter angelorum discursus quod immunda septem diebus in sanguine immundo sederit. Ad quam si ita esset, nec pastores mane juxta legem, ut ita dicam, ingredi liceret; nunc autem quia angelus eos evangelizandi gratia devotus invitat, veniunt et vident, inveniunt et intelligunt de Verbo 120.1379A| quod eis praedictam fuerat. Nequaquam igitur credendum quod invenerint Mariam in tantis spurcitiis, solam, multis miseriis, ut assolent puerperae, consternatam et obvolutam; ad cujus partum multitudo angelorum canit: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14). Ergo ubi et per quem tanta pax praedicatur, non credo quod illae ignominiae immaculatae matri contigerint aut dolores carnis. Sed et Magi venerabiliter deinceps intrant domum, et inveniunt quod pastores inveniunt, Mariam, Joseph et puerum; inveniunt non vexatam doloribus, sed obsequentem puero; deinde procidunt et adorant oblatis muneribus quem cum matre inveniunt. Adorant, inquam, ejus primogenitum. 120.1379B| Primogenitum autem, non eum quem sequantur fratres, sed quem nullus antecedit. Quamvis enim quidam voluerint potius unigenitum dici debere quam primogenitum, tamen quia idioma Scripturarum est quidquid primum aperit vulvam primogenitum vocari, sanctificatumque esse Domino, maluit Evangelista secundum eumdem ritum primogenitum quam unigenitum dicere, non quod aperuit vulvam lege naturae, ut mos est caeterarum feminarum, sicut isti aiunt, sed quia ex ea natus est tam primogenitus quam et unigenitus, lege divina factus sub lege, ut per eum lex tota impleretur in spiritu et ad litteram. Nam et ipse primogenitus ex resurrectione appellatur ex multis fratribus. Unde quia colligitur in specie genus, quamvis 120.1379C| unigenitus dici posset per naturam, magis tamen hic primogenitus debuit dici, ut esset indicium quod jam in eo et per eum alii quam multi fratres colligebantur filii Ecclesiae per gratiam, cujus aperuit vulvam. In Veteri quoque Testamento illis primogenita dabantur quam saepe, qui Dei gratia praeelecti sunt, quorum non ex natura dignitas, sed ex gratia meritum antefertur. Idcirco dicimus et nos quod primogenitus hic significantius dicitur quam unigenitus, ut per eum omnes qui ex gratia colliguntur, illi solummodo coadunati in coelestibus habeantur. Hanc quippe figuram gerebant omnia illa primogenita sub lege Domino consecrata. Et ideo justum erat ex his omnibus primogenitis qui vulvam Domino aperiebant, ut Dominus inter eos legaliter offerretur, 120.1379D| cujus formam illa omnia praeferebant, ut esset ipse primogenitus in omnibus primatum tenens. Non qui vulvam vexaret matris, sed qui vulvam aperiret Ecclesiae. Haec idcirco dixerim ut intelligat prudens lector, quia primogenitum non sequentes fratres faciunt, sed ideo certe primogenitus Christus vocatur, quia omnes unigeniti, sicut ipse unigenitus fuit matris, primogeniti dici queunt, non tamen omnes primogeniti jure queunt unigeniti vocari. Ex quo colligitur primogenitum eum vocari debere, ante quem nullus et post quem nullus, et non eum tantum quem fratres sequuntur. Jure igitur Christus primogenitus appellatur ex virgine, non quod vulvam vexaverit virginis et aulam reseraverit pudoris, 120.1380A| sed quia qui erat ab initio primogenitus totius creaturae, natus est ex ea et ipse tam unigenitus quam et primogenitus eo quo voluit modo, sine gemitu et sine dolore parientis. Nam et de baptismo primogenitus recte vocatur, qui et in resurrectione primogenitus resurrexisse dicatur. In utraque tamen natura et nativitate quamvis primogenitus dicatur, jure unigenitus esse creditur, quoniam idem est hominis et Dei Filius; non alius et alius, sed unus et in utraque unus. Quibus profecto catholicae veritatis regulis hinc inde patet sensus, quod nemo nisi haereticus dicit Christum nonnisi communi lege naturae natum, neque aliter quam ut caeteri nascuntur infantes. 120.1380B| Quamvis enim praefatus doctor Hieronymus in eo opere, quod contra Helvidium ex hoc egit, videatur ei cessisse, et eo in loco ubi ait de hospitio vulvae novem mensium, et de vilitate nascendi quod ille haereticus insultando proposuerat, quasi indignum esset divinae majestati ad tantam dignationem se humiliasse, ut inter viscera in utero versaretur Virginis, aut inter femora feminea nasceretur tam sordidus. Sic enim omnia in contrarium opponens quasi haereticus, ut destrueret fidei catholicae veritatem. Cui e contrario egregius ille veritatis assertor non cedendo, ut isti volunt, sed dignitatem gloriosissimae humilitatis Dei amplius commendando ait; quod quanto viliora et inhonestiora pro nobis illa majestas divina suscepit aut sustinuit, tanto charius 120.1380C| nos redemit, et propensius honorandus est. Tali namque sensu, etsi non eisdem verbis in quantum recolo, eisdem respondens haeretico videtur beatae Virgini non infamiam ullius colluvionis, aut poenam peccati intulisse, sed dignationem divinam et exinanitionem immensam in forma servi reverenter satis commendasse, non ut virginem vexatam a Domino et exhonoratam ostenderet, sed ut clementiam pii Conditoris etiam hujusmodi haereticis demonstraret. Idcirco non cessit istis cum Helvidio errantibus, sed corripuit ut discerent non infamare virginem, et Deum non derogare in forma servi humilitatem. Non enim pudicitiam ejus in aliquo laesam docet, qui tantum in ejus laude triumphat, neque ad horam cessit ejus adversariis, qui pro ea tantum et tandiu 120.1380D| dimicavit verbi gladio. Cui Deus contra hostes ejus tantam resistendi contulit gratiam, et revincendi praebuit virtutem, ut nemo contra eum audeat insurgere. Oro autem, sacratissimae virgines Christi, vestris intervenientibus meritis, ut qui illi tantam praestitit dicendi peritiam et debellandi adversarios fortitudinem, mihi quoque dare dignetur loquendi gratiam, et quae digna sunt huic mysterio aperire in Spiritu veritatis, quatenus hinc inde per vos et propter vos, o matronae Christi, dignus inveniar, tantopere, qui meis nullis suffragor meritis, ut apte defendere queam matris Domini mei pudicitiam, et non sane credentibus pandere veritatem, 120.1381A| ut resipiscant et cessent jam ultra loqui falsitatem. Dicunt autem quod non aliter natus dici queat Christus nisi aequa sorte naturae ut caeteri; quasi aequa conditione in Scripturis divinis semper nativitas esse dicatur, cum longe alia sit ista nativitas omnium qua sub sorte maledictionis nascuntur, et alia si Eva non peccasset: quia ista sub maledicto est et aerumna; illa autem tota in flore benedictionis fructum afferret sine gemitu et dolore. Unde, quaeso, saltem illam isti concedant nativitatem Christo de Maria Virgine, qua nascerentur communi lege omnes si non peccasset Eva, quae nunc nativitas nota est soli Deo, et ignota forte hominibus; et non ascribant ei maledicta, gemitus, et aerumnas 120.1381B| pro gaudio matri attulisse. Quae tanto magis Virgo libera fuit a corruptione passionis, a dolore carnis, a sordibus ignominiae, quanto gratia plena et incorrupta, quanto Spiritu sancto dedicata et virtute divina adumbrata. Habet enim Spiritus sanctus in se recessus suos, quibus modis dicatur nativitas in Scripturis sacris, et quibus occultetur legibus sempiternis. Alia namque est nativitas carnis de carne, alia Dei de Deo, et alia quarumlibet rerum innumerabilium. Et tamen eorum omnium non unus est modus nascendi, neque unus eorum ordo existendi, quamvis nativitas in singulis aeque dicatur quibus est jure attributum, ut nati de altero dicantur, ac per hoc quolibet modo de Maria Virgine Christus recte natus creditur, quia ex ea carnem assumpsit. 120.1381C| Nativitas vero ipsa quomodo ad nos exierit, utrumne ea conditione qua Eva peperisset si non peccasset, an gloriosus, quia Deum et hominem genuit et virgo permansit, quod illa non esset, neque reliquae dum parerent, superflue quaeritur. In quo opere nemo sanctorum voluit dubitare, sed catholica fide hoc certum omnes praedicant, quia nec in delicto concepit, nec in delicto et dolore cum corruptione peperit, neque Christus ex ea ullum peccatum traxit. Quod si ex ea peccatum non traxit, nec admisit, quia nullis cruciatibus in nascendo matris vexavit pudorem, neque in aliquo ejus commaculavit virginitatem. Non dicimus itaque, ut aiunt, quod monstruose sit natus, sed sicut praesignatum est olim in prophetis, 120.1381D| et traditum est nobis a sanctis Patribus, quod ipsa sit porta quae ostensa est Ezechieli, de qua dicit: Vidi portam in domo Domini, et haec erat clausa; et vir non transiet per eam; quia Dominus Deus exercituum ingressus est per eam (Ezech. XLIV, 2). De qua porta beatus Ambrosius in eodem hymno, de quo dixi, quem in honore sacratissimae Virginis composuit: Fit porta, inquit, Christi pervia, referta plena gratia, transitque Rex et permanet clausa, ut fuit, per saecula. Ergo cum dicit fit pervia, semetipsum exponit et ostendit transitum nativitatis ejus; cum dicit permanet clausa, ostendit adimpletum quod erat in prophetis. Clausa igitur non diceretur, si in 120.1382A| aliquo laesa esset ejus integritas. Sed quia in nullo est violatus pudor virgineus, neque fons in aliquo resignatus, procul dubio patet sensus, quia clauso utero ad nos venit, sicut januis clausis ingressus est ad discipulos. Siquidem aspectus discipulorum utrumque tunc probavit, scilicet quod et fores clausae essent, et quod Dominus per easdem introiens coram eis praesens astaret, sic et fides nostra utrumque de Christo certissimum tenet, quod et pervia fuerit ejus integritas nascente Domino ex ea, et tamen uterus non fuerit reseratus. Alioquin quomodo clausum dici potest permansisse quod violatum est? Aut quomodo sine dolore et sine gemitu puerpera peperit, si more caeterorum feminarum vexatis visceribus filium edidit? Et si ita patuit, 120.1382B| ut aiunt, quomodo clausa permansit ut fuit antequam pareret? Nec enim januae illae penetrabiliores erant clausae, quam uterus virginis incorruptus. Idcirco non abs re creditur ad nos Dominum sic exisse, ut nativitas Christi de carne Virginis probaretur, et virgo nullis cruciatibus vexaretur. Forte dicturi sunt isti, quod corpus jam incorruptibile et immortale exilius esset ad penetrandum quo vellet, quam esset prius antequam resurgeret. Nequaquam igitur hoc dicit quisque qui sane sapit: quia ex quo conceptus est homo, idem semper qui ante Deus fuit. Unde quando super undas aequoreas ambulavit ante passionem, non minus homo quam Deus fuit. Quod si ad naturam respicias rerum, 120.1382C| aut corpus sine pondere vexit, aut undas sua potentia quo sustinerent pondus corporis solidius, confirmavit. Et ideo, ut beatus Gregorius ait in homiliis suis (Homil. XXVI), Redemptoris nostri opera quae ex semetipsis comprehendi nequaquam possunt, ex alia ejus operatione pensanda sunt, ut rebus mirabilibus fidem praebeant facta mirabiliora. Illud enim, inquit, corpus Domini intravit ad discipulos, januis clausis, quod videlicet ad humanos oculos per nativitatem suam clauso exiit utero virginis. Deinde addit: Quid ergo mirum si clausis januis post resurrectionem suam in aeternum jam victurus intravit, qui moriturus veniens non aperto utero virginis exivit? Ecce tantus talisque doctor et summus pontifex de hoc quid senserit, qui omnes ante 120.1382D| se legerat tam Latinos quam et Graecos eximios tractatores. Ecce ex hoc uno quod nulli dubium esse credidit, approbat quod forte dubium esse poterat. Nemo igitur qui sane sapit, de re multum dubia incertum aliquid affirmare contendit. Unde quia de illo corpore quod videri poterat, fides intuentium dubitabat dum fores cernebant clausas, magister veritatis ab eis omnem aufert dubietatem, cum eis manus et latus palpare et videre jubet. Ita et hic auctor egregius de hoc quod omnibus in commune certum esse credidit, rem valde difficilem astruxit et firmavit, quod corpus Dominicum post resurrectionem januis clausis introierit, fueritque incorruptibile 120.1383A| pari modo et palpabile. Tamen quolibet pacto ingressus ex Evangelio ad discipulos januis clausis probatur, sicut et clauso utero virginis natus. Quod si natus sic per vulvam jure dici non potest, ut isti volunt, omnino nec ingressus per januas; et tamen ingressus ad eos convincitur, quando in medio eorum stetisse legitur. Sicut et de sepulcro egressus signato monumento monstratur, quando angelus revolvit lapidem et vacuum ostendit monumentum. Unde liquido constat, quod sicut saxeum illud ostium ei pervium et penetrabile fuit, nec potuit cohibere vivum quem prius claudebat sub sigillo mortuum, ita et claustrum matricis atque genitale virginis cum esset clausum et signatum sigillo pudoris, cum impleti essent dies pariendi non 120.1383B| potuit obstare partum integritas corporis, nec tamen eguit reserari, quia non oportuit ut esset tormentum ei qui erat honor matris et gaudium, quia Deo totum erat pervium in ea quidquid erat clausum, honor vero quia totum erat Deificum quod natum . . . . . Fateor plane quod non tanta materies disputandi valeat inveniri, cur signato sepulcro exierit, vel cur clausis januis introierit ad discipulos, quanta quod de Maria Virgine clauso exierit utero. In illis siquidem declaratur divina majestas, in hac autem monstratur divina dignatio, et secundum humilitatem 120.1384A| debitus honor matris et reverentia pudoris. Hinc quoque beatus Ambrosius hymnidicis laudibus testatur (in hymno in natali Domini ), quod claustrum pudoris permanserit, et vexilla virtutum in ea fulserint, in qua tota majestas Deitatis versatur, quousque plenitudo temporis advenit pariendi. Ergo in qua claustrum pudoris integrum permansit, nulla disruptio intervenit, nulla vexatio carnis, nulla foeditas dirae conditionis. Et in qua vexilla virtutum micarunt, nullum peccatum primae originis ut cruciaretur, viguit. Fulserunt autem vexilla virtutum in illo sacro puerperio, quando virgo concepit sine semine, virgo peperit sine dolore et gemitu, et permansit virgo fecunda prole. Hoc quippe est claustrum permanere pudoris, in nullo violatum esse genitale secretum quod ei 120.1384B| fuit apertum. Non in conceptu, non in partu, non in ulla confusione parturitionis. Nam et Ecclesiae Christi omnis tam Romana quam et Graeca sic sua et divina fidenter canit auctoritate quod peperit Virgo sine dolore, quod permansit inviolata, quoniam eam in omnibus illaesam servavit Spiritus sanctus, ut virgo haberet filium, et servaretur ei honor tanto munere dignus, quanta sanctificatione uterus Deo fuerit dedicatus. Explicit tomus de Partu Virginis Mariae primus una cum sacris virginibus dedicatus. LIBER SECUNDUS. 120.1383| 120.1383C| Inter sacrarum Scripturarum eloquia cavenda est semper vana et superstitiosa intelligentia; quia sicut in proverbiis legitur, perversi difficile corriguntur; et stultorum infinitus est numerus (Eccli. I, 15). Et ideo quorumdam fratrum temeritas, quia semel coepit sacramenta divini muneris procaci disputatione commaculare, et mysterium sacri partus superflua inquisitione discutere, malunt cum haereticis errare, quam cum catholicis quae male sentiunt corrigere. Unde sibi quia rimas vanae disputationis inveniunt, sentinam pravae colluvionis ad submersionem animarum foetidam nimis in Ecclesiis introducunt, dum dicunt mendose Mariam Virginem naturali lege Dominum peperisse sicut reliquae pariunt feminae, et non aliunde in partu incorruptam fuisse 120.1383D| solummodo, nisi quia ex viri coitu non conceperit. De cujus incorruptione jam me supra satis in priori tomo dixisse credo. Sed quia isti nostris non acquiescunt dictis, pervicaci insultatione diffiniunt virginitatem non aliunde quam ex coitu viri corrumpi posse, neque corruptam vocari debere Mariam, licet juxta legem pepererit omnium feminarum, eo quod, inquiunt, etsi viscera vel genitale secretum more caeterarum feminarum patuit ut nasceretur Christus, virginitas tamen corrumpi non potuit; propterea Dei 120.1384C| Genitrix sola virgo post partum et incorrupta fuit. Talibus igitur et hujusmodi vaniloquiis dum suas diffundunt nenias, sanctorum Patrum praemittunt auctoritatem, et commaculant catholicam fidem. Unde, quaeso, quia nostra dedignantur audire, audiant beatum Augustinum, cui contradicere fas non est, de hac re in libro Euchiridii (cap. 34) inter caetera disputantem. Ait enim: Nihil humanae naturae in illa susceptione fas est dicere defuisse. Non qualis de utroque sexu nascitur per conccupiscentiam carnis cum obligatione delicti, cujus reatus regeneratione diluitur, sed qualem de virgine nasci oportebat, quem fides matris non libido conceperat; quoniam si vel per nascentem corrumperetur ejus integritas, non jam ille de virgine nasceretur, eumque falso, 120.1384D| quod absit, natum de Virgine Maria tota confitetur Ecclesia, quae imitans ejus matrem, quotidie parit membra ejus, et virgo est. De quo sane Opere ad Volusianum satis eleganter scribit, ad quem etiam librum nos legendum pro hoc remittit. Sed isti quia nec illum librum, nec hunc locum legere volunt, errant sua temeritate decepti. Alioquin, ut hic egregius doctor fatetur, si vel per nascentem corrumperetur integritas virginalis, non fas esset eam dicere virginem, corrupta a nascente virginitate. Et si corrupta 120.1385A| esset vel per nascentem, quomodo integra esset et illaesa virgo? Audiant itaque hic vaniloqui tantum doctorem, et resipiscant, ne forte introducant per suam falsam assertionem Christum in delictis conceptum, et iniquitatibus natum. Quia et si de virgine non est natus, falsum est quod Ecclesia confitetur, ut hic ait; falsum et quod omnis Scriptura Novi ac Veteris Testamenti de illa testatur. Sed quia omnino virgo permansit, nullis pressa est doloribus, in nullo corrupta fuit; et ideo non secundarum spurcitias traxit, non sanguinis fluxum emisit, non corruptiones viscerum infra extraque pertulit. Quod si talibus et hujuscemodi pateretur puerpera tormenta, procul dubio virgo non esset, quia virginalis integritas violata esset. Hinc Sedulius, 120.1385B| rhetor Romanae Ecclesiae, in Paschali suo opere (cap. 3, init.) ait: Infans namque parvus ac maximus, membris scilicet exiguus, deitate praecelsus, per hospitalis templi sinceram defluens castitatem, non laesit corpus abscedens quod non laeserat cum venisset. Quod si ita est, imo quia ita est, non ita natus est ut caeteri nascuntur corrupto corpore, sed illaesis visceribus Deus et homo natus est. Unde adhuc idem vere divinae generationis hoc secretum testis virginis partus ostenditur, qui materni pudoris custos ingressus clausis visceribus conceptus est et creatus. Nihil ergo apertius dicere queunt, nihil manifestius hic sancti doctores de partu Virginis, quod integra virgo clausaque permanserit, ut fuit antequam pareret, quod omnino non esset si in partu, 120.1385C| more caeterarum feminarum, corruptioni subjaceret. Nulla igitur virgo hujusmodi subjacet passionibus; et ideo vere virgo, quia integra et incorrupta est, jure dicitur. Sic et beata Dei Genitrix ut vere virgo dicatur dum parit, ex toto recte clausa more virginum et incorrupta creditur. Quod si non ita maneret incontaminata ut reliquae virgines, vere virgo non esset. Quod ut ostenderet David propheta, vaticinans de ea satis congruo exemplo ita ait: Descendit sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram (Psal. LXXI, 6). Quem versum Cassiodorus senator in Expositione psalmorum pertractans, vellus sacratissimam Virginem Mariam intelligit detonsam ex ovibus Israel; pluviae vero divinitatem Verbi comparat, quia sicut pluvia in vellus 120.1385D| cum summo silentio venit, ita perfudit ac replevit virgineum corpus, et possedit virgineam mentem. Miro itaque modo miroque comparationis exemplo 120.1386A| firmavit vaticinando descensionis ejus in uterum virginis adventum, quia sicut pluvia integrum et inviolatum perfundit vellus, ita et divinitas Verbi incontaminatam et illaesam servavit virginem. Integram quidem eam invenit et incorruptam, quando descendit sicut pluvia in vellus, et ingressus est virginea viscera, descendit autem et sicut stillicidia stillantia super terram. Unde idem Propheta in duabus istis prophetiae sententiis perfectam Christi incarnationem explanat. Per stillicidia namque terram germinare cernimus, ex qua ad infusionem et ad humorem pluviae omne virgultum agri germinatur, et omnis terrae viror nascitur. Sic et divinitas Verbi descendens in Mariam sicut stillicidia super terram, germinare eam fecit germen vitae; et non 120.1386B| aliunde quam ex seipsa idem de carne virginis per infusionem divinae majestatis. Et ideo aeque quod natum est ex ea divinum et humanum fuit, ita ut ex Maria neque divinitas Verbi nata credatur sine homine, neque homo sine Verbo, quia Verbum caro factum est, ac per hoc Deus et homo unus est Christus. Porro per pluviam quae descendit in vellus, non germinandi naturam expressit ex vellere, sed modum nascendi ex virgine. Nam pluvia sereno tempore quando perfundit vellus aeque ad ingressum servat integritatem ejus, aeque ad egressum quando refunditur, quia in nullo a pluvia velleris integritas violatur. Sic quippe de Maria Virgine praefatus ille coelestis orator sentit, sicque confitetur quod nec ad ingressum Filii Dei sit corrupta, nec ad egressum 120.1386C| violata, sed in omnibus plena gratia, integra et illaesa est servata; nec cum ingreditur, uterus aut viscera corrumpuntur, nec cum evacuatur, reserantur. Manet quidem genitale secretum, sed clausum et immaculatum; evacuatur uterus, ut vellus a pluvia, sed non quassantur viscera. Duabus itaque istis sententiis, ut praefatus doctor insinuat, Spiritus sanctus voluit declarare quod demum Isaias de Christo testatur, dicens: Quomodo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram et infundit eam, et germinare eam facit; sic erit Verbum quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui: et prosperabitur in his ad quae misi illud. Ecce quid per pluviam David voluerit significare, et quid per stillicidia, profecto 120.1386D| Spiritus sancti infusionem, et Verbi divinitatem. pt875m77121zbenoimjuusa8y98z0hk 0 62172 264856 206146 2026-05-06T20:28:56Z Demetrius Talpa 13304 264856 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' De fide spe et charitate De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus), J. P. Migne 120.1488D OBSERVATIO PRAEVIA. 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. INVOCATIO. <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> P. RADBERTUS WARINO, Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem. 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| DE FIDE. 120.1389C| INCIPIT LIBER DE FIDE. CAPUT PRIMUM Quid sit fides? :1. Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. :2. Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. :3. Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. :4. Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. :5. Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. CAPUT II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint? Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. CAPUT III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium? Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. CAPUT IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides. Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. CAPUT V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur. Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. CAPUT VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum. :1. Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. :2. Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. :3. Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. CAPUT VII. Credibilium genera quot sunt? :1. Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. :2. Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. CAPUT VIII. De vera et indubitata fidei disciplina. :1. Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. :2. Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! :3. Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. CAPUT IX. De fide baptismi non immutanda. 1. Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. :2. In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. :3. Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. :4. Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. CAPUT X. De potentia fidei. :1. Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| :2. Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. :3. Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. CAPUT XI. De justitia fidei. :1. Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. :2. Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. :3. His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. CAPUT XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit. 1. Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. 2. Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. :3. Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. :4. Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). CAPUT XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides. :1. Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. :2. Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. :3. Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. CAPUT XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna. :1. Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. CAPUT XV De dono gratiae, et perseverantia fidei. :1. Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. :2. Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| DE SPE. PROLOGUS IN LIBRUM DE SPE. 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. Explicit prologus. INCIPIT LIBER DE SPE. CAPUT PRIMUM. 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. CAPUT II. Quid sit inter spem et fidem. :1. Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. :2. Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. :3. Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. CAPUT III. De participatione fidei atque spei. :1. Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). :2. Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. :3. Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. CAPUT IV. Quare dicta sit spes. 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. CAPUT V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum. :1. Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). :2. Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. :3. Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. CAPUT VI. De desperatione. :1. Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. 2. Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. :3. Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. :4. Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. :5. Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. CAPUT VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur. :1. Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. :2. Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. :3. Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| DE CHARITATE. PROLOGUS IN LIBRUM DE CHARITATE. 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. Explicit prologus. INCIPIT LIBER DE CHARITATE. CAPUT PRIMUM. Quid sit charitas? :1. Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| :2. Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. :3. Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. CAPUT II. Cujus lingua sit charitas. :1. Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. :2. Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). CAPUT III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas. :1. Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. :2. Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. :3. Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. CAPUT IV. Quod charitas gemina sit. 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. CAPUT V. Quod quatuor sint diligenda. Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. CAPUT VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere. Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. CAPUT VII. Quid fruendum quidve utendum sit. Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. CAPUT VIII. De ordine charitatis. 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. CAPUT IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio. Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. CAPUT X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur? Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. CAPUT XI. De nutrienda charitate. Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. CAPUT XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt. 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. CAPUT XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem. :1. Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. :2. In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. :3. Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. CAPUT XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. :3. Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Ame (no apparatus) s6oq3mpos6gjjc4u4v0glfouo2qazmt 264876 264856 2026-05-07T10:01:12Z Demetrius Talpa 13304 264876 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== 1. Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== 1. Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. 2. Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==DE SPE.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. 2. Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. d1t2b6tj1oirxy15vgfmsdmrfnnz42s 264877 264876 2026-05-07T10:01:59Z Demetrius Talpa 13304 /* Caput IX. De fide baptismi non immutanda. */ 264877 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== ====1.==== Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== 1. Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. 2. Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==DE SPE.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. 2. Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. fmduxylx0wn0appybth0112djzfatos 264878 264877 2026-05-07T10:02:34Z Demetrius Talpa 13304 /* Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit. */ 264878 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== ====1.==== Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== ====1.==== Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. ====2.==== Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==DE SPE.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. 2. Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. s6qb23prkdoz1g8jympktirq89jq6d1 264879 264878 2026-05-07T10:03:06Z Demetrius Talpa 13304 /* DE SPE. */ 264879 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== ====1.==== Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== ====1.==== Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. ====2.==== Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==De spe.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. 2. Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. 2kpcdq17xqjmrkx8ox1cvys1rnlw1vl 264880 264879 2026-05-07T10:03:34Z Demetrius Talpa 13304 /* Caput VI. De desperatione. */ 264880 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== ====1.==== Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== ====1.==== Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. ====2.==== Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==De spe.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. ====2.==== Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== 1. Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. 2. Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. 0xnu1xwabjg8kvujplr6xir7xnlsl1o 264881 264880 2026-05-07T10:04:09Z Demetrius Talpa 13304 /* Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. */ 264881 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De fide spe et charitate |OperaeWikiPagina=De fide spe et charitate (Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=theologia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' 120.1488D ===Observatio praevia.=== 120.1387A| Alterum Paschasii Radberti opusculum, quod novum hic viris eruditis ac piis exhibemus, tres de Fide, Spe et Charitate libros complectitur, qui quo sint tempore conscripti paucis accipe. Cum jubente Warino, Corbeiae Novae abbate, in juniorum fratrum gratiam, quos ille de tirocinio ad perfectiora provehebat, editi fuerint ante annum 856, quo Warinus ad superos transiit conscriptos fuisse constat; constat etiam post editos in Matthaeum libros, quos lib. I, cap. 9, citat, Paschasium Warini jussis obtemperasse; idque, ut vero simile est, ante susceptam Corbeiae Veteris praefecturam, quam anno 844 obivit, alioquin non jubente sed deprecante Warino, opus istud aggressus diceretur. Annum praecise designant Annales Corbeienses, a Guillelmo Leibnitio Rerum Brunswicentium tom. II inserti, in quibus ad annum 843 haec lego: Praeradbertus lector eximium librum scripsit, de Fide, Spe et Charitate. De quo ad annum 839 idem annalista haec habet: Praeradbertus commonachus noster claruit pietate et doctrina 120.1387B| a Bathurato episcopo in Patherbrunn, valde dilectus. Ubi quod Praeradbertus appellatur, error est annalistae, decepti inscriptione recentioris codicis Corbeiensis, quae amanuensis ipsius errore 120.1388A| sic effertur: Praeradbertus Warino Corbeiensi abbati et archimandritae suo salutem, cujus loco, si antiquiores libros consulere licuisset, non Praeradbertus, sed P. Radbertus legisset, quod sane praemissi versus acrostichi indicant, quorum initiales litterae efficiunt Radbertus Levita. Tractatum de Fide, Spe et Charitate publicam primus in lucem emisit noster Bernardus Pez, acceptum a cl. viro Georgio Eckart, qui illum ex codice Corbeiensi non satis fideliter descriptum ipsi tradidit edendum, tot mendis conspurcatum, ut non solum verba integra, sed integras passim lineas omittat aut saltem immutet; id quod Bernardo Pezio viro diligenti minime censemus esse tribuendum, sed Eccardo aut illi qui ejus nomine tractatum praecipiti nimis calamo descripsit; quod indigne ferentes nostri Corbeienses, exemplum aliud accurate descriptum et diligentius collatum, ut nostra hac in amplissima collatione locum habere posset, mihi contulerunt. Ita prae caeteris optavit 120.1388B| reverendissimus ac perillustris dominus Anscharius de Grass, ejusdem loci prior ac celsissimi principis abbatis consiliarius intimus, ac vicarius generalis et archidiaconus, qui illum editioni paraverat. ===Invocatio.=== <poem> 120.1387B| Rumpe Camena moras, virtutum foedera pange, Ad coeli thalamos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant, cespite fosso, Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe. Excipiam vitae fontes aperire calentes 120.1387C| Rauca licet pueris, coelestia munera pandam. Tres sunt quae veniunt uno de fonte sorores, Uirgineo gressu, Christi de sanguine lotae: 120.1388B| Sed CHARITAS harum est cunctis praecelsior una, Laude FIDES digna virtutum summa gubernat, Et petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt, Virgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, In solio recubans, Christi munimine tuta; 120.1388C| Tres istae nectunt virtutum foedera, quaeque Ad coeli thalamos animam conscendere cogunt. 120.1387C| </poem> ===P. Radbertus Warino, <br>Corbeiensi abbati et archimandritae suo, salutem.=== 120.1387| 120.1387D| Nec dubium quin altissimum est de his disserere quae nemo novit nisi qui accipit: accipi autem non 120.1388D| arte, vel eloquentia queunt; praesertim cum apostolus Jacobus dicat: Omne datum optimum, e 120.1389A| omne donum perfectum desursum esse (Jac. I, 17.) Unde diu mecum multumque, mi Pater, deliberans, adorior quod exigis, de fide, spe atque charitate quippiam, quid sint, vel qualiter habeantur. Profecto cum nullus, ut praetuli, earumdem virtutum intelligentiam, nisi ex dono sancto Spiritus potest acquirere, sine quibus nullus in re dicitur Christianus, etsi omnes reliquae virtutes videantur adeptae; quoniam ex istis et in istis totius humani generis salus, et virtutum efficientia pendet; Scripturarum quoque divinarum, non dico quaelibet manifestiora, verum omnia profundissima panduntur et obscura, non quidem poetarum salsura. Tres nunc Musarum fingo sorores, aut Pierium pulso illectus, sed vias vitae aggredior manantes de paradiso. Unde novo 120.1389B| appulsus amore, pii favoris voto devinctus, tuis me precibus adjuvari credidi; ne sine his de his loqui audeam, quoniam non ista atramento et charta traduntur, sed calamo Spiritus sancti, de quo Propheta canens: Lingua mea, inquit, calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2). Verumtamen non adeo lectionem omittendam censeo, imo disciplinam earum, eruditionem sectandam, ut habeat Christianus quod intelligat, et in his precibus universi quod exoptent. Alioquin quodcunque agimus, aut cuicunque doctrinae insistimus, nihil est quod acquirimus; quia in his est quodcunque nobis a Deo donatum credimus, speramus, et per charitatem diligimus. 120.1390A| Nulla igitur pagina divinarum Scripturarum quae tres hasce virtutes fundamentum et culmen totius Christianitatis non praedicet et insinuet; quibus caetera praestantur dona, et vita consequitur sempiterna. Pascuntur enim septem Spiritus sancti donis, sicut in Job praesignatum legimus, quod tres filiae ejus quotidie per orbem dierum in singulorum fratrum suorum epulabantur domibus; videlicet quia fides, spes atque charitas rore Spiritus sancti opime saginantur, ut visibilia contemnant, et ad ea quae non videntur indesinenter festinent. Spiritu quippe Dei aguntur, et ideo pro his quae jam donatas diligunt, ardenter invigilant. Quapropter de his loqui, ut congruit, sicut dixi, altissimum est; tacere vero, et non pro his doctrinis, 120.1390B| et precibus insudare stultissimum; quandoquidem nec beatitudo vestra petiit more sanctorum Patrum de fide disputare; sed quid sint, qualeve negotium gerant, vel quid proprium, aut quid commune in credentibus germanitatis officio impendant, suis quod de tirocinio ad perfectiora provehis, paucis capitulatim pandere jussisti; unde habeant hi ad modicum, quid degustent; perfectiores vero omnium sanctarum Scripturarum volumina perlegant; quoniam in his, si recte sapiunt, non deerit, quo amplius et perfectius Domino reserante crescant, et crescendo ad ea, quae sempiterna sunt, feliciter perveniant. Amen. 120.1389C| ==De fide.== 120.1389C| ''Incipit liber de fide. '' ===Caput primum. Quid sit fides?=== ====1.==== Quaerendum prius, quid sit caeterarum omnium 120.1389| virtutum initiatrix fides; quia, sicut Apostolus ait, 120.1389D| licet aliis quibusque Christianae religionis enitere videamur operibus, sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. VI, 33). Et ideo satis admodum studiose, non dico, quaerenda, imo imploranda est fides; sine qua nemo adhaeret Deo; per quam sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, per quam adepti sunt repromissa, et adhuc hodie ex ea mirabiles praedicantur; alioquin quis justificatur, nisi ex fide? Justus autem, inquit, meus ex fide vivit (Hebr. X, 38). Ergo quaerenda talis, ac tanta potestas fidei, cui omnia cedunt, sine qua nemo vivit, per quam nobis reliqua virtutum praestantur bona, et ad mensuram fidei nostrae, ut Apostolus ait (Rom. II, 3), omnia 120.1390C| gratis dispertiuntur. Manifestum igitur, quod ex diffinitione rerum, juxta philosophorum sententiam, quaeque illustrantur, ut melius a singulis intelligantur. Propterea quaerenda hujus diffinitio, non physica inquam et humana, sed divina; ut per eam 120.1390D| quoque, quid sit, de qua quaeritur, evidentius apprehendatur. Fides, inquit Apostolus in quo Christus loquebatur, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1), quod altera interpretatio, convinctio non apparentium, habet. Convinctio autem non apparentium jure fides dicitur; quia nobis invisibilia, et aeterna, necdum igitur apparentia in corde convincit, et religat. Unde et religio nominatur. Religio autem, eo quod religet mentes nostras ad Deum, dicta probatur; vel quia invisibilia, et aeterna per fidem quasi thesaurum, ne a nobis prolabatur in corde vinculo amoris fortiter ligat. Qui nimirum thesaurus, ut scriptum est, requiescit 120.1391A| in ore sapientis (Prov. X, 13). In ore quippe, quia de corde manat. Quem thesaurum in Christo novimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, atque scientiae (Col. XII, 3). Christus vero per fidem in cordibus nostris, teste Apostolo (Eph. III, 17), convinctus, et compactus charitatis loro tenetur; cum quo Pater, et Spiritus sanctus mansionem in nobis facere dignentur (Joan. XIV, 23); ut sit jam in cordibus nostris Deus Trinitas substantia necdum apparentium. Ecce quid sit fides, substantia, inquit, sperandorum, argumentum non apparentium. Porro sperandorum substantia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus est, totus Deus, integer Deus, unus Deus, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus (Psal. LV, 5). Quidquid enim illud est, quod Deus est, hoc totum 120.1391B| recte credentes sperant; quia ex illo, et de illo plena immortalitas exspectatur, plena beatitudo, plena et interminabilis aeternitas, atque immarcessibilis vita. Illum itaque sperant, quia cum jurejurando pollicitus est olim patribus daturum se nobis; qui etiam fecisse gaudentes credimus, et credentes speramus; sperantes vero patienter sustinemus, donec post modicum (quia adhuc secundo veniet, et non tardabit) plenitudo adoptionis recipiatur, quae jam in spe per fidem in nobis indulta tenetur. Dedit, inquit evangelista, potestatem eis filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12). Ex Deo itaque renascuntur, qui fide plena ex aqua et Spiritu sancto ad immortalia renovantur. Haec, inquam, est fides, 120.1391C| plena Deo, plena deitatis substantia, qua renascimur; credere Patrem, ac Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum, verum, permanentem, incommutabilem, sempiternum. Haec, inquam, est sperandorum substantia, et haec via credendi, repleta omni veritate. Qua profecto fide interdum totus Deus creditur, tenetur, amatur, atque colitur; in qua nihil vacuum, nihil dubium, nihilque adumbratum, sed solidum, integrum, atque verum. ====2.==== Haec igitur, ut quidam diffiniunt, origo justitiae est, sanctitatis caput, devotionis principium, religionis utique fundamentum; sine qua nemo Deum promeruit, nullus viam sanctitatis arripuit. Est enim innocens, et pura credulitas, qua itur ad Deum, per quam praeceptis insistimus, et Deum 120.1391D| jure cum pietate veneramur; quae nimirum excludit dubia, firmat in animo certissima promissorum Dei. Hinc et signa ostendit, virtutes exercet, et charismata sacramentorum complet. Tenet igitur Deum, et tenetur a Deo. Aliud siquidem a Deo fide percipimus, aliud ex fide debemus; quae nimirum fides pactum est, vel foedus inter Deum et homines. Unde 120.1392A| nec debet aliquis placitum foederis destituere, cujus se pignus conspicit retinere. Nam etsi inter idoneos probosque viros semper pacta servantur, fitque violatae fidei reus qui aut placitum dissolverit, aut pactum irruperit, vel sociale commercium perfida calliditate mutaverit; quanto magis inconcusse servandum, quod cum Deo contrahitur, cum Christo initur, ne reus aeternis legibus obnoxius censeatur! Unde irretractabiliter observandum, quidquid cum Deo in spe coelestium promissorum copulatur; quia, etsi homines in invicem nonnunquam aut fallunt, aut falluntur, Deus ab homine falli nequaquam potest. Propterea exigit quid promiseris; quoniam remunerator est eorum quae compleveris. Hinc quoque angelus in Apocalypsi ait: Esto fidelis 120.1392B| usque ad mortem. Vincenti, inquit, dabo edere de ligno vitae (Apoc. II, 10); quoniam haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Fides utique, quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6), et non, quae sine operibus mortua (Jac. II, 20) jacet in semetipsa, qua daemones credunt et contremiscunt. ====3.==== Verum igitur, quia infidelitas nos a ligno vitae expulit, necesse est ut fidelitas revocet. Dictum est ergo homini in paradiso: Quare dixit vobis Deus, ne comederitis de ligno dignoscentiae boni malive? scit, inquit, Deus quod, in quacunque die ex eo comederitis, eritis sicut dii (Gen. III, 1, 5). Quae nimirum fides, imo infidelitas ex mundo, et diabolo fuit: idcirco satis oportet ex Deo sit fides, et in Deum, per 120.1392C| quam itur ad Deum, ut non ex sese, aut ex mundi, vel ex mendacio diaboli; sed tota pendeat ex Deo, et maneat in Deum. Alioquin, quomodo vincere potest mundum, si oblectetur, et faveat his quae sunt in mundo? Propter quod, ut inexsuperabilis tota sit, ut dixi, in Deum, et ex Deo, nihil consentiens faventibus oculorum concupiscentiis, et inimicorum fallaciis, in quibus vitae superbia ministratur; imo praeceptis Dei obediat, promissis inhaereat, dictis credat, ex carne et de mundo nihil praesumat. Qua sane, si quis nascitur, fide, natus ex Deo parente ipsius jure dicitur; quia talis ac tanta fides, teste apostolo, sperandorum substantia divinitus praedicatur. In qua nimirum nihil nisi contemplatio deest deitatis; quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 120.1392D| 2): interdum autem tantum credimus quia est; etsi necdum apprehendimus quid est, donec evacuetur quod ex parte est; cum autem evacuatum fuerit, invenietur totum quod in fide est. Et ideo fides nostra jure ipsa substantia deitatis appellatur, quae est sperandorum facultas, si forte nihil intra se de illo tenuerit, nisi quod ipse est. Alioquin falsa 120.1393A| fides falsam praetendit spem: idcirco non fides, sed error potius, sicut nec spes, sed delusio recte dicitur. Unde de hac substantia nihil fingere, nihil sentire, nihilque praesumere debemus, nisi quia est et quantum de se docuit, qui se ipsum abundanter novit. Caeterum, si sensibus nostris subjaceret, inferior nostri esset; sed quia praeeminet, et exsuperat omnem sensum, credere oportet quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, magnus, et immensus Deus, non habens, sicut scriptum est, consummationem; semper ubique totus, non accessu quidem, aut recessu, quia illocalis est, usquam attingens. Sed totus in Patre Filius, et totus in Verbo Pater, totusque Spiritus sanctus in Patre ac Filio, unus Deus, una substantia; tres quidem 120.1393B| personae, sed una aequalitas; nec minor Pater solus quam simul Filius, et Spiritus sanctus; sicut nec major Pater, et Filius quam solus Spiritus sanctus. Profecto, quia unum sunt. Unitas autem nec plus, nec minus recipit; sed semper una quantitas praedicatur. Idcirco Deus jure semper una immensitas, una sperandorum facultas, fide creditur, spe tenetur, charitate veneratur, diligitur, et simul his tribus unus Deus, immensus, et sempiternus colitur. Longum est igitur de hac Trinitate immensa doctorum catholicorum ad modicum volumina pervadare, praesertim, cum nec nostri operis assertio id proposuerit; sed tantum tuis obtemperare jussis, et simplicioribus exhortando ostendere, quid sit fides, spes atque charitas, quibus Deus Trinitas colitur 120.1393C| et praedicatur. Aliud quippe est a sapientibus, et eruditissimis Ecclesiarum doctoribus de fide Trinitatis subtilius, ad refellendos fidei adversarios disputare, in quibus perpauci probantur idonei; aliud siquidem paucis explicare quid sit ipsa fides, spes atque charitas, sine quibus nemo salvatur, nemo Christianus jure creditur. ====4.==== Hinc quoque summopere intellectualiter quaerendum quid sit quod ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Nunquid igitur tale argumentum quale utuntur philosophi ad decipiendos interdum incautos? absit. Sed hoc verbum veniens ab ambiguo Graeco, multis in Latino licet impropriis interpretatur verbis; vix tamen exprimens 120.1393D| efficaciam verbi Apostoli; et ideo alii argumentum, alii capitulum, alii convictio, vel visio transtulere; sed bene ad sensum capitulum sonare videtur; quia hic initium rerum non apparentium fides tenetur, illic integritas visionis; et sicut vera quaelibet argumenta sapientes saeculi persuadere solent, ita fideles Christi ea, quae certissima sunt et vera, fide investigare: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7); et ideo fides quasi 120.1394A| argumentum investigandi tenetur; species vero, quae per eam quaeritur, veritas; quam jam fides illustrata quaerit, non aliud, sed eum ipsum, quem jam per fidem tenet; propter quod per Prophetam dicitur: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); ac si patenter dicat: Quaerite Dominum, et non alium; sed eumdem ipsum, quem jam invenisse constat per fidem; scilicet, ut confirmemini magis ac magis in idipsum, donec ad speciem perveniat; quia videbimus eum, sicuti est. Et non ut aliud requiratis, quaerite, inquit, faciem ejus semper. Porro semper, quia immensus est, et non recipit consummationem. Siquidem fides propterea dilatari jubetur, atque ad immensa progredi, 120.1394B| ne forte finem faciat credendi. Immensus quidem Deus, immensam requirit fidem, qua capiatur; et ideo expedit nullam et ipsam de illo recipiat consummationem; donec liceat videre, veluti est, Deum deorum in Sion. De quo sane sponsa in Canticis: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1); et post pauca; Cum pertransissem eos, inquit, inveni quem diligit anima mea; tenebo eum, nec dimittam, donec introducam illum in domo matris meae (ibid., IV, 4). Quid putas, quo abierit, vel quo invenerit eum, vel quibus vestigiis quaesierit illum? fidei utique gressibus in corde, ubi prius jacens in lecto infirmitatis, nequiverat invenire; quia profecto nodo infidelitatis adhuc premebatur. Unde signanter in nocte quaesisse illum 120.1394C| dicitur; quae mox, ut pertransiit tenebras caecitatis, invenit eum fide; propter quod et constanter abnegat, nunquam se dimissuram, donec ingrediatur domum coelestis Sion, quo liceat evidenter faciem ejus speciemque tueri. Quam sane faciem semper requirere, et nunquam quaerendi studium abrumpere se jurat; quia profecto fides argumentum non apparentium est, et necdum species perfectae visionis. Ergo dum fides recta tenetur, ille in corde versatur, quem qui apprehenderit, necesse est fidem teneat confessionis; alioquin, nisi fides servetur, ille in nobis esse non potest, qui nonnisi fide apprehenditur, apprehensus vero in cordibus nostris fide servatur ac tenetur. ====5.==== Et notandum, quae videntur, quia temporalia 120.1394D| sunt, quae autem non videntur, aeterna. Porro fides circa ea quae non videntur, semper versatur; quia illa sunt sperandorum pascua. Alias autem ea quae videntur, quis sperat? (Rom. VIII, 24). Et ideo fides sperandorum substantia est; quia illa omnia in se gerit quae non videntur. Contemnit vero temporalia, et supergreditur visibilium universa, nihil in se habens caducum, nihil vacuum, nihilque infirmum, imo plena Deo, plena veritate, quia Deus veritas est; 120.1395A| plena aeternitate, plena incommutabilitate, ad eamdem quoque satisfactionem ducit, ad quam etiam quae videntur; proindeque neque circa ea quae videntur, credulitas, vel incredulitas dici potest, sicuti nec fides; nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa illa quae videntur, satisfactionem habuerit: quoniam, quae sunt in spe, sine substantia quodammodo esse videntur, dum sine fide putantur; et ideo omnis fides tribuit substantiam. Et ut evidentius loquar verum, ipsa est essentia, seu substantia eorum, ut puta resurrectio generalis necdum facta est, et ideo quasi necdum est in substantia; sed quia credimus Christum resurrexisse caput totius Ecclesiae, credimus et in illo omnia membra sui corporis resurgere, imo resurrexisse, 120.1395B| sicut ait Apostolus: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite (Col. III, 1). Ecce quod notandum in re visibili, quia in Christo est, et necdum apparet, ut futura est; fides nobis tribuit substantiam; et spes vera facit eamdem resurrectionem jam subsistere in anima nostra. Et hoc est quod dicit Apostolus: Fides est sperandorum substantia. Et ut alii codices habent: Visio necdum apparentium. Vera igitur visio; quia fides recta verior est quam visio; quoniam, etsi visu saepe fallimur, ut multis in locis probare possumus, fide tamen nunquam deludimur; quia fides nunquam aliud quam veritatem recipit; propterea recte plus quam visio, etsi necdum apparentium, dici potest. Unde sint haec omnia quae videntur in visu, quo saepe deludimur, 120.1395C| et temporalia quae momentis singulis delabuntur, et ad non esse festinant; illa vero quae non videntur, in fine, quia aeterna sunt; de quibus Isaias propheta: Sperastis in Domino, sperastis, inquit, in saeculis (Isa. XXVI, 4). Et ideo profecto certiora sunt illa quae semper manent ut sunt, et creduntur, quam illa quae videntur, ut non sint, et labuntur. Praeterit enim figura hujus saeculi (I Cor. VII, 31), quae videtur, et illa quae fide tenentur, semper immutabilia, sine fine, et ideo aeterna. Ad quae nimirum fide venimus, quia interdum per fidem ambulamus, et non per speciem. Idcirco, quisquis ad ea venire festinas, noli fingere tibi speciem aliquam; ne desinas per fidem ambulare: quia justus ex fide interdum vivit, et non ex visione rerum; alioquin 120.1395D| cavendum, ne sine fide incipias, dum per praeceps tibi falsa incipis fingere, justus non esse, et inter mortuos deputari; quia omnino justus ex fide vivit. ===Caput II. Si fides circa ea versatur quae non videntur, utrum evacuanda sit cum illa per speciem apparuerint?=== Non enim aestimandum, cum quisque fidem suam 120.1396A| videt, qua credit quae nondum videt, quod aliquid sempiternum videat. Non enim profecto semper hoc erit, quod utique non erit; quoniam peregrinatione ista finita, qua peregrinamur a Domino, species illa successura est, per quam videbimus facie ad faciem quae modo non videntes credimus, donec necesse est per fidem ambulare. Tamen, quia credimus, videre merebimur, atque jam ad speciem nos perductos esse per fidem sine fine gaudebimus; neque enim jam fides qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae in hac peregrinatione prius credebantur. Tunc ergo in praeteritis atque transactis fides ista reputabitur, non in praesentibus rebus, semperque manentibus, quas utique contemplatio praesentabit; et ideo in recordatione potius 120.1396B| erit, sicuti infantia, vel pueritia juventuti; quibus evacuatis succedit senectus, et manet tamen idem homo, nec substantia permutatus. Sic itaque fide evacuata, manebit incommutabilis veritas visione fruenda; nec alia, nisi ad quam per fidem gradiebamur, quamque per fidem credidimus, a qua prius peregrinabamur. Siquidem non alia, sed ipsa eademque substantia sempiterna, incommutabilis; et ideo Apostolus fidem dupliciter diffinivit, dicens: Sperandorum substantia, et argumentum non apparentium; quia profecto, etsi fides evacuatur, tamen substantia fidei manet. Aliud quippe fides est, aliud substantia fidei; et ideo argumentum veritate manifestata evacuatur; sperandorum substantia manet, quae in fide erat visione reddita. Ac per hoc firma 120.1396C| est fides; quoniam nihil aliud quam veritatis substantiam gerit, quae nunquam evacuatur; sed visione aeterna sine fine fruetur. Ad quam itaque charitas flagrat pervenire; et ideo fide atque spe ab Apostolo major praedicatur. Quoniam etsi nunc tria manent, his tamen major jure charitas appellatur; quia, cum charitas de visione beata perfectius augmentabitur, ut aeterna permaneat, tunc fides atque spes rerum necdum apparentium visione evacuabitur; eo quod quisque, quae jam videt nec credit, nec sperat, sed contemplatione fruitur perfecta. Erit tamen in memoria vestigium recordationis earum affixum, quo gaudium aeternae beatitudinis augeatur ad ea quae credidimus, speravimus pervenisse perpetua delectatione fruituri. Alioquin si nullum 120.1396D| in nobis quasi vestigium transiens relinquatur; profecto nec in memoria nostra ejus aliquid remanebit, quo recurramus cum gaudio eam praeteritam recordantes; praesertim cum omnia, quae nobis suggessit, visu recolentes amabimus. Et ipsa erit substantia, quam nunc credimus, speramus etiam, et amore fruimur, de qua scilicet substantia per Jeremiam Dominus: Si stetisses, inquit, in substantia 120.1397A| mea, et nota fecisses verba mea populo meo, avertissem eos utique a via sua mala (Jer. XXIII, 22). Stare quidem est in substantia Dei per fidem, Deum corde credere ad justitiam; et verba populo nota facere, ipsum confiteri ad salutem; ac per hoc, quandiu justus ex fide vivit, tenditur ad aeternam per eamdem fidem licet temporalem, quae constituta est in aeternis; quia quae videntur temporalia sunt, et ideo minime creduntur; quae vero non videntur, aeterna; propterea per fidem, donec videantur sicuti sunt, interdum versantur in corde; quae sane fides scientia duntaxat nutritur, in qua, quae sunt aeterna, admodum contemplamur. ===Caput III. Utrum fides visibilis sit, cum sit substantia sperandorum, argumentum necdum apparentium?=== Manifestum, quod credere jubemur quae videre non possumus; ipsam tamen fidem, quoniam nobis inest, profecto videbimus in nobis, quia et rerum absentium praesens est fides, sicuti rerum quae foris sunt intus est fides; et rerum, quae non videntur, videtur fides; et ipsa tamen temporaliter fit in cordibus hominum: quod si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis. Non ita tamen de cordibus recte perire dicitur, quando eam veritas inventa, quae in fide erat, pellit; imo satis optabiliter rerum verarum fides in easdem transit, ut non sit jam argumentum rerum quae non videntur, sed substantia, quae prius in fide erat latens, praesens exhibita, 120.1397C| ut videatur. Quapropter non est dicendum perit; quando ea quae credebantur fide, videntur jam per speciem, sublato argumento, veritate ipsius substantiae manifestata. Aut nunquid fides dicenda est ipsa visio veritatis, cum sit ab apostolo definita convinctio vel argumentum rerum non apparentium? Non itaque, sed veritas reserata, quae non dico in fide; verum ipsa fides fuit, quae argumento evacuato, visu fidelium in sempiternum fruenda erit. Aliquando autem impraesentiarum et rebus falsis accommodatur fides, quasi dicamus: Mihi facta est fides, et decepit, si tamen talis habita fides sit dicenda. Porro fides Christianae religionis communis est omnibus, non sicut aliqua corporis forma communis est ad videndum omnium oculis quibus praesto est; ex ipsa 120.1397D| quippe omnium cernentium informatur aspectus; sed sicut dici potest facies humana omnibus hominibus communis. Nam hoc ita dicitur, tamen ut singuli suas habent facies. Itaque ex una doctrina fidem impressam credentium cordibus singulorum, qui hoc idem credunt, verissime dicimus; sed aliud sunt ea quae creduntur, aliud ipsa fides, qua creditur. 120.1398A| Illa quippe in rebus est, quae vel esse, vel fuisse, vel futura dicuntur; haec omnino in animo credentis est, ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sicut ait Apostolus, una fides (Ephes. IV, 5), sed genere. Propter similitudinem tamen et nonnullam diversitatem, unam dicimus magis esse, quam multas; facilius itaque dicitur multas animas fuisse, singulas singulorum, de quibus legimus in Actibus apostolorum, quod fuerit eis anima una (Act. IV, 32), quam cum dicat Apostolus, una fides, ut audeat aliquis tot fides dicere singulas singulorum, quot sint et fideles. Verumtamen qui dicit: O mulier, magna est fides tua! (Matth. XV, 28) et alteri: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31) 120.1398B| suam cuique esse significat fidem, etsi omnium una est fides. Non quod altera sit, seu plures, sed quia una eademque fides in singulis Dei discernitur distributione, et propria efficitur credendi quantitate et qualitate intelligendi; quam nec sicut imagines, quas in memoria ex corporibus, quae vidimus oculis corporeis, in corde conspicimus, quando absentia cogitamus; nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus, cogitatione, utcunque formamque in animo, quo commemorando quando libuerit recurramus; nec sicut homo, cujus non vidimus animam, sed ex nostra eam conjicimus, eumque vivere motibus corporeis intuemur; non sic itaque videtur fides in corde, in quo est, ab eo, cujus est, quamvis ex auditu in nobis concepta sit; non tamen ad eum 120.1398C| sensum corporis pertinet, quoniam non est ipsa sonorum; nec ad visum prorsus, quia non est color, nec corporis forma; neque ad eum sensum qui dicitur tactus, quoniam nihil corpulentiae habet; nec ad ullum omnino sensum corporis, quia omnino cordis est res, et non corporis; nec foris est a nobis, sed in intimis animi; nec eam quisquam hominum videt in alio, sed unusquisque in semetipso suam utique fidem videt, et cognoscit, tanto luce clarius, quanto plus scientia pollet et intellectu; quam profecto nulla imaginatio corporis gignit aut nutrit; sed pietas in Deum ea certissima scientia tenet ex his quae Christus in carne aut docuit, aut gessit; puraque conscientia clamat, et ad ea quae nondum intelligit, ex his quae intellecta conspiciuntur, 120.1398D| fide devotus ardenter festinat. Caeterum in altero quisque credit fidem esse, non videt; et tanto firmius eam in aliquo credit, quanto fructus ejus magis novit, quos operari fides solet per dilectionem; a qua si quis se subtraxerit fide, incipiet jam mortuus inter impios deputari; quoniam justus, inquit, ex fide vivit. ===Caput IV. Quare dicta sit fides, et quod nonnisi inter duos integra jure habeatur fides.=== Est autem fides dicta, eo quod fiat dictis; ut quidquid dictorum pollicitatio tenet rerum non apparentium, alter eorum dictis impleat, alter vero, quae dicta sunt interdum donec ostendantur, per fidem in corde teneat. Quae nimirum fides inter Deum et hominem irretractabilis esse debet; quia quae Deus Veritas dixit, absque ulla dubietate hominibus credere convenit; et quae homo fide spopondit opifici, quantum ex se est, operibus ad intus gratia servare usque ad mortem utraque debet. Itaque de illo, et de his quae nobis in suis sacrae Scripturae libris erudiri voluit, et cum necdum contueantur, 120.1399B| amplius et perfectius per ea quae jam ex eisdem dictis visa sunt, et substantialiter exhibita, credenda sunt absque ambiguo, et in animo firmiter retinenda: quia, ut dictum est, rerum praeteritarum exhibitio, certitudo est futurorum: nihil enim verius quam ipsa Veritas; et ideo clamat Apostolus, quod non mentitur Deus (Tit. I, 1). Deus autem veritas est, et non ex accidente, sed essentialiter: idcirco incommutabilis; et quia incommutabilis, quidquid incommutabiliter dixit, profecto fiendum est. Hinc namque ait: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 23). Quapropter, quia transire non possunt, nisi fiant, credenda sunt. Quorum verborum fides, quia ex veritate formatur, vera esse debet, et non ficta, nulla dictorum diffidentia 120.1399C| obfuscata, imo luce clarius veritate, quae Christus est, illustrata debet splendescere usque ad visionem perfectam: quia nimirum ad hoc venit Christus, lux vera, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. XXI, 33), quem nemo tenebrarum potuit comprehendere. Unde dictum est: Et tenebrae eum non comprehenderunt (Joan. IV). Sed quia fides ex Deo illustratur, debet in nullis offuscari, sperandorumque substantiam jugiter in memoria credentis praesentare: quia dum fidelis quisque veritatem requirit, non aliam utique, sed eamdem ipsam quam in fide gerit, perseveranter quaerit; ut per fidem ad ejusdem satietatis visionem devotus pertingat aeternaliter, quam modo aeternam in corde credit temporaliter: non quod 120.1399D| ipsa sit temporalis in animo, sed quia argumentatio fidei est temporalis, donec mens exspoliet se temporalibus et induatur aeternis. Haec nimirum fides est per quam, quae Deus de se docuit aut promisit, etiamsi nondum intelligimus, vere credimus et confitemur. Caeterum, ut integra in nobis maneat illa quae per dilectionem operatur, agenda sunt quae nos Deo fide promisimus, ut dictorum fides operibus 120.1400A| comprobetur: alioquin ille fidelis manet, licet aut nos de illo diffidentes simus, aut certe quae spopondimus opere minime compleamus. Haec est, inquam, integra fides, si Deum ex toto corde credas, et a nullis mandatorum ejus te subtrahas; fidem quoque, qua diabolo et pompis ejus, suisque operibus abrenuntiasti, observa ne corrumpas; quoniam haec est integra fides, quam se Paulus apostolus gloriatur servasse: Fidem, inquit, servavi, cursum consummavi (II Tim. IV, 7); et alibi: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12). Servat igitur Paulus fidem, servat et Christus: ex se quippe ait: Fidem servavi, ex Deo vero: Certus sum quia potens est depositum meum servare (II Tim. I, 14). Sed ut sciremus 120.1400B| quia et nos ex Deo in nobis depositum habemus, quod oporteat fide integra custodire, ait Tito: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in te. Ecce depositum quod Deo commisimus, ex quo certi esse debemus, quia servatum nobis restituet, ita sane, si nos ejus depositum penes nos in corde inviolabile custodimus; et ideo, ut dixi, fides integra non minus quam inter opificem et opus ipsius probatur. Quod si de illo aliquid est quod non credimus, ille verax est, non se negabit; nos si forte, quia increduli, condemnabimur: nam quia et se credidit nobis, abrenuntiato diabolo et pompis ejus suisque operibus, restat ne rei inveniamur, opere conservemus pollicitationem nostram, in qua renati sumus. De hac quippe in Apocalypsi monet Spiritus 120.1400C| sanctus: Esto fidelis usque ad mortem (Apoc. II, 10). Plane quia post terminum vitae hujus, non fides, sed fidei merces erit ipsa deitatis contemplatio. Interdum autem, dum peregrinamur a Domino, fidei jura integre servanda sunt; quia nihil prodest fide nosse Deum, quem operum factis et moribus abnegamus. Quoniam non prius confessionem deitatis requisiti in baptismo edidimus, quam his omnibus abrenuntiaremus. Unde nihil prodest dicere confessionis ore: Domine, Domine; nisi feceris ea quae jubet, et omiseris quae prohibet; quia nulla pars lucis est cum tenebris (II Cor. VI, 14): nam qui prius eramus tenebrae, nunc facti sumus lux in Domino, necesse est ut, sicut filii lucis ambulemus (Ephes. V, 8). Unde quod apud Deum semel deposuimus, ut 120.1400D| vita nostra cum Christo abscondita in coelis servaretur, non repetamus, donec Christus iterum appareat, ut, cum Christus apparuerit vita nostra, cum ipso appareamus in gloria (Col. III, 4). Servemus et depositum ejus in nobis, utique bonum thesaurum, scilicet repertum in agro corporis Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Col. II, 3), fide integra bajulantes eum in vasis istis fictilibus 120.1401A| (II Cor. IV, 7); quatenus hinc inde fideles inveniamur, ne a latronibus in via, quod absit, exspoliemur. ===Caput V. Quod gemina sit, una eademque fides, sicut charitas una praedicatur.=== Haec de fide, quae in Deum est, dicta sint; caeterum videamus, si et proximo fides servanda sit; praesertim cum in Salomone legamus: Fidem posside cum proximo tuo (Eccli. XXII, 18); utique, quia fides communis possessio est; non enim in aliquo sine proximo jure possidetur; quia et si illi deest, cui tuam servare disponis, in illo tamen oportet tuam possideas. Alioquin solus sibi quis recte possidere poterit, quam mox sine illo amittit? Unde necesse 120.1401B| est quisque in altero possideat fidem, quam in proprio corde gerit; de qua mihi dubitandum ut amittas, etiam dum proximus suam perdiderit. Magnus igitur thesaurus fides non ficta, in qua veritas servatur. Et ideo hinc inde inter proximos alternis resplendeat affectibus, quatenus media mentis possessio plures uniat, dum dilectionem operatur in proximo et veritatem, quam in se diligit servari, custodit alteri. Unde, ut dixi, jure gemina praedicatur; quia sicut est charitas, qua Deus ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligitur; ita debet esse et fides, qua ipse idemque ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota fidei virtute credatur, creditus ametur, amatus vero spe certa teneatur, et ideo fidem ei, quam de nobis 120.1401C| promisimus, ex toto custodiamus: quia fides sine operibus ab apostolo mortua praedicatur (Jac. II, 26): nam justus ex fide vivit; fides vero justis suisque operibus vivificatur. Quae si mortua fuerit, possessorem minime suum poterit vivificare. Quapropter nemo se deludat; si vult justus ex fide vivere, vivat fides ejus a suis justisque operibus: necesse est ut per eam, quae vivit, vivificetur et ipse; ne forte per eam quae mortua est, moriatur et ipse. Fides namque proximo tanta et talis servanda est, qualem, quantamve ab eo sibi servari voluerit; alioquin nemo alteri fidem impendit, quam sibi de corde tollit; et ideo nostrum est quod perdimus, dum proximo fidem negamus; ac per hoc quantum eam nobismet servamus, tantum alteri illam impendimus. Sed non ista itaque alternis 120.1401D| propositio suis respondet partibus: non enim, ut de nostra scimus fide, omnibus de sua credere jubemur: quoniam multi multa loquuntur, et ideo rara est fides; sed ut supra praemisi, tanto credibilius ex altero sentimus, quanto fructuosius apud eum cujus fides est, per dilectionem circa Deum et proximum operata fuerit; tamen dictum legimus ab Apostolo: Charitas omnia credit (I Cor. XIII, 7). Nunquid et falsa proximorum idcirco credere persuadet? Quia 120.1402A| si omnia credit, quaerendum quae omnia? ne forte ob hoc etiam erroribus involvamur. Credit itaque omnia credibilia absque ulla exceptione de Deo, in quo nulla est falsitas; et ideo de illo divinitus quae dicuntur omnia credit. De proximo vero ad mensuram sui fidem recipit; qui si bene sapit, nec seipsum ex toto corde credit, quia Omnis homo mendax (Psal. CXV, 2). Unde sola sunt illa in nobis credibilia, quae divinitus veritate fulciuntur; illa vero quae necdum in fratribus luce veritatis comprehenduntur, nec falsitatis mendacio deteguntur, propter charitatem fide ferenda sunt, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5). Hinc quoque Apostolus: Infirmum in fide assume, et non in disceptationibus 120.1402B| (Rom. IV, 1); ne dum non creditur, scandalo pusillanimitatis patiatur. Ergo ex nobis omnibusque amicis et inimicis fides servanda est: amicis siquidem in Deum, inimicis propter Deum; quoniam sicut Deus charitas, ita et veritas divinitus praedicatur. Nec igitur aestimandum, quod alteram proximis, aut ulli hominum fidem debeamus, quam quae per dilectionem operatur. Caeterum illa, quae illicitas fovet hominum voluntates, sicut non est charitas intentio illa qua diligitur iniquitas, sed odium animae: ita nec fides appellanda, sed infidelitas, qua fovetur proximus, dum scit illum noxia velle, in quo non liceat consentire. Quoniam Christianorum sola fides est, quae per dilectionem operatur. Idcirco infidelis quisque convincitur, dum sine fide quae Christianorum 120.1402C| est, circa Deum et proximum comprobatur. De caetero quantum nobis impedit, si charitas proximi circa nos frangatur, tantum et si fides violetur: ita demum si nostra fides, aut charitas in nobis circa Deum et proximum integra custodiatur. Quam sane possessionem nemo invitus perdit, nemo alteri sine fructu rependit; nemo cum impenderit, amittit; nulli plurimis data minuitur; nulli non expensa servatur. ===Caput VI. Quod nunquam recte de alio hoc genus locutionis, nisi de Deo solo, et in Deum accipitur, quando dicimus: Credo in Deum.=== ====1.==== Proprietas igitur hujus verbi consideranda est, cum dicimus ex auctoritate Symboli, quod in baptismo 120.1402D| confessi sumus: Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum, Filium ejus, ut subintelligatur Credo. Deinde Credo et in Spiritum sanctum. In totis sane tribus personis una confessio est ab apostolis tradita, una proprietas verbi ab omnibus voce intelligibili confitenda. Nemo enim recte dicit: Credo in proximum, vel in angelum, vel in quamlibet creaturarum. Unde et proprietatem hujus confessionis in omnibus Scripturis divinis soli 120.1403A| Deo reperies conservatam. Ex quo constat, quibus debetur una confessio, quod una sit deitas, dum quidquid, salva relatione personarum, credimus in Patrem, hoc totum in Filium, hoc et in Spiritum sanctum, scilicet unum, consubstantialem Deum, unam omnipotentiam, magnitudinem, unam vitam, unamque veritatem, et quidquid, ut dixi, substantialiter Patrem esse credimus, absque personarum distinctione, hoc totum esse Filium, et Spiritum sanctum confitemur. Dicimus tamen: Credo cuilibet homini, sicuti dicimus: Credo et Deo. Unde Dominus: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi (Joan. V, 46). Credimus ergo patriarchis et prophetis, credimus apostolis, et sanctis praedicatoribus, credimus et sanctis angelis, credimus proximis nostris, quos 120.1403B| bonae fidei esse non dubitamus; nec tamen in quemlibet eorum unquam aliquem recte credidisse legimus. Credimus ergo illis ex participatione veritatis, bonitatis Dei: non tamen in illos credimus; quia nec ipsi recta veritas aut bonitas, lux vel vita substantive creduntur aut praedicantur. Et propterea jure in omnibus Scripturarum locis hujus verbi privilegium in Deum servare convenit. Unde Dominus in Evangelio volens se ostendere consubstantialem Patri: Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, I). In quem, nisi esset et Deus, credere non oporteret; et ideo in se credere jubet, ut se Deum suis exhibeat. ====2.==== Sed miseri haeretici semper inveniunt sibi rimas pravitatis suae, per quas extra effluant; dicunt 120.1403C| et in Symbolo confitendum, non quod ex auctoritate apostolica hoc perceperunt, sed quia ex suo mendacio illud addiderunt: Credo et in sanctam Ecclesiam catholicam; cum non sit ita accipiendum: sed remota in syllaba, quae de mendacio Macedonistarum supercrevit, ut et Spiritum sanctum docerent creaturam, dicendum: Credo sanctam Ecclesiam esse, sicut vitam aeternam, et carnis resurrectionem: alioquin si in sanctam Ecclesiam credimus, in hominem videmur credere, quod non licet. Nam Ecclesia sancta ex hominibus esse coepit, et non homines ex Ecclesia; idcirco, qui se dicit credere in Ecclesiam, in homines se credere confitetur. Propter quod removenda hujusmodi locutio in omnibus, et soli Deo 120.1403D| exhibenda, in quem credere oportet ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, scilicet in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum, quod est summum bonum, summa beatitudo, summa salus credentium; et in nullum alium nisi in ejus solius majestatem. Verumtamen aliud est Deum credere, et aliud, in Deum: Daemones Deum esse credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19); sed in Deum malitia obcaecati sua credere nequeunt: quia profecto in Deum credere, nisi qui pie speraverit, non comprobatur. Est autem credere in Deum, fideliter cum quaerere, et tota in eum dilectione transire. Ergo, Credo in Deum, hoc est dicere: Colo illum, 120.1404A| spe et charitate, adoro illum, et totum me in ejus devotionis famulatum transpono atque transfundo. ====3.==== Et haec est fides, dicente Paulo apostolo, quae per dilectionem operatur (Gal. VI). Operatur autem per dilectionem, si et Deum propter Deum, proximum vero ut se ipsum, in Deum diligat. Quae Dei dilectio tunc integre servatur, si fides proximo non negetur. Hoc igitur depositum penes nos proximo servandum est ex lege; de quo Paulus discipulum monet dicens: Bonum depositum custodi (II Tim. I, 14), inquit. Bonum igitur, quia sine deposito fidei, nihil recte debemus, nihil exsolvimus; per quod cuncta integra proximis conservamus: alioquin, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23); et ideo ex fide Christi servetur fides proximo, sine qua dilectio tollitur, et charitas 120.1404B| quae in Deum est violatur. Credimus ergo et in verbis Dei, quomodo aeterna, et incommutabilia sunt. Unde dicitur: Et crediderunt in verbis ejus, et laudaverunt laudem ejus (Psal. CV, 12). Sic enim credendum in Scripturis divinis, quia ex Deo sunt, ut in nullo penitus de his dubitemus: alias autem quomodo in Deum ex toto corde credimus, si forte in his fidei ulla titubatio mentis fiduciam pepulerit? Hoc igitur primum credendum, quod Deus locutus sit in omnibus Scripturis divinis, sicuti confitemur ex fide Nicaeni concilii, quod Spiritus sanctus locutus sit in prophetis: Et Dominus de se ipso: Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63). Non enim, inquit, a memetipso loquor (Joan. XIV, 10); vere quia ex Patre est. Et ideo credendum in verba 120.1404C| Dei, ut et in Deum: quoniam ex Deo sunt; aeterna enim, et incommutabilia sunt; in quae nimirum verba quia credimus, et speramus: Non enim licet credere in aliquod, si non liceat sperare; sperare autem absurdum est, nisi in Deum, et in verba quae sunt ex Deo. Unde Psalmista: In verbo, inquit, tuo supersperavi (Psal. CXVIII, 147). Et ideo, quoties non credimus verbis sanctorum Dei, quia ex Deo sunt, delinquimus. Hinc quoque jure Zacharias ab angelo condemnatur: Pro eo, inquit, quia non credidisti verbis meis (Luc. I, 20). Utique, quia verba angeli Dei verba fuisse nemo est qui dubitet; et omne quod est ex veritate, profecto ex Deo est. Unde si quis non acquiescit veritati, credit autem iniquitati, peccat; etsi non omnibus credere debemus. Constat 120.1404D| ergo in Deum, et in verba quae sunt ex Deo, nos credere debere atque sperare ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute: proximis vero solummodo credere, et quantum ex nobis est, eis fidem integram custodire. ===Caput VII. Credibilium genera quot sunt?=== ====1.==== Credibilium genera sunt tria: alia sunt enim quae satis facile creduntur; et licet credita, nunquam intelliguntur: ut sunt historiae temporalium gestorum; 120.1405A| vel relationes rerum; quae, quamvis credantur, quia non sunt intelligibilia, nunquam intellectum requirunt; sed ex sensibus, quibus alia videndo, aut audiendo, gustando, vel pertractando, odorandove persensimus, in memoria ea quae dicuntur reimaginantes, credibilia judicamus; sed quia intellectus imaginabilibus non subjacere probatur; idcirco nunquam intelliguntur, licet credantur; sed ex energia quodammodo reimaginata in memoria, quia jam sensibus tam praeterita quam absentia non subjacent, creduntur, etsi intelligantur; quoniam temporalia sunt. Alia vero sunt, quae ut creduntur mox intelliguntur, sicuti sunt omnes rationes humanae, quibus rationabilia comprehenduntur. Quae nimirum non modo creduntur apprehensae, 120.1405B| verum continuo intelliguntur; sicuti cum de numeris disserimus, vel de quibuslibet disciplinis liberalium artium, ut puta: unus et duo cum credimus quod tres fiant, quis non intelligat continuo, quod ita sit? Intelligere enim mentis oculo videre dicimus: credimus ergo cuncta numerabilia ex uno constare, quia omnes numeri ex uno, et per unum ad unum tendunt; et non solum credimus, sed et intelligimus; unitas namque nunquam ullius numerositate evacuatur, ut puta duo: quid enim sunt, nisi duae unitates? Et simul unitas ac dualitas tres esse probantur; quod nusquam in aliis quibuslibet numeris eo modo reperies, quorum extremitates sine medio esse nequeunt. Et unus, ac duo, et tres simul positi, sex fiunt, qui est primus omnium numerorum 120.1405C| perfectus; et ideo Deus Trinitas in senario perfecit omnia temporalia, et requievit in Sabbato; quae est una et ultima sempiterna requies. Credimus ergo, et mox ut credimus fas est intelligere, quia omnia ex uno, per unum, ad unum colliguntur. Verbi gratia, sex ex uno incipiunt, per unum multiplicantur, et in unum veniunt senarium numerum; et decem similiter, et centum, et mille. Necnon et homo, et mundus ab uno, per unum, in unum, ut unus sit homo, et mundus, licet plura eorum sint membra, quae particulatim uniuntur. Haec de his pauca dixisse sufficiant, quae tamen, ut praemisi, mox, ut creduntur, intelliguntur certa ex ratione. Et si omnia percurreris, invenies ex intellectu nihil sine unitate Trinitatis, et Trinitate unitatis constare; 120.1405D| quia sunt omnia in numero, et pondere, et mensura constituta. Est namque in singulis numerositas unitatis; sicut et in toto unitas numerositatis. In Deo vero perfecta Trinitas unitatis, et simplex unitas Trinitatis. ====2.==== Porro illa, quae de Deo divinitus dicuntur, credibilia quidem sunt simul et intelligibilia; sed nisi credantur prius, nunquam intelliguntur: idcirco necesse est credantur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; ut Christo illustrante hic ex parte et in futuro ex toto intelligantur. Et tanto amplius 120.1406A| vel perfectius hic aut illuc, quanto mundiores corde mandatorum Dei praeceptorumque observatores erimus. Hinc quoque per Prophetam canitur: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104); quoniam de observantia mandatorum utique intellectus nascitur, et sapientia praestatur: Lex Domini, inquit, immaculata convertens animas; testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis: praeceptum Domini quoque lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 8, 9). Igitur illuminatio perfectae intelligentiae merces est fidei, quia mandatorum Dei observatio de perfecta fidei virtute descendit: alioquin nisi prius perfecte credas, o homo, et fides ex operibus vivat, intelligere minime valebis; quoniam timor Domini sanctus, intellectus est bonus omnibus facientibus eum (Ibid., 120.1406B| v. 10). Ecce distendit se aliquis efficax, pollens ingenio, et vigens ratione, cupit Deum ut est intelligere, fingit sibi in animo exempla, format imagines, proponit rationem, nec capit tamen ea quae audit, vel legit, et dicit fortassis aut ita est, aut omnino non est; o infelix, et caeca mentis pervagatio, quae sibi simulacrum in animo gerit! putat enim quod immensum et incomprehensibilem caecus comprehendere possit; nec vult credere; sed mox sine operibus quibus intellectus acquiritur, sua industria intelligere: aut, quod pejus est, ex imaginatione visibilium Deum sibi in corde fingere. Quaeso talis redeat ad ordinem, et dicat cum Propheta: Da mihi intellectum (Psal. CXVIII, 34): et, si non, quo impraesentiarum te intelligam, saltem quo legem tuam 120.1406C| perscrutari, et custodire in toto corde merear. Satis est utique nosse, vel credere, quod est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus, una majestas, et quidquid ipse de se docuit, etiamsi non intelligatur quomodo est, tantum ut fide praeceptis obediamus. Si vis, inquit cuidam, ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX, 17). Et nequaquam, ait, intellige, quomodo, qualis, quantusve sim; sed mandata implere jubet; quia omnino, ut praetulimus, intellectus de mandatis Christi quotidie augetur, quo possit Deus deorum, non hic admodum; sed in Sion, ut est, mundo corde manifestissime contemplari. Et non haec dicimus, quod non debeat aliquis intelligentiam Dei interdum habere et scrutari; sed quia hoc paucorum est, ad cautelam reducimus Christianum, 120.1406D| quia etsi necdum intelligere omnes, tamen credibilia ex Deo corde credere ad justitiam, et ore confiteri ad salutem debemus; alioquin sicut Isaias ait (Isa. VII, 9): nisi crediderimus, non dico nos non intellecturos, sed nec permanebimus in Christo, quo intelligere possimus. ===Caput VIII. De vera et indubitata fidei disciplina.=== ====1.==== Liquet omne quod scitur, quia non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur: sic itaque 120.1407A| et omne quod creditur, non ex sese, sed ex efficacia fidei, cujus est spiritu pietatis illustrata recte creditur: ita tamen, ut ea quae creduntur ex aeternis, neque intra intelligentiam sint credendi, neque extra fidem intelligendi; sed fides, qua de Christi incarnatione catholice ea quae credenda sunt creduntur; scientia, quae per Spiritum sanctum est, fulcitur, sicut est illa quae de divinitate totius Trinitatis, atque unitatis est, spiritu intelligentiae illustratur. Unde Apostolus: Alteri quidem datur sermo sapientiae per Spiritum sanctum; alteri vero sermo scientiae, alteri fides in eodem Spiritu (I Cor. XII, 8); quae profecto, ut firma sit et indubitata, hinc inde spiritu sapientiae atque scientiae instruitur et solidatur: ita ut quae de Christo sunt, spiritu scientiae in animo 120.1407B| credentis commendentur, licet de illo non omnia sciantur, fide tamen integra, quaecunque magister veritatis docuit, non minus de sua humanitate quam ex divinitate Deitatis, Patris, et Filii, atque Spiritus sancti creduntur, etiamsi minus intelligantur. Harum igitur doctrina imbutus animus, in quodam sui secessu fidem nutrit, quam veritas credentibus reseravit. Nec sibi aliud quidquam relictum a natura sua intelligens, in quo majus Creatori suo possit officium, munusve praestare; quam ut tantum eum intelligat, quantus nec intelligi nec sciri potest; licet possit credi. Et ideo fides praeeminet scientiae vel intellectui nostro, quia etsi, ut est, necdum scitur nec intelligitur; tamen quia est, ita ut est, vel quidquid de illo sermo divinus praedicat, hoc totum fide creditur, 120.1407C| ut per eam melius intelligatur. Propter quod intelligentia fidem sibi necessariae religionis assumpsit, quia aeternitas et majestas Deitatis excedit. Verum, quia non ex sua natura comprehenditur; sed efficacia fidei aliquando plus, aliquando minus creditur; idcirco aliquoties aberratur, dum fide male praesumitur, non quod ille docuit, qui se totum et soli plenissime unum Deum, immensum, incapabilem novit. Quapropter illa est vera fides et indubitata, quae plenissime credit omnia quae Veritas de se docuit, et eis divinitus inspiravit, quos ad hoc eligit, ut scripturas canonicas credentibus aperirent: quibus profecto si crederent, Deo utique credidissent, qui nihil aliud quam quae inspirata erant divinitus protulerint. Unde dum illa vel non creduntur, 120.1407D| vel aliter, quam dicta sint, interpretantur, homo impietate sua seu fide ficta decipitur; cum melius esset credere sine intelligentia, quam male intelligens erroribus subjacere. Hinc quoque dicitur: Altiora te ne quaesieris, et profundiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22). Non quod non quaerenda sint ea quae non videntur, cum sint aeterna, etsi temporalibus sint altiora; sed quia fide potius sunt, quam ratione humana scrutanda. Prohibemus ratione quaerere altiora Deitatis, quoniam si perscrutari possent profundioria tantae majestatis, fides non necessaria 120.1408A| esset, dum ratio humana omnia comprehenderet: nam ad ea quae sunt aeterna, et videri nequeunt, sensus omnino corporeus non penetrat, et incorporea non apprehendit; quia inferius jacet. ====2.==== Porro imaginatio, quae frequenter est in memoria sola, sine materia judicat quamcunque corporis figuram; et non apprehendit illud, quod Deus est, cujus nulla est ex subjecta materia corporis figura. Ratio vero hanc quoque transcendit speciem, quae et sensus atque figuras consideratione sua perpendit universalium; nec tamen attingit ea quae sunt in singulis creaturarum naturis, quanto magis ut possit perscrutari, quae sunt incomprehensibilia divinitatis? Caeterum intelligentia celsior oculus in anima supergreditur universitatis ambitum, et ex 120.1408B| parte ipsam illam Deitatis naturam interdum cognoscens, contemplatur. Unde Apostolus: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9). Sed fides quae per dilectionem est, licet ex parte sit, non ex parte, sed ex toto credit omnia quae non videntur: ita ut magister veritatis edocuit, ut Spiritus sanctus reseravit. Ea itaque credit, quae necdum intellectus apprehendit, et ideo justus non ex intellectu, sed ex fide vivit. Nam superior amplectitur inferiorem, et dijudicat; inferior vera ad superiorem nullo modo consurgit. Non enim sensus aliquid extra materiam valet; sicut nec imaginatio extra formas; quas ideas Graeci vocant, ad quas sensus non dies altius, verum nec ad ipsas 120.1408C| discernendi gratia pertingit: ut nec energia ad rationis normam, quae absque fuco illius imaginationis quaeque suae facultatis libere discernit, quamvis simplicem intelligentiae formam adhuc Deitatis nequeant intueri. Ergo his omnibus prominet intellectus, et discernit universas rationis atque imaginationis figuras, necnon et omne materiale sensibile cognoscens, nec ratione utitur, nec imaginatione, nec sensibus; sed illo purissimo mentis oculo, uno ictu, cuncta, quae infra se sunt, conspicit. Sed quia nondum est ad liquidum emundatus, neque plena incorruptione vestitus, fide potius interdum purgandus est, donec in via sumus: alioquin ut Isaias fatetur: Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. VII, 9). Intelligentia enim est merces fidei, et 120.1408D| ideo quae necdum intelligimus, fide credimus, operibus veneramur, ut intellectu totum quod in fide est, comprehendamus. Propterea cum Deus veritas est in causa, non intellectus jure de fide disputat, quia fides ea credit, quae necdum intellectus aut scientia, apprehendit. Innititur enim supra petram, quae Christus est, et omnia, quae Spiritus sanctus in Scripturis Novi ac Veteris Testamenti disseruit, indubitanter credit, profecto quia sufficit Dei sermo, qui effusus est virtute Spiritus sancti in auribus nostris, dequo nullus recte judicat, qui sane sapit. Unde sola 120.1409A| fide oportet quae praecepta sunt explere, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut ipse de se docuit, qui solus se novit adorare, venerari, in quem et angeli desiderant prospicere (I Petr. I, 12). Sed quia necdum contemplari possumus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9), credamus in illum, in quo sunt haec omnia; quoniam ipse est fons vitae, ipse incommutabilis virtus, lumen indeficiens, summum et sempiternum bonum: quam magna multitudo dulcedinis eorum, qui timent, et credunt in eum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute! ====3.==== Nemo igitur, qui haec omnia quae Deus est, intelligat, nisi quantum credentibus revelaverit Spiritus: sicut Paulus apostolus testatur: Nobis, inquit, 120.1409B| revelavit Deus per spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim, inquit, scit hominum, quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? (I Cor. II, 10.) Ecce quam bene disputat de eo, qui est ineffabilis, et incomprehensibilis, qui nescit ea quae sunt in illo, qui circa nos est, et hoc esse probatur, quod nos sumus, qui vix se novit, et hoc quod ipse est non apprehendit. Quid putas de ea natura ratione humana dicturus, quam nec angeli apprehendunt? Illi quidem contemplantur eum ut est, venerantur et diligunt; verumtamen nec quomodo sempiternus sit sine initio, et sine fine, vel quomodo genuerit Pater Filium, cum nunquam fuerit sine Filio; et alia hujusmodi, quae de illo ineffabiliter dicuntur, nec dubitant, nec requirunt. Verum 120.1409C| igitur quod Paulus ait: Quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei (I Cor. II, 11). Et ideo non sensu, non imaginatione aliqua, non ratione humana, quid sit Deus, qualis, quantusve, cognoscitur: sed si quis spiritum, qui ex Deo est, habuerit, scit ea quae a Deo donata sunt nobis (Ibid., 12): ut credamus in illum, ut confiteamur corde, atque ore, quia ipse est, ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia visibilia: in quem sperantes ad eum venire optamus, ut ardentius sine fine, quae sunt sempiterna frui possimus. ===Caput IX. De fide baptismi non immutanda.=== ====1.==== Fides baptismi, qua renascuntur praesciti et praedestinati 120.1409D| ad vitam, ex aqua et Spiritu sancto, illa est, quae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti per dilectionem credentibus commendatur. Unde Dominus ad discipulos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Quae nimirum fides, quodammodo in baptismo Christi sensibilis apparuit; quando super eum Pater intonuit: Hic est Filius 120.1410A| meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17). Et ut jussio Patris impleatur, qua praemonuit ipsum audite, oportet de hac fide retractantem neminem suscipere: Ite, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quia jam in Matthaeo prolixius disseruimus, unde hic, quia de fide agitur, pauca posuimus: ita ut non solum Trinitas totius majestatis evidentissime intelligibilis declaretur; verum quin sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet clamans ad Filium in voce, idemque Filius veraciter humanatus in carne, ab ipso Patre diligentius praedicatur: Spiritus vero sanctus super 120.1410B| eum in columba demonstratur. Sed et per ipsa plurima quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque illud propheticum: Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3). Praedicatur ergo a Patre Filius; praedicatur a Spiritu Sancto: praedicatur etiam a se ipso, dum de se Patrem insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30). Quid igitur ultra mens, tali renata sacramento, dubitationis poterit habere in fide; cum uno eodemque momento, Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo, evidentius edocet. Quod si sane in ore duorum, vel 120.1410C| trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti testimonium. ====2.==== In hac quippe fide renati sumus, quid opus est amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum est itaque apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In nomine ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit: sed tria haec unum nomen esse edocuit; quia etsi dictum est: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4); atque illud: Quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7): oportet non alium tamen quam unum Deum in tribus personis recte 120.1410D| quaerere, quo Trinitatis nomine signati sumus: sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4). Et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodiro modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo 120.1411A| accepimus. Credere omnino debemus aliud non esse credendum; idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est aliud requirendum, et scimus, quod nisi hoc unum, aliud quippiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum, quia unus est, et certae devotionis affectu in una eademque fide proficiendo, sperando, atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, donec in aenigmate, et nondum in specie, quem tenendo quaerimus, ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus, quod non alius, quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc 120.1411B| itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos, et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras erroresque respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse, et non aliud, quod quaerere interim debebunt: nam ratio quaerendi nonnisi in tribus rerum articulis consistere videtur: in re videlicet, in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus. In tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus. Porro in modo quousque quaerendum sit aspiratur; idcirco nobis scrutandum 120.1411C| est, quod Christus instituit, et tenendus est ipse quem invenisse gaudemus: quia omnino nequaquam, nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti, ut invenires; invenisti autem, ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi credendo fixisti, dum te cum Christo in mortem per sepulcrum fontis, exspoliato mundo, sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus, et non Deo, de fide quasi dubius disputas? vel quid saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin, quod si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, 120.1411D| quam in coelo cum Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque tormentis addictus, ac si invitus, quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo 120.1412A| ignorare manens infra baptismi sacramentum, ne quod non debeas, ediscas, quam in aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivos. ====3.==== Totum igitur novit qui Christum noverit: Fides, inquit, tua te salvum fecit (Marc. X, 52). Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens, nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper, ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17). Quae nimirum vox quasi aliquid ad eum insinuandum corpus, imo quia auribus sensibilis, verum corpus fuit. 120.1412B| Idcirco quia per ea in voce non inclusus Pater sonuit jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse; sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte dicitur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur. Neque circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narrabit nobis (Joan. I, 18). Non tamen ita intelligendum, quod sono debeat perstrepere in auribus nostris; sed quia Verbum et imago 120.1412C| est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9). Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8). Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius dum se exhibet visibilem, quia Verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius, in se declarat. Porro Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in persona, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec 120.1412D| Pater hic aut alibi auditur affatu, sicut nec, dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties per subjectam se patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere; sed quia invisibilis est, visus est ut voluit; non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere: siquidem et hic aliter auditus 120.1413A| est, non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius: aliter a turba hic aut alibi, qui quodam in loco tonitruum factum esse dicebant (Joan. XII, 29). Unde nec mirum, si vocem praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audientes, nihil eis profuisse probatur. Deus est enim qui incrementum sine voce dat intus: de quo beatus Ambrosius: Quod cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit: absens est; sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur, sed ubique totus, et nullo continetur loco. ====4.==== Hoc itaque qui excedente mente intelligit, 120.1413B| hic videt Deum, et cum absens putatur, hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus Trinitas in personis, quod inseparabilis sit, fit ubique totus propter unitatis substantiam. Non quidem in loco, sed totus ubique, Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus: quia nimirum quodcunque Pater est hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc est Pater et Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus: alius, inquam, non aliud; quia qui Pater est, non est Filius neque Spiritus sanctus; sic et qui Filius, nequaquam Pater aut Spiritus sanctus: sed neque 120.1413C| idem Spiritus est Pater, aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unum refulsit specialitatis numero: quatenus visu, auditu, et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se traherent prima fidei rudimenta. Unde cooperante ipso, qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere; et ideo necesse fuit, ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet 120.1413D| sublimius per fidem doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia converti. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritualia spiritualibus comparantes, viderunt melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Quia etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco, ex quo agitur, in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione, aut per corpus visus est, aut certe per 120.1414A| corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit; fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et ut voluit, sua tamen in se latente incommutabiliter manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente, ita ut nec minor sit in parte quam in toto: neque major in toto, quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo 120.1414B| sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei; et ideo nullum debet quandoque finem admittere. Ex cujus nimirum irriguo deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus, florens viret; quia in se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura: in hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus velut clypeum protectionis opponit. Ex quo denique nimia securitatis fortitudine circumvallata fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, 120.1414C| et cor meum vigilat (Cant. V, 2). Dormit enim spei suae certitudine soporata: vigilat vero pervigili diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Unde summopere, sicut Paulus apostolus testatur: Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI, 6). Haec est, inquam, integra et vera fides: Credere quia est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus omnipotens Deus, retributor omnium contemnentium se, justorumque remunerator, pro quo cavere mala quae vetuit, et bona agere fide firma, quae per dilectionem operatur, confidenter usque ad finem vitae convenit. ===Caput X. De potentia fidei.=== ====1.==== Potentiam fidei solus novit, qui Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute non modo credit, sed et diligit. Qua nimirum fide totum hominem immortalem futurum, qui utique anima constat et corpore, vereque beatum, non argumentatione humana, sed divina auctoritate promittitur; cujus itaque potestas ex Deo est: de qua sane potestate 120.1415A| Joannes testatur dicens: Quotquot autem, inquit, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed et quid sit eum recipere mox insinuat, dum subjungit: His qui credunt in nomine ejus (Ibid.). Credulitas autem nominis ejus vera fides est, per quam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Et si per eam nobis tantum dedit potestatem, non dubium est, quin filii Dei nominemur et simus. Quid ergo quod fides non possit, quam tantam percepisse potestatem non dubium est? Non enim ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri; sed ex Deo renati sumus (Ibid., 13). Fide igitur fontem introivimus, quamvis irae filii; sed Dei filii ex aqua et Spiritu sancto renati exsurreximus; quia Deum in nobis prius per fidem suscepimus. 120.1415B| Ergo Spiritus sanctus Deus est, et ideo quia ex eo, utique ex Deo nati sumus. Sed ne infirmitas carnis nostrae, quam videmus et gestamus, ad tantam excellentiam venisse desperaret, mox adjungitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14): saltem ut a contrario persuaderetur, quod incredibile videbatur. Si enim natura Dei Filius propter filios hominum misericordia sua factus est filius hominis; hoc est enim, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quanto credibilius est, natura filios hominis, gratia Dei fieri filios Dei, et habitare in Deo, potestate accepta, ex quo renati sumus. In quo sane solo, et de quo solo esse possumus beati, participes ejus immortalitatis effecti, propter quos ad persuadendum Dei Filius particeps 120.1415C| nostrae immortalitatis dignatus est fieri. Quid enim hoc difficilius, quam illud, cum potestas, quae Deus et ex Deo est, omnia possit? Idcirco potestas fidei, si vera sit fides et integra, quanta sit nemo qui noverit, nisi qui ex Deo et in Deo vivit. Unde nec dubium, fides vera quod cum Deo multa possit. Eadem quippe fide priores sancti sine baptismo innumera et mirifica potuerunt. Quos commemorans Paulus apostolus, Fide, inquit, plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam adhuc hodie defunctus loquitur (Hebr. XI, 4). Ecce quid potuit in una eademque re: non enim hostiam hanc vel idam magis elegit Deus sed fidem offerentis: Fide, inquit, 120.1415D| plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Fide, et non substantia, quia quidquid sine fide est, peccatum est (Rom. XIV, 23), et quod cum parva fide agitur, Deo modicum est; et quod cum magna plurimum. Unde cuidam (Matth. XV, 28): O mulier, magna est fides tua. Et quia magna erat, audi quantam retulerit potestatem: Fiat tibi, inquit, sicut vis. Quanta vi agat quisque magna, parvave, non amplius pensatur apud Deum, nisi quanta offertur fide. 120.1416A| ====2.==== Et ideo considerandum et connumerandum est cum Apostolo, quanta, qualia fide potuerunt sancti Dei priores necdum adepti repromissionem, quam jam magna ex parte percepimus. Enimvero per fidem pene omnia potuerunt, imo sicut Salvator interrogat, credendum est quod omnia possibilia sint credenti (Marc. IX, 22). Et ideo per fidem multa et magna prodigia, quae connumerat apostolus Paulus, operati sunt: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et per fidem operati sunt justitiam, per fidem adepti sunt repromissiones (Hebr. XI, 32). Quid plura? Omnia per fidem fecerunt, et ideo talia ac tanta potuerunt, quorum fides vera et invicta permansit. Sed et apostoli et sancti martyres quid per fidem non potuerunt? Qui, quod majus omnium miraculorum, etiam per 120.1416B| fidem seipsos contemnentes, pro Christo mori voluerunt. Et ideo testes appellantur, qui ut aliam in Christo meliorem et perpetuam astruerent vitam, istam caducam et temporalem acris cruciatibus addicti emittere optaverunt. Ita et sancti confessores, sanctaeque virgines, et sancti omnes fide perfusi, magna et ineffabilia fecerunt, quando et seipsos et praesens saeculum calcarunt, ut in beata immortalitate se immortales reciperent. Qui nisi Christo plus quam sibi credidissent, nunquam talia et tanta potenter agerent, et patienter ista sufferrent. Unde perpende, o homo, quanta potest, qui suis talia posse dedit. Et si minor fides tibi est, aut nulla, implora fidem, ut tibi augeatur: quoniam fides quae in Christo est, omnia potest. Hinc sane 120.1416C| Paulus: Omnia possum, inquit, in eo qui me confortat (Phil. IV, 13). Propter quod Deus, non ratione nos discutere, sed fide in se credere voluit, et pro certo scire, qui se nobis donavit, quod in se posse omnia per fidem concessit. Et quoties non possumus, non de infirmitate potestatis, quam nobis dedit; sed de infidelitate peccati, qua delinquimus, ut minus valeat fides, infirmamur. Et ideo meminisse debemus charitatis solium, unde cecidimus, poenitentiam gerere, ut priora fidei opera per dilectionem Christi potenter implere possimus. Alioquin sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6), cur per fidem in Christo omnia sunt possibilia credenti: siquidem non ut miracula possit suo non in tempore, sed ut Filius Deus maneat per adoptionem, 120.1416D| post finem temporis; quae nimirum potestas plus est, quam sperare aliquis posset. ====3.==== Unde succurrat nobis fides, quia naturae ratio deficit. Et si ex nobis nihil sumus, ex illo posse omnia fidendo, sperando, amando praesumamus: quia sicut in illo omnia posse potentia est; ita ex nobis, qui nihil, aut parum possumus, magna infirmitas est. Sed haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4). Magna igitur virtus fidei, magna potestas: nec immerito, per quam Deo 120.1417A| foederamur, et Deus in nobis habitare creditur: si ex Deo possit tanta; quia quidquid fides nostra est, sperandorum substantia est; sperandorum autem substantia Deus est, Deus vero omnipotens est; et ideo fidei, quae ex Deo est, et in qua Deus est, jure praestitit majestas divina, ut talia tantaque possit, ut firmior sit fides ex Deo. Nunc autem quid dubitare possumus de fide, cum solum, quia credidimus, tam magna, et ineffabilia potuerunt sancti, et possumus ex fide? Haec est, inquit, victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Justum, inquam, est ut talia possit fides, per quam credidimus quae non videntur, ut certiores sint fideles quod summa omnipotentia est, et sempiterna virtus, in quem credit fides. Potentia igitur fidei exhibitio est majestatis. 120.1417B| Habet enim testimonium fides ex miraculorum operibus dum nihil ex se, sed totum ex eo potest, quo confortatur, in quem credit. Et quanto plus crediderit, ex eo quo pluris est, potentior efficitur. Nec enim plus credi potest quam ipse est, in quem oportet ex toto credere. Propter quod, ut dixi, irretractabilis est fides, quae tanta potest, ut vincat mundum, et plura potuit per sanctos, ut opera quantocies ostenderit Deitatis. Sed et quod majus est, licet defuncti, adhuc fides eorum quamplurima quotidie perficit prodigiosa valde: ita ut magis, qui tanta queunt, quam viventes, videantur vivere; quia omnino in illo vivunt, qui potest omnia. O fides indubitata, quae ad tantam pervenis victoriam; etiam ut illis defunctis, qui per te crediderunt, tamen plena 120.1417C| omnipotentia vigeas, et opereris quo certius a timidis, et incredulis sis credenda: ita ut nihil sit verius quam quae promittis, nihil potentius eo, ex quo talia, tantaque possis, nihilque beatius, atque in votis indefessis victrix cum triumpho tuos, teque sequentes quotidie perducis. Quae non solum in terris talia geris, verum invicta virgo coeli templa penetrans, regnum polorum tuis congressa virtutum armis potenter diripis, et qui fornicantur abs te, inanes deseris, sine qua nostrum nihil posse, per quam omnia agmina congrediuntur, et calcantur vitia; quam si quis non credit, nihil inveniet ulterius, quo aliquid vitae, vel virtutis possit. ===Caput XI. De justitia fidei.=== ====1.==== Justitia igitur fidei est, qua de impiis per fidem justi efficimur, sine ullis bonorum operum meritis praecedentibus, qua gratis quidem justificamur sine operibus: ut, qui eramus irae filii, sola fide per gratiam efficiamur adoptionis. Gratis autem ideo, quia nec ipsa fides in nobis, nisi per gratiam, et justificatio fidei ex gratia. Hinc quoque David ait: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LIII, 1); et alibi ipse: Misericordia tua subsequetur me (Psal. XXII, 6). Alioquin nisi praeveniret prius misericordia gratis, nemo fidelis esset. Gratis quidem, quia fides ex gratia: deinde quod ait: Misericordia ejus subsequetur 120.1418A| me; profecto quia, ut fidelis quisque permaneat, Christi gratia praestatur: quatenus justus ex fide per gratiam operetur. Arbitramur enim, inquit Apostolus, justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28). Et paulo post ex Genesi: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3). Ei, inquit, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero, qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (ibid., 4, 5). Ecce quid fides possit, quia credit in eum, qui est essentialiter justus, ut sit, inquit, justitia Dei per fidem Jesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt, quia justificetur gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 22). Omnes enim peccaverunt, et 120.1418B| egent gloria Dei. Gloria igitur Dei est, ut appareat ipse solus justus, et potens, ex quo justificantur omnes per fidem Jesu Christi. Sed quaerendum arbitramur, justificari hominem sine operibus per fidem; quid sit quod Jacobus ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26). Quomodo enim vivificari potest, ut justus ex fide vivat, si in semetipsa prius mortua manet. Ergo justificamur gratis per fidem; sed non ex alia, quam quae per dilectionem operatur. Quia igitur gratis propterea justificamur, non dico quia nulla fidei merita praecesserant; verum nec ipsa fides, qua boni aliquid ageremus, in nobis erat. Et ideo, dum fides in nobis, sine nostris meritis refunditur, gratis fide sine operibus justificamur. Sed deinceps restat, in nobis ipsa eademque 120.1418C| fides bonis justisque operibus insistat: ut sit illa, quae per dilectionem operatur, quia justus ex fide vivit: alioquin sine operibus mortua mortuum praemonstrat, ut jam non justus ex fide vivat, sed cum daemonibus credat et contremiscat. ====2.==== Ergo fides vera et gratia est; et ideo nunquam infructuosa, neque sine illa quippiam operatur. Gratia igitur Christi fides nobis per Spiritum sanctum datur, gratia nutritur, gratia, ut perseveret usque in finem, conservatur. Nihil enim gerit sine gratia prorsus, quia et ipsa, ut vivat, bonis justisque operibus gratis est inspirata. Restat igitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17): quoniam neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Alioquin quomodo volentis illud 120.1418D| bonum esse potest, quod vult, aut currentis illud, quo currit, cum nec velle, nec currere habet, sine gratia miserentis Dei? An nescis, homo, quia jam magni aliquid, et multum percepisti quando velle ex Dei inspiratione, et currere per fidem coepisti? Unde ne glorieris, quasi non acceperis; neque applaudas tibi ex te velle bona quae velis, vel currere per fidem ad vitam, quo curris: imo velle, et currere jam miserentis est Dei: ut gratia per fidem justificatus misericorditer, nec desinas bona velle, quae non videntur, et velis: nec currere per fidem ad Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quo currebas, in quo sunt omnia, quae non videntur et credis. 120.1419A| Velle quippe tibi Christi gratia concessit: fides vero bonis operibus inhaerendo currere viam, quae Christus est, ministravit. Hinc credere ex toto corde, sperare ex tota anima, diligere ex tota virtute convenit; quod si non desieris velle, et currere, donec pervenias, quo volendo ibas, credendo currebas; quia verax est omnipotens, qui non mentitur, Deus, omnino percipies quod volebas, et videndo frueris, quae credebas. Interdum autem petendo desuda: quaerendo invigila: pulsando persiste, ne deficias. Pete credendo fide illa quae accepisti; quaere sperando quae invenisti, pulsa diligendo ad quem intrasti. Jam enim justus ex fide vivis, ne te subtrahas a vita fidei: quia si te subtraheris, non placebit, inquit, spiritus divinus animae 120.1419B| meae. Cave ergo ne sis subtractionis filius, sed acquisitionis; emptus enim et acquisitus es Christi sanguine: vive interdum justus ex fide, nihilque de te praesumas; sed fides Christi, gratia cooperante, bonis justisque operibus animetur: verum quod in nullo deerit, quidquid promissum est, si velle per gratiam, currere per fidem ne desieris. Haec, inquam, est vera justitia fidei, de meritis non praesumere, Christique gratiam non negligere, eique bona, quae agis, ascribere, quae usquam, et unquam nulli defuit, cui fides, quae per dilectionem est, affuit, ex qua justus ex fide vivit. Unde totum sit miserentis Dei, quod accipimus velle, et currere, ut justi ex Deo vivamus. De promissis autem Dei nihil haesitantes diffidentia; sed confortati fide in omnibus, 120.1419C| constanter Deo gloriam demus, plenissime scientes, quaecunque promisit, quod potens est, et facere. Necnon et fidei bona, quae agimus, tam volendo quam et currendo confitemur, quod sine ipso nihil possumus, per quem omnia se posse confortatus Apostolus gloriatur: ut et nos, non ex nobis: sed apud Deum gloriam habeamus. ====3.==== His quippe duobus justificamur, volendo ex gratia, currendo per fidem: quoniam, etsi alia sunt quae volumus, licet necdum possumus; alia quibus agendo jam per gratiam fide currimus: utraque tamen dona sunt Spiritus sancti. In quibus profecto pacem habentes ad Deum, reconciliati fide gratis justificamur. Ad hoc quippe proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine Christi ad ostensionem 120.1419D| justitiae suae (Rom. III, 25); ut sit ipse justus, et justificans eum, qui ex fide est Jesu Christi. Ad ostensionem, inquit, justitiae suae, et non nostrae. Unde ipsius totum est, quod credimus, quod fide viventes justificamur: equidem miserentis Dei, et non currentis, ne nobis aliquid dum tribuimus, prolabamur. Christus enim, ut ipse ait: Via est, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6). Via, per quam fide curramus; in qua qui currit, debet et 120.1420A| ipse ambulare, ut ipse ambulavit. Veritas, in quam credimus, credendo cognovimus, cognoscendo amamus; amando vero fide petimus, petendo quaerimus, quaerendo pulsamus: vita enim vero est, qua fide justificamur, cum non nobis, sed ei tribuimus, ex quo justi ex fide vivimus. Ergo quomodo non vivimus cum vita per fidem ad ea festinantes quae non videntur totum ex fide vivimus? Et ideo quid de vita dubitare possumus, si jam ex fide justi sumus? Haec est, inquam, in Christo credere, fide justificari secundum eum justis operibus vivere. De qua nimirum fide Salvator inquit: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivit; et omnis, qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Quisquis ergo justus ex fide justificatur, licet prius peccator 120.1420B| mortuus, qui credit in eum, qui justificat impios, profecto vivit: et omnis qui vivit, et credit in ea quae non videntur, quoniam aeterna sunt, procul dubio aeterna vita, secundum interiorem hominem vivit: alioquin quomodo recte credit, si non secundum ea quae sunt aeterna, justus ex fide vivit? Unde constat, non ei, qui ex parte; sed qui ex toto profecto credit, fidem ad justitiam reputari. Quae fides nimirum tanta et talis esse debet, ut justificet impium, ne ultra jam sit impius. Quod satis de latrone factum monstratur, quem de cruce mox justum transvexit in paradisum. Sed et Abraham: quia credidit, reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 3), profecto, quia ex toto credidit. Nam et antea fides ejus in multis agendae vitae negotiis praecesserat, quae ad ultimum 120.1420C| suis adintegratur partibus, et universa colligitur, qua Deum ex toto credidit, et reputatur ei ad justitiam. Nequaquam igitur de filiis Israel ita legitur, quamvis crediderint, sicut scriptum est, quia crediderunt Deo, et Moysi servo ejus, quod ad justitiam eis sit reputatum. Et ideo in Abraham fides ex multis perfecta partibus colligitur, quae ad justitiam singulis, ut sint filii Abrahae, debeat reputari. Ergo talis, ac tanta fides secundum Christi gratiam est, ut promissio ex fide firma sit credentibus, et non ex efficacia mentis. Quae autem ex gratia est, vere justificat hominem, ut sit justus et habeat gloriam apud Deum, cujus gratia illustratur, ne cum ejus fide ulla injustitia regnet. Alioquin quae societas luci ad tenebras, vel quae participatio justitiae cum iniquitate (II 120.1420D| Cor. VI, 14)? Si enim recte credis in Christo, ex Deo natus esse probaris, et qui ex Deo natus est, sicut Joannes testatur, non peccat (I Joan. V, 18); quod si peccaverit, manifestum est quia perfecte non credit. Indicium ergo verae fidei est, si non delinquatur; certitudo vero, si opus fidei exerceat ad justitiam, ut tantum gloriam habeat apud Deum. Initium quippe justificationis apud Deum fides est, quae credit in justificationem: et haec fides, cum justificata fuerit, 120.1421A| tanquam radix bonae arboris imbre suscepto haeret in animae solo, ut ex doctrina Christi surgant in ea rami, qui fructus operum ferant. Non enim ex operibus prius radix justitiae, sed ex radice justitiae, fide scilicet, fructus operum crescunt. Haec namque est radix justitiae, quam Deus accepto fert sine operibus, tantum, ut in eadem justitia permanens, fructus faciat justitiae. Quae nimirum fides non qualiscunque est; sed talis omnino, quae per dilectionem operatur: verbi gratia, misericordiam, benignitatem, mansuetudinem, modestiam, humilitatem, longanimitatem, patientiam, caeterasque virtutum opes, quarum profecto fructus simul cum sua radice reputatur ad justitiam omni credenti. Et hinc est, quod de Abraham dicitur: Quia credidit Deo, et reputatum 120.1421B| est ei ad justitiam: verumtamen secundum gratiam, et non secundum debitum; quia, juxta eumdem Apostolum, gratia autem Dei, vita aeterna est (Rom. VI, 23). Inde si quis fidem se putat habere sine gratia cogitet, quia necdum adeptus est vitam, ut justus ex fide vivat prorsus; quia in gratia fidei vita probatur aeterna. Hinc quoque Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides, licet omnia credat, tamen, quia per gratiam donum charitatis minime percepit, idcirco per dilectionem non operatur, ut habeat vitam aeternam, qua justus ex fide vivat: alioquin quomodo nisi, vita vivit, quae est in gratia Christi, quisquis ad aeternam festinet? 120.1421C| Unde summopere juxta apostolum curandum, ne Christi gratia in nobis vacua persistat, profecto quia sine charitate, ut nihil prosit nobis, etiamsi montes transferat, et daemonia expellat, vacua manet, eo quod si est omnimoda in credendo, nec est tamen gratia charitatis adimpleta in agendo. Et quia deest gratia, ut credent nihil prosit, deest illi vita aeterna, ut justus ex fide vivat. Unde cum apostolis orandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XVII, 5); quatenus illa sit fides, quae per dilectionem operatur in nobis, quia si quis credit, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Constat ergo quod omnis qui vivit, et credit in Christo, non morietur in aeternum, omnino ex integro, quia credit, et justificatur per fidem justitia Dei, de qua Propheta orat, et dicit: Domine, in tua 120.1421D| justitia libera me, et eripe me (Psal. XXX, 2). Quae nimirum justitia Dei, quia ex gratia est, jure dicitur, propterea promissio ex fide firmior habetur; ut omnis qui vivit et credit, non moriatur in aeternum. Alioquin si credit, et necdum vivit justus ex fide, nihil proficit ad vitam; quoniam justitiae Dei necdum est subjectus. Rursus aliquis prius quodcunque gesserit, si hac fuerit justitia justificatus, jam vita aeterna vivit: vita vero aeterna qui vixerit, non morietur in aeternum; quoniam aeternum est, quod vivit, dum omnino Christo, qui vita est, credendo, sperando, amando ex toto vivit. ===Caput XII. Quid sit armatura, vel instrumenta fidei, quibus tanta possit.=== ====1.==== Armatura, vel instrumenta fidei sunt virtutes 120.1422A| agendae vitae, quibus fides per Spiritum sanctum vivificatur, et corroboratur in interiorem hominem, ut contra omnia possit. Haec namque turris illa est ex Evangelio (Luc. XIV, 28), quae construitur virtutum sumptibus, in qua mille clypei dependent, et omnis armatura fortium. Quam si quis sine his erigere eam voluerit, prolabitur: ita ut omnes qui viderint eum, incipiant illudere, quod hic coepit turrim aedificare fidei, nec potuerit consummare. Itaque sine virtutum sumptibus nemo fidem aedificat, ut ad coelum usque pertingat, et contra omnia possit. Cujus fundamentum, 120.1422B| ut firma sit, Christus robur omnium virtutum loquatur: patientia vero, et longanimitate, atque perseverantia constructa lapidibus quadris, ad finem usque perducitur: spe certa in coelo, ne moveatur in terris inter fluctus tentationum, quasi anchora firmatur; quam sane spem, teste apostolo, tutam habemus in coelo: charitate vero, ut sit structura virtutum compacta inter Deum et hominem vel proximum, et indissolubilis connexio deifice caementatur; quoniam charitas vinculum est perfectionis, in qua vis ipsius fidei, et fortitudo, quam ex Deo habet, manu exerta pugnat clypeo bonae voluntatis, ne ab hoste feriatur; hinc in Deo coronat. Prudentia autem, quasi oculus, acutissime quae sint salutis, et adversa, ut declinentur, contemplatur. 120.1422C| Consilium vero, quomodo illa effugiamus, vel ista conservemus, insinuat. Porro justitia fidem velut loricam induit, et obtegit, ne laedatur. Spiritus vero sancti gladius, quod est verbum Dei, fortiter hostem verberat. Caeterum humilitas custos virtutum, ne aura, quae aggregamus, et ventus tentationum huc illucque dispergat, ligat, et componit, ut Christo erigente, turris fidei gradatim surgat: ubi obedientia, si quo modo possit placere per fidem, qui se probavit, fortiter desudat. Mansuetudo, modestia, benignitas leniter, atque suaviter motus componunt animi; ne in aliquo charitatem laedant. Timor quoque compungit, et ad cautelam, currentem inter laqueos tentationum reducit: sed ne tristibus absorbeatur, gaudium Spiritus, et exsultatio vitae spiritalis mentem 120.1422D| exhilarat: ita ut fides gaudeat magis in passionibus quam in prosperis. Illustratur sapientia et intellectu; veritate ut fortis sit, viriliter accingitur. Quae omnia virtutum instrumenta, temperantia, quae alio nomine discretio vocatur, nutrit ut mater, et regit; ne infirmentur et distemperantia concentus harmoniaque virtutum solvatur. ====2.==== Talibus igitur et hujuscemodi armis praemunita fides, inimici jacula repellit, castitatem custodit, pudicitia decoratur, bonis omnibus pinguescit et ditatur. Unde praesentis vitae paupertatem diligit, aeterna quae creduntur inhiat et ambit. Solum ergo 120.1423A| habere gaudet, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae; quoniam ipse est turris, quae fide Christi a fundamento construitur: de qua propheta David: Deduxisti me, inquit, quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici (Psal. LX, 4). In hac quippe turre fides radicata dilectionis amore, et fundata, omnia virtutum recondit instrumenta. In hac sibi thesaurizat thesauros immarcessibiles, quo fures non effodiunt, nec furantur, quo sunt omnia aeternorum, quae non videntur, et ideo secura facultates temporalium melius eo recondit, ut aeternas eas recipiat; quasi penes hanc vitam illas expenderet; fruitur enim pace per Christum, jam Deo reconciliata in coelestibus, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV, 7). Quae nimirum pax custodit corda fidelium, 120.1423B| et intelligentiam, ne se subtrahat altius ut moveatur a fide, quo non oportet. Nam quocunque ratio deficit, vel intellectus, fides succrescit, nosque sinu materno complectitur, et nutrit, donec perveniamus ad speciem, quam ardenter in mente tenemus per fidem. Alioquin multum desipit, qui totum de Deo, ratione, vel intellectu duntaxat comprehendere credit. ====3.==== Profecto, quia ratio fide inferius agit, dum ubi ratio succumbit, fides divinitus inspirata succedit. Qua de causa multi ratione humana, vel artis eloquentia fisi, et volentes omnia Deitatis arcana temere comprehendere, longius recesserunt a fide: atque ita, dum fidem conati sunt per rationem excludere, alieni facti sunt a fide; et dum altiora se humanis 120.1423C| sensibus conantur circumscribere, multa sine fide, de fide sunt locuti: sed vera fides tuta semper requiescit in Christo, quae quamvis plurima noverit, sufficit ei, quod Christum, et hunc crucifixum novit. Hinc quoque Paulus: Non judicavi me, inquit, scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2). In quo profecto ac si fortitudinis turre, hinc inde fides virtutibus circumsepta, una quidem manu eademque credenti aedificat turrim; altera vero armorum apparatibus improbos revincit hostes, et eorum repellit insidias, ne falsis decepta oblectamentis succumbat. ====4.==== Sic itaque sancti patres nostri de captivitate, in figura totius Ecclesiae reascendentes, destructam Jerusalem una quidem manu reaedificant; altera 120.1423D| vero circumcirca hostibus obsessis, fortiter eadem fide divinitus imbuti, propugnant (Esdr. IV). In quo namque conflictu bene fides etiam suis decertat partibus, ut majora semper velit. Unde magnifica jure dicitur, dum potiora semper, et quae in ea sunt praeterita, obliviscens appetit. Cujus nimirum fortitudo Deus est, vt ipse clamans ait: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Ac si patenter dicat: non in vestris viribus, sed in mea erit fortitudine, quod victores eritis. Unde si deficitis, et tentationibus 120.1424A| propellimini, ad meam respicite victoriam, meumque implorate auxilium, quia in mea victoria vestra est fortitudo. Confidite, inquit, non de vobis, sed de mea victoria; quoniam ego vici mundum. Meae quidem potestatis est, quod vici, quam sane potestatem, et fidei jure concessi; tantum confidite. Hinc quoque Apostolus, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4). Quae profecto fides, nisi confidentiam habeat de Christi victoria, infirmatur; et ideo credere oportet ex toto corde, quod promisit: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Ad quod ergo nobiscum se pollicetur affuturum, nisi rursus ut pugnet, et vincat in nobis? quod si vera est fides, talibus et hujusmodi firmatur promissis, ne 120.1424B| deficiat, dum impellitur: alioquin, nisi ea crediderit, quanto magis tepescit fidendo, tanto plus offendit fortitudinem fidei, quae Christus est, amittendo. Non enim permittit nos tentari supra id quod possumus, quia ipse novit vires nostras, sed quoties vincimur, propria licet ex infirmitate, voluntatis vitio prosternimur amissa confidentia, et ideo dejicimur. Propter quod in omnibus perseverantia fidei est necessaria, ne prius demus manus peccandi, quam divina virtus, quia nobiscum est, ferat auxilium; sed relinquit ad modicum, ut in his exerceamur. Quod si amittimus confidentiam, magis incidimus in tentationem qua labimur; et dum respicimus tenebras peccati, amittimus lumen fidei, in qua nobis certa victoria repromittitur. Propter quod 120.1424C| vigeat in fide magnificentia, imploret Christi auxilium confidentia, quae satis est necessaria, et ferveat perseverantia usque ad finem. Certissimum est enim quod nunquam in tali ac tanta fide aberit Christi victoria; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 12). Quod, si moram fecerit, ut ait Propheta, et tardaverit largiri, quod exoptas, exspecta, quia veniet, et non tardabit (Hebr. II, 3). Cave igitur, ne perdas sustinentiam. Vae, inquit Propheta, his qui sustinentiam perdiderunt, et devenerunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quid itaque facient, cum inspicere coeperit Deus conscientias singulorum? Quapropter noli a fide desistere, noli a coepto itinere declinare; festina quo tendebas, et si cecideris ob fragilitatem, citius resurge. Noli 120.1424D| vitiis succumbere; sed esto invictus mente fidei. Gressus tuos non retrahat inimicus festinantis animae, fides certa perducat ad Deum. Non enim es victus, donec sponte jaceas; sed congrederis, dum vincere adhuc per fidem appetis. Nulla igitur virtus sine fide pugnat; quoniam quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 13). Et ideo, quantisper fracta fuerit, quaelibet arma fidei resumat, eadem fides mox convalescat; quoniam ipsa est, quae primum caeteras ad campum producit certaminis. Ipsa 120.1425A| quidem prior petit campum, et ad agonem pugnatura, exerta brachiis, et nuda humeris praecedit intrepida: ita ut nec telorum meminerit, nec armorum suffragia; sed fidens pectore, omnes animae virtutes accendit ad victoriam; quibus suffulta Christum desuper astantem aspicit, et clamantem: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Unde si nuda humanis viribus semper Dei tuetur auxiliis: et ut apertius fatear, nulli unquam victoria defuit, nisi cui tanta, vel talis fides vitiorum impulsu defecit; et ideo semper clamandum: Domine, adauge nobis fidem (Luc. XIV, 4). ===Caput XIII. Quod propria sit unicuique sua, quamvis sit omnium, fides.=== ====1.==== Quamvis Apostolus dicat: Una fides, unum corpus, unum baptisma (Eph. IV, 5), tamen, ut supra dixi, propter differentiam donorum, specialis et propria habetur in singulis. Hinc itaque in alio modica reprehenditur, in alio vero magna laudatur. Et tamen una eademque in omnibus jure creditur, ex qua unum corpus in Christo efficimur, per quam uno baptismo consecramur, et in una spe vocationis nostrae, una et sola fides est qua renascimur. Verumtamen propter gratiam donorum propria unicuique largitur, et ad mensuram ipsius fidei, teste apostolo Paulo, caetera charismatum dona praestantur. Est enim initiatrix omnium virtutum, et ideo prior illa per Spiritum sanctum datur, ut reliquae virtutes ad 120.1425C| ejus mensuram singulis dispertiantur. Unde ubique prius fides aut requiritur, aut datur. Requiritur autem, cum Martha interrogatur: Credis hoc? Tum illa: Credo utique, Domine, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XVI, 27). Post cujus itaque fidem mox Lazarus resuscitatur. Et alibi cum quidam paralyticus a quatuor ferretur, Videns Jesus fidem illorum, ait evangelista (Matth. IX, 2), qui efferebant. Quod satis considerandum, quia quodcunque gerimus ex fide, pensatur. Unde Dominus in Levitico, cum de sacrificiis loqueretur: Tollet, inquit, sacerdos pugillum plenum simila (Lev. VI, 15). Ergo per pugillum fides exprimitur, ut unusquisque tantum offerat Deo quantum 120.1425D| fides capit. Affectum namque fidei divinus arbiter intus in occulto prius examinat, et tunc ex ea opera compensat. Opera quippe palam sunt gesta, sed fides soli Deo patet. Ideo inquit evangelista: Videns Jesus fidem illorum qui efferebant: quoniam quidquid Deo sine recta fide offertur, magis displicet, sicut de Cain legitur: Quod respexit Deus ad Cain, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 5). Quare autem ad munera non respexerit, manifesta ratio est, quia cum eum prius intuitus, reperit in ejus intentione cordis, quod non recta fide offerret: idcirco munera ipsius, quamvis recte oblata, jure 120.1426A| repudiavit. Hinc quoque Paulus: Quoniam, inquit, ex maligno erat (I Joan. III, 12), utique ex maligno animo. Et ideo apud Deum, qui corda inspicit singulorum, nullam retulit mercedis laudem. Unde Paulus: Non qui in manifesto circumcisus est, ait, sed qui in occulto Judaeus (Rom. II, 28); et de Abraham: Si enim ex operibus justificatus est, habet gloriam; sed non apud Deum (Rom. IV, 2). Patet igitur ex omnibus, quod occulta cordis solius est Dei nosse. Idcirco ipse per se praevidet in unoquoque fidei affectum et intentionem cordis, ut exinde, quod solius Dei est nosse, scilicet ex fide, habeat unusquisque intus gloriam apud Deum solum, qui occulta fidei solus conspicit, et qualitatem comprobat ipsius ac quantitatem. Non enim in omnibus 120.1426B| aequalis, sed una est fides. Una videlicet, quia nonnisi unus est Deus, sed non aequalis, quia non omnibus perfecta est fides. Profecto in uno eodemque homine aliquando ex parte, aliquando perfecta est, intantum, ut plerumque multa ex fide habeat: sed necdum in ea vivit justus. Justus, inquit, meus ex fide mea vivit. Ergo quisquis ex fide Christi vivit, totus Deo vivit, sicuti qui dicebat: Vivo jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). Quod scientes apostoli dicebant: Domine, adauge nobis fidem. Nam qui fidem sibi augeri exoptant, jam aliquam fidem habent, et ex fide rogant, ut ex integro in fide vivant. ====2.==== Propter quod nemo sibi applaudat, mox ut quippiam de Deo crediderit, et aliquid ex fide fecerit; 120.1426C| sed consideret si jam totus ex fide vivit: deinde si fides ejus in charitate radicata et fundata fuerit; ut sit illa quae per dilectionem operatur. Alioquin si habuerit, juxta Apostolum, omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem autem non habuerit, nihil ei prodest (I Cor. XIII, 2). Quae nimirum fides in Evangelio grano sinapis comparatur (Matth. XVII, 19), etsi tanta posse videatur, magna quidem potest, quia ex magno potestatem magnam accepit: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Sed hi, qui tantummodo montes sine charitate transferunt, et daemonia repellunt, virtutesque multas faciunt, licet omnimodam fidem habeant in credendo, quia necdum viscera sunt dilectionis 120.1426D| Christi, degenerantur a Christo, et necdum plenam perceperunt potestatem fidei, ut essent filii Dei. Tamen nunquam adeo vacua est fides; sed qualis et quanta fuerit ipsa, talis et tanta ubique potestas ejus refertur, cui cum desunt viscera amoris, deest et potestas adoptionis, quoniam omnis adoptio et paternitas charitatis amore plena sunt, et sola dilectione sibi ad invicem conviscerantur. Hinc quoque imploranda est semper illa, quae per dilectionem operatur, ut si integra et vera fides, sicut in credendo, ita et in agendo, amando, virtutum operibus insudando, tantum ut habeat gloriam 120.1427A| apud Deum, apud quem semper nuda et aperta versatur. Ipsa est enim sperandorum substantia, et ideo totum debet in se gerere, quidquid in futuro speratur. Alioquin si aliud in se gerat, non est Christi fides, non est sperandorum substantia; quia quidquid in Christo est, hoc totum recte speramus, si recte credimus. Unde semper, ut dixi, orandum, ut recte credamus; et si quid in nobis minus esset credendi, utique supplicandum cum apostolis: Domine, adauge nobis fidem, quousque omnia per Christum sint possibilia credentibus nobis. Per Christum autem, apud quem semper, et in quo fides vera versatur, apud quem gloriam indefessa requirit, et habet; eo quod omnis gloria ejus ab intus; foris vero cuncta quae fiunt devota contemnit. Intus autem legit et 120.1427B| orat, intus operatur et diligit, intus sua congregat virtutum opera; intus, quamvis foris pugnet, secura quiescit: foris quidem pugnat, sed intus vincit: in quo est intus impetrat; intus impetrata reportat. Ad hoc ergo agit foris, ut intus ad se omnia trahat, ubi sua est confessio, et omnis pulchritudo, sanctitas, et magnificentia in sanctificatione ejus. Quae non solum pro se agit, verum etiam pro aliis, quibus deest, multum intervenit: interveniendo autem quam saepe praestandi compos efficitur. Hinc est quod in Evangelio legitur: Fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28); et: Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) frequenter auditur. Necnon et aliud: Videns Jesus fidem illorum, qui efferebant, ait paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2). 120.1427C| Namque ecce filius Altissimi ex fide aliorum, qui erat antea gehennae filius, aegrotum liberat, ubi mira dispensatio fidei aperitur, quantum in eo valeat, cujus est fides, quae tantum pro altero valuit impetrare. Hinc etiam Dei Ecclesia, dum ad renascendum filii deferuntur, quorum non dico fides; sed nulla est ratio vel sensus, ut possint credere: tamen credit, quod aliorum fide salvantur. Et si bene perpendis, nihil salutis sine fide praestatur. ====3.==== Est tamen, sicut dixi, modica in aliquibus, est et magna in nonnullis: apostolis dubitantibus etenim dicitur: Quid timidi estis, modicae fidei? (Matth. VIII, 26). Centurio vero laudatur quod non invenerit tantam fidem in Israel (Ibid., 10). Necnon et Maria solum quia credidit beata praedicatur. Ait 120.1427D| enim: Beata, quae credidisti, perficiuntur in te quae dicta sunt tibi ab angelo (Luc. I, 46). Et mirum si non ita in omnibus qui perfecte credunt, et perficiuntur et praestantur quae recte per charitatem fidei optantur et quaeruntur. Unde Dominus: Si habueritis fidem, inquit, velut granum sinapis, et dixeritis monti huic: Tolle te hinc, et mitte te in mare, fiet utique (Matth. XVII, 19). Verumtamen quivis de quolibet monte dictum accipiat, vel de cujuscunque 120.1428A| grano sinapis; nemo tamen qui sane credit, dubitare debet quod haec ita sint, ut Veritas repromisit. Sed non omnium est fides. Nam et Apostolus inter caetera Dei dona atque Spiritus sancti dicit: Alteri datur fides in eodem Spiritu (II Cor. XII). Quid putas? nunquid et omnibus non datur, qui aut sermonem scientiae vel sapientiae, aut gratiam sanitatum, aut prophetiam, aut genera linguarum, et caetera hujusmodi perceperunt; cum haec omnia juxta eumdem apostolum, unicuique secundum mensuram fidei dispertiantur? utique datur his omnibus prior fides, qui gratiam Spiritus sancti aliquam percipiunt; sed sunt aliqui, qui ut illi in sapientia, vel scientia, vel gratia sanitatum, vel prophetia pollent; ita et ipsi fidei virtute praecellunt, ut quam plurimum 120.1428B| possint, etsi cuique sua sit fides. In qua nimirum fide hoc in tempore nonnulli plus fervent, adimplentes praecepta agendae vitae, et calcantes ea quae contraria sunt saluti: nonnulli vero sic coelestia meditantur, ut terrena non relinquant, quos si requisieris, omnes pariter se credere confitentur unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; sed eorum non aequalis est omnium fides; et ideo nobis proximi fides non ex voce tantum, sed ex operibus pensatur; quoniam quantum in eo vivit, tantum aut bona volendo, aut piis justisque operibus insistendo ad ea quae non videntur ardenter currit; tantoque potentior ad agendum, quanto devotior circa Deum, et tanto validior quae contraria sunt ad resistendum, quanto caeterarum virtutum instrumentis armata, et 120.1428C| confisa fuerit in Deum. Et non dico quod inaequalis una eademque, verum nec in uno eodemque homine semper aequalis esse probatur; altera enim fuit in Petro, quando interrogatus (Matth. XVI, 15): Vos quem me esse dicitis? dicebat: Tu es Christus Filius Dei vivi Altera, quando ab ancilla requisitus negavit: Non novi hominem (Matth. XXVI, 72); sed et Dominus: Ego pro te rogavi, Petre, ne deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32). Puto, quando necdum conversus erat perfecte fidelis nondum erat, et cui praestatur ejus fides ne deficiat, aliqua fides profecto erat; sed timore pressus male negavit, quod intus in conscientia occulte pressit; sed talis fides etiam ab intus periret, nisi quamcito eam pietas suo aspectu refunderet. Qui postea conversus, 120.1428D| etiam inter verbera, et ad mortem usque intrepidus confitetur. Ergo et caeteri, dum adhuc confirmandi erant, necdum in fide perfecti erant. Et ideo nemo se applaudat perfecte fidelem, mox ut quantisper coeperit credere, donec Christum et Spiritum sanctum in se habitare sentiat per fidem. Unde apostolus Paulus: Flecto, inquit, genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, ut det vobis divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum 120.1429A| ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. Scire etiam supereminentem charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 14-19). Ecce, si fidelis es, jam ad quid tendendum, ut fidelis permaneas. Hinc quoque Dominus in Apocalypsi Joannis, Ecclesiae, Esto, ait, fidelis usque ad mortem, et dabo tibi edere de ligno vitae (Apoc. II, 10). Consummata igitur fides usque ad mortem pertingit, cui nulla possunt obsistere blanda vel aspera; siquidem nec mors, quae cunctis asperior videtur, donec ea quae non videntur apprehendat, ad quae nemo nisi per mortem venit 120.1429B| unquam; et ideo, quam bene fides etiam nec mortem timet: alioquin si fides argumentum est eorum quae non videntur, et ad ea venire festinat quae nonnisi post mortem comprehendere valet: quomodo fides est, si mortem timeat? Quod si justus ex fide vivit, qualis est virtus, quae vita justi est, et vivificat ad vitam, ut mortem paveat? Timor enim mortis de poena peccati est, et ideo justus jam fide vivens timere non debet; quia sicut Christus vita, mortem morte peremit; ita et fides vita justi, per mortem de morte ad vitam transit: ut jam justus non ex fide, sed ex vita sempiterna, quae nunc in fide est, immortaliter vivat. ===Caput XIV. Quod fides recte circa tria versatur tempora, et ultra ad aeterna.=== ====1.==== Profecto fides non minus de praeteritis credit quam de praesentibus et futuris. Fide, inquit Paulus, intelligimus adaptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI, 3). Quae qui non credit, infidelis probatur. Et haec est fides, quam docet Spiritus divinus per Moysen, dicens: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1), id est creaturarum omnia quae sunt in coelo et in terra. Unde restat aliud nihil esse, quam unum Deum quem credit fides; et ea quae sunt ab uno Deo, Creatorem videlicet et creaturam. Siquidem creatorem ante omnem, et supra omnem, et ultra omnem creationem. Ante omnem, quia ipse sine initio est, 120.1429D| et creatura omnis ab ipso est. Supra omnem, quia ipse potentior atque excelsior, et creatura per ipsum, a quo regitur et gubernatur, ut sit, omnino est. Ultra enim prorsus, quoniam sine fine est, et creatura infra ipsum finiens, ut cum ipso sit, vere et indubitanter est. Idcirco nihil extra ipsum; sed ipse ante omnia, et supra omnia, et ultra omnia utique est. Hinc ergo constat fidem de praeteritis agere, necnon et de praesentibus et de futuris. De praeteritis quidem, dum ea credit quae ante saecula sunt, unum Deum in tribus subsistere personis, ex quo omnia. 120.1430A| De praesentibus, cum ea quae nunc ultra hujus vitae saecula sunt, unum scilicet, eumdemque permanentem Deum esse intelligit, per quem omnia. De futuris vero, cum ea quae ultra hujus saeculi finem praetendunt, Patrem videlicet et Filium, atque Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate sine fine permanere non dubitat, cum quo omnia. Et haec est, inquam, altitudo divitiarum, in quam credit fides, sed quia incomprehensibiles viae ejus sunt, idcirco sine ulla disputatione et retractatione de Christo integra et inconcussa semper cum ipso, donec in via sumus, et ea non videntur quae creduntur, vera manet fides. Credimus enim eum mortuum, quod jam praeteriit: ipsumque credimus nunc sedere ad dexteram Patris; quod praesentis est: et venturum ad judicandos 120.1430B| vivos et mortuos, quod futurum est. Sed si quaeritur Christiano quid credendum? licet ab uno Deo jure omnia creata sunt, non tamen rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant. Non itaque metuendum, ne aliquo deviet numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum, de figura coeli, de generibus et naturis animalium: neque existimandum Christianae fidei aliquid obesse, si quippiam ignoramus fruticum, lapidum, fontium, fluminum et montium; de spatiis quoque locorum ac temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia scientia de his rebus quas illi invenerunt, vel invenire se promittunt. Nam et ipsi non omnia repererunt, licet quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero 120.1430C| historica experientia cognoscentes, plura vero sua opinione confingentes, ediderunt. Satis est enim Christiano rerum creatarum causas, sive coelestium, sive terrestrium, sive visibilium, sive invisibilium, intelligere, non nisi bonitate creatoris Dei existere; nullamque esse naturam, quae non aut ipse sit, aut ab ipso; ipsumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium a Patre genitum, et Spiritum sanctum ab utroque procedentem, unum Deum, a quo creata sunt omnia; nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona; sed tamen bona etiam singula, simul vero universa valde bona. 2. Eam igitur solam appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur, non quae omnino videntur; et si in 120.1430D| quibusdam fidem a contrario damus, quando non absurde interdum dicimus aliquid nos vidisse et credidisse; verumtamen fides nostrae religionis nunquam sine spe est, nunquam sine amore; neque spes aut charitas sine fide: unde fides de invisibilibus, sicut et spes, de qua Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Ergo ea quae adhuc speramus, jam credimus, et quaecunque credimus, profecto speramus, sperantes autem amamus. Unde 120.1431A| fides invisibilia comprehendit, Deum scilicet supra omnia, et circa omnia, atque intra omnia, ubique totum et sempiternum. Creaturam vero omnem ab ipso auctore Deo conditam; quam sane creaturam a Creatore secernens, solum Deum propter seipsum credit, sperat, atque amat. Et haec est, ut dixi, Christianae normae fides, quae secundum Apostolum per dilectionem operatur: alioquin nisi credas primum, nec habes quid speres, vel quid ames, sicut nec quid invoces, et ideo fides credulitas est in Deum, imo substantia, quam sperare et amare propter seipsum, quia summum bonum est, oportet. Fides est, inquit, sperandorum substantia; quia profecto quanta est fides in nobis, quae per dilectionem operatur, tanta et spes esse debet. Nisi ultra speremus, aut aliud 120.1431B| sine substantia spei sperare videamur aut amare. Sic itaque et in oratione fides credit, spes et charitas orant; sed quia sine fide fore nequeunt, etiam et fides orat. Alias autem orare, vel invocare, vel sperare, vel amare invisibilium non possumus eorum, in quae non credimus; et ideo imploranda est magna fides, ut sit et magna spes atque charitas. Quae licet tribus moveatur, ut protuli, temporibus, extra omne tempus Deum sempiternum confitetur Patrem, et Filium, atque Spiritum sanctum. Ipsa vero ideo his afficitur temporibus, quoniam sub tempore agitur, ut ad ea fidelis quisque pertingat, quae semper eadem sunt et sempiterna. Non quia in quem credit fides sit sub tempore; sed quia quae ab eo aut fuerunt, aut sunt, aut futura sunt, omnino sunt in 120.1431C| tempore, donec evacuetur et ipsa fides, quae piis operibus nunc credit a Domino quae geruntur. Unde quisquis es, si necdum ea quae non videntur idoneus es credere, saltem operibus crede; quoniam ab opifice idcirco invisibiliter verbo virtutis visibilia fiunt, ut ex his invisibilia comprehendas; a creatura etenim mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; ab invisibilibus ergo visibilia reguntur, et ideo potius semper invisibilia sunt fide quaerenda, quaesita vero amanda, et pio amore sine fine fruenda. Novimus enim pro certo, quod ista quae videntur, non ipsa se fiunt; sed tamen facta sunt et videntur: non quomodo fiunt, sed quia omnino existunt, et facta sunt. Propterea credenda est potentia Deitatis, et sapientia atque voluntas, quoniam quidquid 120.1431D| voluit aut potuit, in sua sapientia fuit, ob id nihil reprehensibile fecit; ergo ut habuit non majus posse, quam velle, neque ipsum velle plus quam posse, ita nec velle aut posse majus quam sapere. Hinc igitur in ejus voluntate universa sunt posita, cujus potestatem nihil excedit; sed potentia qua facta sunt, continentur, ejusque sapientia, in qua facta sunt, reguntur; quae simul omnia unum Deum declarant; quoniam ex diversis et contrariis unus est mundus: qui nisi esset unus, cujus arbitrio regitur et potentia, nunquam tam diversa et contraria unam 120.1432A| haberent harmoniam, et omnia tam concorditer ad unitatem tenderent. In nullo enim dissident, ne unum efficiant. Quae, si essent dii multi, ut gentilitas delusa mentitur, tam contraria rerum elementa, et naturarum negotiorumque diversitas olim saeculo finem imponeret, praesertim cum et ipsi inter se, ut ipsi fingunt, diversi moribus, et potentia contrarii praedicantur. Nunc autem dum simul omnia mundi, unam hominis pariunt utilitatem, et multiplex rerum ac temporum varietas, unam efficit ubique, et in omni tempore saeculi consonantiam, et fructus vitae humanae singula tribuunt ubertatem: patet quod unus sit Omnipotens, ad cujus voluntatem haec omnia fiunt, et in cujus sapientia praeparantur, ne ab invicem prolabantur, sed simul omnia usibus vitae humanae 120.1432B| concorditer serviant. Quae quamvis visibilia sint, tamen invisibiliter intus moventur ab invisibili Deo, ut mens per id ad eum redeat, a quo talia et tanta sine nostris fiunt aspectibus. Unde per fidem ambulamus, et non per speciem, quoniam ea quae non videntur fide quaerimus: ea vero quae videntur, nec credimus, nec speramus, profecto quia ex dono Dei his utimur: sed largitorem adhuc suspirantes requirimus, ut qui tanta dedit, quae videntur, seipsum, quem necdum vidimus, clementer ostendat suis, ut sufficiat nobis. ===Caput XV De dono gratiae, et perseverantia fidei.=== ====1.==== Nemo igitur Christianorum aut initium fidei, aut perfectionem se habere existimet; sed donum Dei 120.1432C| esse fidem quo caetera donentur dona certissime intelligat. Alioquin quis prior dedit ei, et retribuetur illi? (Rom. XII, 35.) Ergo quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ideo initium fidei nostrae ab ipso, neque, ut quidam volunt, hoc excepto, caetera per ipsum; sed ex ipso fide initiamur, et per ipsum augmentum sumimus, ut in fide crescamus, et in ipso donum perseverantiae sumimus, ut in una eademque permaneamus. Unde Apostolus: Vobis, inquit, donatum est, non solum ut credatis in eum; verum etiam ut patiamini pro eo (Phil. I, 29). Utrumque ergo Dei donum insinuat, initium atque finem, ne si ex nobis initium dixerimus nos habere, jam incrementum fidei merces sit initii nostri, et non gratia largitoris. Quis enim non videat, quod prius sit cogitare, tum 120.1432D| demum credere? Quoniam nullus credit aliquid, nisi prius cogitaverit, illud credendum est; quamvis credere nihil aliud sit, quam cum assensu auctoritatis ea quae non videntur, et ipse docuit, sine percunctatione certius cogitare: Et si non omnino quaecunque cogitat, credit, tamen quocunque credit, credendo cogitat, et cogitando credit ea, quae pertinent ad religionem catholicae fidei, vel pietatem. Hinc quoque Apostolus: Non simus idonei cogitare aliquid, quasi ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Quod si cogitare non sumus idonei, 120.1433A| quanto magis nec credere. Verum igitur sufficientia nostra, qua credere incipimus, ex Deo est. Et sicut nemo sibi sufficit, ut incipiat, ita nec quodcunque opus bonum ex se habet ut perficiat; sed incipiendi et perseverandi sufficientia nostra ex Deo est. Verum quodcunque promisit Deus, potens est et facere. Promisit ergo fidem gentium Abrahae, qua ejus haeredes essent: quam sane fidem gentibus potenter effecit, ut non ex operibus glorietur omnis caro coram illo; sed ex gratia, quae est in Christo Jesu, salvetur; alioquin jam non est gratia nisi sit gratuita. Quid ergo habes, quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? puta, fidem te habere suspicaris, quasi ex te: jam ergo, si ita est, aliquid habes, quod non accepisti; praesertim cum fides exordium omnium donorum 120.1433B| Dei, jure credatur; ut est illud Apostoli: Sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 3). Quod si fides non est ex Deo, jam reliqua, quae ad mensuram fidei dispertiuntur, retributiones sunt fidei, et non dona: mala igitur talis gloriatio, cum nihil nisi accipiendo habere possumus. Unde Apostolus: Si autem, inquit, accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? Non idem donatum sibi exclamat, ut fidelis esset; quoniam reliquiae per electionem gratiae salvae fiunt, et non ex meritorum operibus. Ipse est enim Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XXVI, 6). Quod si omnia, utique et fidem, per quam et alia in nobis adoriuntur virtutum dona: propterea nemo se applaudat a se quidpiam habere, nisi vitia, ne gloriari in homine 120.1433C| videatur; sed qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31); a quo, et per quem, et in quo habemus, non solum quod fideles sumus; verum etiam, ut in eisdem fidei operibus permaneamus. Denique omne datum optimum, quod est fidei sacramentum, et omne datum perfectum, scilicet in ejusdem operibus permanendi gratia, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17). Unde dicamus cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9): quoniam nihil possumus ex nobis, nisi quantum a Deo accepimus. ====2.==== Accepimus ergo fidem ex Deo, si forte jam fideles sumus, et ideo Patrem Deum vocare audemus in coelis: Dedit, inquit evangelista, potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12). 120.1433D| Quae sane potestas fides est vera, per quam adoptamur in Deum: sed data utique, ut sit integra gratia, non merces reddita. Hinc alibi Apostolus: Quicunque spiritu Dei aguntur ei sunt filii Dei (Rom. VIII, 14). Ex quo notandum, quod non solum nostrae religionis fides aut opera, verum ipsi, ut sunt filii, aguntur Dei spiritu, ne ullis sibi applaudant de meritorum operibus. Et ideo poscenda est prior fides, quae datur in eodem spiritu: demum ut opera fidei per dilectionem augeantur; postremum ipsa eademque ad finem 120.1434A| usque servetur. Quod si aliquid virtutum defuerit; edocet apostolus Jacobus, quomodo impetremus. Si quis, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5-6). Ex quo patet, dum omnia virtutum dona nobis in fide sint poscenda, et ad mensuram fidei dispertiantur, quod ipsa eademque fides magnum sit Dei donum, licet prius non petentibus nobis sit largita, quoniam nemo sine voluntate sua recte credit; et tamen voluntas ipsa credendi a Domino praeparetur. Velle quidem et perficere ipsius sunt dona, ut nemo de se glorietur, sed in omnibus misericordiae Dei se committat; quando quidem juxta illud propheticum David: Misericordia ejus praeveniet me (Psal. 120.1434B| LVIII, 11); et alibi orans ipse: Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6); ut in nullo, nisi de illo praesumamus; quoniam nisi ab illo, nihil est quod habemus. Non enim volentis, aut currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Prorsus quia jam velle et currere non aliquod, sed magna sunt dona Dei, secundum consilium voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae. Non enim nos elegimus eum, sed ipse nos elegit, ut credendo eum eligeremus; fecit prius in nobis fidem, quam inspiravit, ut per eamdem fidem caetera, quae ipsius sunt bona, petendo, quaerendo, pulsando acciperemus. Et ideo quos elegit, non eos electos, sed vasa irae invenit: fecit enim eos, ut eum eligerent credendo, quos praescivit et praedestinavit ante mundi constitutionem in 120.1434C| Christo, ut essemus sancti, inquit, et immaculati in conspectu ejus, in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum Dei, secundum placitum voluntatis suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo (Eph. I, 4). Nemo igitur applaudat sibi, quasi ex se, sed totum Deo tribuat, qui nos et praescivit, et elegit: non quod jam electi, aut sancti essemus ullis existentibus meritis praesentibus, praeteritis, aut futuris; sed ejus misericordia, qui eramus vasa irae, ut essemus sancti per Christum, secundum placitum voluntatis suae, et non secundum meritum voluntatis nostrae, in sua quidem nos gratificavit voluntate; ut gratia salvi facti sumus. Unde Apostolus: Gratia salvi facti estis per fidem; et hoc inquit, non ex vobis, sed Dei donum est (Eph. II, 8); id est quod per fidem a gratia salvamur. Hinc ipse in 120.1434D| Evangelio: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29). Quod si fides credentium opus Dei est, jure dicimus justificari hominem per fidem, et non ex operibus, ut ex ipsa fide caetera consequantur virtutum dona, in quibus juste vivamus, et sit secundum gratiam juxta apostolum firma promissio ex fide, ne dum homo suae infirmitati plus committit, quam firmitati promissionis Dei, prolabatur incautus. Sed forte ad haec aliquis: incerta est mihi de me Dei voluntas, utrum me per gratiam ex fide salvare 120.1435A| velit: quid igitur? o homo! certa ne tibi est de te tua voluntas? nunquid non times illud quod dicitur: Qui stat, videat ne cadat? (I Cor. X, 2). Incerta est etenim de te tibi tua voluntas: cur non ergo firmiori ac potentiori te totum committis, qui jam tibi gratis aliquid donavit? Nam non solum velle et credere, cum nec velles nec crederes, nisi donaret ipse; verum etiam et currere concessit gratis. Idcirco melius de illo confidere oportet, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; tantam ne confidentiam amittas. Ipsius est enim jam quod volumus, aut currimus, committenda est ei fides 120.1436A| nostra cui et a quo credimus: spes quoque, et charitas in illo, et non in nobis solidius confirmanda; quoniam et si quidpiam facimus, ipsius dona sunt, dum Deus per gratiam suam ex fide prius operatur in nobis, ea recte ut faciamus. Quapropter pro certo noveris, quod maximum Dei donum est fides, in nulloque de misericordia Dei dubitandum, quandiu voluntas credendi, et operandi est, ut sit illa fides, quae per dilectionem operatur in bonis, sive etiam in nobis per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. 120.1435C| ==De spe.== ===Prologus in librum de spe.=== 120.1435| 120.1435B| Dicato tibi, charissime, quasi praetextatorio habitus Christianae fidei negotio catholicorum Patrum sensibus elimato, nunc paucis aggrediar, ut promiseram, de spe: cujus cum fide tanta Christi resultat gratia, ut quotidianis successibus usque ad coeli secreta, quo Christus pro nobis pontifex factus introiit, penetrantes, sempiterna coelorum gaudia secura jam possideat. De qua spei possessione Propheta canit dicens: Spes mea Dominus (Jer. XVII, 17). Parum quippe fore credens, ut tibi, qui florida perfectione 120.1436B| harum virtutum quotidie virescis, tanto dignus foedere quasi libellum dotis earum de singulis conscriberem, quatenus distincte tui possint agnoscere, quibus mente pacisceris fidei conjugio, vel quale illarum in spe promissionis Christi charitate perfecta, frueris patrimonio. Qua de causa velim nostris dignatus tuis faveas precibus, si quo modo, quid sit Christianorum spes, digne valeam explicare. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de spe. '' ===Caput primum.=== 120.1435C| Est igitur spes vitae Deus, mentisque commercium velut anchora inter procellas saeculi, juxta quod beatus et egregius Paulus apostolus dicit, et per subjectam similitudinem hortatur dicens: Per duas, inquit, res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, certissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam, ac firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introiit Jesus secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum (Hebr. VI, 18). Ergo fortissimum solatium et inviolabile nobis proposita spes; quoniam impossibile est mentiri Deum, qui nobis ea quae speramus repromisit; quam sicut 120.1435D| anchoram habemus. Sicut anchoram autem eam dicit, juxta similitudinem navigantium; qui dum mediis fluctibus hinc inde circumferuntur, solent projicere anchoram suam, quatenus solo circumligata inter medias tempestatum procellas tuta navis atque immobilis subsistat, ne vi ventorum ad naufragosa maris loca projiciatur. Sic itaque spes nostra non in solo aequoris, sed in Christo, qui est petra firmissima, 120.1436C| anchorisatur; quam tutam, ac firmam, atque procedentem ad interiora coeli habemus. Et est mira comparatio; ut navis Ecclesia intelligatur; mare, praesens saeculum; procellae fluctuum et tempestates, tribulationes ac persecutiones hujus saeculi; vis ventorum, contrariae potestates. Quibus collisi, et appulsi spem nostram projicimus velut anchoram; non ad arenam maris, sed ad Christum; ut in eo, qui est petra firmissima, figatur et solidetur; quam sicut anchoram animae habemus tutam ac firmissimam. Anchora namque a Graeco; quod est anchir derivatur. Anchir quippe manus interpretatur: ita ut sicut manus colligit, et constringit, anchora colligere, vel constringere arenam videatur; et inde est quod ita nominatur: sed quam bene spes nostra anchora 120.1436D| dicitur, ut quodcunque constringimus operatione, Christus sit; pro cujus amore etiam nos superimpendimus: et quodcunque colligimus, in eo figatur mens, ut ipse sit spes nostra, sicut Propheta canit: Spes mea Dominus a juventute mea (Psal. LXX, 5): quatenus ab eo, nullis divellamur tentationum fluctibus. Ligatur autem fune fidei, et charitatis, hisque contexitur funiculus triplex, qui in Salomone 120.1437A| difficile rumpitur (Eccli. IV, 12), quo anima ad Christum juncta solidatur, et nullis dirimitur illusionibus. Nihil enim certius, quam quae manu tenemus: manu autem spei, quae est anchora animae tuta, Christus tenetur et constringitur, de quo sponsa in Canticis: Inveni, inquit, eum, tenebo eum, nec dimittam illum (Cant. III, 4). Tenebo, ait, quavis manu, nisi manu spei, qua seminamus euntes per fidem, et flentes per desiderium. Seminamus autem in spe; sicut omnis, qui arat seminavit, in nullo nutantes; quia tenemus eum, et manemus in illo, in quo qui manet fructum fert plurimum. Unde hortatur Apostolus: Teneamus propositam spem, quoniam in Christo spes nostra omnis proposita est, quem proposuit nobis Deus Pater propitiationem 120.1437B| pro peccatis nostris. Teneamus ergo eum, imo oremus jugiter, ut teneamur ab illo, quem sicut anchoram habemus animae tutam, qua ligemur, ne avellamur ullis aurarum montibus; sed vincti post eum currentes immobiles maneamus. Haec nimirum spes inviolabilis est; quoniam etsi ex nobis quantisper aliquando diffidimus, in eo tuti, ac firmi maneamus, a quo manu tenemur et firmamur. Ipse est enim anchora nostra, qua ligamur; de qua nemo, qui possit nos auferre: tenemus autem illam, et tenemur; sed majus est quod tenemur a Christo, quam quia tenemus; eo quod tandiu tenere illum possumus, quandiu ab illo tenemur. Verumtamen teneamus necesse est, ut teneamur, quatenus hinc inde nullis abrumpamur fluctibus. Porro spes 120.1437C| nostra Christus est, et per Christum quidquid in illo nobis repromissum est, nihil aliud sperantes, quam quae ab illo, et in illo credentibus sunt donata. Siquidem illud totum, quod Deus est Pater, et Filius, atque Spiritus sanctus recte speramus. Speratur autem et carnis resurrectio, necnon et vita aeterna; atque interminabilis in Christo beatitudo; quoniam haec omnia per ipsum et ab ipso donata sunt nobis. Creduntur autem haec omnia prius, idcirco jure sperantur. Creduntur quod sunt, deinde sperantur per Christum, quia donata sunt; et haec est spes nostra viva, de qua Apostolus: qui regeneravit, inquit, in spe viva (I Petr. I, 3). Viva utique et vera, quoniam Christus vita et veritas est. Maneamus igitur in eadem, in qua renati sumus; quoniam in spe viva, 120.1437D| et necdum in re sumus. Et quia necdum in re, idcirco adoptionem filiorum exspectantes speramus, quam jam in spe percepimus, habemus, et tenemus. Tenentes autem de illa securi sumus; quoniam de his quae donata sunt nobis in Christo jam certi sumus. Unde et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Etsi adhuc in re necdum sumus, tamen in spe jam esse coepimus, quidquid futuri sumus. In spe siquidem, sicut ait Apostolus, jam consedere nos fecit in coelestibus (Eph. II, 6), jam consurreximus 120.1438A| per baptismum, sicuti et consepulti sumus illi per mortem. Ideo haec omnia, spe firma, vera et viva, nobis donata tenemus, tenentes autem hanc propositam spem, tuti ac securi sumus; quoniam in Christo eam habemus, in quo cuncta credimus. Ipse namque est sperandorum substantia, quam fide acquisivimus, licet differatur in re; et ideo tam patienter, quae jam data sunt, devoti exspectamus. Ipse est verae futurae pollicitationis religiosus assensus, promissae gloriae devota intentio, sanctorum destinata possessio, bonorum omnium exspectatio futurorum. In qua nimirum spe viva regenerati, quae sursum sunt sapimus, ubi vita nostra cum Christo absconsa servatur. Illucque vivamus, ubi renati sumus. Spes autem viva et vera Christus est, 120.1438B| in quo quae sempiterna sunt habemus, quibus imbuti atque initiati, festinemus ingredi ad eamdem requiei gloriam, ubi non qualicunque promissione; sed spe viva renascendo intravimus. ===Caput II. Quid sit inter spem et fidem.=== ====1.==== Quamvis igitur spes cognata sit fidei, et propinquitas credendi, ita ut una earum sine altera stare non possit; tamen distinguenda est altera ab altera sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Quatenus et spes fide solidetur, et fides, spe certa, jugiter ad ea quae sempiterna sunt et non videntur, subrigatur. Est enim earum prima differentia, quod sperari recte nihil potest, nisi quod recte creditur, tamen credi 120.1438C| potest, quod omnino non speratur: quis namque fidelium est, qui poenas et supplicia non credit impiorum; tamen nec sperat, licet omnino timeat? quoniam spes solummodo bonarum rerum est, timor vero malarum. Ergo quamvis nonnulli sperare pro timere dixerint, spes tamen semper proprie in bonis est, sicut quamsaepe in malis: etsi timor sanctus permanens in saeculum (Psal. XVIII, 20) per Prophetam dicatur. Denique fides non minus malarum rerum, quam et bonarum; quoniam et bona creduntur, et mala. Est enim et altera earum differentia; quia fides, et praeteritarum rerum est, et praesentium, et futurarum: praeteritarum, quidquid de principio saeculi in Scripturis sanctis legimus, necnon et Christum mortuum, quod praeterit, omnino credimus; praesentium, dum et 120.1438D| ipsum sedere ad dexteram Patris quod nunc est, vera fide credere nos profitemur; futurarum vero, quod venturum eum ad judicandum vivos et mortuos, necnon et carnis nostrae resurrectionem procul dubio credendo praedicamus. At vero spes solummodo futurarum est, et bonarum rerum: non autem aliquid nisi de futuro semper speramus; quamvis fides tria in credendo jugiter occupet tempora: fides namque quamvis ad tria se superextendat tempora credendi; non nisi praesens est 120.1439A| fides; sicut et cum mala credimus, semper dum recte creditur, bona est fides. Alioquin unicuique si non praesens sit, fuisse nihil prodest; donec veritatis visio evacuet, quod ex parte est, et verum inveniatur, quod in fide est. Unde quia vera, semper credenti bona est fides. ====2.==== Porro earum alia adhuc differentia est, quoniam spes nunquam sine amore est fides vero interdum potius timore premitur, quam amore levetur. De qua sane fide Jacobus apostolus ait: Quod et daemones credant et contremiscant (Jac. II, 19), qui omnino nec sperant, nec amant. Sed Christianorum fides ea est, quae per dilectionem operatur, quae nunquam sine spe atque amore invenitur. Unde illi formidant, nos sperantes amamus; 120.1439B| etsi quantisper de poena peccati timemus, in quantum minus speramus. Idcirco homo, desine peccare, ac de praeteritis judicium sume, ut possis sperare credendo; quoniam sicut nec spes sine amore est, ita nec Christiani fides, ut sit ea quae per dilectionem operatur, sine charitate: quae nimirum charitas foras mittit timorem, ut possit magis sperare aliquis, quam timere. Nunquam igitur impraesentiarum charitas sine spe, sicut nec spes aut charitas sine fide. Hinc ergo est, quod fides credendo quaerit quae non videntur, et aeterna sunt; spes vero praesumendo petit, ut perveniat ad rem, quam ex dono jam in se percepit et secura est. Deinde charitas infatigabiliter pulsat, et orant duo simul, ut aperiatur janua et evacuetur, quod ex parte est, 120.1439C| fruaturque rebus, quod perfectum et aeternum est. Spes igitur et charitas orant, ut dixi, et petunt ac pulsant; fides vero credit, et quaerit quod sperandum et amandum sit. Non ergo ideo quaerit, ut aliud requirat quod speretur aut ametur; sed sicut longe supra exposui, quia immensa sunt quae non videntur, ut ipsa eademque magis magisque amplius et perfectius inveniantur fide, quatenus plus sperari possint et amari. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem ac per hoc cum eisdem et fides orat, sine qua esse non possunt. Hinc quippe dicitur: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) Nihil enim sperari potest profecto quod non creditur. ====3.==== Praeterea fides non minus suarum rerum est, 120.1439D| quam et alienarum; credit enim se quisque aliquando esse coepisse, nec fuisse sempiternum; credit et alia, atque alia non solum de aliis hominibus multa quae ad religionem pertinent; verum etiam et de angelis: sed spes nonnisi rerum ad eum pertinentium est, qui earumdem spem gerere probatur; alioquin potius credere dicendum quam sperare, nisi processus sit ad eamdem rem, et nobis possit contingere. Credimus ergo quae nobis interdum non veniunt, sed nunquam recte speramus nisi ea quae ob beneficium meritorum et gratiam clementiarum indulta sunt, vel 120.1440A| quae nobis possunt amando contingere. Est praeterea quando ex usu nonnunquam et fides earum rerum dicitur quae videntur; spes vero nonnisi solummodo, teste Apostolo, quae non videntur; quamvis et ipse fidem definiat esse argumentum rerum non apparentium: verumtamen quando quisque non verbis, non rebus, non denique ullis argumentorum nexibus, sed praesentium rerum evidentia credidisse, hoc est fidem accommodasse dicitur: non ita absurdum videtur, ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: Vidisti ergo et non credisti. Sed quamvis et ista possit esse differentia, melius tamen illam Christianorum appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae non videntur; sic itaque et spes earumdem rerum. Unde Apostolus: 120.1440B| Spes quae videtur, non est spes; quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24). Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur, et ideo illa quae non videntur et aeterna sunt, prius creduntur, cum repromissa sperantur sperata vero amantur; quia summa et sempiterna sunt; alioquin juxta Salomonem: Vae his qui sustinentiam, spem videlicet, perdiderunt, et diverterunt in vias pravas (Eccli. II, 16). Quod si spem non amitterent, aurarum pulsibus ad praerupta non diverterent. Nihil enim periculosius quam desperatio. Idcirco quisquis es, nullis delictorum ponderibus graveris, nullis cupiditatum vinculis traharis, nullis promissorum dilationibus fatigeris. Quod 120.1440C| si moram fecerit, juxta prophetam exspecta eum; si peccatorum sarcinis ad ima demergeris, resume spei fiduciam, ut avolare possis ad misericordissimum salutis portum; quoniam necdum defecerunt miserationes Christi. Et si in profundum decidisti barathrum vitiorum, spera firmiter quod inde te, si recesseris ab istis, clementer liberabit. Quod si adhuc his traheris colligatus, fortior catena spei est, charitate atque fide corroborata, quandoque volens peccare, si desieris. ===Caput III. De participatione fidei atque spei.=== ====1.==== Sciendum sane, quod fides fundamentum caeterarum virtutum est, et prior procedit in campum: 120.1440D| spes vero ad ea quae creduntur, ipsum hominem, ut perveniat, constituit: illa dat principium meritorum; ad summum ista perducit: illa credendi aggreditur initium; ista virtutis perfectionem quotidie meditatur: illa quae promittuntur credit; ista quae promissa sunt jam cernit, et amplectitur interiora coeli, quo Christus introiit. Per fidem enim ambulamus; per spem vero jam pervenimus: beati igitur et immaculati necdum sumus; tamen per eamdem spem, quia Christo consepulti sumus, et consurreximus, qui sedere nos fecit in coelestibus, jam in 120.1441A| via utcunque dicimur. Spes enim nec fallit, nec fallitur, nisi prior fides se substraxerit. Tunc quippe vera est ista, si fides servato foedere impleta fuerit: nam fides sperandorum substantia est, qua sublata, spes sine substantia est, ac per hoc jam non est spes cui sperandi facultas deest, fides videlicet irremota, spei semper ubique mater et nutrix. Constat igitur quod ad invicem inseparabiliter haerent. Unde et Apostolus cum de Abraham loqueretur, ait: quod contra spem in spem quippe crediderit (Rom. IV, 18). Quod si in spem omnino credidit, spes ei rursus via et facultas credendi fuit. Hinc liquido colligitur, quod sibi alternatim ut maneant, substantiam promissorum Dei praebeant. Et mirum quod Abraham contra spem in spem credidisse dicitur. Si 120.1441B| enim spes vera fuit, quid contra veritatem spei venire potuit? imo cum desperasse in Genesi de filio legatur, nisi forte apostoli iste sit sensus, quando contra spem, quam gessit de servo, quod haeres ipsius esset, credidit mutato ordine in spem promissorum Dei amplius et perfectius, quod de se centenario, et uxore sterili atque anu filium sibi haeredem susciperet: vel certe quia ipsum eumdemque filium pro certo hostiam et holocaustum fore credens, in mandato Dei speravit, nihil haesitans diffidentia, sed totus pendebat in Deo fide, atque spe non dubia quodcunque jubebat pio ac devoto animo, ut fieret. Sperabat enim eum melius victurum cum Deo ut esset, quam si hunc sine Deo male servaret, qui dederat utique cum non esset. Contra quam sane 120.1441C| spem securus in spem credebat, ut audierat: Non enim erit hic haeres tuus; sed qui exierit de lumbis tuis, ipse erit haeres tuus. Et illud: Suspice coelum, et enumera stellas, si potes. Deinde inquit: Sic erit semen tuum (Gen. V, 4). Nec dubium, in hanc eum spem credidisse contra eamdem spem, qua filium offerendo hostiam et holocaustum fore Deo sperabat. Credebat enim ex toto hinc inde, quidquid ab eo audiens devotus implere curabat, nihil retractans, nihilque dubitans, nihil reprehendens in illo; nec discutiebat quod audierat, hic haeres tuus erit, nec interrogabat cur eum perimere juberet, quem senex haeredem susceperat. Illi quidem totus aderat, illi vivebat, illi se totum fide in omnibus committebat, nihil credens de illo nisi verum; nihil 120.1441D| sperans ab illo, nisi salutare sibi et proficuum. Et haec est indiscussa fides de Deo, et spes certa in Deum, quam omnes filii debent imitari penitus: Non enim qui ex carne sunt, sed qui ex fide, hi filii sunt Abrahae (Gal. III, 7). ====2.==== Quam sane fidem et spem inconcussam inviolatamque debent servare filii, ut haeredes existant: alioquin quomodo quae non videntur assequi capaces erunt? Jam enim salvi facti sumus, sicuti et de fide 120.1442A| dicitur, quod per eam salvi facti sumus. Et illud: Fides tua te salvum fecit. Et ideo, sicut Abraham in spem contra spem credidit; ita et omnes, qui per fidem filii sunt ejus, contra spem utique in spem credant et ipsi. Ergo de singulis quibusque quae creduntur, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum, sive de adoptione filiorum Dei, et beata immortalitate carnis et animae, quantum ad naturam spectat humanam; quis unquam talia sperare potuit, etsi esse illa credere licuisset? Haec enim omnia contra spem videntur esse, quantum ex nobis est; sed quantum ad potentiam Dei, bene in spem creduntur, ut filii simus Abrahae. Jure igitur in ejus exemplo talia speramus; quoniam quaecunque promisit Deus, potens est et 120.1442B| facere; si tamen nobis qui credidimus maneat fides vera, et spes atque charitas illibata. Unde de Abraham dicitur, quod non infirmatus est fide (Rom. IV, 19). Ex quo liquido demonstratur, quod sit aliqua fidei infirmitas, sicut et sanitas: hinc quoque Apostolus monet: Increpa illos, ut sani sint in fide (Tit. I, 13). Beatus ergo cujus non infirmatur fides, et spes certa contra spem in spem vitae, fide quotidie virescit et fructificat. Sed alia est illa, quae de solo et in solo Deo innititur, et ipsa est Christianorum processus; alia vero, quae variis et incertis, licet optatis, negotiorum implicatur suasionibus; de qua sane Seneca philosophus suo Lucilio: Spes, ait, incerti boni nomen est. Et miser, qui tali eum committebat spei, quem curabat 120.1442C| revocare a saeculo. Porro Christianorum illa certa, et secura substantia est, quae non fallit, nec fallitur. Unde Apostolus: Spes, inquit, non confunditur (Rom. V, 5). Et mox, quare ullis non confundatur erroribus, reddit causam: Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Haec igitur omnia per Christum data sunt veris et religiosis cultoribus. Propterea juxta hunc, quem magnum illo in tempore putabant, non eis spes incerti boni nomen est; sed certior ultra quam dici queat.-Veritas est enim et omnipotens, qui nobis talia spopondit; idcirco nihil de illa incertum nostra spe remansit, nihil dubietatis, nisi quod certiores de illo, quam de nobis sumus; de nobis quidem infirmi, sed de illo fortes sumus; 120.1442D| ex qua etiam infirmitate per ejus misericordiam relevamur, ut fidentes et sperantes ad eum pergamus; et ideo, ut dictum est, nihil certius quam spem nostram gerimus; quia profecto non in alio aliquo, sed in solo omnipotente Deo, qui non mentitur, incumbit et requiescit. Ergo fides, quia ex homine per Christi gratiam operatur, quam saepe infirmitate humana prolabitur. Spes eo quod tota in solo Deo, et ex Deo est, nunquam minuitur: illa 120.1443A| siquidem geminas agit partes; spes vero nonnisi de solo Deo praesumit, cui ergo, inquit Dominus, promissa non muto, idcirco prior utrasque impleat illa partes, ut ex Deo quodcunque credibile recte sentiat, et quod de se promisit, expungat; cum vere, quia ex Deo est, spes plenissime noverit, quod verax omnipotens Deus, quia promissa non mutat, ejus perficiet vota. ====3.==== Alioquin maledictus homo, qui spem suam ponit in homine: nihil ergo praesumit de homine, et ideo requiescens in veritate, nec quidquam parit mendacii. Quod si moram fecerit in aliquo promissorum, exspectat devota, requiescit secura, adhortatur in cunctis, dum fides dimicat, semperque digito promissa insinuat et ostendit. Est ubique irremota 120.1443B| comes ejusdem fidei, quarum mira germanitas, semper quae non videntur et aeterna sunt ardenter quaerit: ergo dum ista in terris laboribus fatigata desudat; illa coelos penetrat, et quae sempiterna sunt exhibet. Hinc est quod fides, victoria nostra, omnia vincit, quia spem sibi, non carnem brachii sui, sed Deum ponit: spes enim fidei Deus est; et ideo quoties nobis aliquid deest gratiae, spes hortatur, quod nihil abest cui Deus totus est. Unde recreamur confidentia, ut ex Deo sit totum quod agimus, quod habemus et quod optamus. Unum ergo initium habent, unumque medium et unum finem; nec altera sine altera quidquam gerit quod perfectum sit, et ideo orandum, ut quod agimus fide atque spe, semper ex Deo sit. ===Caput IV. Quare dicta sit spes.=== 1. Sicut etymologiae probat veritas, et majerum dictis annuitur, spes dicta est quasi est pes, eo quod semper effectum habeat progrediendi ad ea quae cum desiderio exspectat fiducialiter, et cum afflictione animi sustinet patienter. Hinc quoque legitur: Spes quae differtur affligit animam (Prov. XII., 12); non quod passibus virtutum ad ea quae inhiat non pergat secura, sed quia ardentius mens aestuat, dum et ea per fidem inspicit quae jam in spe percepit, licet in re necdum apprehenderit, et charitate degustat, quod differtur longius quam exoptat. Unde ferventius jugiter inflammata, ut ad ea festina in spe 120.1443D| perveniat; cui quod absit, si spes defuerit, violenta desperatione submergitur; unde et desperatio dicitur. Nam desperatio dicta est, eo quod desit illi pes in via, quae Christus est, gradiendi: sed econtrario quibus ipse est via et spes, quotidie prosperis successibus innovatur. De quibus Isaias propheta: Qui autem, inquit, sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, volabunt et non deficient (Isa. XL, 120.1444A| 31). Current autem pedibus, eo quod sit eis pes positus in via recta, ut nulla subripiat desperatio, ac non laborabunt, quia in via, quae Christus est, securi currunt; imo portantur. Unde Dominus: Ego feram, et ego portabo (Jerem. XXII, 59). Quos igitur ille portat, hi nimirum nunquam deficient; quoniam propositam spem fortiter tenent manu fidei, quam sicut anchoram tutam animae in coelis habent; et ideo certi illuc pergunt, ubi se jam in spe pervenisse laetantur: figitur namque fides in Christo, et spes incedit, quatenus alternis successibus iter faciant, et ducant animam, quo charitas inebriata invitat. Hinc ergo est, quod ait: Mutabunt fortitudinem, quoniam fortis facta est ut mors dilectio illorum qui fide et spe ardenter currunt, sed mox ut 120.1444B| cuipiam fides, aut spes defecerit, claudicans torpescit. Quod si utroque pede; quinam incessus virtutum erit? Profecto quia fides non sine spe, nec spes sine fide proficit, sed alterius gressibus proponuntur, et uno charitatis vivificantur spiritu; alioquin quomodo fides, etsi credat Deum, sine spe ad eum properat, ad quem pervenire minime sperat: aut quomodo spes graditur, si non est in fide, substantia sperandorum, ad quam quotidie propulsando piis gemitibus suspiret? Ad illa igitur spes festinat, quae fides credit et charitas desiderat: et ideo, ut diximus, a sanctis Patribus spes dicta, eo quod sit pes in Christo proficientibus; sicut econtrario apostatis et impiis, quibus deest pes et facultas gradiendi, desperatio. Quapropter nec currunt, nisi ad 120.1444C| mortem, nec ambulant nisi ad poenas, nec pennas assumunt virtutum, nec mutant fortitudinem; sed semper ima petunt, et quae carnis sunt, sapiunt. 2. At vero justi fidentes cum David canunt: Pes meus stetit in via recta (Psal. XXV, 12). Qui si forte corruerint, quia septies in die cadit justus (Prov. XXIV, 16), mox resumunt constantiam et mutant in Deum fortitudinem dicentes: Dominus robur meum, virtus mea, et refugium meum. Quod satis Isaias hortatur dicens: Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum (Isa. L, 10). Quid enim benignius, quidve misericordius dici potuit? Quod si aliquando ambulasti, o homo! in tenebris, et vitiis carnalibus, hortatur ne frustra misericordiam derelinquas; sed 120.1444D| rursus spera in Deum, ut sit tibi pes gradiendi, et innitere super Deum tuum, ne ullis desperationum fraudibus abrumparis; quia si vetus error abierit, ut idem fatetur propheta, pacem habebis cum Deo tuo: unde conversus ad Deum, servabis, inquit, pacem, pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI, 3). Deinde subjungit: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum. Ac si patenter dicat: quia sperastis in Domino, sperate non 120.1445A| in rebus transitoriis, sed in saeculis aeternis. Despicite nunc temporalia, concupiscite sempiterna; quoniam quae videntur temporalia sunt, et quae non videntur aeterna. Quod autem videt quis quid sperat? Unde sine aliquo desperationis molimine sperate in Domino Deo forti in perpetuum. Sperate autem, non sicut carnalis Israel, semper praesentium rerum bona, quanquam et ipsa non nisi a Deo habere possimus, sed in aeterna coelorum bonis tota spes nostra dirigatur: et mox adjicientur quae non praepediunt, quando ea quae sempiterna sunt solummodo diligimus. Quod si in istiusmodi temporalibus nimium delectamur, pes illico gravatur; dum minus ad illa, quae summa, et immarcessibilia sunt intendimus. Unde sint nobis haec in via peregrinandi subsidia, 120.1445B| illa vero haereditas in patria. Curramus igitur pedibus fidei speique et charitatis: ambulemus nec deficientes; interdum autem pennigero volatu anchoram nostram sublimius consequamur; ut ubi pro nobis pontifex introiit Jesus, et ipsi ingrediamur; quatenus ubi est spes nostra Dominus, et nos simus: alioquin nullus tutus est locus: propterea ergo David orat dicens: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii (Psal. XXX, 3). Felix igitur nimium, et certissima spei processio, quam sicut anchoram tutam animae habemus, ac firmam in coelis; et ideo quis desperare poterit eo introire, quo jam spe gratulamur intrasse? Nihil enim firmius, nihil validius, nihilque certius, quam qui spem suam ex toto corde, et ex tota anima, atque ex 120.1445C| tota virtute integram et perfectam ponit in Domino. Ergo in spe constituti sumus, ut omne bonum nobis praesentis vitae et futurae de illo pendeat agendum, ne ab illo sperare deficiamus. Hinc profecto David gratanter ait: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. XIV, 9). Et ut apertius insinuet, cur tam securus in pace ad somnum veniat, continuo subjungit dicens: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. In spe igitur, ut dixi, singulariter in Christo constituti, pergimus devoti ad eum mittentes semina nostra, veluti omnes agri cultores, quia sicut Paulus apostolus ait: Omnis qui arat aut seminat; in spe utique arat et seminat (I Cor. IX, 10). Credamus Creatori nostro, qui repromisit ea quae jam data sunt nobis, et speremus totis visceribus; 120.1445D| quia in hoc constituti sumus ex ipso, et in ipso, et per ipsum, ut quae sempiterna sunt capiamus. ===Caput V. Quid sit inter spem veram falsamque, vel si dici queat spes, nisi in Deum.=== ====1.==== Inter spem veram falsamque eamdem substantiam, quam et inter veram falsamque fidem, divinis comprobamus eloquiis: est namque vera fides de 120.1446A| Deo, ut est omnia recte sentire, nihilque ab ejus operibus discrepare? falsa vero non de illo, ut est digna credere; neque justis fidei operibus insistere: sed in alio quolibet malo confidere. De qua sane confidentia Jeremias ait: Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jerem. XVII, 5). Ergo cum dicit, qui confidit in homine, tale est ac si dicat, qui sperat; quoniam omnis confidentia de spe nascitur veritatis, aut vanitatis. Nam quid sit vanitas Ecclesiastes dicat: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Quod si ergo omnia vanitas illa quae transeunt et mutantur, quisquis in his spem suam, vel confidentiam ponit, vanam gerit spem, eo quod de vanitate praesumit. Hinc quoque 120.1446B| Apostolus auditores suos monet: Nolite, inquit, sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17): quarum utique spes incerti boni est, ut ille voluit exprimere, de quo supra diximus: sed et David: Nolite, ait, sperare in iniquitate (Psal. LXI, 11). Ex quo liquet usitatissime spem in veris vanisque rebus saepe dici: illa tamen salubris et vera Christianorum esse probatur, quae, post tribulationes et penurias hujus vitae atque miserias, patientiam operatur: patientia vero probationem; de qua probatione Christi spes, quae nascitur, in nullo penitus potest confundi; quoniam hinc inde Spiritus sancti gratia fulcitur. Et haec est vera et indubitata fidei substantia. Substantia, inquam, profecto quam exspectantes, juste pieque vivimus. Hinc quoque Apostolus 120.1446C| ait: Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. I, 2). ====2.==== Sed quaerendum quomodo exspectare jubemur spem, in qua et cum qua jam in Christo renati vivimus; aut nunquid sine spe juste pieque vivimus, qui tamen quod agimus boni in spe agimus? Et si jam spem habemus, quomodo quod habemus, exspectamus? vel nunquid ista, quae impraesentiarum est, misera est; et illa, quae in futuro est, exspectatur beata? Nequaquam igitur hoc dixerim, quia Christianorum una est spes, sicut et una fides. Idcirco spes ista, qua respergimur, propria est illa, eademque quam exspectamus: quoniam ex ipsius claritate nostris in cordibus relucescit: alioquin calor, sicut nunquam nisi ex igne est, et lux nunquam 120.1446D| nisi ex lumine, sic itaque spes ista, qua perfundimur, non nisi ex Deo est; Deus autem spes nostra est, et ideo spes nostra impraesentiarum est et exspectatur: quoniam, etsi spes tam de futuro, quam et de absente est apud Deum, qui semper praesens est et ubique, spes nostra semper in illo est. Unde donec veniat nobis quod promissum est, exspectamus beatam spem, immortalitatem videlicet carnis et animae atque adventum Domini: ut deinceps 120.1447A| semper cum illo et in illo beati maneamus. Haec igitur est spes vera, quam sicut anchoram tutam ac firmam habemus: habentes autem, quidquid in illa est exspectamus; exspectantes vero ex dono jam habemus quidquid in Christo nobis repromissum est: et ideo impraesentiarum de futuro beatam et perpetuam spem gerimus, quam desiderantes et sustinentes juste pieque vivere monemur. Unde invigilandum ne sustinentiam amittamus: sicut nonnulli, de quibus Apostolus ait: Vae his qui sustinentiam amiserunt; sustinentia autem haec inter varios agones semper dulcedine piae exspectationis refovetur; quoniam spes, quae charitate fulcitur, in nullo confunditur, pro qua fidenter contemnuntur omnia quae vana sunt, et vincuntur adversa. 120.1447B| Dirimit enim Christiana spes omnem hominem a cultura deorum; quia omnes dii gentium vanitas, et daemonia sunt. Dirimit ab his quae in mundo sunt, quoniam vana sunt universa. Dirimit ab erroribus et pravis suasionibus, et gloriatur in solo Domino, ejusque promissionibus, intantum ut nec de se, nec de alio quolibet quidpiam praesumat, ne maledictioni subjaceat, qua dictum est: Maledictus omnis qui ponit carnem fortitudinem suam, et a Domino recedit cor ejus; imo tota ingreditur, ubi pontifex pro nobis introiit Jesus, et velut anchora totum hominem ad Christum solidat et confirmat, ut ibi cor habeat, quo thesauros sapientiae atque scientiae esse non dubitat. Alioquin si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, ut ait Apostolus, 120.1447C| miserabiliores cunctis hominibus sumus (I Cor. XV, 19). Tantum in hoc saeculo cum ait, nec exclusit, ut in hoc saeculo sperare in illo non debeamus, sed tamen quidquid est impraesentiarum speramus totum referri convenit ad futura, et primum quae sempiterna sunt quaerere. Unde Dominus: Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 13). Quae omnia? nisi quae praesentis vitae necessaria sunt: adjicientur quidem, quoniam non propter ista sed propter illa credentes certamus; sperantes vero vitae semina serimus, amantes ad ea tantummodo mentem semper dirigimus. Nam ut ait Apostolus: Omnis qui arat, in spe debet arare (I Cor. IX, 12), ita si quidem, et qui boni aliquid gerit, utique in spe debet percipiendi 120.1447D| etiam et seipsum expendere; sed agricolarum spes, quia impraesentiarum est, debet esse in Deum, quoniam ipse est auctor et largitor omnium, ne stulta spes inveniatur. De qua ut dixit Apostolus: Si tantum in hoc saeculo in Christo sperantes sumus, miserabiliores nos esse cunctis protestatur hominibus: tamen jam gradus est eundi ad Deum, bona saltem impraesentiarum ad eum referre, a quo illa, esto indigni, percipimus, ut ad ea quae non 120.1448A| videntur per ista dirigamur. Hinc David de Judaeis: dedit, inquit, regiones gentium, et labores populorum possederunt; moxque addidit: ut custodiant ejus justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44). Nimirum ut de spe jam percepta securiores, et ardentiores essent ea, quae sempiterna sunt, percipiendi: et ideo falsa spes est ex toto, quae sine Deo in incerto divitiarum est, aut in homine, quia caro est; aut in alio aliquo, quod omnino non est. Illa vero firma et tuta, quae tantum in Deum est, ut speret quae non videntur, et aeterna sunt. ====3.==== Porro spes percipiendarum rerum temporalium ad ea quae videntur non recta est; ut ad ea quae non videntur, intentione referatur, et propter ipsa quasi in via ista, spe devota quaerantur: alioquin 120.1448B| sperare tantum impraesentiarum magna miseria est. Quod si profecto omnis qui arat, in spe debet arare, ipsa eademque spes non in sulcis aut seminibus, non in temporis dispensatione, aut illius naturae potestate, sed ex Deo nobis omnia praestita praesumat, a quo etiam in laboribus frugum sperare bona temporalia debemus, et sperata referre ad illa quae sempiterna sunt, ut ad ea perveniamus. Hinc quoque hortatur Psalmista cum ait: Spera in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXXVI, 3); quia tunc recte, quae promissa sunt, speramus, si quae jussa sunt compleamus; quoniam quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7). Unde Christianorum spes sola haec est, ut ex Deo cuncta speremus quae data sunt nobis, et mittamus semina in illo bonorum operum, 120.1448C| quae centuplicata repromittuntur nobis; quatenus et ipsa sit spes, quae per dilectionem una cum fide usque in finem inter prospera et adversa continua operatur. Quibus probata impulsionibus omnino non confunditur; quoniam charitate diffusa in corde, infatigabiliter ad ea quae sempiterna sunt, sublimatur. Quod si necdum peccare aliquis desiit, neque ad facienda, quae jubentur erigitur, vana spe indulgentiam aut meritum ex Dei pietate praesumit. Non enim est otiosa spes; sed ex fide vera de Deo atque fidei operibus subsistentiam sibi radicatam mercatur. Est autem ipsa eademque fides, atque omnia fidei opera sperandorum substantia; unde probet se unusquisque, quantum operatur ex fide, et credit. Recte igitur per fidem tantum sperare 120.1448D| potest ab illo, qui dedit potestatem credendi et operandi per fidem, nosque filios adoptionis procreari: alioquin temeritas est magis quam spes, si amplius, aut aliud sperat aliquis, nisi quod recte credit devotionis affectu, et operatur pietatis processu. Creduntur autem quae promissa et data sunt in Christo, idcirco jure sperantur, si fides per dilectionem inter prospera et adversa, temporalibus omissis, est adimpleta, ut probationem ex Deo reportet. Qua 120.1449A| nimirum probatione securus aiebat, qui cum Deo disputans tripudiabat spe, dicens: Spero in te, Domine, quod non ad consumptionem meam emittis manum tuam (Job XXX, 24). Quasi patenter dicat: ut flagelles, et probes me, mortique tradas. Sed si in profundum inferni dimersus fuero, inde me liberabis. Ecce quanta spes qualisve non confunditur, quae firma et solida, quae secura et devota in Deum subsistit. Non enim formidat poenas, non locum inferni; quia nusquam est locus, quo non sit, qui potens est, omnipotens Deus, et ideo, cujus est spes etiam inter miserias omnino beatus esse probatur: Beatus, inquit David, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII, 15). Hoc igitur sciens beatus Job, in inferno miser esse non poterat nec confundi; quoniam 120.1449B| sibi Deum propitium post tentationem ubique credebat; quem sibi affuisse in eadem minime dubitabat. Pater quod non ulla Christianorum spes est nisi Deus summus, in quo sunt omnia quae non videntur, neque veram aliquem gessisse aut gerere, quamvis dicatur, in alio aliquo spem, quae omnino vana et falsa est. Hoc quippe sciens sancta illa mulier plaudebat apud cordis judicem: Nos spem, inquiens, in alium Deum nunquam habuimus (Esther. I, 19). Quod si haberet, omnino vana esset, quoniam omnes dii gentium daemonia. Dominus autem solus, coelorum veritas, spes ipsius erat, ex qua omnes beatificantur, qui recte sperant in illum et perseverant; ideo de illo gloriabatur. Profecto liquet, quamvis dicatur spes aliqua hinc inde, non nisi ex Deo, 120.1449C| ut vera esse possit. Vera autem spes nunquam est sine confidentia perveniendi; quia sine processu est, et adipiscendi gratia, jam non est spes, sed desperatio ruinosa: spes vero licet inter adversa, nunquam est sine gloria, etiam in tribulationibus, de quibus permaxime Paulus gloriatur apostolus, et non solum in eisdem; verum in spe gloriae filiorum, quae nunquam misera est. Vera siquidem gloria semper miseriis caret: spes ergo gloriae misera esse non potest, quae a gloria illustratur, et ideo teneamus spem lucis, ne tenebris involvamur; festinemus ad immortalitatis spem, ut morte careamus. Spes igitur omnium earum est rerum, quae non videntur, quam si quis sane servaverit spem, bonis justisque operibus confertam, his omnibus sine fine 120.1449D| fruetur bonis, etiam et in morte beatus. Pascitur autem Christianorum spes, ut quotidie virescat, patientia, consolatione sanctarum Scripturarum, sicut Paulus apostolus demonstrat dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram, inquit, doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 14). Ergo per patientiam et consolationem Scripturarum spes augetur; quoniam de patientia probatio nascitur perfectionis, et de perfectione bonorum operum spes Christo committitur, atque de consolatione Scripturarum solidatur. 120.1450A| Ideo et Scripturae meditandae sunt, ex his ut consolemur inter varias tentationum pressuras; et patientia conservanda, dum laboribus fatigamur. Unde Dominus: In patientia, inquit, vestra possidebitis animas vestras. Celsa igitur spes gloriae, quae omnibus illustratur bonis, et virtutum pennescit alis, ut semper ad altiora attollat animam possidentis. ===Caput VI. De desperatione.=== ====1.==== Desperationis malo nihil pejus impraesentiarum, quoniam desperare semper ad ima corruere est: omnis enim qui desperat, id agit, ut aut gratis concessam 120.1450B| a Deo veniam amittat, aut speratam tantum, quamvis nec indultam, non requirat. Quare quisquis hoc ipsum non desperare amaverit, et habuerit, quia diligit, nulla desperatio est, sed gradus adipiscendi. Omne quod sperat aliquis, et diligit; de quibus autem desperare coeperit, mox et non diligere, eo quod ad se non pertinere repromittit. Porro quae amamus, omnino aut habemus aut speramus; sperata vero ad nos pertinere pro certo confidimus, et ita ea spe non dubia custodimus: alioquin desperare a Deo retrorsum alienari est: idcirco blasphemare in Spiritu sancto sola desperatio et impoenitudo cordis est, ac per hoc nulla remissio peccatorum, ubi desperatio et impoenitentia cordis manet. Hinc desperare non congruit, ne non adipiscatur, 120.1450C| quia desperare nihil aliud est agere, quam ne assequatur spes. Nam desperare ab spe fugere est, et quisquis ab spe fugit, ab ea utique re apostata recedit, ad quam per spem festinus ire debuerat. Necesse est autem, qui desperat retrorsum alienando, ut spem nunquam habeat, sicut qui tenebras semper intendit; ut lumen nunquam videat. Nam qui tenebras tuendo plus incumbit, quid agit, nisi ne lumen videat? Sic et qui desperat, facit sibi ne aliquid boni contingat. Ergo desperare nihil aliud est, quam spem a rebus bonis avertere. Unde levet homo a malitia cor suum; quoniam quanto profundius desperando ruit, tanto longius a re optabili recedit. ====2.==== Nascitur autem desperatio quatuor ex causis: 120.1450D| Ex tepiditate scilicet vel ignavia, ex amore rerum temporalium vel oblectatione voluptatum, ex immanitate delictorum vel scelerum, ex contemptu superbiae et cupiditate propriae potestatis. Porro ex tepiditate vel ignavia nascitur, cum torpet animus, et praecepta Dei impossibilia judicantur, non quod adeo sint gravia; sed pressus misero languore animus nec vult assurgere, quatenus Christi per gratiam omnia possit cum Apostolo in eo qui mentes nostras confortat. Nec igitur probat quod labor Christi omnia vincit, fitque reus, dum aut naturam 120.1451A| male torpore pressus accusat, aut certe Deum gravia et impossibilia praecepisse judicat. Ex amore quoque temporalium rerum vel oblectatione nascitur, dum hisce rebus mens quasi beata gaudet oblectari, quo beatum dixerunt populi, quorum dextera, dextera est iniquitatis; quorum filii sicut novellae plantationis, et filiae sunt compositae ut similitudo templi; quorum promptuaria plena sunt, ovesque fetosae, et boves pinguissimi (Psal. CXLIII, 8). Quibus profecto illecta, et variis inebriata mens oblectamentis, sempiterna bona non sperat, nec requirit. Omnem ergo spem suam in his posuit; idcirco jam alia non intendit. Deinde ex immanitate vel enormitate scelerum desperatio nascitur, quia majora, fallente diabolo, sua homo judicat delicta, quam misericordiam 120.1451B| Dei: ubi interdum etsi de potentia praesumit, de voluntate dubitat. Quod David bene intelligens misereri sibi, non secundum sua delicta, sed secundum magnam misericordiam Dei, et secundum miserationum multitudinem (Psal. L, 5) rogat, non tanta sua reputans facinora, quantas Dei noverat miserationes. Sed et propheta alius: Novi quod multae sint, inquit, miserationes ejus (I Paral. XXI, 13). Patet igitur, quod nulla est culpa, quam Dei non excedat misericordia, neque ullus est dilectorum numerus, quo numerosiores non sint miserationes, si non desperatio vel impoenitentia cordis claudat januam. Ad ultimum de contemptu nascitur periculosior desperatio, in qua semel omnes angeli satanae corruisse noscuntur, qui etsi possent, contemnunt 120.1451C| redire prae superbia. Hinc quoque Scriptura de reprobis: Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3). Alioquin si non impoenitudine cordis in desperationem ruisset, nunquam in tam profundum malorum venisset, ut contemneret. Quae nimirum culpa immanior est omnibus culpis, quae nec hic, nec in futuro remittitur, eo quod claudit aditum Spiritui sancto ad animam, ne per indulgentiam ejus veniam accipiat. Et hoc est blasphemare, ut dixi, in Spiritu sancto, per desperationem ruere, ne cor ad poenitentiam redeat, relaxare. ====3.==== Quapropter etsi immanissimum est scelus, satis ut secundum magnam misericordiam Dei poenitentia recepta veniam speret. Si autem innumera 120.1451D| sint peccata, credat pro certo, quod numerosior sit et misericordia; ne aut magnitudo delicti nos absorbeat, aut multiplicitas demergat. Quod bene intuens alibi David orat: Non me, inquit, demergat tempestas aquae, neque absorbeat profundum (Psal. LXVIII, 16). Quia profecto quos semel absorbuerit desperatio, veluti daemones semper ne redeant ad ima trahit. Caeterum spes aliqua progressio est, ita tamen si falsa non est: quia profecto 120.1452A| falsa sicut nihil juvat, ita vera sperantem beatificat. Magna igitur securitas spei, cui promissa Dei, imo specialiter Deus ipse praesto est. Et ideo spes, juxta Hebraicam veritatem in Psalmis, fiducia vel securitas appellatur, ubi ait Quoniam tu, Domine, specialiter in securitate habitare me fecisti (Psal. IV, 10); quippe quia securitas magna est habitare animam in adjutorio Altissimi, et commorari in protectione Dei coeli. Hanc sane spem tutam habemus in interiore velaminis Christi, ubi pontifex Christus introiit. Quia si peccator es, venia regnat; si vero infirmus et aegrotus, salus; si autem mortuus, delictis vita datur; et si in tenebris, lux omnia circumlustrat. Nec est ullus desperationis locus, ubi omnipotentia viget, tantum si te anima ne aut 120.1452B| ignavia deprimat, aut bona transitoria ne oblectent, aut immanitas scelerum ne demergat, aut contemptus ne absorbeat: quibus propulsis, spes secura in refugium Altissimi tuta, cuncta superat. Unde et beati omnes etiam in miseriis hujus saeculi jam dicuntur qui sperant in Domino. Qui autem sperant, nec delinquunt, sicut Psalmista canit: Et non delinquunt omnes qui sperant in Domino (Psal. XXXIII, 23). Patet ex verbis Apostoli, quod charitas nunquam delinquit, quia nunquam excidet (I Cor. XIII, 8): sicut nec spes, quia omnia in charitate agit. Nulla igitur spes est quae non diligit, et non credit; quod si credit et diligit, non delinquit. Hinc quoque Veritas: Omnis, inquit, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Nam spes omnis 120.1452C| Christianorum de fide et charitate procedit. Tolle igitur fidem, nec est quid sperare possis; quia fides circa ea versatur quae non videntur et aeterna sunt. Quod si speras ea et diligis, quia summum bonum et sempiterna sunt, utique credis, quia sunt, et quod ad te pertineant; speras vero, quia data per fidem et repromissa sunt. Unde Deus per fidem in nobis habitare dicitur sicut et nos in Deo jam per gratiam sumus, in quo spem nostram totam posuimus (Jer. XVII, 17). Alias autem sicut dicitur Deus charitas, ita et spes mea Dominus est. ====4.==== Sed quaerendum utrum ipse amor amandus sit, quo Deus amatur, et fides credenda, qua Deus creditur. Tunc intelligere forte valebimus, si spes speranda sit, qua, quae sempiterna sunt, speramus. 120.1452D| De qua sane spe Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem vivam (I Petr. I, 3), profecto quia est et mortua. Atque idem: Juste, inquit, et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13). Ex quo liquet, quia etsi amandus est amor, non tamen omnis amandus est, sicut nec omnium fides credenda. Est praeterea et turpis amor, quo animus saepe seipso inferiora sectatur, et jure cupiditas dicitur. Sic itaque et fides falsa, quae non 120.1453A| fides, sed error appellatur. Idcirco sicut nullus rei amor amandus est, nisi ejus qui non potest deesse cum amatur; et fides ex toto nulla credenda, nisi ejus rei quae semper idem est et nunquam immutatur: ita nec spes indubitanter speranda, nisi ejusdem rei quae jam habetur cum speratur, et sperantes in se jam beatos facit. De qua sane spe Propheta: Beati, inquit, omnes qui sperant in te, Domine (Psal. LXXXIII, 13). Quam nimirum spem beatam exspectamus, et adventum Domini. Sed quid est dicere exspectamus, nisi quia eamdem spem licet habeamus speramus tamen, etsi ex illa jam beati sumus. Harum igitur rerum nihil est aliud amare quam nosse; sicut nec sperare aut credere, quam habere: ut puta quod Apostolus ait: Fides 120.1453B| est sperandorum substantia. Quod si fides est sperandorum substantia, utique certa res et firmissima, nec spes vacillet: alioquin si fides fallit, et evacuatur res, quae in fide phantasma erat, nec invenitur in re quod amabatur in fide, nihil enim est aliud amare, quam per seipsam rem aliquam appetere. Cum autem defecerit phantasma, quae creditur aut amatur res fit indubitata miseria. Unde summopere in Deum certissima fides esse debet, ut et amor praecipuus convalescat. Quod bene discipuli euntes in Emaus de Domino: Nos, inquiunt, sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21), profecto quia duricordes erant ad credendum in omnibus quae de illo scripta erant: alioquin si perfecte credidissent, et perseveranter 120.1453C| sperarent. Cum autem defecit fides, et spes recessit: et ideo inquiunt: Nos autem sperabamus. Sed cum Veritas eis se de Scripturis coepisset aperire, mox fides recaluit atque spes revixit. Postremo: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via? Ex quo constat quod nulla earum sine altera valet, neque diligitur, aut saltem speratur, si per fidem non habetur; alioquin impraesentiarum quomodo ullus beatus esse potest? Beatitudo vero certa de re nascitur summae bonitatis, quae nunquam potest deesse dum amatur, aut speratur, aut omnino integre creditur. ====5.==== Potest tamen habere homo, quod nec amat, nec credit, nec sperat, ex quo nunquam nisi false beatus dicitur: ut puta, Propheta felicitatem hujus 120.1453D| saeculi cum dinumerasset: Beatum, inquit, dixerunt populum cujus haec sunt (Psal. CXLIII, 3). Sed ne putares, quod vere continuo veram introduceret beatitudinem, si quomodo falsam excluderet: Beatus, inquit, populus, cujus est Dominus Deus ejus. Rerum igitur temporalium non hoc est sperare aut credere, quod habere; neque hoc amare quod nosse, et ideo nec speranda sunt, nec amanda. Sed in illo 120.1454A| spes nostra et amor dirigendus est, qui non potest auferri, dum speratur aut amatur. Alias autem, si non speratur nec amatur Deus, nemo potest perfecte illum habere vel nosse. Quis enim potest nosse illud summum bonum, quantum sit bonum, qui non fruitur? Quod si non amamus, neque fruimur; nec habemus igitur quod sperandum aut amandum est, qui nec speramus nec amamus; etiamsi amare possumus quod non habemus, tamen nemo vitam beatam novit, et miser est; quoniam si amanda est sicuti est, hoc est nosse quod habere, et habere profecto quod sperare. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere, nisi sempiternum aliquid cognoscendo habere? Unde Dominus Deo Patri: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 120.1454B| quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Et haec est vita aeterna, de qua recte dicitur fide, quod speranti vel amanti non possit auferri. Nam omne quod speratur aeternum amatur et creditur; sed non omne quod creditur recte amatur, quia est supplicium aeternum quod non amatur. Tamen est modus loquendi in Scripturis sanctis, ut omne in quodcunque creditur, jure speratur et amatur, ac per hoc fit, ut non quodcunque creditur continuo speramus; sed non in quodcunque, quia non in alium oportet credere quam in Deum: fruimur illo et speramus. Omnium enim rerum praestantissimum est id quod Deus est. Propterea eum habere non possumus nisi in ea re, id est in mente, qua praestantiores sumus. Et quidquid in mente habetur credendo, utique et 120.1454C| sciendo habetur. Id vero quod scitur aut creditur, quia summum bonum est, speratur jure atque amatur. Sed nullum bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur, et prius nec intelligitur, nisi credatur. Fruitio enim summi boni charitas est. Porro initiatrix omnium virtutum, et via ad summum bonum fides est, medium vero earum spes certa est, omnium autem praeceptorum finis charitas. Sed nec principium sine fine, licet futura sit charitas sine fide, quia cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Neque media earum, spes videlicet sine principio fidei, neque sine fine perfectae dilectionis; ac per hoc fide vivificamur, spe rapimur, charitate inflammamur. Et quia quae credimus, spe rapimur ad aeterna, inter quae illam posuimus 120.1454D| velut anchoram tutam: aeternitatis vero amore mens afficitur, ut circa aeterna semper versetur, quibus demum, quia aeterna sunt, mens vita beata vivat. Et hinc est quod Dominus jubet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Ac per hoc, quia amor appetitus est mentis, et videmus excepta parte rationabili, qua mens intelligit, alias partes ejus ad appetitum 120.1455A| tendere, cum omnis appetitus conversus fuerit, ut in dilectionem Dei tota mens versetur, erit tranquillitas magna, et pax in homine; ita ut nihil aliud desideret contemplari, quam quod diligitur et aeternum est. Sic quoque mens aeternitate afficitur, indissolubili pacto, quo tota inebriata viget, quotidie cum Deo intus spe et vi amoris rapitur. ===Caput VII. Quod impraesentiarum nec spes sine timore admodum agitur, nec timor sine spe ad alta subrigitur.=== ====1.==== Igitur harum duarum virtutum alis mens ac si gemino remigio moderatur, dum timore premitur, ne altius ad naufragosa devietur. Elevamur autem spe semper ad meliora virtutum incitamenta, et 120.1455B| praesumendo quae promissa sunt, quasi adepta circumfusis visceribus amplectuntur; sed necessario timore compungimur, ne ad vitia hinc inde prolabamur. Unde timore coercemur, spe vero sublevamur. De quo sane timore Petrus apostolus: Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini (Phil. II, 12). Et de spe Isaias propheta: In spe, inquit, erit fortitudo vestra (Isa. XXX, 15). Constat igitur quod spe corroboramur de Domino: et in spe bona quae agimus operamur. Timore autem operata, et quae repromissa sunt, quasi sub sigillo reservata vel reposita conservamus. Hinc quoque propheta canit dicens: Timor Domini ipse thesaurus ejus (Isa. XXXIII, 6). Quibus duobus modis in farina bene redigimur, quatenus Domini doctrina in azymis sinceritatis 120.1455C| et veritatis conspergamur et simus azymi. Frumentum etenim ex eo quod in terra granum decidit, Domini per gratiam sumus, necesse mola superior atque inferior ex lege nos aequissimo jure redigat in farinam. De qua sane mola in libro Numerorum legimus: Non accipies loco pignoris superiorem aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6). Superior quidem atque inferior mola, qua mentes fidelium bene rediguntur in polentam, et fit nova conspersio juxta Apostolum; tum recte loco pignoris non accipitur, cum spes et timor a doctrina praedicatoris non subtrahitur. Non accipies autem dixit, pro eo quod est dicere, non auferes. Unde et accipitres nonnullae vocantur aves, eo quod auferant. De quo sane verbo Paulus ait: Sustinetis enim si quis devorat, si quis 120.1455D| accipit (II Cor. XI, 20). Ac si diceret: Sustinetis si quis rapit et aufert. Ex quo liquido colligitur, quod de loco pignoris, id est confessionis aut conscientiae alicujus peccati, non est auferenda mola superior, spes videlicet, aut inferior, quae est timor dilectionis. De quo sane timore Propheta canit dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10). Non sunt igitur auferendae duae istae virtutes de mentibus singulorum, eo quod 120.1456A| quantum spes ad altiora mentem subvehit, tantum necesse est timor cor male praesumentis inferius premat; quae nimirum ita sibi utiliter vicissim junguntur, ut una sine altera salubriter flare nequeat, quia incassum quisque misericordiam sperat, si non etiam justitiam districti judicis metuat: ac demum periculose de justitia interdum formidat, si non de misericordia largitoris firmiter confidat. Loco igitur pignoris mola superior atque inferior tolli prohibetur; quatenus nec spes sine timore, nec timor sine spe unquam inveniatur; non ideo ne aliquis ab spe dilapsus in solo timore remaneat, aut certe sine timore praesumptione male deceptus spe vana depereat. Nam Christi misericordia sicut non sine justitia est, ita nec justitia sine misericordia. 120.1456B| Et ideo sic formidinem timoris spes temperet, ut spei celsitudinem timor sanctus custodiat. De quo sane timore Propheta ait: Timete Dominum, omnes sancti ejus (Psal. XXXIII, 10); atque illud: Timor Domini fiducia fortitudinis. ====2.==== Magna igitur fiducia timoris, sicut et magna gloria spei. Nam spes inchoativum est laboris, timor vero custos mercedis. Unde confidenter quisque agit, si merita suffragantur, ut potiora petendo studiosius elaboret, quo tali ac tanta quotidie spe sit dignior. Quis enim athletarum, si coronam desperet, promptus in stadium descendat? aut si eam postulet, jure victor offendat? Igitur probatio spem facit, spes vero confidentiam. Et ideo non confunditur, quamvis hactenus timore sancto servetur; 120.1456C| quoniam fides suo in tempore quae dilectionis sunt operatur, in qua divitiae salutis, sapientiae atque scientiae servantur. Et hinc est quod continuo subjungitur: Timor Domini ipse thesaurus ejus. Locuples igitur thesaurus, in quo divitiae salutis renitescunt, et sapientiae atque scientiae opes gloriosius fulgent. Thesaurus ergo earum virtutum timore servatur, spe praesumitur. Unde et Apostolus: Qui regeneravit nos, inquit, in spem gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2). Spes quippe semper praemiorum est adeptio, vel gloria desiderantis: timor vero respersus pudor sanctae dilectionis, ne in aliquo offendas praemio invitatus, cui placere mente disponis. Non enim est poenalis iste affectus, sed pudoratus, fide victus et dilectione verae charitatis. Alioquin sine 120.1456D| timore foedus amoris vix aut nunquam servatur: sicut nec sine spe segnitiae vel torporis materia est; spes vero incitamentum virtutis. Incitatur ergo quisque ad ea quae desiderat: tum maxime cum illa omnino sine diffidentia percipere gratiam sperat. Et ideo nunquam spes sine laetitia comitatur: ut sit jam in illa futurae beatitudinis exhibitio; de qua sane spe Propheta promittit dicens: Laetentur omnes qui sperant in te, Domine (Psal. V, 12). Alioquin 120.1457A| in eo timore qualis beatitudo est, qui sine spe traditur? Jure igitur sine laetitia jucunditatis praedicatur, et tamen a Propheta omnino beatus esse dicitur, quoniam jucunditatis rore refrigeratur. De quo idem: Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11); atque illud: Beati omnes qui timent Dominum (Psal. CXXVII, 1). Beatitudo ergo in eo jure repromittitur, quoniam per gratiam sancti Spiritus ad spem usque gloriae sublimatur, et duobus istis ad meliora indesinenter afficitur. Unde sicut dixi, quia Dominicum ex grano seminis frumentum sumus, harum virtutum molis in pulverem redacti, doctrina Christi renovamur. De quo profecto sacrificio in Levitico jubemur plenum pugillum tollere, quia non amplius a nobis bonorum operum accipitur 120.1457B| virtus, nisi quantum ex fide offertur. Haec est, inquam, farina quam Sara obtulit, et in qua mulier illa ex Evangelio fermentum doctrinae Christi Trinitatis numero recondidit et abscondidit. ====3.==== Sed interdum quamvis timor mentem reprimat et humiliet, nonnunquam vero consolidat et confortat; sicut est illud Salomonis, de quo supra dixi: In timore Domini spes fortitudinis; quia sicut in via saeculi audacia fortitudinem, saeculi timor debilitatem: ita in via Dei timor fortitudinem gignit. Unde et Eliphas beati Job virtutes enumerans: Timor tuus fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum 120.1458A| tuarum (Job IV, 6), ait. Timori quippe fortitudinem subjunxit; quoniam, ut dictum est, de timore fortitudo mentis generatur. Mens namque nostra tanto validius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori earumdem temporalium veracius per fortitudinem subdit. Ergo mens bene in timore Domini constituta, extra quod timeat non invenit, dum potestate quadam interius supra omnia fidu cialiter elevatur. A timore quidem, gradus virtutum incipitur, deinde mens fortitudine roboratur, roborata verbo patienter mala praesentium tolerat. De qua nimirum patientia perfectio viarum Dei aggreditur, ut ad spem solidius consurgat. Ita siquidem Apostolus testatur dicens, quod patientia probationem, probatio vero spem operatur (Rom. V, 4). Quibus 120.1458B| itaque gradibus mens divinitus vegetata profecto non confunditur, quia charitas Dei, diffusa in cordibus credentium, haec omnia operatur. Quapropter satis sit tantisper de spe nostrae salutis praelibasse, finem libelli quem sperando quibusque prodesse parvulis edidimus, sine ejusdem spei fine ponamus, ut in sequenti, sicut tua beatitudo exegit, de charitate resumptis viribus ardentius, licet breviter, aliquid dicamus, ipso adjuvante, qui cum Patre et Spiritu sancto unus et verus est Deus, Jesu Christo Domino nostro. Amen. 120.1457B| ==De charitate.== ===Prologus in librum de charitate.=== 120.1457| 120.1457C| Diu intermissis Scripturarum studiis, longo curandarum rerum fatigatus naufragio, licet agrestis, devotus tandem amicam repeto quietem; ut quod in torporem ignavi actus vitae sopitis sensibus demerserant, Christi charitas, de qua loqui desiderio, evigilet et abstergat, ne iners solertia, defecato paulisper fruens silentio, sine fructu remaneat. Fodi nimirum puteos, quos foderat senex Abraham: sed quia eos semper obstruere gestiunt Philisthiim; rursus elaborandum cum Isaac, reperta in fonte fidei aqua viva, quatenus vincere possimus jurgia, et calumnias inimicorum. Deinde alium puteum spei profundius egerere; sicque rixas et inimicitias omnium adversariorum superare: sed quia tandem his exhaustis, aquas salientes in vitam aeternam, Domino largiente, paululum degustavimus: restat tertium 120.1457D| effodere, pro quo et contra quem nullus rixari queat. Vocatur autem idem puteus latitudo, de quo Psalmista ait: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96): eo quod quidquid latet, vel quidquid patet, omnia contineat. Ergo ad istos aquarum puteos Sara, Rebecca, Rachel, necnon et 120.1458C| Sephora illa Aethiopissa venire atque haurire consueverant. Bene namque has tres septem donorum sorores germanissimas omni dilectionis officio sibi in animo devoverant, quarum potatu quotidie inebriantes se, semper ibi reperiebantur. Siquidem et philosophi eosdem voluerunt fodere puteos, quos physicam, ethicam, logicam appellarunt; sed quia sine Christo aquam inveniunt, sed non vivam; ita et Salomon tres condidit libellos de tribus istis virtutibus, ubi in tertio quanta sit latitudo et profunditas, soli amplexus sponsi, et oscula sponsae probant. De quo nimirum puteo mulier Samaritana requisita nesciens prophetizat, quod puteus altus sit nimis, et nemo ex eo bibit, nisi cui Jesus aquam salientem in vitam aeternam tribuerit. Altus quippe fons est, quo 120.1458D| nemo altius ascendit; idcirco invocandus est ille, sine quo ad hauriendam aquam illuc nemo pervenit. Nequaquam igitur isti puteorum rivi illius patuli fluenta, quae fabularum salsura condivit; sed quae Jesus credentibus reseravit dicens: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). Haec quippe, de qua loqui disponimus, mandatum 120.1459A| dici potest mandatorum, vel donum omnium donorum, sicut est Canticum canticorum; quoniam omnia hoc uno complentur mandata, sicut et omnia isto uno consummantur salutis dona. Alioquin sine 120.1460A| charitate quodcunque donorum habueris, nihil tibi prodest. ''Explicit prologus. '' ''Incipit liber de charitate. '' ===Caput primum. Quid sit charitas?=== ====1.==== Interrogemus Joannem apostolum, et ipse narrabit quid de fonte Christi pectoris hausit; dicit enim: Deus charitas est (I Joan. IV, 120.1459B| 16). Ecce quam brevis definitio, et habes quid sit charitas. Sed hanc nemo philosophorum penetrat, quia immensa et profunda est. Porro definitionum genera apud illos plura legimus, ut puta usialis, quod est substantialis, quae propriae et vere dicitur definitio: secunda, quae Graece onomatica vocatur, quae notio dici potest, eo quod de actibus, de qua quaeritur, rei notitia insinuatur. Sed Apostolus aperte clamat, quia Deus charitas est. Quippe non relative, neque nuncupative, sicut de Domino quaedam dicuntur; sed substantialiter, sicut veritas, et lux, ac caetera quae Dominus substantive praedicatur. Unde quaerendum utrum Deus Pater sit charitas, an Deus Filius, an Deus Spiritus sanctus, an Deus ipsa simul Trinitas? Nec tamen fatendum 120.1459C| propterea charitatem Deum esse, quod sit donum Dei; sed quia charitas est illa substantia, quae Deus est, sicut et bonitas, ac vita, et caetera, ut dixi, quae de Deo substantialiter dicuntur. Dicitur enim Deo: Tu es patientia mea et refugium meum (Psal. LXX, 5), ac multa talia; sicut et: Tu es spes mea et misericordia mea; nec recte dicimus: Tu es charitas mea; quin imo dicendum: Deus charitas est, sicut dictum est, Deus spiritus est. Hoc qui discernit a Deo intellectum, et non ab homine quaerat rationem. Tamen licet dicamus: Sapientia, et veritas, et vita seu lumen Deus est, ac similia; haec omnia non nisi una substantia est. Similiter et charitas cum dicimus quia Deus est, hoc est, quod vita, quod lux, quod sapientia, et caetera, eo quod Deus Trinitas simplex substantia est. Recte igitur intelligimus, quia Deus 120.1459D| Pater charitas est, et Deus Filius similiter charitas est, et Deus Spiritus sanctus. Sicut et sapientia Deus Pater est, et Deus Filius, et Deus Spiritus sanctus, non tamen tres charitates ideo dicimus, aut tres sapientias; sed unam sapientiam, et unam charitatem; sicut et unum Deum Patrem, et Filium atque Spiritum sanctum confitemur. Et sicut proprie verbum Dei etiam Dei sapientia Filius dicitur: ita ergo charitas aptissime Spiritus sanctus est appellatus; 120.1460A| sed ita, ut illa simplex Dei natura non sit aliud substantia, et aliud charitas, sed charitas ipsa substantia sit Patris, et Filii, et Spiritus sancti; quamvis proprie Spiritus sanctus charitas nuncupetur. Hinc quoque Joannes Apostolus: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est. Et omnis 120.1460B| qui diligit, ex Deo natus est; qui non diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est (I Joan. XIV, 7), Manifestat autem Spiritum sanctum intelligendum eamdem dilectionem esse, quem dixit ex Deo, quia Spiritus sanctus ex Deo Patre est, et Filio. Tamen et Filius de Patre Deo est, idcirco illud apertius designatur, ubi ait, quod in hoc cognoscimus, quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suodedit nobis. Et hoc est in Deo manere, qui manet et in charitate, quia Spiritus sanctus quem dedit nobis, dilectio est: Et omnis qui diligit, ex Deo est, quia Spiritus sanctus, qui est dilectio, Deus est. Ecce quid sit charitas? Ubi qui manet, nullis inimicitiis, nullis calumniarum insidiis defraudatur, sed ex Deo totus, in Deo securus manet. 120.1460C| ====2.==== Ergo qui habet charitatem, in se Spiritum sanctum habet, quia Spiritus sanctus charitas est; ideoque talis Christi est, eo quod spiritum Christi habeat. Alioquin si non spiritum Christi, nec charitatem habet, et Christi non est, quia sine Spiritu ejus est. Non modica igitur virtus charitas, quae Deus est. Unde nec haberi potest, nisi ab illo, in quo est, cui credendum est. Et Joannes, nos, inquit, cognovimus, et credimus charitati Dei, quam habet in nobis (I Joan. XLIX, 16). Et qui est, quam habet in nobis, nisi quia de Spiritu suo dedit nobis? Ergo cum Spiritus datur, Christi charitas diffunditur, sicut Paulus testatur apostolus, quod charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5). Unde cum super apostolos venit, 120.1460D| in fervore ignis apparuit, quia charitas quos repleverit, ardentes facit, Deoque conjungit. Unde si Deus Pater charitas est, et Filius charitas est: charitas autem Patris, et charitas Filii unum sunt, et non unus. Ex quo consequenter unum bene dicuntur, qui veniunt simul ad Deum, qui perfecti sunt in charitate, juxta veritatis assertionem, et mansionem apud eum faciunt. Propter quod talis charitas, quae Deus est, cum fuerit in aliquo, is nihil terrenum, nihil materiale, nihilque corruptibile diligit; quia 120.1461A| contra naturam est charitatis quidpiam corruptibile diligere, praesertim cum ipse sit fons incorruptionis. Ipsa est enim sola habens immortalitatem, siquidem Deus est charitas, qui solus habet immortalitatem, habitans lucem inaccessibilem (I Joan. IV, 16; I Tim. VI, 16). Quid aliud immortalitas, nisi vita aeterna creditur? Quam daturum se promittit Deus credentibus in ipsum solum verum Deum, et quem misit Jesum Christum Filium ejus. ====3.==== Idcirco ante omnia, et super omnia imprimis hoc amabile, et beneplacitum dicitur esse Deo, ut diligat quisque Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, quia Deus charitas, et Filius, qui ex Deo est, charitas est. Unde sui simile aliquid in nobis Deus requirit, 120.1461B| ut per hanc charitatem, quae est in Christo Jesu, qui est charitas, velut quadam cognata per charitatis nomen affinitate sociemur. Sicut Paulus jam conjunctus ei dicebat: Quis nos separabit a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro? (Rom. VIII, 35.) Haec nimirum charitas hominem proximum in invicem sibi et Deo facit, sicuti Veritas in Evangelio (Luc. X) demonstrat dicens cuidam superbienti, quod quidam cum descendisset ab Hierusalem in Jericho, inciderit in latrones; quem cum vulneratum ac semivivum sacerdos, ac Levita praeterierint, amplectitur Samaritanus, qui misericordiam ei fecerat, huncque proximum fuisse declarat eorum, et ab ipsius confessione proximum fuisse manifestat. Unde adjecit: Vade, inquit, et tu fac similiter (Ibid., 37); 120.1461C| ac si aperte dicat: Quisquis secundum Deum proximus velit esse, faciat charitatis opera, quae sunt viscera secundum interiorem hominem, ut maneant simul unum in Domino. Nam coelestis illa Hierusalem sola convisceratur charitate; illinc ex qua omnis germanitas constat, et perpetua societas. Unde jam hic anima concorporetur in membris Christi, et conflagretur coelesti lumine. Hic namque est ignis ille, quem Jesus venit mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat (Luc. XII), et exurat omnia carnalis vitae desideria? Iste quippe ignis est, qui de coelo venit in Veteri Testamento, quem jugiter sacerdoti nutriri mandatur, ne exstinguat, quia nullo ex alio holocaustum, vel sacrificium Deo dignum crematur. Si quis vero alienum obtulerit, sicut factum est illis, 120.1461D| quos ignis exussit, Nadab et Abiu (Num. III), morte plectetur aeterna, quoniam ignis iste perpetuus est. ===Caput II. Cujus lingua sit charitas.=== ====1.==== Charitas ergo Graecum est, quod in Latino dilectio appellatur. Sed melius in Graeco charitas vim suae significationis exprimit, quam dilectio, quae a diligendo quidpiam nominatur. Saepe enim diligimus quod demum improbandum melius judicamus. Dictum 120.1462A| est enim quod similis similem sibi diligat. Unde dum vitiosi, vitiosos diligimus, non quia hoc sunt quod creati sunt, sed quia vitiosi sunt, nunquid talis dilectio charitas est appellanda, aut ex Deo est? Absit. Nam omnis qui diligit, ex Deo natus est. Ille vero qui sic diligit, utique se primum, et eum quem diligere videtur, odit, quoniam omnis qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Verumtamen licet odium sit, dilectio juxta verbi etymologiam vocatur, et ideo, ut dixi, non satis ubique latinus iste sermo vim charitatis exprimit, quia charitas nunquam, nisi ex Deo, vel in Deum, vel propter Deum jure dicitur. Dilectio vero aliquando odium approbatur, sicut econtrario odium, dilectio vera secundum divinarum Scripturarum intelligentiam: 120.1462B| ut est illud: Qui odit animam suam in hoc mundo (Joan XII, 25), etc., quae leguntur. Sed Joannes non de alia dilectione, nisi quae ex Deo, et Deus est. Unde absolute universaliter definit dicens: Omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Et haec est dilectio Christianorum, ut Deum, et in Deum, et propter Deum diligas. Deum autem in se, propter se, quia summum bonum est; membra vero Christi in Deum, quia membra sunt ejus, qui Deus est; et ideo in Deum, quia Deus charitas, diffusus in eorum cordibus, facit eos manere in Deum per spiritum adoptionis, ita ut filii jure nominentur, et sint. Verumtamen non ita quasi summum bonum sint, diligendi, sed quia 120.1462C| in summo bono sunt boni filii, per Spiritum sanctum boni praesciti et praedestinati, ut maneant in spiritu adoptionis. Reliqui omnes propter Deum sunt diligendi; quia boni a bono Deo sunt creati, licet vitio suo sint mali effecti. Nam et dilectio dicta videtur eo quod liget. Duos enim in invicem alligat; quia non minus, quam inter duos charitas esse potest: facit namque unanimes in domo, ita ut plurimi sint cor unum et anima una. Quapropter recte vinculum perfectionis (Col. III, 14) vocatur. Ligat etiam animas indissolubili amoris vinculo ad Deum, quas prius ipse suae dilectionis loro sibi astrinxerit, ut maneant in Deum. Unde Dominus: Volo, Pater, inquit, ut et ipsi unum sint in nobis, sicut ego et tu unum sumus (Joan. XVII, 22). Alioquin civitas illa Hierusalem 120.1462D| coelestis quomodo constaret ex tam diversis unita in Deum, ut ultra jam non possit dissolvi, nec ullo fraudis dolo corrumpi, nisi esset interius, et exterius charitate Christi sic perfusa, quatenus nec inter fluctus saeculi submergi queat. Hinc quippe dicitur: Et linivit arcam Noe bitumine intus et foris (Gen. VI). Quae nisi esset linita, inter undas illaesa superferri non posset: quod si inter auras saeculi a Deo Ecclesia solidatur ne corrumpi possit, quanto magis in patria, ubi jam nullus procellarum motus erit? Hinc quoque David canit (Psal. CXLVII, 12-14): 120.1463A| Lauda, Jerusalem, Dominum; ac si patenter dicat: Quoniam confortavit seras portarum tuarum, ne rursus queant infringi. Deinde addidit: Benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Exclusis quippe reprobis et maledictionum filiis, omnes unamines futuri ad dexteram Patris benedicti erunt, quorum hic animae jam in Christo unum esse coeperunt, ut illic in unitate Patris plenius colligantur. ====2.==== Denique unitas nunquam dividitur, ideoque quidquid unitate solidatur, firmissimo dilectionis vinculo tenetur ac ligatur. Hinc namque Scriptura sancta quasi honestiori vocabulo pro amore, vel cupidine usitatissime charitatem ponit vel dilectionem, licet nonnunquam et amore fruamur Christo, sicut est in Canticis de sponsa: Quia amore langueo 120.1463B| (Cant. V, 2). Nec non et de sapientia in Proverbiis: Ama eam et servabit te (Prov. II), seu et in aliis quibuslibet locis. Tamen ubi nullius lapsus videtur occasio, jure in Scripturis sanctis nomen amoris inseritur: caeterum ubi celsior dignitas nominis commendatur, charitas vel dilectio dicitur. Etsi nihil sit in divinis eloquiis utrum amor Dei, an charitas an dilectio nominetur, tamen nomen charitatis in tantum extollitur, ut Deus etiam ipsa charitas appelletur. Hinc quoque Joannes ait: Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum: qui autem non diligit, non cognoscit Deum, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8). Talis igitur virtus longe differtur a cupidine vel amore, de quibus sapientes 120.1463C| saeculi quasdam artes, quibus amor in anima nasci vel augeri posset, conscriptas reliquerunt. Sed profecto has quique carnales ad vitiosa et culpabilis amoris incitamenta traxerunt. Unde sancta Scriptura charitatem gloriosius commendat, ne apud nos, ubi quanto plures simpliciores, tanto imperitiores hujus occasione vocabuli ad amorem carnalium rerum Labantur, sicuti fecerunt hi, qui pro his quae dicta sunt de amoris natura in lapsus carnalium et impudicitiarum praecipitia corruerunt: praesertim cum illi volentes ostendere vim amoris nihil aliud esse, quam virtutem, quae animas de terris ad fastigia coeli celsa perducat, nec ad summam posse beatitudinem perveniri, nisi amoris desiderio succendatur animus. Multa de amoris natura 120.1463D| dixere quidam quae adumbrata protulerunt; sed ideo errasse contigit, quia non apprehenderunt quod Deus charitas esset. Unde non cognoverunt Deum, neque dilexerunt. Nos autem, quia diligimus, utique et cognoscimus: cognoscentes autem plenius amamus, et quia amamus, in omnibus recte obedimus, ita ut etiam inimicos diligamus: qui profecto ut eorum vitia oderimus, sic sunt diligendi, quia a bono sunt, ut in bonum Deum redeant, et permaneant boni. 120.1464A| 3. Constat igitur, ut dixi, quod amor quo dilectio fulcitur, nonnunquam in malo accipitur; sed Christianorum non nisi in bono, ut quidquid in Deum aut propter Deum diligis, ames necesse est sicut temetipsum. Deum vero ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute diligas et ames; quoniam amor et dilectio convisceratio est patris in filium, et filiorum refusio in patres, fraterna quoque germanitas. Alioquin tolle dilectionem, quid habet pater ad filium, aut filius ad patrem, vel quid fratres ad invicem? Idcirco tu, homo, dilige, quia Deus dilectio est. Sed quid est quod non diligeris a Deo, nisi quia non diligis? alioquin Deus dilectio quomodo potest non diligere, cum sit ipse dilectio? Quod bene prodigus insinuat filius. Consumpto itaque luxuriose 120.1464B| patrimonio et perdito, tandem ad se rediens patrem vocat quem deseruerat (Luc. XV). Et bene. Quia licet ille non amando degener esset factus, pater in se manens non amiserat viscera paternitatis, quae nimirum viscera charitas est. Et ideo misit Deus Spiritum suum, qui est charitas poprie vocatus, et ex Patre Filioque procedit in cordibus nostris, ut per charitatem concorporemur in corpore Christi, quatenus in Patre et Filio, una cum Spiritu sancto nos unum simus, sicut et ipsi in se unum sunt. Quia totus Deus Pater et Filius atque Spiritus sanctus una charitas, et una vita, atque una Deitas est; et ideo bene qui diligit, cui datum est ut diligat, ex Deo natus est. Et qui manet in hac dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. III). ===Caput III. De sententia Pauli, ubi ait: quod Major est charitas.=== ====1.==== Ait enim: Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum, vel sicuti nostri codices habent, Major autem his est charitas (I Cor. XIII, 13). Sed beatus Augustinus, major autem horum, nos dicere debere insinuat. Dicit enim ita, si videretur dicere, Major autem his est charitas: aliam charitatem quasi quartum aliquid inducere videretur, quod tribus dinumeratis, fidei videlicet, spei et charitati praeponeret. Porro comparativus, quia genitivum pluralem aliquando regit, videtur melius per eumdem casum sonare: sicut et cum de tribus quibuslibet interrogamus, quis illorum prior est, 120.1464D| volentes unum de ipsis priorem agnoscere: si dicimus, quis illis prior est? nescio quam personam quartam videmur inquirere, quae tribus illis prior sit. His ita dictis, quaerendum quare dixerit Apostolus, cum maneant hic tria haec, et simul omnia agant, nec una sine altera possit perficere, quod major illarum sit charitas, videlicet fide et spe impraesentiarum, sine quibus nulla est charitas. Major autem forte charitas ideo dicitur, quia omnia credit, omnia sperat, praesertim cum non facile dixerim 120.1465A| continuo, quod omnis fides perfectam habeat charitatem. Unde Apostolus: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2). Sed videtur mihi non posse habere omnem fidem qui charitatem non habuerit, ita ut montes transferat. Alioquin quomodo habere potest aliquis omnia mysteria et omnem scientiam, ut idem ait Apostolus, nisi habuerit charitatem; maxime cum dicat Joannes: Omnis qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat (I Joan. V, 1, 18). Unde colligitur [quod] is qui credit quia Christus est veritas, ex Deo natus est; et qui ex Deo natus est, non peccat. Qui autem peccat non credit, nec diligit, et peccato obnoxius 120.1465B| est. Constat igitur quod non diligit qui peccat. Charitas ergo peccandi excludit affectum, quandoquidem et timorem excludit foras, fidei autem plenae perfecta est charitas, sed fides non semper plena est. Hinc et apostoli: Domine, auge nobis fidem, scilicet ut infirmantem sanaret fidem. ====2.==== Fides vero velut praevia charitatis occupat animam, quia credendo unusquisque diligere incipit, credendo plenam charitatem possidet. Unde restat, juxta illud Apostoli, quod sicut charitas credit omnia, ita et perfecta fides impraesentiarum fidem habeat omnem; quoniam fides semitas praeparat verae dilectioni; ac per hoc omnis fides est ubi perfecta charitas est; quia charitas credit omnia, id est facit per fidem omnia credere, et habere hujusmodi animae 120.1465C| omnem fidem, sicuti et omnem spem, quoniam omnia sperat. Unde nimirum major est charitas, quia per fidem spemque complectitur. Et talis charitas nihil timet, sed excludit foras timorem. Omnia suffert, omnia sustinet; et qui sustinet omnia, etiam martyrium non timet, eo quod ei jam crucifixus mundus sit, et ille mundo, ut non timeat quae sunt in mundo. Recte etiam charitas major, quoniam omnia virtutum genera agendae vitae comprehendit, sicut suas quasque species genus. Et constat ex omnibus, sicut et omnia ex ea subsistunt. Soliditas ergo earum, et perfectio charitas est, quoniam ex charitate radicantur universa et fundantur, ut accepta Deo et perfecta maneat. Deinde cessantibus aliis, charitas ardentior beata 120.1465D| erit, ut puta fides et spes, cum per visionem Christi evacuatae fuerint, quia cum pervenerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Tunc sola charitas major omnibus, etiam juxta quod impraesentiarum est, et se gloriosior virebit. Caeterum in hac valle lacrymarum, quia de coelis est, quasi peregrina et ideo rara manet. Porro in supernis tota regit et regnat; ac per hoc cum perventum fuerit in sua, erit charitas omnia in omnibus, quia Deus 120.1466A| charitas est, et regnabunt in omnibus singuli unum corpus cum Deo, alter alterius membra sine fine beati. ====3.==== Haec sunt namque viscera illius civitatis, et ista compago ac vita perennis gloriae. Unde necesse est, si quis illuc vult vivere, hic jam per charitatem incipiat, et per eam operetur; quoniam quidqud sine charitate est aut fit, prodesse ad eamdem vitam non potest. Ista ergo est eminentior via, quam Apostolus solis filiis demonstrat, et excelsior cunctis. Hinc quoque magis hortatur dicens: Sectamini charitatem (I Cor. XIV, 1); profecto quia charitas plus est quam omnium charismatum dona, eo quod una ex omnibus adimpletur, et singula ut prosint ex ea vivificantur et crescunt. Sunt enim in virtutibus 120.1466B| principia, sunt media, sunt et summa. Unde sapientia de se loquens dicit: Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22), ut inde inciperent, id est a Christo videlicet sapientia Dei Patris, qui vellent venire ad Patrem. Sed et Apostolus, cum ambularet in via quae Christus est, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, ea quae retro sunt obliviscebatur, extendens se ad ea quae ante sunt, ut ad summa veniret. Transierat enim principium viarum Dei, quia non indigebat aggrediendi exordio; sed ad veritatem in via gradiens pervenire, atque permanere in via charitate repletus, et per charitatem adoptione recepta Filius in domo cum Patre sine fine beatus. Ex quo liquet-quod nulla res in via tenere nos debeat, quando nec 120.1466C| ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed semper transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra susceptis et gestis, male haereamus infirmi, quinimo per eas potius curramus alacriter ad eumdem ipsum qui nostram naturam temporalibus liberavit, et collocavit ad dexteram Patris. Hoc quippe est quod ipse alibi ait: Etsi noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V, 16), quia exutus omnium mortalitate et temporalitate Deus et homo, unus Dominus Jesus Christus cum Patre coaeternus vivit, manet et regnat Deus. ===Caput IV. Quod charitas gemina sit.=== 1. 120.1466D| Ex omnibus et in omnibus Scripturarum locis patet, quod charitas una eademque gemina est, id est Dei et proximi: nec una jure sine altera; quoniam Deus charitas ita jubet, ut qui diligit Deum, diligat et proximum suum. Una quippe dilectio, sed duobus mandatis movetur affectus, ut Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute, proximum vero sicut nosmet in Deum diligamus. Et hoc mandatum habemus, ut qui diligit Deum diligat et fratrem 120.1467A| suum. Quod si dicimus quia diligimus Deum, et fratrem vel unum odimus, mendaces sumus, et veritas, id est Deus, in nobis non est, quem nos diligere mentimur. Dicit enim Joannes: Si fratrem, quem vides, non diligis, Deum, quem non vides, quomodo diligere potes? (II Joan. III). Argumentum igitur dilectionis Dei dilectio proximi est; quia proximi dilectio initium Dei amoris est. Diligendus ergo proximus est, ut in proximo diligatur Deus, quia omnis ejus dilectio, si justa est, ad Deum refertur, in quo diligitur proximus, et propter quem inimicus. Idcirco in Veteri Testamento duae fuisse memorantur tabulae digito Dei conscriptae, quia charitas proximi et Dei gemina est, qua gratia Spiritus sancti diffunditur in cordibus nostris. Nam digito 120.1467B| Dei Spiritus sancti gratia designatur. Unde et Christus, in digito Dei, id est in Spiritu sancto daemonia pellebat, ac per hoc unus idemque Spiritus tam in Veteri quam in Novo est operator, ut charitas Dei et proximi repleat corda credentium. Sed ibi in tabulis lapideis, quia idem populus cor gerebat lapideum; hic vero in cordibus credentium, ubi Dei et proximi vera dilectio servatur. Quem nimirum Spiritum Dominus noster Jesus Christus semel dedit adhuc in terra consistens, et semel coelo praesidens. Neque enim alio in loco datus aperte monstratur, nisi cum insufflatione in terra percipitur, et postmodum in linguis variis cum de coelo veniens monstratur. Cur ergo prius in terra, postmodum de coelo discipulis mittitur, nisi quia duo sunt praecepta charitatis, 120.1467C| dilectio videlicet Dei, et dilectio proximi? Ergo prius in terra datur, ut diligatur proximus, deinde de coelo idem datur, ut diligatur Deus, ac per hoc sicut unus est Spiritus et duo data, ita una est charitas et duo praecepta. ===Caput V. Quod quatuor sint diligenda.=== Quatuor ergo diligere ex ipso praecepto dilectionis debere comperimus: licet ad illam dilectionem Dei earum tria referantur, quia dilectio ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, omnes cogitationes, omnemque vitam et omnem intellectum ad se invitat, ut in Deum cuncta conferat homo, a quo habet ea ipsa quae confert. Nullum enim a se 120.1467D| rivulum duci extra patitur Deus, cujus derivatione ejus dilectio minuatur. Cum autem ait: Ex totocorde, et ex tota anima, et ex tota virtute (Luc. X, 27), nullam vitae nostrae neque dilectionis partem reliquit, quae vacare debeat: imo quidquid aliud diligendum venerit, quasi ex praecepto in animo illuc rapiatur necesse est, quo totus impetus et fons dilectionis manat ac currit. Tamen integra dilectio Christi, ut dixi, ad quatuor se extendit, unum scilicet quod supra nos est; alterum, quod nos sumus; 120.1468A| tertium vero quod juxta nos est; quartum, quod infra nos esse videtur. Porro de secundo et quarto in Scripturis sanctis nulla praecepta sunt data a Deo; quia quantumlibet quisque aberret a veritate, nullus tamen qui se et corpus suum quodammodo non diligat. Quamvis ergo fugax animus ab incommutabili bono, id tamen semper agit, ut ipse sibi quae diligit et corpori suo paret. Unde nimirum non potest nisi se et corpus suum, licet male, diligere. Male ergo se diligit, quisquis sibi vult vindicare quod uni proprie debetur Deo; quia talis dilectio melius odium quam charitas vocatur. Unde Propheta: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6). Et ideo restat, ut diligatur Deus ex toto sicuti summum bonum, quem quicunque diligit, 120.1468B| mandata ejus custodit. Unde Dominus: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Job XIV, 15). Porro mandata ejus, imo mandatum omnium mandatorum est, ut diligamus sicuti nosmet omnem proximum; quia profecto in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae: alioquin supervacuum videretur ut se quisque et corpus suum diligeret, mandare; quoniam id quod sumus secundum animam, et id quod infra nos secundum corpus ad nos pertinet, et inconcussa lege a natura diligimus. Quae lex nimirum etiam in bestias promulgata videtur. Et Scriptura dicit: Quod carnem suam nemo unquam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut Christus Ecclesiam. Hinc ergo oportuit praecipere: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 120.1468C| anima tua, et ex tota mente tua (Luc. X, 27). Deinde: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. In quibus duobus praeceptis tota lex pendere probatur et prophetae. Quia nullum diligendarum rerum praeceptum nisi duobus praemissum est; praesertim cum praecedat dilectio Dei, ejusque dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut caetera in illud unum confluant. Porro de dilectione nostra nihil videtur dictum; sed cum dicit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, nihil praetermisisse videtur, sed simul in nobis nostra dilectio commendatur. Ergo integra nostra dilectio est, ut anima ad immortalitatem, ad beatitudinem in Deum diligatur, et corpus nostrum ad sanitatem, ad incorruptionem, ad immortalitatem praeparetur. Nam sicut integer homo ex anima constat 120.1468D| et corpore, ita dilectio plena est, ut diligatur corpus proximi ut nostrum, et anima secundum Deum. Talis quippe dilectio infusio est Spiritus sancti; quoniam charitas Dei, sicut dicit Apostolus, diffusa est in cordibus nostris per eumdem Spiritum sanctum (Rom. V, 5), ut diligatur et proximus. Quae nimirum charitas sursum, ac si ignis, semper anhelat, quia de supernis est. Nam et ignis iste visibilis illuc se attollit, quo substantiam et originem habere dicitur. Sic itaque ignis iste dilectionis, quem 120.1469A| venit Jesus mittere in terram, vultque ut ardeat, semper ad patriam festinans, quosque inflammaverit, illuc optat rapere, et ea quae de supernis sunt semper diligere. Quod si dilectio est, non potest eum a quo est, et se in illo in quo est, non diligere, ac per hoc dum diligit eum a quo est, diligit et se, ut in ipso maneat in quo est. Quo nimirum fonte anima renata transit in Deum, non per immutationem substantiae, sed per renascentiam affectus, ut ex toto diligat Deum: sed quia nonnunquam saeculi praepeditur oblectamentis, dicit in Canticis: Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3). Nec itaque quia diligit sola vult currere post eum quem diligit; vult enim ut et caro secum ad incorruptionem transeat, sicut Propheta canit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro 120.1469B| mea! (Psal. LXII, 2.) Et dum integre se diligit homo in Deum, diligit et proximum secundum Deum. Et haec est vera et integra charitas, ut diligat ex toto Deum non propter aliud, sed propter ipsum, quia incommutabile et summum bonum est; deinde proximum in Deum, et propter Deum, quatenus totus homo noster quam multipliciter sitiat ac desideret Deum. ===Caput VI. Quid sit proximus quem jubemur diligere.=== Proximus noster omnis homo accipitur vel propter conditionem naturae, vel propter efficientiam operis, vel compassionem misericordiae. Nihil enim magis proximum, quam hoc esse quod nos sumus, et hoc 120.1469C| velle quod nobis volumus. Unde Dominus volens nobis insinuare quid sit proximus, cuidam interroganti, Et quis est meus proximus? parabolam proposuit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho (Luc. X, 29, 30), ac caetera quae sequuntur: ubi inter caetera nullum proximiorem fuisse insinuat, quam qui curam ejus gessit, opusque misericordiae circa eum impendit, in tantum, ut ipse interrogatus ista fateatur: cui Dominus inquit: Vade et tu fac similiter (Luc. X, 37). Hinc quoque exhibendum est quidquid volendo, agendo, circa proximum, pietatis officio possumus, ut ille nobis proximus sit vicissim agendo, nosque illi etiam gratis opus misericordiae impendendo. Sed nemo gratis id agit, qui propter Deum id agit; quoniam ipse prior dilexit 120.1469D| nos, ut diligamus eum, sicut quae de Spiritu suo, qui est charitas, dedit nobis, ut diligere possimus et ipsi, Spiritum sanctum. Quod si germanitas carnis habet aliquid germanitatis, multo magis adoptio filiorum Dei, quae tota renascitur ex spiritu dilectionis; et notandum quod nemo sine mercede retributionis diligit, idcirco nemo gratis diligit. Nam proximi nomen ad aliquid est, sicuti patris ac fratris, quia nemo nisi proximi proximus est, sicut nec filius aut frater nisi patris et fratris. Idcirco si jure pater diligitur 120.1470A| ille coelestis, recte et proximus, et frater fratris, et ipsi in eo, qui est coelestis, coelestes efficiamur. Nullus ergo exceptus est homo, cui misericordiam denegemus; quando etiam inimicos diligere jubemur. Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V, 44). Omnis enim homo, aut amicus, aut inimicus nobis probatur; idcirco nemo excipitur ab officio pietatis, quia dilectio proximi malum non operatur; verum etiam praestantissimos ad omne opus bonum nos facit; unde plenitudo legis charitas appellatur. Manifestum igitur sub hoc praecepto, quo proximos diligere jubemur, etiam sanctos angelos contineri, a quibus nobis tantae misericordiae impenduntur officia, quanta in Scripturis sanctis animadvertere possumus; quoniam secundum Apostolum ipsi administratores sunt eorum in ministerio positi, 120.1470B| qui haereditatem accepturi sunt salutis (Hebr. I, 14). Quapropter jure proximi censentur, qui nobis plurima misericordiae opera impendunt, ex quo et Dominus noster, quia Samaritanus noster esse voluit, relictos nos a latronibus semivivos jacentes invenit: et quia medicinam salutis impendit, proximus factus est nobis, ad nos veniens per hoc quod caro factum est et habitavit in nobis. Hinc quoque Propheta: Quasi proximum, inquit, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam (Ps. XXXIV, 14): seu quoniam excellentior supra nos est divina natura, distincta est Dei dilectio a dilectione proximi: quoniam ipse sola sua bonitate praebet nobis opus misericordiae, quia summum bonum est; nos vero nobis in invicem 120.1470C| propter ipsius gratiam, ut in illo nos inveniamur, qui perditi eramus. Ille siquidem agit, ut eo perfruamur bono, quod ipse est, nos vero in invicem diligimus, ac miseremur nostri, ut perfruamur illo cui, culpis exigentibus, nobismet in invicem male abusi sumus. ===Caput VII. Quid fruendum quidve utendum sit.=== Definitum quippe a sanctis Patribus est, quod aliae sunt res, quibus frui, aliae quibus uti, aliae quibus simul frui et uti debemus. Illae namque quibus fruendum est, Pater et Filius et Spiritus sanctus est, eademque Trinitas, una et summa res communis omnibus ea fruentibus: si tamen res dicenda est, et non rerum omnium causa, necnon etsi causa praesertim, quia 120.1470D| nullum nomen invenitur, quod tantae conveniat excellentiae majestatis, tamen dicitur Deus Trinitas unus Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. Horum quoque singulus quisque Deus, et plena substantia, et simul omnes unus Deus et una substantia; quae nimirum res fruendo beatos nos facit. Caeterum juvamur rebus quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, quas omnimo nec amare, nec diligere debemus; sed his uti, ut ad illam substantiam, 120.1471A| qua nos beatos faciat pervenire, atque ei inhaerere possimus. Tertio loco nos sumus, qui fruimur et utimur, inter utrasque constituti. Idcirco nobis cavendum est, ne fruamur, quibus utendum est, ne forte praepediamur in via, ne veniamus ad patriam qua Deus perfecte fruendus est. Est enim frui dilectione perfecta, vel amore alicui ei propter seipsum inhaerere, atque eamdem rem ex corde diligere: uti autem, quod in usum venit nostrae necessitatis, ad id quod diligimus, aut amamus obtinendum, si tamen amandum sit illud, profecto cum nihil propter seipsum, sed propter Deum amare debeamus; quia summum bonum est; et proximum, quia a summo ita constitutum est: alioquin usus illicitus potius abusio nominatur. Unde Apostolus: Quicunque voluerit 120.1471B| amicus esse hujus saeculi (Jac. IV, 4), id est his frui, quae saeculi sunt, et diligere propter se, quia bona sunt, inimicus Dei constituetur. Bona sunt quidem recte utentibus; sed abutentibus vere in superbia valde perniciosissima comprobantur. Porro recte utentibus sic sunt, quasi si aliquis peregrinando festinus ad patriam venire anhelet, onustus cibariis incedat, quibus nimirum praegravatus non propterea, quia diligit, sed his utendo ad illud quo tendit pervenire possit, licet invitus utendo portat: alioquin quisquis ea quibus utitur fruendo diligit, miser illectus, atque a bono abstractus in via torpescit. Sed si animadvertes, nec se homo frui debet, quia nec semetipsum propter se, sed propter eum debet diligere, quo fruendum est. Alioquin non se refert ad 120.1471C| Deum sed ad seipsum conversus, jam cum defectu se fruendo miser remanet; quia non ad beatitudinem erectus, sed ad miseriam depressus jacet. Unde si nec se homo quodammodo ad se conversus frui debet, quanto minus nihil aliud quid diligere; sed eo uti debet ad necessitatem, quatenus illuc perveniat, quo fons dilectionis manat. Et ideo nemo se applaudat, quilibet homo quamvis bonus, utrum propter seipsum diligere debeamus; quinimo in Domino, vel propter Dominum, ut ad Dominum tota dilectio nostra referatur, ut in illo nos in invicem diligamus, in quo, et ex quo beati esse possimus alias autem beatus apostolus Paulus Philemoni: Ego, inquit, te, frater, fruar in Domino (Phil. XX), nisi addidisset in Domino, videretur eum propter seipsum 120.1471D| diligere. Sed doctor egregius in illo eum diligere optat, illoque frui, in quo eorum uterque beati esse possent. Quapropter diligamus Deum, non propter aliud, sed propter seipsum; quia summum bonum est, ex toto corde et ex tota anima, et ex tota mente nostra. Nullaque res fit, qua frui, nisi illo debeamus. Hinc restat, ut tota dilectio nostra illuc se rapiat, ubi summum bonum est, rebusque illis fruamur, quibus beati esse possumus, ne forte abtamur 120.1472A| licitis in superbiam, et miseria in quibusque remaneamus. Ergo nobismet et proximis fruamur, sed in illo, ut secundum illum, et propter illum nosmet in invicem diligamus, non quales nunc sumus, sed quales futuri esse credimur, ut tales illi summo et incommutabili bono nosmet meliorando quotidie in via, quae Christus est, ambulando semper inhaereamus. Deinde caeteris rebus nec frui, sed uti debemus. Quarumque usum ad ejus gratiam referre, quem diligimus; et ista est vera dilectionis regula, ut diligatur Deus ex toto propter seipsum, quia nihil illo melius, nec sine illo boni quidpiam invenitur. Deinde diligatur proximus, sicut seipsum, homo secundum Deum, et propter Deum diligit. Nemo est igitur qui ex toto jam perfectus inveniatur; 120.1472B| sed in quantum secundum Deum se perfecte credit vivere, diligat se homo, in illo ut permaneat: in quantum vero peccator est, diligat se propter Deum, ut perveniat ad perfectionem et gratiam, ut totus et integer homo incommutabilis quodammodo, atque incorruptibilis perseveret. Ad hoc quippe et proximum debemus diligere; sed quia nemo tam bonus in hac vita, qui mali quidpiam aliquid non admittat; nemo tam malus, qui boni aliquid non habeat, sic diligendi sunt hinc inde in Christo proximi, ut malitia exuti ad eum omnes perveniant praesciti, et praedestinati per gratiam, sintque ut angeli in coelo, fruendo claritate loci, semper beati, et in laude Christi gloriosi. ===Caput VIII. De ordine charitatis.=== 120.1472C| Legimus in Canticis sponsam gloriantem, ubi ait: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. I, 3). Quod nimirum magnae laudis est, magnaeque dilectionis affectus, dum inquit: Ordinavit in me charitatem; alioquin, nisi ordinata sit charitas, omnino vera esse non poterit, vel perfecta; quia ille juste et sancte vivit, qui de singulis quae sunt, prout sunt, juste sentit, eaque quomodo diligenda sunt diligit, vel quomodo his utendum utitur. Nam ipse ordinatam habet charitatem, qui aut diligit quod diligendum est, aut omnino non diligit quod diligendum non est, neque minus diligit quod est amplius diligendum, nec plus quod utique 120.1472D| minus diligendum esse cognoscitur; sed aequissime diligit quod minus vel quod amplius diligendum est: anhelat quoque ne aut minus vel amplius de his amando sentiat, quae debet aequissime diligere, ut puta omnis peccator in quantum peccator est, non est utique diligendus; omnis vero homo in quantum homo est, diligendus est propter Deum: et omnia membra Christi, in quantum membra sunt, diligenda sunt in Deum, quia membra Christi sunt: Deus vero propter 120.1473A| seipsum, quia summum bonum est utique ex toto diligendus est; unde si Deus omni homine amplius diligendus est unusquisque nostrorum vere amplius Deum diligere debet, quam seipsum; id est plus quam animam suam; quia qui diligit animam suam plus quam Deum, non est illo dignus; unde sancti martyres plus Deum dilexere quam seipsos: idcirco deposuerunt corpora mortalia, tradentes animas suas, ut eas in vitam juxta promissum Dei, invenirent aeternam. Deinde amplius homo alius diligendus est, quam corpus nostrum; quia secundum interiorem hominem anima ejus ita diligenda est, ut anima nostra. Tamen ita omnia propter Deum et in Deo diligenda sunt plus quam corpus; quia potest nobiscum homo interior Deo perfrui; quod non potest corpus. Corpus namque per animam 120.1473B| vivit, qua fruimur Deo, et ideo animam proximi secundum interiorem hominem diligamus ut nostram; et corpus ad incorruptionem, sicut et nostrum. Constat igitur quod omnes aeque sint diligendi; sed cum omnibus prodesse non possumus, his potissimum consulere debemus, qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet opportunitate rerum nobis constrictius quasi quadam sorte junguntur. Nam et ignis iste corporeus magis eos tam calore quam et lumine tangit, quos proximiores esse constiterit; sed ignis iste dilectionis omnes in Christo vel propter Christum amplectitur, praesentes absentesve, dum et propter delinquentes gemit, et propter sanctos Deum laudare meminit, cum quibus et in 120.1473C| quibus se participem laetatur. Tanc Patrem simul cum eisdem invocat, dicens: Pater noster, qui es in coelis. Quis enim de tanta adoptione non gaudeat? quis de tanta germanitate ubique diffusa congratuletur? sed inter omnes qui fruuntur nobiscum Deo, partim eos diligimus, quos ipsi adjuvamus; partim a quibus adjuvamur, partim quorum indigemus praesidio, eorumque indigentiae subvenimus, partim quibus nec ipsi conferimus aliquid utilitatis, nec ab eis, ut nobis conferatur, attendimus. Et omnes tamen diligere debemus, ut et nobiscum diligant et velle orare ac desiderare; idcirco omnis dilectio nostra in invicem ad unum illum finem referenda est, ut omnes fruantur Deo, et nobismet in Deo, licet interdum utamur proximis sicuti et ipsi nostris 120.1473D| in invicem utuntur suffragiis. Utimur autem eorum temporalibus praesidiis, fruimur vero eisdem in Domino, secundum interiorem hominem, ut omnes renovemur in agnitione filii Dei, et reformemur ad imaginem gloriae claritatis suae. Quibus nimirum sponsa inebriata poculis exsultat dicens: Introduxit me rex in cellam vinariam (Cant. I, 3). Ista sunt namque pocula charitatis Christi, quibus transmutamur ad formam incorruptibilis Dei; quoniam Deus charitas est, ut per charitatem diligamus (ut ita 120.1474A| dicam) eamdem charitatem quae Deus est, ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute; deinde proximos sicut nosmet, ut quod nobis volumus fieri, faciamus et aliis, et quod nolumus nobis, non irrogemus ulli. Ista namque est ordinata charitas, iste est ignis ille perpetuus, quem venit Jesus mittere in terram vultque, ut ardeat. Ista est eminentior via quam demonstrat Apostolus, sine qua nihil proficit, contra quam nihil valet; quoniam ita est ut mors inexpugnabilis fortitudo charitatis; quam profecto quisque charitatem debet nutrire, Dei implendo mandata, ut cuncta quae agimus hoc igne crementur in conspectu divinae majestatis, quatenus accepta fiant Deo. His itaque anima renata affectibus fit holocaustum, Deo exhibens corpus, quod vivificatur 120.1474B| ab ea, hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, et fit rationabile obsequium nostrum, profecto, quia charitas ordinata prius per Spiritum sanctum in cordibus nostris diffusa jugiter aspiratur. ===Caput IX. Quid sit initium charitatis, quidve perfectio.=== Nemo igitur continuo fit summus: et ideo quaerendum est principium charitatis, ut ad ejus perfectionem, Deo inspirante, venire possimus. Nam officium ejus nihil aliud est quam diligere, et diligendo mandata Christi adimplere. Principium vero ejus ab his incipit rebus (licet intus vivificentur) quae foris sunt; quoniam sicut clamat Apostolus: 120.1474C| Qui habuerit substantiam hujus mundi, et clauserit viscera misericordiae, ne indigentibus largiatur, non dico charitatem, sed nec principium habere putatur dilectionis. Dicit enim ita: Qui habuerit substantiam hujus mundi, videritque fratrem suum necessitatem habere patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in illo? (I Joan. III, 17.) Ac sic patenter dicat: Quomodo diligere poterit intrinsecus qui ea quae extrinsecus sunt non impendit? clausa quippe viscera manare non sinunt pietatem ad proximum; dum se et res transitorias plus diligit quam proximum. Quomodo ergo dare poterit, quod praecisum dolet, quando id non impendit quod omnino extrinsecus amissum non dolet? Constat igitur esse principium charitatis atque indicium, 120.1474D| si proximo non negemus, quod sine dolore amittimus, et superfluo possidemus; deinde ut officiose quaecunque possumus beneficia actu impendamus: alioquin dilectio, quae videtur esse, dum torpet clausis visceribus, non est dilectio, dum negat proximo, quod nec praecisum dolet. Ergo aperiantur viscera, ut habeat principium, et quae hujus mundi sunt saltem proximo non negentur; quoniam haec omnia communiter data noscuntur. Unde Dominus inquit: Quod si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est 120.1475A| quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) aliena quippe sunt in nobis, quae hujus mundi sunt, licet in usu data sunt: idcirco proximis, quod omnibus in commune datum est, negare non debemus. Quod si foris negamus quod alterius est, intus clausis visceribus amittimus quod nostrum est sed quia principium charitatis esse diximus, substantiam hujus mundi largiri liberalissime proximis, quaerendum est quid sit quod ait Apostolus: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 3). Fortassis ergo aliquis dare potest facultates suas sine dilectione pauperibus, aut corpus tradere pro aliquo negotio ita ut ardeat, sed certissimum quod sine charitate nihil 120.1475B| prodest. Porro, ut dixi, charitatis officium est diligere; unde quidquid sine dilectione agitur Dei et proximi, nihil prodest. Nam dilectio proximi germanitatem servat, germanitas autem in adoptionem transit, adoptio vero per gratiam filios Dei nos efficit. Hinc quoque quia fratres et filii uni Patrifamilias sumus, haereditas coelestis fide et substantia hujus mundi communis nobis est. Sic ergo largire debemus proximis, quasi cohaeredibus, et quod eorum est singulis non negare; quia secundum Apostolum, nihil aliud debere debemus, nisi ut invicem diligamus. Hinc quoque charitas non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5); qui profecto novit jus naturae, et haereditatis ac gratiae consortium. Sic itaque singulis quae hujus 120.1475C| mundi sunt largire satagit quasi debitum; quia non sua sunt quae hujus mundi sunt; sed illa charitatis propria noscuntur, quae aeterna sunt. Illa namque debentur in via, quae hujus saeculi sunt ad usum itineris. Caeterum illa ad perpetuitatem et aeternitatem quibus fruamur, praedicanda, exoranda sunt proximis, quia nobis propria, largiente Domino, per gratiam jam facta sunt. Unde seu substantiam proximo praestemus, seu officium misericordiae agamus, seu bona exoremus, seu coelestia praedicemus; liberalissime mandat Apostolus: Nihil aliud debemus, nisi ut invicem diligamus. Dilectio quippe sola pro debito est, quam quotidie solvendo debemus, ut debendo persolvamus: sed quidquid possumus, proximis non negemus; alioquin quisquis claudit 120.1475D| viscera pietatis proximo, nec initium charitatis habere cognoscitur, quomodo ergo animam dare pro amicis potest, qui nec substantiam impartiri gaudet? Nam sicut Dominus ait: Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13). Et haec nimirum est charitas, quae foras mittit omnem timorem, qua charitate sancti perfusi non timuerunt omnino mori pro Christo, ut et amici Dei sint appellati: sed quia in 120.1476A| charitate omnia pendunt mandata, et varia sunt circa Deum et proximum ejus negotia, varius est et ordo beatorum, multaeque mansiones in regno coelorum: alii namque sunt qui substantiam mundi possident, et proximis largire contendunt, alii qui cuncta relinquentes, et non solum corpus, sed etiam animam pro Deo et proximis tradunt, omniaque quaecunque possunt, pro communi salute gerunt, adeo ut unus in Veteri Testamento deleri se optat pro fratribus de libro vitae; alter vero in novo anathema fieri gaudet. Unde liquido constat, quod nunquam charitas excidet, licet timidis et incredulis quae dicimus difficilia videantur. Caeterum iis qui praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii Dei, cuncta videntur levia, 120.1476B| quibus nec substantia mundo in mente est; nec labor aliquid esse; quia spiritu Dei aguntur, ex quo renati, et filii sunt Dei appellati. Unde habeat quisque saltem initium charitatis, quatenus bona saeculi proximis impendat pro viatico, Christi amore ductus: fide charitateque succensus flagret, ut audiat a Domino: Quod uni ex minimis istis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40). Festinet opus misericordiae instanter operibus exhibere; quoniam labor omnia vincit, ut sibi ex proximo gaudeat in omnibus subvenire, ac per hoc ad ultimum, si res ita decreverit, animam ponere non metuat pro fratribus, et amicis, ut illa comprobetur charitas, qua nulla est major inter proximos. Varia quippe sunt dona, varius labor, varius et ordo meritorum. Unde 120.1476C| Propheta: Astitit regina, inquit, in vestitu deaurato circumdata varietate (Psal. XLIV, 10): sed sicut felicior est, qui ponit animam pro amicis suis, ita et infelix nimium, qui claudit viscera pietatis proximo, ne indigenti subveniat; quoniam talis quilibet in tenebris et umbra mortis manet. ===Caput X. Quomodo diligat nos Deus? ut fruatur nobis, an ut utatur?=== Manifestum est ergo ex divinis Scripturarum sacramentis, quod multum nos diligat Deus, qui proprio Filio suo non pepercit; sed pro nobis omnibus tradidit eum. Quod nisi diligeret, cum inimici essemus, non nos sibi reconciliaret per mortem Filii 120.1476D| sui, ut de inimicis non solum amici, verum etiam filii essemus: sed si fruitur bono nostro, cum jam adoptati sumus, videtur agere, quod nemo sani capitis homo dixerit; profecto quia omne bonum nostrum, aut ab ipso, aut ipse est. Hinc quoque liquet nullius egere bono; quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso, non solum bonum nostrum subsistit, verum et omnium, angelorum: unde propheta conversus ad eum implorat dicens: Conserva me, Domine, 120.1477A| quoniam speravi in te. Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Ps. XV, 1, 2); ac si patenter dicat: Idcirco totam spem meam in te posui, quia summum bonum tu es; alioquin si ullius egeres bono, utique Deus non esses. Modo quia bonorum meorum non eges, nec ullius alterius bono egere probaris, obsecro, conserva me, ut permaneam bonus. Unde liquet quod non fruitur nobis Deus, sed utitur; alias autem, si nec fruitur, nec utitur, non patet quomodo nos diligat Veritas. Verumtamen non ita ut nos utimur rebus, quia nos res quibus utimur ad id referimus quo bonitate Dei fruamur. Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, quia malis nostris bene utitur; quoniam ipse summa bonitas est, sicuti et summus 120.1477B| Deus, et summa charitas. Nam et nos in quantum ab ipso sumus, vere boni sumus. Idcirco, quia ipse justus est, non impune mali sumus. Ergo ille usus Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, sed ad nostram refertur utilitatem, et ad ejus tantummodo bonitatem. Nos vero cum subvenimus cuilibet miserendo, ad ejus id facimus utilitatem cujus miseremur, et ad nostri mercedem cum miseremur; quae nimirum merces summa est, ut fruamur Deo; deinde qui illo fruimur, ut nobismet in invicem perfruamur in ipso diligendo deposcimus: alioquin, si dilectionem nostram in nobismet tantum ponimus, remanemus in via, quia spem beatitudinis nostrae in angelo aut in homine quamvis sancto posuimus. Omnis igitur dilectio nostra ad eum referenda est, ex 120.1477C| quo et per quem, et in quo solummodo boni esse possumus; quia neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat, Deus. Quapropter cum homine frueris in Deo, Deo potius frueris quam homine. Illo enim frueris quo beatus efficeris, et ad eum te pervenisse gaudebis per dilectionem amoris, quo spem tuam posueras. Dicunt tamen frui posse, cum aliqua utimur delectatione; quam nimirum delectationem nobiscum gerimus: sed si referimus eamdem delectationem ad illud summum bonum, ubi permanendum est, ut delectemur in illo, jam non fruitio proprie potest dici, sed usus, quo nosmet in invicem diligimus; quia dilectio nostra ad illum refertur, cui ex toto adhaerere gaudemus, et in quo finem laetitiae nostrae posuimus. 120.1477D| Nam et Christus verbum Patris initium viarum Dei appellatur, ut ab illo inciperent omnes, qui vellent venire ad Deum; quoniam ipse est Deus. Sed sicut ait Apostolus, Si noveramus Christum secundum carnem, jam non novimus, profecto quia secundum carnem viam se voluit praebere venientibus, ad principium viarum congruit transire, ut perveniat ad vitam et veritatem qua permaneant beati. Unde Apostolus, quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt se exlendit; quia jam principium viarum Dei transierat, non indigens eo a quo aggrediendum 120.1478A| et exordiendum est omnibus, qui ad vitam et veritatem optant venire et in Christo permanere. Ex quo colligitur quod nulla res in via nos debeat retinere, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos voluit; sed transire, ne rebus temporalibus, quamvis pro salute nostra ab illo susceptis et gestis haereamus infirmiter: sed per easdem potius curramus, ut praemisi, alacriter, ut ad eum pervenire possimus, qui formam servi suscepit, nostramque naturam ad dexteram Patris collocavit. ===Caput XI. De nutrienda charitate.=== Nutrienda ergo charitas est, etsi de coelo credatur 120.1478B| data, quia ignis iste perpetuus est. Unde et in Levitico jussum legimus de igne illo coelesti per singulos dies a sacerdote ut nutriatur. Quia profecto non licebat in sacrificio Domini alienum ignem offerre, ne forte, sicut Nadab et Abiu, periret qui obtulisset; sed supponebant per singulos dies manc et vespere lignum in pabulum ignis, ut nutriretur, et esset semper in altari perpetuus. Ipse namque est ignis ille quem venit Jesus mittere in terram, et vult ut ardeat; idcirco quaerendum quibus alimentis charitas nutriatur, qua amantur quae sempiterna sunt et proximus, ut ad ea proficiat quae semper idem sunt. Deus igitur et proximus unde amantur, charitas proprie dicitur, nec ultra procedit; sed tunc consummata ac purgatissima est, si nihil aliud 120.1478C| amatur. Hanc quippe, ut diximus, et dilectionem dici placuit; sed tunc recta est, cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo Dei esse quam suus, et secundum voluntatem Dei cunctos animi motus dirigere; deinde officia carnis acie mentis suae subjicere: ita ut nihil aliud quam Deum et proximum secundum Dei voluntatem diligat. Charitatis vero venenum rerum temporalium est cupiditas. Nutrimentum ergo ejus imminutio cupiditatis; deinde perfectio nulla cupiditas, quia radix omnium malorum sola cupiditas praedicatur. Quisquis igitur charitatem nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus, gloriam vitae praesentis fugere, voluntatemque propriam abnegare. Est autem cupiditas amor adipiscendi aut obtinendi carnis praesentisque 120.1478D| vitae oblectamenta. Hujus initium minuendae est Deum timere, sicut scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Ps. CX, 10). His anima initiata gradibus, restat ut ad sapientiam pertingat, quatenus pro sempiternis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala contemnat. De promissionibus quoque sanctorum et certaminibus nemo desperet. Placendi ergo gratia nihil anima nisi secundum Deum agat; sed quia in hoc itinere charitatis, quanta pericula quantaeque difficultates occurrant, non est disserendi nunc ratio proposita; sed quibus 120.1479A| nutriatur charitas initiis, veritas requirenda: restat ut dilectio Christi plenissime mandatorum ejus praecepta intendat, sicut discipulis suis ipse auctor Veritas ait: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate (Joan. XIV, 15); observatio ergo mandatorum Dei adimpletio est charitatis; sed in ipsa eademque charitate per fidem ambulamus, a qua incipimus; alioquin infirmante fide charitas languescit; quia quotiescunque Scripturarum sanctarum in mente vacillat auctoritas, fides titubat, unde cum fides ceciderit, etiam quisque a charitate cadit continuo. Non enim potest diligere, quod esse non credit; idcirco Scripturae sanctae diligentius scrutandae sunt et plenius credendae, ut fides sancta succrescat, et praecepta Dei copiosius intelligantur. Quisquis igitur 120.1479B| Scripturas sanctas vel quamlibet partem earum intellexisse se putat, ita ut eo intellectu fidem et geminam charitatem Dei et proximi non aedificet, nondum omnino intellexit. Et si ex ipsis Dei Scripturis jam fidem percepit, et diligit, bene agendo efficit, ut etiam speret ad id quod diligit pervenire. Itaque tria haec sunt, quibus omnis scientia et prophetia militat in hac vita. Sed fidei succedit species olim credita, quam videbimus sicuti est; spei vero succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri sumus: charitas autem istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quae nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus! Et si amando speramus quo nondum pervenimus, quanto magis cum perventum fuerit! quoniam praesentis 120.1479C| vitae bona, sicut cum non habentur in desiderio sunt, ita profecto habita mox vertuntur in fastidium: coelestia vero et sempiterna, e contrario, cum non habentur, fastidio sunt, et cum percipiuntur, magno in desiderio. Sed interdum quia per fidem, qualia sunt creduntur, in spe jam, quia donata sunt nobis, habentur; habita vero diliguntur et praegustantur. Pro quorum dilectione omnia praesentis vitae non minus prospera quam adversa contemnuntur, tantum ut illa adipiscantur. Omnium ergo virtutum instrumentis utitur charitas, et ipsa sunt ligna quae supponuntur in pabulum Dominici ignis, ut nutriatur in altari. Altare ergo illud Dominicum corpus est, Deo Patri satis placabile, in quo cuncta offerimus vota, et charitatis igne cremantur. Alioquin ignem 120.1479D| alienum qui obtulerit, concupiscentiam scilicet carnis, cum Nadab et Abiu peribit; quia ignis iste coelestis est, et non aliunde; neque alibi quam ex virtutibus et in Christo nutritur. Mane igitur ac vespere ligna supponuntur in pabulum sanctae charitatis, ut ardeat jugiter in altari, quando per charitatem reliquae virtutes operantur. Sin alias exstinguitur, quia charitas nunquam est otiosa. Suppositis ergo virtutibus ardet in Christo, et tunc demum omnia nostra, vota hoc igne concremata, fiunt accepta Deo. Finis, ait Apostolus, praecepti, charitas de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5). De corde, inquit, puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur: 120.1480A| et conscientia non ficta, quatenus spes in nullo confundatur erroris naufragio. Omnium ergo Scripturarum intellectus ad ista tria refertur; quoniam quidquid est quod in divinis legimus litteris, his tribus comprehenditur donis, et in his omnium Scripturarum terminatur finis. Et nisi propter eruditionem aliorum, his adeptis ad plenum, Scriptura sancta necessaria non esset. Unde ut nutriatur charitas, saeculi amicitia et cupiditas carnis appellantur primum; deinde supponantur jugiter ligna virtutum, circa Deum et proximum ut ardeat; quoniam quisquis venenum ejus primum a se non expulerit, non dico perfectionem charitatis, verum nec initium habet. ===Caput XII. De differentia charitatis, utrum sit aliqua eorum qui primam fidem custodiunt, et qui post lapsus ad poenitentiam redeunt.=== 1. Hinc sane per Jeremiam Dominus ad Hierusalem: Recordatus sum tui, inquit, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto (Jer. II, 2). Et deinceps: Sanctus Israel Domino primitiae frugum ejus (Ibid., 3). Quibus profecto verbis gloriosiorem insinuat charitatem circa perseverantem animam, cujus adolescentiam miserans Dominus etiam cum lapsa fuerit amorem desponsationis ejus recordatur. Tenera quidem, et dulcis est charitas virginalis, praecipue in spiritalibus, ubi sola dilectione sponsus et anima foederantur. Comparatur enim anima sancta primitiis frugum quae Domino consecrantur; et ideo a sponso 120.1480C| tam tenere diligitur virginitas, ut sequantur agnum, quicunque eam integram illibatamque servaverint, quocunque ierit. Alioquin animae quae corruerit per Joelem dicitur: Lamentare ad me super sponsam praecinctam sacco in virum ejus virginalem (Joel. I, 8), dolens eam, eo quod de tam bonis decidisset meritis; ita ut odio contraheret, pro flagitiis habens offendicula delictorum. Hortatur ergo, imo mandat sponsus apud se pro ea lamenta fundere, vel etiam ipsam plangere animam; unde et nostra interpretatio plange habet, quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Utique quia pro maleficiis jam sponsus virginalis Christus abscesserat ab ea qui dixit: Sponsabo te mihi in fide, in justitia et misericordia (Ose. II, 19). Sed quia primam desponsationis 120.1480D| fidem irritam fecit, et sanguinem testamenti pollutum duxit, jubetur plangere accincta sacco, super virum pubertatis suae, quoniam ablatus est ei. Jam enim non est mollis et tenera, idcirco debet plangere praecincta sacco; alioquin si foedus virginitatis servasset, nec lugeret, nec ab ea sponsus recessisset. Hinc Dominus in Evangelio: Non possunt, inquit, lugere filii sponsi, quandiu cum illis sponsus est: veniet autem tempus cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt ac lugebunt (Marc. II, 19). Habet itaque anima laetitiam et exsultationem suam, quandiu cum ea Christus est; quia dies sunt epularum, et refectionis ac gaudii. Suscepit enim foedus perpetuum 120.1481A| a Deo, idcirco deliciis affluit; fruitur coelestium alimentorum copiis, inebriatur vino quo corda sanctorum laetificantur; sed posteaquam sponsum factis amisit suis, jubetur in cilicio peccatorum suorum agere poenitentiam, et deflere semetipsam, quia perdidit virum, et sprevit eam sponsus propter foeditates ejus, qui non solum dilexerat illam gratis, verum crucifixus est pro ea. Unde et a principio anima cujusque virginalem vitae suae florem de fonte Christo dicavit; sed cum ad ignominias hujus saeculi se divertit, neglecto fidei suae pacto, mox virginitatis suae sponsum perdidit, et diabolo suisque pravis operibus se miscuit, cui renuntiaverat prius. 2. Tamen misericors Dominus nec sic deserit animam pravis constupratam flagitiis, cum per Jeremiam 120.1481B| increpat dicens: Frons mulieris meretricis facta est tibi; noluisti erubescere. Ergo amodo saltem voca me: Pater meus es tu, dux virginitatis meae tu es (Jer. III, 3, 4) Et, bene inquit, dux virginitatis meae, quia quandiu virgo voluit permanere anima, foedere servato amoris, ducem habuit Christum; quo relicto, coepit per praerupta gradi, et ad ima corruere. Igitur quomodo mulier, si contemnat virum, sic contempsit infelix Dominum; quapropter revocans eam Dominus per prophetam: Nunquid irasceris, inquit, in perpetuum, aut perseverabis in finem? Ecce locuta es, et fecisti mala, et potuisti (Jer. V, 6). Multis interea modis utitur sermo divinus ut miseram compescat animam a suis flagitiis; sed felices qui charitatem primam custodiunt, ne foedus fidei 120.1481C| irrumpant; aliter autem, nisi esset prima gloriosior a principio conservata, nequaquam Spiritus sanctus in Apocalypsi per Joannem angelo Ephesi Ecclesiae scriberet inter caetera: Sed habeo adversus te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti (Apoc. II, 4). Haec enim prima ideo dicitur, quia altera vel quia sit ipsa primordialis, quando Spiritu sancto in fonte refundimur, et praecipua. Memor esto, inquit, unde excideris et age poenitentiam (Ibid., 5). Profecto, quia nemo recte poenitet, nisi prius intelligat excellentiam charitatis, et gratiam quam amisit, quove pervenerit, ut portet confusionis suae ignominiam, et respiret ad ea quae amisit. Sic demum priora, inquit, opera tua fac. Et quae sunt opera priora, nisi dilectionis, ut servet omnia 120.1481D| mandata? Quae nimirum opera charitatis intelliguntur; imo ipsa charitas; sed propter ignominiam sordis tantum opera dicuntur, immutato nomine, etsi priora sint, ut sit aliqua distinctio eorum qui permanserunt, vel qui naufragaverunt a fide dilectionis Christi; verumtamen etsi multi deinceps plus diligunt, tacetur de gloria interdum, tacetur et de specie pulchritudinis, solummodo legimus de Maria, quod dimissa sint ei peccata multa, quia dilexit multum 120.1482A| (Luc. VII, 47). Ex quo patet, quod charitas animarum quasi alter baptismus est. Et si est in mente unde cecidimus, ut quid priora opera agere jubemur, nisi ut per eam charitatem ad ea redeamus, a quibus prius decidimus? 3. Sed tam multum distat inter primam et corruptam animae charitatem, atque inter eam, quamvis et ipsa sit una eademque charitas, quae post lapsum animae reformatur; quandoquidem nec speciosa videtur anima, quae suis defuscatur criminibus, etsi multum diligat Deum; quia sicut quidam audenter ait: Cum Deo loquor; cum Deus omnia possit, suscitare virginem quamlibet corruptam non potest post ruinam. Potest quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Quae nimirum 120.1482B| sententia satis formidolosa probatur, si forte vera convincitur; praesertim cum legimus, Afram et alias quamplurimas martyrio coronatas. Unde aut de corona virginitatis solum intelligendum, aut certe aliter legendum, quam nostri codices habeant, ut sit sensus quod non valeat coronare incorruptam. Manet enim facti causa, etsi corona tribuitur pro ardore deinceps magnae dilectionis. Legitur ergo: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam (Amos I, 2). Non ita tamen intelligendum quod nullus sit, sed dolentis affectum et implorantis Dei auxilium, quod nemo nisi Deus prostitutam possit reerigere, idemque ipse ab ea quae ceciderat, peccatis intervenientibus, erat prohibitus ne fieret suo justo judicio, quod posset per potentiam. Alioquin quomodo gaudium est 120.1482C| in coelo, Domino attestante, super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7), si nemo de ruina potest redire ad gloriam? Quod si Spiritus sanctus igne charitatis ita inflammaverit animam cujusquam sceleribus prostitutam, ut numerosiora virtutum opera seu praestantiora faciat quam fecisset divinitus inspirata. Et quis est qui aestimat, ubi tanta Dei superabundat gratia, quamvis prius abundarent delicta, qui gratiam dedit, quod non possit recompensare laboribus mercedem? Tamen adeo non est speciosa charitas in anima laborantis, quae tantam portat confusionem ob recordationem, et pristinae disrupta charitatis foedera. Unde etsi magis jam flagrat in animo ardore dilectionis, jure dolet 120.1482D| pro confusione sui reatus. Hinc ergo cujusque recte se plangentis anima sibi sordet per culpam, quae jam Deo redolet per veniam. Illinc aestuat apud sponsum amore dilectionis justis bonisque operibus jugiter satisfacere: hinc suis obfuscatur flagitiis; illinc suis rebaptizatur lacrymis; hinc tenebricatur peccatorum suorum aspectibus; illinc resplendet gratia Dei respersa, et virtutum muneribus. Hinc tristis, quod cicatrices suorum vulnerum vel facti 120.1483A| sui causa maneat; illinc laeta, quod jam per charitatem ad amplexus prioris viri redeat. Plus igitur gratulabunda de venia quam tristis de culpa; quae discessit, festinat ad immensa gaudia quandoque perventura, cum mors absorpta fuerit in victoria. Interdum tamen, sicut propheta monet, accingitur cilicio, et conspergitur cinere, planctuque amaro, quia peccavit Domino, quotidie majori innovata amore dupliciter vulneratur. Talis igitur charitas, quia squalida et respersa confusionis amaritudine, quasi secunda dicitur, eo quod non est pulchra aspectu, ut Rachel, in qua renitet principium visionis; sed lippet oculis obfuscatis caligine peccati. Tamen quia multa donata sunt ei, merito plus diligit, et diligendo plurimos quam Rachel filios facit. Gratias 120.1483B| Deo, quia utraque uxor et fecunditate jam recompensatur despecta quidquid in ejus pulchritudine minuitur. Hinc igitur et per Jeremiam hortatur post ruinas: Saltem amodo voca me vir meus (Jer. III, 4), quamvis esset prius repudiata. Et Lia cum peperisset primum, gloriatur quod respecta sit humilitas ejus a Deo; deinde quod illam Dominus viderit haberi contemptui; ac sic cum peperisset tertium: Nunc, inquit, copulabitur mihi maritus meus (Gen. XXIX, 34), eo quod pepererim illi tres filios. Et tu igitur, anima, licet laboriosis insistas operibus, festina virtutum adimplere numerum, quatenus amare possit te sponsus, et rursus recopulari, qui prius te despexerat ob foeditatem tui sceleris, donec ex te pura nascatur dilectionis confessio. Satage dotari dote 120.1483C| bona, ut tecum semper sit per charitatem sponsus tuus, comparetque te cum sorore quae mansit pulchra aspectibus, ut quidquid in te foedavit corruptionis macula, totum recompenses virtutum ex prole. ===Caput XIII. De eo quod Apostolus supereminentem viam Corinthiis insinuat charitatem.=== ====1.==== Adhuc, inquit Apostolus, cum charismatum dona dinumerasset, supereminentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII, 31). Deinde: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut 120.1483D| montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 1-3). Tria quidem proposuit: linguas primum angelorum et hominum, ut nihil prodesse insinuet loquenti quidquid sine charitate ore profertur; sed sicut aes, aut cymbalum sunt pulsantis, ita qui linguis, sibimet nihil prosunt, sed vacui in 120.1484A| se sunt sine sensu. Deinde prophetia, seu scientiae dotibus qui pollent, aut mysteria norunt; jam introrsus aliquid habent, sed nihil sunt; quia istis omnibus inflati, charitate sola, quae aedificat, intus carent. Caeterum si sint officiosi, et in cibos pauperum cuncta distribuant, et si tradiderint sine charitate corpus, ut ardeat, nihil prodest; quia nullum est sacrificium Deo acceptum, quod non igne crematur charitatis. Deus igitur charitas est, et quidquid sine charitate offertur mercede vacuatur. Unde tribus istis Apostolus simul omnia comprehendit. Nam non nisi ore, aut animo, aut actu aliquid gerimus. Sed ore nihil majus, quam angelorum aut hominum si linguis loquamur; animo vero quid excellentius, quam si prophetiam apprehendimus, vel 120.1484B| nosse omnia mysteria, ita ut symmista Dei dicatur animus? Deinde si polleat omni scientia, omnique fide, ita ut montes transferat, quid praestantius praedicatur? Postremum actu qui facultatem pauperibus omnem distribuerit, corpusque igne cremaverit, ultra quid faciet, non habebit. Et his ita exageratis charitas excellentior jure praedicatur, sine qua Deo nihil acceptum; quoniam radix omnium bonorum charitas, et vinculum est sanctae perfectionis. Ista namque est via munda, quae profecto sancta vocatur, per quam nemo alienus transit; sed justi tantum ingrediuntur; unde nihil excellentius illa, quam soli sancti accipiunt, et nemo exterorum intrat; alioquin sacramentum baptismi non minus mali, quam et boni quotidie intrant, simul omnes Eucharistiam 120.1484C| in Ecclesia sumunt, prophetiam habent, linguis loquuntur, mysteria norunt, scientia pollent, fidei signa operantur, et alia quamplurima gerunt, transfigurantes se in angelum lucis: sed sola charitas est, quam non nisi boni percipiunt. Unde Dominus: In hoc, inquit, cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem (Joan. XII, 35). Tolle igitur dilectionem, et omnia simul fructu evacuantur operis; quia sola charitas Christum exinanivit, ut formam servi acciperet; sola rursus per adoptionem, et de servis filios facit. Forma discipulatus Christi et agnitio dilectio est, quam nimirum formam, qui amiserit, alienus est a corpore; quia nulla Christi compagine tenetur astrictus, nullo decore indutus, nulla intus specie decoratus. 120.1484D| Unguentum ergo exinanitum nomen Christi per charitatem fulsit, sicut in Canticis legitur; et ideo adolescentulae diligunt eum (Cant. I, 3), quia profecto dilectioni Dei sola dilectio nostra vicem rependit, cum et ipse prior dilexerit nos, ut irae filii qui eramus, faceret sibi per adoptionem et ipse filios. ====2.==== In sola namque dilectione summa perfectionis consistit; quia charitas nihil iniquitatis admittit. 120.1485A| Hinc nemo pollutus transit per eam; quod si semel ad eam intraverit, jam non pollutus; sed renatus in Christo in ejus corpore consecratur. Et juxta illud Jeremiae, invenit jam sibi gratiam, quia longe Dominus apparuit ei, atque dilexit charitate perpetua, et melius est quod acquisivit omnibus vitae bonis. Est enim quasi hortus irriguus cunctis donorum repleta muneribus, et ideo in Canticis a sponso gratanter canitur: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12). Ecce quam bene rebaptizatur, qui charitate nutritur, in cujus nimirum anima jam paradisus floret. Habes igitur, anima, fontem quo renascaris. Et si primam fidem irritam fecisti fontem itaque signatum sigillo Christi, quo nullus, qui 120.1485B| intrat, est alienus. Nam baptismi fontem, non dico quod Simon Magus felle amaritudinis obvolutus intravit, verum et omnes reprobi; sed nemo illorum charitatem adiit, de qua nullus qui intrat, exit. Illi vero foras exierunt a sacramento muneris, quia non fuerunt ex nobis, et una nobiscum in charitate renati; quod si essent, profecto ab ea nunquam exissent, unde beatus apostolus, videns se Christi charitate devinctum: Quis nos, inquit, separabit a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius (Rom. VIII, 35)? Et ut indissociabile ostenderet charitatis connubium, indubitanter ait: Certus sum enim quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, 120.1485C| neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Ibid., 38, 39). Ergo qui tam fidenter loquitur, nihil de charitate dubitat; quoniam conclusus et signatus est deliciarum omniumque virtutum hortus. Siquidem facilius fuit hostem irruere ad illum paradisi prioris Adae locum, de quo eum sua expulit fraude; quam ad fontem charitatis, quo nullus potest accedere, nisi ex ea sit renatus. Alioquin etiam diabolus, si ad charitatem intrasset, jam non hostis, sed civis sanctorum, et domesticus Dei esset; apud Deum quippe charitas est, scilicet apud Patrem, quoniam Deus Filius ex Deo Patre charitas est. Unde dicitur, apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10), fons utique signatus signo Patris; quoniam 120.1485D| imago Dei Patris est. De quo nimirum fonte hauriunt omnes aquam vitae gratis salientem in vitam aeternam. Nemo igitur, nisi Jesus Christus, dat hanc aquam, quoniam puteus altus est, puteus aquarum viventium. De quo si quis sitit, veniat ad Christum, et dabitur ei gratis fons aeternus; sed nemo ut accipiat venit, si non Pater eum attraxerit. ====3.==== Ex quo liquet, quod jure supereminentior via charitas vocetur quam nemo, ut protuli, nisi qui accipit novit. Hoc sane Samaritana illa ex Evangelio 120.1486A| mystice designat: Domine, puteus altus est, et in quo haurias non habes (Joan. IV, 11). Profecto quia non noverat cum quo ageret, et signanter insinuat, quod Christi charitas altissima sit, de qua nisi qui accipit, in quo hauriat nullus habet; quandoquidem charitas semper ad Deum tendit, a quo et originem ducit, et ad proximum ardenter respicit, cum quo participium creationis, et recreationis habere novit. Ergo sicut altissima virtus, ita et nomen; quoniam nunquam recte quidquam aliud praeter Deum et proximum per charitatem diligere mandamur, quamvis saepe abusive dicatur, quia semper charitas excellit in divinis rebus, ut puta principaliter Dei nomen in eo est, ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, et virtutem, ac naturam trinae majestatis, ac 120.1486B| singularitatis enuntiat; sic itaque secundo in loco per gratiam etiam homines dii appellantur, ad quos sermo Dei factus est, nuncupative tamen, sed non ficte. Jam tertio daemones dii gentium non substantialiter, nec vere nuncupative per gratiam; sed falso appellantur, cum Scriptura dicat: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5). Ita et charitas nomen primum et principaliter est in Deo, propter quod jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente eum diligere, a quo habemus ut diligere possimus; quoniam ipse prior dilexit nos. Et hoc est diligere Deum quod et diligere sempiterna bona; deinde secundo in loco per eamdem charitatem etiam proximum diligere jubemur tanquam nosmetipsos, jam tertio aliud quid falso sub charitatis titulo diligere 120.1486C| dicitur, quando pecuniarum, vel voluptatis, seu quarumlibet potius cupiditas est appellanda. Non enim harum dilectionem Deus hominibus concessit, sed usum dedit: inest ergo in omni anima rationabili motus amandi; sed varius eventus percipiendi ut ad virtutem charitatis tendat animus. Siquidem et ipse affectus amoris beneficio conditoris rationali animae est indultus; quamvis interdum ad amorem pecuniae et avaritiae studium divertat, aut erga gloriam inanem sectandam, ut fiant homines inanis gloriae cupidi; aut certe circa scortum, ut inveniantur impudicitiae libidinisque captivi. Necnon et ad aliam virtutem tanti boni, his similia dum fornicantur a Deo, periculosius effundunt; sed et cum ad diversas artes, etiam quas liberales vocant, 120.1486D| dum se his illiciunt, non principale bonum intendunt; quoniam animi virtutes ex ipso intelligantur, ex quo sunt. Unde et Dominus, ut cuncta ab animo quasi superstitiosa removeret: Diliges Dominum Deum tuum, inquit, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis; deinde proximum sicut te ipsum: in quibus duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 37-40). Iste est puteus viventium aquarum altus et profundus, iste est fons vitae; et supereminentior via, per quam 120.1487A| nemo pollutus transit, ex quo qui renascitur, factus est filius adoptionis; quoniam fons vitae manat in eo salientis in vitam aeternam. Iste est hortus conclusus, fons signatus, in quo emissiones sunt paradisi. Hinc quippe in sanctorum mentibus jam floret, ut fructificarent Deo, in charitate radicati, et fundati. Idcirco quisquis ad vitam festinat, charitatem desinenter sibi dari exoptet, datamque excolat, ut et ipsam dilectionem suam, qua Deum diligit et proximum, quotidie ardentius ad Deum referat, quia Deus charitas, nihil negat charitati nostrae, qua ipse diligitur. Hinc quippe Paulus inquit: Charitas cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Et ut evidentius loquar: Ubi charitas regnat, nulla valent delicta, quoniam ipsa est fons vitae, et ablutio omnium 120.1487B| criminum. ===Caput XIV. De eo quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est.=== ====1.==== Quia de charitate aliquid diximus, bonum ejus praegustare debemus. Bonum ergo charitatis Deus Trinitas est, et ipsa Trinitas Deus charitas est sempiterna: quod nimirum bonum solum et singulare bonum est, cui adhaerere vivere est, etc., intelligere degustare. Unde Propheta: Mihi autem, inquit, adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam (Psal. LXXII, 28), et hoc est bonum. In uno eodemque bono quasi interdum sibi distinguit bona quia aliud est adhaerere Deo per amorem intelligentiae, 120.1487C| aliud per desiderium spei. Quod enim intelligitur certum et verum est; sed non omne quod credimus verum, quamvis supra dixerim in hac peregrinatione, quod intellectu fides praestantior sit; non quia certior de se; sed quia instituta a veritate, interdum quousque evacuetur quod ex parte est, praestantior est. Tunc demum intelligentia erit sola, per quam semper cohaesi ac praesentes erimus. Nunc autem quidquid est, quod minus intelligimus, credimus peregrinando et speramus. Unde duobus istis jam beati sumus, intelligendo scilicet, et sperando; sed intelligendo cohaeremus Deo, sperando vero peregrinamur, quia intelligit admodum ex parte anima rationalis Deum et quidquid est quod intelligit Deum, in quantum intelligit, junctum est, et 120.1487D| haeret Deo. Nam intelligit anima, quod Deus summum et incommutabile sit bonum, quia semper ejusmodi est, et nunquam patitur mutationem aliquam: idcirco qui se mutabilem sentit bonum est ei inhaerere bono incommutabili, ut exinde bonus permaneat; caeterum quod minus intelligit, in illo transponere omnem spem suam debet, donec purgetur oculus intelligentiae, et evacuentur mala. Quibus duobus anima jam beata efficitur, re videlicet atque spe. Re, quia videt et cognoscit Deum; spe vero, 120.1488A| quia velut anchora tuta commoratur in adjutorio Altissimi, et protectione Dei. His inflammata anima luminibus indesinenter satagit mentis oculum non avertere a summo bono; quia quoties ad ea respicimus, quae sensibus comprehenduntur et corporea sunt, quasi depulsi a lumine in tenebris versamur, nec spe tamen ab illo avellimur, sed manemus, quia Deus cordis nostri pars nostra factus est in aeternum: alioquin recedere ab igne tanti amoris frigescere est; aliud vero amare, fornicatio; unde Propheta: Ecce, inquit, qui elongant se a te peribunt (Psal. LXXII, 27); aliud quippe paulisper recedere est, aliud elongare. Nam recedere, aliud intendere est, elongare vero non solum terrena desiderare, sed etiam aut a daemonibus expetere, aut ea quasi 120.1488B| summum bonum diligere. Tamen etsi recedere ab intentione amoris languescere est, quia spes non abrumpitur inter procellas saeculi, sub protectione Dei commorari tutissima anchora est: sed quanto tepidius amamus, tanto minus attendimus, et quanto minus attendimus, tanto plus elongamur. Unde cavendum ne dum plus elongatur animus, fornicetur: Perdidisti, inquit, omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27); quia profecto fornicatio casto amori contraria est. ====2.==== Nihil enim anima Deo digna ab sponso quem diligit aliud quam ipsum requirit, non divitias, non honores, non aurum, non praedia, non voluptates saeculi neque alia quae sunt in mundo, quoniam solum amat in quo habet omnia, per quem, sicut 120.1488C| credit, facta sunt omnia. Hinc quoque semper castus amor devotus dicat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII, 28). Hoc igitur est totum bonum, quo nihil amplius invenitur; sed tunc ei adhaerebimus indefessi, cum videbimus eum facie ad faciem; nunc vero in quantum possumus, quia semper non possumus, adhaereamus ei per desiderium, adhaereamus et per intellectum, ne forte, dum recedimus, refrigeremur; aut certe aliud amando fornicemur. Sed quia continui esse non possumus in fervore charitatis, eo quod minus adhaereamus, praegustando in intellectu, ponamus spem nostram in Domino Deo, velut anchoram tutam in coelis. Pone, quaeso, anima, spem tuam in Domino, quia necdum haeres ei per praesentiam, quatenus 120.1488D| spe firmissima tota inhaereas. Altissimum ergo habes positum refugium tuum in adjutorio Dei, sub protectione ipsius commorare; sursum te attolle, quia gravitas iniquitatis in talento plumbi sedet, gravitas vero charitatis semper velut flamma ad Deum intus anhelat. Micantes ergo dilectionis, ac vibrantes sursum semper affectus movet; sed inter secura fluctivagas mundi auras spes fixa in Deum manet; quoniam haec sunt, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis conscenderunt, quae praeparavit 120.1489A| Deus his qui diligunt eum (I Cor. II, 9). Ergo dilige tantum, et invenies, quoniam praeparata sunt ante tempora saecularia diligentibus. Dilectio namque sola inveniet per desiderium, quod spes jam tenet per fidem dilectionis. Magna igitur vis dilectionis, quae talia comprehendit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt; sed dilectioni parata sunt ab aeterno. Quae nimirum dilectio, quae in corde venit, omnia ista apprehendit; apprehensa vero diligit: quam profecto dilectionem anima si non amiserit, sine fine beata sui sponsi dulcis fruetur amplexibus. ====3.==== Haec prout potui, Pater, quia petisti olim, licet in multis occupatus, devotus obtuli; non ut sufficiat 120.1490A| de his, quod dixi; sed ut habeat beatitudo tua adhuc tyronibus quod exhibeat de tribus istis virtutibus sine quibus nemo est Christianus. Quarum igitur summa omnium Scripturarum sanctarum explet eloquia. Quas qui habuerit non atramento, sed Spiritu sancto scriptas in praecordiis, habet omnem intelligentiam rerum spiritalium in terris. In terris quippe, quia peregrinamur, sed secundum spiritalem hominem quotidie fructificantes per agnitionem Dei renovamur in coelis. Per eumdem largitorem omnium bonorum, et auctorem harum virtutum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per immortalia saecula, et in aeternum benedictus. Amen. mmf2lc8n06yzy4twyk3havf0wt0xsl9 0 62173 264853 206147 2026-05-06T20:27:13Z Demetrius Talpa 13304 264853 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De passione SS. Rufini et Valerii |OperaeWikiPagina=De passione SS. Rufini et Valerii(Paschasius Radbertus) |Annus=saeculo IX |Genera=hagiographiae |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' De passione SS. Rufini et Valerii De passione SS. Rufini et Valerii (Paschasius Radbertus), J. P. Migne 120.1507B De passione SS. Rufini et Valerii 120.1489| 120.1489B| RADBERTUS Corbeiensis abbas, Confessoribus Christi. Ad memoriam sanctorum martyrum Rufini ac Valerii. Cum nos supplicationis detulisset affectus, oblatus est nobis certaminis eorum libellus, cujus historiae depravatam videns seriem, seu propter antiquitatem, seu propter scriptoris imperitiam, ad emendatioris styli formam transferre conatus sum, petentibus id ipsum loci ipsius habitatoribus. Religiosum sane, ut credimus, obsequium, ac sanctis martyribus dignum, ut quorum doctrina vitae nobis iter ostensum est, quorum exemplis ad virtutum studia imbuti sumus, quorum precibus salvamur ac praesidio protegimur, eorum quoque victorias, ad nostrae fragilitatis institutionem, monimentis inseramus, 120.1489C| nec perire per negligentiae torporem patiamur utilem nimis atque salutarem cunctis pie legentibus provectum. Si enim vestis exiguae particula, vel modicus resoluti corpusculi pulvis, de sanctorum memoriis comparatus, ineffabile fidelibus praebere patrocinium creditur, quis digne vel explicare vel cogitare valeat eorum vita virtutesque quantam salutis materiam conferant devotis mentibus, cum replicantur? Inde namque fides firmatur, pietas nutritur, mundi contemptus nascitur, desiderium supernorum generatur, et, ut totum breviter dicamus, mors aufertur, vita largitur. Sic enim Salvator, qui credit, inquit, in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XI). Ad resurrectionem denique ex mortuis, ad immortalitatis bonum perpetuae, historia sanctorum, incentivum est sanctitatis, gradus provectionis, 120.1490B| janua supernae contemplationis. Quae quanto majora sint quam vestis aut pulvis corporum, quanquam sanctorum, facile comprehendit, quicunque prudenter advertit. Illa siquidem corruptibilia, haec permanentia; illa terrena, haec coelestia; illa mortalia, haec sempiterna; in illis primae transgressionis sententia praesentatur, in istis novae libertatis dona comprobantur; utque, quod est, dicamus, illi quod honoris sunt, quod gloriae ista contulere, haec autem ab illis defectum potius pertulere, quam suscepere profectum. Corpus namque quod corrumpitur, deprimit honestatis ac sapientiae meritum, non elevat, et carni et sanguini amica sunt vitia, contrariae virtutes. Cum haec ita se habeant, nonne videtur indignum, dum illa thecis aureis vestiantur, pretioso 120.1490C| lapide adornentur, si sordide ista et negligenter habeantur? Quod fit, quando vel ad memoriam posteritatis non statuuntur, vel sententiarum atque verborum vitiis violata, ad dignitatis habitum non reformantur. Non quod virtutum insignia et gesta sanctorum stupenda, fucos verborum atque ornamenta requirant orationis, sed quod simplex eorum atque naturalis prolatio, distincta tamen et honesta debet specie enitere, ne sermo confusus et horridus non instruat, sed offendat auditorem. Porro quemadmodum vita sanctorum diligenter atque apte descripta laudes eorum dilatat, ita quoque negligentius habita, gloriam eorum diminuit, Ecclesiae famam obnubilat, Christi victoriam abscondit. Neque haec loquentes sanctis pignoribus derogamus, quandoquidem cunctis pie se venerantibus, 120.1491A| et peccatorum obtineant veniam, et virtutum praestent suffragium, et immortalitatis conferant gaudia. Sed ut ista suspicientes, doctrinam vitamque eorum, quorum sunt in sanctis cineribus memoriae, et audire desideremus, et audita cordis secreto mandemus: ut quorum cineres devoto reveremur obsequio, eorum vultus mens nostra viva semper contempletur specie, quatenus spiritus noster eorum semper spiritui junctus, quos mundus habet occiduos, nos amplectamur viventes. Nec enim jure putantur absentes, quibus per memoriam praesentamur, per amorem cohaeremus, per aspectum cordis alloquimur. Qua de re, merito nos redarguendos non aestimo, quoniam studuimus depravata corrigere, inveterata reparare, quandoquidem 120.1491B| per haec utilitati legentium deservire quaesivimus. Non enim gestorum fidem corrupimus, sed nostro sub eloquio priorum scriptorum texuimus historiam. Quod si quis nostram spreverit editionem, legat, si maluerit, antiquam. Nobis satis est nostrae devotionis studium sanctis martyribus obtulisse, credentium in Christo provectibus consuluisse, petita rogantibus praestitisse, agones mirabiles pro Christo desudatos non occuluisse. Caeterum imperitorum calumnias, malitia seu livore conflatas, surda debemus aure transire. Sed veniamus ad narrationem Imperantibus Diocletiano et Maximiano Augustis, persecutionis procella Christi Ecclesiis est excitata. Jam quidem Romani orbis fines veritatis Evangelium illustraverat, jam coelorum regnum fere gentibus 120.1491C| fuerat praedicatum, jam Christi laudes omnis lingua resonabat, omnis natio celebrabat, completa prophetia quae dicit: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII). Jam Parthus recti tramitis callem didicerat, jam Aethiops cutem mutaverat, jam salutis telo Libya Africaque vulneratae medelam capiebant, Aquilo rigorem glacialem clementia temperarat austrina, occasus lucis suae defectum in ortum porrexerat, bellaces Galli gladios in vomeres, lanceas in ligones conflaverant. Non Scythae feritatem, non Thraces immanitatem, ovina mansuefacti simplicitate, jam noverant. Ipsa rerum domina Roma superba dudum colla Christi subdere gaudebat humilitati, totus pene mundus in Christi gloriam resultabat, universus 120.1491D| orbis mortis de tenebris oculos ad novae lucis gaudia relevabat. Erat videre Israelem Jordanis fluentis in novitatis gratiam superfusum, et per Jesum secunda circumcisione glorificatum Hierichuntina moenia tubarum sonitu subvertisse, Ahin concremasse, habitatores urbis sylvarum tabernaculi usibus delegasse, civitatem quoque litterarum, saeculi videlicet sapientiam destruxisse, omnemque Chananaeorum regionem triumphatis regibus possidere. Parumque fuerat Christianorum plebem suos ritus suamque religionem tueri, nisi etiam pro fidei sinceritate, pro virtutum studio, pro pietatis cultu, reipublicae curis praeficerentur. Palatinas igitur aedes Christi milites obtinebant, urbana negotia disponebant, provinciarum 120.1492A| procurationes administrabant, cernebatur ubique sacer conventus, sanctitatis stolis et probitatis insignibus radiare; in foro, in plateis, in urbibus, in agris laus Christi personabat. Destruebantur fana, simulacra confringebantur, luci succendebantur; templa vero superno Regi fabricabantur, altaria erigebantur, catervae populorum ad ecclesias innumerabiles confluebant, hymni cum gaudio celebrabantur, lectiones sanctae, cum timoris horrore divini recitabantur. Interea verbum Dei, omni aetati, omni sexui, universae conditioni, secundum uniuscujusque intelligentiae mensuram, a principibus Ecclesiarum dividebatur. Dies festi cum spiritualis voto laetitiae ducebantur, memoriae sanctorum coelesti jam sede quiescentium agebantur; meditabatur in terris supernorum 120.1492B| civium vita, et, ut ita dixerim, terrena conversatio in coelestem migraverat formam. Quid mirum, cum coeli degebant in terris? Coeli, inquit, enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII). Plus inferam, non jam in terris, sed in coelis morabantur, de quibus Apostolus: Vestra autem conversatio in coelis est (Philip. III). Ergo homines, coeli effecti, in coelestibus erant, terrena calcaverant, ad superna conscenderant, mansuris inhaerebant, omnibus per circuitum nationibus et terrori erant et admirationi. Inter eas enim positi, tanquam luminaria in mundo radiabant, ut digne Spiritus sanctus super Ecclesiae suae laude praecinuerit: Quam speciosa est amica mea! quam decora! pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI, 3, 9). Revera 120.1492C| enim speciosa erat, quando sanctis componebatur moribus; decora, quando virtutum illustrabatur insignibus: unde in vita plebis honesta lunari nitebat pulchritudine, in rectorum meritis solis splendore fulgebat, et per ornatissimam diligentissime religionis modestiam adversariis cunctis incutiebat tremorem. Tanta igitur stuporis admiratione capti gentium populi convertebantur, et relicto daemonum cultu, divinae servitium religionis profitebantur; utque coelestis participes regni redderentur, sacri fontis desideranter lavacrum expetebant. Sic per tempus plurimum Ecclesiarum status incrementis prosperis augebatur, et gloria earum terris excedens, et cuncta supereminens, festinare videbatur ad coelum. Nulla enim occurrebat invidia, nullus livor nequissimi 120.1492D| daemonis obviabat, quandoquidem coelestis dexterae fulciebatur auxilio. Populus etiam tunc bene de Deo pro pietatis cultu et justitiae observatione promerebatur. Verum ubi ex multa libertate multaque indulgentia vitiati sunt mores, et disciplina corrupta est, dum alter alteri invidet, et alter alteri derogat, dum se invicem mordent et incurrunt, et adversum semetipsos intestina praelia commovent, dum verborum jaculis proximorum corda terebrant, dum principes cum principibus, populi cum populis, seditiones et certamina commovent, dum simulatio in vultu, dolus in corde, fallacia profertur in verbis, et malorum per singula cumulus intumescit, divina Providentia jacturam disciplinae populo suo illatam ex 120.1493A| plurima pace et nimia sui lenitate perspiciens, aggreditur primo sensim refrenare lapsantes, et integro adhuc Ecclesiae statu, congregationibusque manentibus, indulget interim eos qui erant in militia tantum gentilium persecutione pulsari. Sed cum nullus ex hoc clementiae ejus intellectus populis redderetur, quin potius, velut ignorantes Deum, absque divina Providentia res agi ducerent, et per hoc eo magis persisterent in malis suis, atque ipsi, qui duces populi videbantur, et principes divini mandati immemores effecti, adversus se invicem contentionibus, zelo, livore, superbia, inimicitiis, atque odiis inflammarentur, ita ut tyrannidem potius quam sacerdotium tenere se crederent, Christianae humilitatis et sinceritatis obliti, sacra mysteria 120.1493B| profanis mentibus celebrarent, tunc demum, secundum vocem Jeremiae prophetae (Thren. I et seqq.), obscuravit Dominus in ira filiam Sion; et dejecit de coelo gloriam Israel, nec rememoratus est scabelli pedum suorum in die irae suae. Et sicut iterum dicit, submersit Dominus omnem decorem Israel, et omnes macerias ejus destruxit, evertit testamentum servi sui, profanavit in terram sanctuarium ejus, destruxit eum ab emundatione et sedem ejus in terram dejecit, minoravit dies temporis ejus, perfudit eum confusione: quandoquidem gloriam Ecclesiae, quae velut astra coeli in hujus mundi nocte lucebat, in opprobrium et confusionem deduxit, nec in corde posuit, quod populus olim dilectus fuisset, quod agni incontaminati sanguine redemptus; quod multis 120.1493C| signis et prodigiis de Aegypto liberatus (Exod. I et seqq.), quod per fluenta Rubri maris siccata, spirituali Pharaone submerso, transpositus, quod vocem loquentis Dei de coelo audierat, quod pane vitae pastus, quod salutari Spiritus sancti torrente potatus, quod aeternae vitae mysteria et nosse meruit et accipere: horum nihil memoratus, in die furoris Altissimus projecit omnem sanctificationis suae plebis decorem, ut quae ante fuerat honori fieret in contumeliam, quae prius venerationi manebat daretur contemptui. Angelorum praesidia submovit, pastoralem munitionem destruxit, testamentum vitae gentibus dedit profanandum, et omnem religionis decorem sordibus et abominationibus profanavit; quantoque fuerat prius gloriosa cunctis, tantum 120.1493D| obscura et vilis dedita est universis. Etenim templa Dei vivi ab ipsis fundamentis destruebantur, Scripturae sacrae in plateis publice comburebantur, sacerdotes et principes Ecclesiarum nudati et vincti per foros et plateas trahebantur, et carceribus tradebantur. Effusa est enim contentio super principes, et facti sunt opprobrium vicinis suis, subsannatio et illusio cunctis per circuitum nationibus. Nonus decimus igitur agebatur annus imperii Diocletiani, mensis Martius, dies solemnis Paschae, ut Eusebii narrat historia, cum edicta principis per universum orbem proponebantur ut cunctae quae usquam erant ecclesiae usque ad solum destruerentur, Scripturae sacrae igni exurerentur. Post non multum vero temporis 120.1494A| proponuntur et alia, ut Christiani diversis suppliciis addicti sacrificare cogantur. Hic vero sancti martyres ingens spectaculum et angelis et hominibus efficiuntur (I Cor. IV), cum persecutorum crudelitate ad supplicia traherentur, ut agones mirandos omnibus desudarent. Per universas civitates, regiones, provincias, impietatis decreta peraguntur, nova et exquisita diversi generis tormenta Christianis inferuntur. Alii carceribus clauduntur, alii flagris afficiuntur, alii equuleis distenti ungulis abraduntur, traduntur in exsilium, bestiis subiguntur, aquis praefocantur, ignibus concremantur, gladiis feriuntur. Nec ipsis quoque mortuis cadaveribus impiorum manus parcebant, quin aut inhumata bestiis avibusque laceranda projiciebantur, aut fluctibus immersa 120.1494B| piscibus voranda tradebantur, aut in favillam redacta, in pelagi profunda dispergebantur. Hac tempestate insignes viri, et fidei constantia morumque sanctitate praeclari, Quintinus, Victoricus et Fuscianus, Rufinus et Valerius, Crispinus et Crispinianus, cum caeteris suorum sociis Romanae urbis oriundi, Belgicae secundae populis, gentili adhuc superstitione detentis, verba vitae praedicantes, eos a jugo daemonum ad Christi libertatem vocabant. Qui doctrina mirabiles, virtutibus illustres, tanquam laetissima sidera Gallias illustrabant. Fama est hos cum beato Dionysio, qui a beato Clemente Romanae sedis pontifice missus fuerat, ut frigida gentilium corda fidei calore animaret, Galliarum fines penetrasse; sed temporum series repugnat. Sanctus 120.1494C| namque Dionysius sub Domitiano Caesare anno ejus imperii secundo, martyrio coronatus est: isti vero Diocletiano et Maximiano Augustis, immortalitatis gloriam perceperunt. Quod temporis spatium, decem et ducentos non minus continet annos, qui numerus annorum, et nostri et alius aevi homines, non solum certaminis tanti habiles officio denegat, verum ipsius corporis vita fungi penitus recusat. Ut ergo verisimilis ratio demonstrat, ille, id est Dionysius, cum adhuc Belgicos caligo gentilitatis perpetua nocte vexaret, illuxit, et perfidiae tenebras ab incredulorum mentibus tanquam Lucifer matutinus amovere coepit. Isti vero cum jam lucis serenum nocturnas dissipaverat umbras, nec tamen perfectum fidei diem praeteritae infidelitatis crepusculum praesentabat, 120.1494D| tanquam clarissimi et veri solis radii fulgentes apparuere; et adventus sui exortu perfectum credulitatis lumen pollicentes, noctem totius gentilitatis expulere. Ille igitur cum sociis suis, veritatis viam Gallorum populis quibusdam initiis retexit, at isti firmis plantis et stabili gressu per eam incedere docuerunt. Nec minus tamen est meriti principium gratiae caecis adhuc mentibus aperire, quam perfectionis plenitudinem dedicare, quoniam luminis ortus omnem claritatis auspicatur integritatem, et plenitudinis summa principii semper ad caput refertur. Sic aurorae roseus fulgor meridianum consecrat splendorem, et hujus dignitas candoris orientem veneratur illuminationem. Alioquin Paulus plantat, 120.1495A| Apollo rigat, Deus vero dat incrementum (I Cor. III). Non igitur discernamus merita, quorum non largimur honores, nec de coronis litem constituamus, quorum nescimus agones aestimare. Sed illi judicium relinquamus, qui martyres suos et vincere fecit, et triumphantibus reddidit coronas. Equidem filii patribus officiosam rependant venerationem, et famuli patronos religiosis studeant obsequiis honorare. Spectent agones, non discernant; mirentur victorias, non aestiment; stupeant coronas, non judicent. Cum igitur saeva barbaries cruentis manibus aras daemonum antiqua non religione, sed impietate veneraretur, et pari consensu una superstitione, numerosas deorum catervas senescente jamjam mundo suspiceret, nec aliquis veritatis splendor tenebrosa 120.1495B| Gallorum corda illuminaret, tandem divina pietas indoluit, et ad depellendam mortis caliginem, novae gratiae praecones destinavit, per quos Belgica, deposito errore, verum fidei lumen coepit videre, indeque quotidianis provectibus augmenta capiendo salutis, usque ad supradictorum, Quintini scilicet, Rufini ac Valerii tempus, daemonum cultores, quamvis Christi Ecclesiis ornata, complectebatur. Sed ut a profana superstitione provinciam sancti martyres liberarent, ab urbe Roma profecti, Gallias petierunt, non persecutionis timore, quae tunc per orbem saeviebat universum, sed zelo charitatis accensi, ut homines a mortis dominatione liberatos in vitae restituerint dignitatem. Quid enim uno in loco vitarent quod ubique detonabat? Aut quid consequentia 120.1495C| tormenta metuerent quae libenter pro Christi amore sustinuerunt? Non igitur corporis ut mortem fugerent Gallorum adierunt feritatem, magis vero quatenus per martyrii palmam properarent ad Christum, saevitiam ferocissimae gentis expetierunt. Hac itaque tempestate Rictiovarus in Galliis praefecturam gerebat. Vir animi feritate crudelis, et impietatis immanitate ipsis truculentior legibus imperatorum. Qui cupiens imperialibus satisfacere decretis, et vesaniae suae furore accensus, gravissimam in Christianos persecutionem coepit agitare; et ut culturam simulacris exhiberent, nunc terroribus, nunc blandimentis suadere, non acquiescentes vero diverso tormentorum genere necare. Certabat 120.1495D| enim daemonis minister, impietatis arbiter, fomes vitiorum, quatenus animas ad coeli palatium properantes, ad tartari profunda deponeret, et Christi sanguine redemptas, denuo daemonicae jugo servitutis addiceret, diaboli nimirum, cujus vas manebat, imitator. Ille namque in paradisi sublimitate constitutos ad lacrymarum foveam dejecit, iste in virtutis arce locatos, ad ima vitiorum proturbare quaerit. Expulit ille de amoenitate vernanti, hic avertere tentat ab immortalitatis regno. Et quamvis simili proposito et eadem studeant intentione, diversa pugnant arte decipiendi. Diabolus enim, ut fallat, serpentina fraude blandus seductor accingitur, hic vero, ut perdat, dolis violentiaque circumdatur. Crescit enim 120.1496A| saevitiae cumulus adversus innocentiam semel addictam, etiam famulatus tormentis disquiritur, qui primo lenocinante favore suadebatur, sed Christi militibus eo gloriosior victoria praeparatur quo fortiora certamine appetuntur. Et inde triumphus vincentibus major assurgit, unde hostilis manus acriori saevitia pugnat. Satanae igitur exsecutor in Christi exercitum fremere potest, superare non potest; impugnare valet, sed victus recedit. Cum ergo plurimas urbes Galliarum roseo martyrum sanguine decorasset, civitatem Rhemis advenit, ubi multos sanctorum suppliciis pro Christi confessione diversis interemit. At postquam quos in eodem loco hujus nominis dignitate nobilitatos repererat, acerbitate poenarum consummasset, fama beati martyris 120.1496B| Quintini permovetur, quod virtutum signis et praedicatione sublimi multa diversorum millia populorum a simulacris averteret, et ad veri semperque viventis Dei religionem manciparet. Itaque tantum animarum salutem et daemonicae superstitionis detrimentum aegre nimis ferens, ab urbe digressus, Viromandis iter invadit. Siquidem libellus passionis sanctorum Rufini atque Valerii continet, in ea civitate venerabilem diebus illis fuisse Quintinum. Ipsius autem historia passionis insinuat Ambianis civitate primo a Rictiovaro praefecto conventum, et variis poenis excruciatum, quique insuperabilem Christi martyris animum deprehendens, ad Augustam Viromandorum ferro manus collaque vinctum destinavit. Quo perductus, eodem saeviente praefecto, dirissimis 120.1496C| est tormentis appetitus, ad extremum vero capite caesus, atque in fluvium praecipitatus. Verum ubi primo fuerit auditus, non est nostrum judicare, cum fides sepulturae locum confiteatur passionis, nec repugnans esse videatur, si prius Ambianensem decoraverit urbem, non solum praedicationis, verum quoque gloriosae titulo confessionis, ac postea Viromandis profectus, non minoris famae celebritate, propter signorum claritatem et praedicationis instantiam, aures impii sollicitaverit praefecti. Neque enim tantus Christi martyr est carcere susceptus, etsi ferro ligatus, a praedicatione linguam tenuit impeditam; imo tunc constantius, tunc ardentius eum praedicabat, cujus charitate succensus inter flagella ridebat, inter equuleos exsultabat, inter figentes laminas tripudiabat. 120.1496D| Egressus igitur ab urbe praefectus, Rhemense ad palatium regium quod fuerat super fluvium Vuidolae situm, divertit. In quo loco sancti viri Rufinus et Valerius plebem credentium non modicam doctrina instituebant, moribus excellebant, virtutibus irradiabant. At ubi praefecto de eis indicatum fuisset, missis apparitoribus, jubet illos praesentiae suae sisti. Quo cognito, martyres Christi non terrore poenarum, sed gravitatis consilio, atque humilitatis magisterio, abscondere se a tyranni conspectu voluerunt. Coelesti namque magisterio docti, quo ait: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam vero non possunt occidere; sed potius eum timete qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28): temporale 120.1497A| supplicium et leve ac momentaneum tribulationis nequibant pavere, contemplantes praesentium pavore cruciatuum non evadi poenas, sed mereri, nec a mortis supplicio liberari, sed aeternae damnationis discrimina comparari. Magis vero passionibus Christi per patientiam communicare gaudebant, ut ejus gloriae consortes efficerentur. Non igitur qui fuerant fide roborati, spe certi, charitate succensi, latebram terrore victi petierunt; sed evangelico intenti constituto praecipienti: Si vos persecuti fuerint in hac civitate, fugite in aliam (Ibid., 23), temeritatis audaciam gravitatis humilitate vitarunt. Denique quam multi temeritatis abusi praesumptione, dum victoriae palmam audacter invasuros se crediderunt, poenis defatigati miserabiliter ab arce confessionis ceciderunt. 120.1497B| At vero qui suis viribus nihil attribuerunt, sed in Domino confisi certaminis campum sub humilitatis signis expetierunt, gloriosam de hoste victoriam retulere. Etenim columna fidei Petrus, dum temere praesumit, unius mulierculae voce prosternitur. Ubi vero didicit nec velocium esse cursum, nec victoriam robustorum, temeritatis audaciam modesta mansuetudinis humilitate correxit, et dum suae timet infirmitati, victor efficitur, qui prius supra conditionis suae meritum sibi arrogans superatur. Namque inconsideratae militis confidentiae, spes victoriae nequaquam est conferenda, sed virtuti. Cujus comites semper existunt, et spes de prosperis, et cautela de adversis. Propterea in Parabolis dicitur: Palpebrae tuae praecedant gressus tuos (Prov. IV, 25). Per palpebras 120.1497C| enim subtilitas intelligitur discretionis, qua quisque sapiens gressuum suorum debet iter dirigere, ne securitatis planitie captus per imprudentiam decidat in voraginis praecipitium. Christi ergo milites altioris contemplatione consilii, a facie turbinis Ecclesiam Dei ventilantis declinare cupientes, absconsionis subsidium quaesierunt. Erat autem haud procul spelunca spinarum ac veprium densitate vallata. In eam se famuli Christi latere volentes contulerunt, quatenus vel vim persecutionis detonantem declinarent, vel si coelestis dispensatio juberet, ad agonis studium de virtutum officina properarent. Interea donec suspensis animis imperatoris superni sustinent jussum, hymnis vacant et orationibus. Spelaeum migrat in Ecclesiam, bestiarum cubile convertitur 120.1497D| in orationis domum, servat specus quos fugat palatium, antra defendunt quos forum persequitur. Sic olim prophetas et prioris saeculi justos, speluncas cavernasque terrae ad munimen sui recolimus expetisse, quos urbes vexaverant, regia proturbaverat, mundus contempserat. Denique Loth patriarcham ne Sodomitana vastent incendia, spelunca receptat, et quem Segor tremore concusserat terrae defossum securum faciebat (Gen. XIX). Eliam regalis ut perimat aula decernit, et fugitantem spelunca complectitur, et quem civitas vivere non sinit, hunc spelunca usque ad divinae secretum allocutionis attollit (III Reg. XIX). In montibus, in specubus, in abditis terrarum filii prophetarum demorantur, quos 120.1498A| urbes populosae, castella munita, vici latissimi conviciis lacessunt, odiis insectantur, opprobriis defatigant. O humana inclementia peccati semine propagata! o feritas animorum, sementino diaboli generata! Lustra ferarum suscipiunt quos hominum domicilia rejiciunt; inter bestias sunt securi, quibus inter homines nullus est locus tutus; servos Altissimi justitiae servatores, pacis amatores, pietatis institutores, iniquitatis expugnatores, homines expellunt, bestiae suscipiunt; populi debellant, ferae venerantur; reges, ut perimant, insequuntur; belluae, ut conservent, sequuntur. Verum non homines, sed bestiae deputandi, quos ratio non regit, sed furor impellit; non modestia coercet, sed libido submergit, Scriptura loquente: Homo cum in honore esset non intellexit, 120.1498B| comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13). Dum ergo athletae regis aeterni, in penetralibus secretae telluris degentes, turbarum tumultus, clamores aulicos devitant, dum solitudinis incolunt secretum, dum quietem supernae contemplationis amplectuntur, dum volatu mentis temporalia negligunt, et ad aeterna contendunt, dum coelesti pasti dulcedine delectamenta mundi despiciunt, et ardentibus votis regis sui praesentiam concupiscunt, satellites crudelis tyranni tandem famulos Christi reperiunt, et catenis vinctos ad tyranni praesentiam ducunt. Quos suis tribunalibus assistentes, hujusmodi verbis aggreditur: Rufine et Valeri, quos deos colitis? aut cujus religionis sacra veneramini? Sancti martyres 120.1498C| dixerunt: Unum Deum colimus omnipotentem, immutabilem, sempiternum, creatorem visibilium omnium; omnia implentem, omnia regentem, omnia continentem; et unum Dominum Jesum Christum, instaurantem omnia quae in coelis sunt, et quae in terris. Deos vero, qui sunt simulacra, hominum arte formata, non veneramur, quorum substantia lignum vel lapis est, aut fulgens metallum, materies videlicet corruptioni subjacens et passibilitati, quibus dedit ars formam, ingenium contulit decorem. Divina porro substantia, non aliunde, sed ex se ducens initium, nec tempori est obnoxia, quoniam ante tempora semper existit nec diminutionem recipit, in plenitudine sui aeternaliter perseverans, nec permutationem novit, uniformis, simplex, constans, 120.1498D| perfecta, perpetuo subsistens. Cujus verbo factus est mundus, et mundi ornatus universus, cujus Spiritu omnis creatura stabilitur et moderatur, huic hostiam laudis et sacrificium spiritus contribulati quotidie litamus. Praefectus ait: Principes invictissimi decreverunt, ut relicta superstitione qua hominem crucifixum et mortuum colitis, diis omnipotentibus quos Romana respublica colit, adoretis. Nefas est enim a majoribus susceptam religionem deserere, quae Romani statum provexit imperii, regit atque tuetur, et ad novitatis pueriliter inventum mentis levitate transire. Sancti martyres responderunt: Non erubescimus crucem Christi quae salutem tribuit mundo, nec mortem corporis eum 120.1499A| pertulisse negamus, per quam nobis donata resurrectio vitae est. Sed qui crucis improperium jactas, attende quia Dei Filio supplicium ligni perferente, sol caligine velatus aufugit, terra contremuit, saxa soluta sunt (Luc. XXIII). Et cujus patibulum elementa non poterant sustinere, suum professa sunt creatorem. Qui mortuum calumniaris, agnosce quod tertia die in luminis auras remeavit, et auctore mortis superato, inferorum regno spoliato coelos ascendit, et gaudentibus angelis triumphum laetitiae Patris conspectibus reportavit (Luc. XXIV). Itaque Deus cum esset ante saecula, Verbum siquidem Patris per quod condita sunt saecula, ut hominem liberaret, homo fieri misericorditer delegit. Et ut peccati jugum, mortis aculeum destrueret, Patris obtemperans jussioni, 120.1499B| crucis contumeliam, mortis injuriam, propria voluntate suscepit. Et crux quidem Christi sapientibus mundi stultitia est, sed Dei sapientia stultam fecit sapientiam saeculi (I Cor. I), docens se humiliando usque ad mortem, quod humilitas est ascensus qua pervenitur ad coelos, et patientia virtus, cui potestas omnis succumbat inimici. Nec coeleste magisterium decebat, nisi humilitatis ac patientiae armis accingi, ut superbiam diaboli humilitate dejiceret, et praesumptionis audaciam patientiae gravitate calcaret, quatenus ad coeleste palatium festinantes perdoceret hostis antiqui contrariis esse jaculis vulnerandam, et unde superbia prostraverat illuc humilitatem conscendere, unde levitatis mobilitas deturbaverat eo stabilitatis gravitatem remeare. 120.1499C| Hanc igitur divinae reverentiae disciplinam mundanae philosophiae, tumor non apprehendit, quae se non novit humiliare ut surgat, non novit stultam fieri, id est stultitiam suam nosse, quo verae philosophiae radios apprehendat, atque ideo crucis opprobrium ridet, mortis subjectionem in Dei Filio reprehendit, tanquam possit humilitas esse vera nisi vilitatis contemptui patuerit, aut patientiae plenitudinem nisi mortis terminus ostendere possit, sed somniet humana quas nesciat scientia virtutes. Aeterna vero sapientia mortales insinuat, qualiter perfectam virtutis arcem et videre et ascendere praevaleant. Non ergo, sicut imputas, inanis superstitio est religio Christiana, sed doctrina vitae, magisterium salutis, cultus sanctitatis. Quamobrem in Domini 120.1499D| Jesu Christi crucem credere fidelibus libertatis est gloria, mortem ejus pietatis officio venerari, vita est ex mortuis. Deos vero quos magnificentia vestra vocat omnipotentes, et misero errore decepta Romana respublica primo coluit, nunc autem superna coruscante veritate, majorem illius partem constat illuminatam, non solum Romani orbis imperium non sublimant, moderantur et servant, sed nec quidem semetipsos vel defendunt, vel juvare possunt. Denique si statuas in delubris spectes locatas, quid divini numinis queunt habere, quibus nec vitae, nec sensus alicujus inest munus? Quam largiantur opem, ne dicam regno, civitatibus, populis, saltem minime bestiolae, quae nec tantae potentiae 120.1500A| sunt quantam vermiculo vel cimici conspicimus inesse? Haec enim vivere se sentiunt, illa nihil noverunt; haec voluntate sua ultro citroque feruntur, illa nisi aut elata, vel impulsa nequeunt moveri, ut puta quibus nullus voluntarius inest motus; haec appetunt sibi convenientia, declinant contraria, illis nullus est appetitus, quas insensibilitas omni privat affectu. Nullum igitur valent auxilium praestare, quae sui defectus nequeunt inopiam sentire; imo magnae dementiae comprobatur vita rationeque fruentes ab inanibus subsidium sperare. Quod si placeat illos, quorum haec feruntur imagines, considerare, quid virtutis, quid juvaminis, quid divinitatis possunt habere, qui homines fuisse comprobantur, atque mortis debitum solvisse? Nec homines 120.1500B| illi, quos honos virtutis atque decus bene gestae vitae reddiderit claros, sed quos tetra deformitas vitiorum omni infamia turpitudineque commacularit? Denique ille maximus optimusque Jupiter, ex Saturno sive Rhea procreatus, atque Cretae tumulatus, non deum se, sed hominem nascendo moriendoque fuisse demonstrat. Cui ergo potis est largiri salutem, qui non potuit a se mortem propellere? Vel cui vitae dabit ortum, qui priusquam nasceretur esse non valuit? Aut qualiter aliorum vitas tuebitur ille, qui mox natus ne perimeretur, furtim sublatus, fauces aufugit paternas? Quod si figmentis fidem poeticis dicatis non esse praebendam, historiae vestrae certae contestantur esse celatum, ne gladio paterno feriretur, quoniam pater Saturnus, ut 120.1500C| regni solus sedem teneret, fidem fratri detulerat, omnes qui sibi nascerentur masculos, se perempturum, quodque servatum fuit in illo qui nativitate Jovem praevenit. At vero Jupiter et Juno gemini cum fuissent editi, paternis vultibus Juno praesentatur; Jupiter autem subtrahitur, et in Cretam nutriendus exportatur. Quae cuncta cujus indicia prae se ferunt, nisi infirmi et imbecilli? Quemadmodum igitur infirmus praestare potest quam non habet fortitudinem, aut imbecillus cui dabit solamen, alterius ipse cum sit opis egenus? Sed vitam consideremus, quam sancta fuerit, quamque pudica, ut propterea divinos jure meruerit honores, nonne ab incunabulis impius et impurus reperitur, qui patrem non minus crudeliter quam violenter regni sede privavit, et parvus 120.1500D| aetate, sed malitia magnus, decrepiti senis non sustinuit annos, fratres nepotesque debellavit, et principatus monarchiam solus invasit, turpitudine nulla abstinuit? Namque germanam conjugem duxit, neque maritatis aut virginibus pepercit, sed stupris adulteriisque omnia foedavit. Nec proprio quoque sexui servavit honorem, quin libidini suae corruptelam congessit masculorum. Videris quidem, talia qui gesserit an sit maximus? Optimus certe non est; nisi forte desipiamus, homines qui talia gerunt, sceleratos ac perditos vocamus, ac omnibus poenis dignissimos judicamus. Tullius Verri adulteria objecit: haec Jupiter admisit vester. Publio Clodio sororis incestum imputavit: Jovi optimo maximo eadem et 120.1501A| soror et conjux fuit. Quid pater illius Saturnus? nonne mortalis detegitur fuisse, qui femineo de coitu filios procreavit? Et parricida, qui natos proprios jugulabat? Et vitiis deditus, qui regnandi cupiditate oblitus fuerat ipsius jura naturae? Quandoquidem ut solus imperium obtineret, fratre submoto, de sanguine natorum foedus percusserit. Aut illi merito fortitudo tribuenda, qui victus perdidit regnum, et ut Jovis evaderet iram, in Latio se abscondit? Infelix itaque deus et miserandus, qui regno vacuatur, domo detruditur, nec habet quo quiescat, sed alieno servatur exsul hospitio. Pudet commemorari Martis adulteria, sanguinis effusionem, pro quo reatu homicidii mortis sententiam suscepisse, poenam vero evasisse Atheniensium deprecatione. Quid Junonis nefarium 120.1501B| thorum? quid femineam in pellices efferationem commemoremus? An sanctissimam Venerem, publicum scortum, divinis honoribus exhonorabimus, quae nullis aliis pro meritis coeleste fieri numen emeruit, quam quod prima meretricibus formam praebuit, legem decrevit? Si ergo meretrix dea est, cur castitas in mulieribus laudatur? cur adulteria condemnantur? cur prostibulum succumbit infamiae? Certae virtutes sint opprobrio, quoniam crimina et vitia in diis praedicantur. Quod si stultum videtur, non sunt dii quos vitiis expositos fuisse constat. Deus autem virtutis auctor, et sanctitatis amator est, totiusque bonitatis fons et origo. Virtuti vero adversantur vitia, sanctitati non convenit immunditia, bonitati malitia constat inimica. Quanam consequentia 120.1501C| vitiosi, impuri, maligni, divinitatem sint adepti, cum nullum vitium cadat in Deum? Quod si facinorosi sunt pro Deo colendi, non puniantur adulteri, non parricidae damnentur, non fures plectantur, non meretrices criminentur. Horum denique et similium reos scelerum qui incusat, judicat, punit, Deos quos humana res publica colit, dignos supplicio non divinitatis honore demonstrat. Philosophi vestri virtutibus docent sapientiaeque studendum, naturamque hominis a summo Deo propterea ratione dicunt adornatam, ut ea duce vitam moresque moderentur, nihilque aliud fore legem, qua damnantur crimina, virtutesque laudantur, quam naturae rationem, hocque solum homines bestias superare, si regantur intellectu; eos vero qui legem naturae corrumpentes 120.1501D| confusionem sectantur vitiorum, non homines, sed belluas, quorum tenent exempla, dicendos. Qualiter igitur divinis quasi coelestes laudibus prosequuntur, quorum turpissima legibus gesta condemnantur? Non ergo sunt divi qui convincuntur esse sceleribus infecti, non omnipotentes quos corruptela vitiatae naturae coarguit infirmos. Nec Romani culmen imperii servant mortui, qui viventes proprium sibi regnum servare nequiverunt. Quam cernens insaniam poeta exclamat: O curas hominum, o quantum est in rebus inane! Quid enim valet inanius deprehendi quam facinorosis divinitatis honores ascribi, verum Deum negligere 120.1502A| et simulacra venerari? Non est hoc religionem tenere, sed superstitionem defendere; nec pietatem sequi, sed impietatem nutrire. Recte igitur Seneca tales vituperans cultores: Simulacra, inquit, deorum venerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum assident diem, aut astant, illis stipem jaciunt, victimas caedunt, et cum haec tantopere suspiciant, fabros qui illa fecere contemnunt. Quid clarius, quid apertius potest dici, quod eorum non religio, sed vana superstitio destruatur? Quid enim habent numinis, quae praeter effigiem nihil retinent animantis? Aut quemadmodum queant auxilia praestare, quibus artificis manus nullum valuit sensum conferre rationis? Aut quid valeant virtutis possidere ex fragili compacta materie? In illo ergo plus potentiae, 120.1502B| qui formavit illa; ille namque fabricavit illa cum non essent; haec vero nec fuissent quidem, nisi per illum, nec aliud esse potuerunt quam quod fictor eorum constituit. Attamen totum quod ipse manebat non potuit illis dare, quandoquidem nec rationem nec vitam, quae habebat, conferre potuit illis. Sed quid hunc tantum in medium adduximus philosophum, simulacra deorum ridentem, cum universi fere vestri sapientes similiter intellexerunt atque scripserunt? Quae etsi coluerunt, vel consuetudine inducti, vel pavore compulsi, quod tamen dii non essent sive simulacra illa, sive quorum dicebantur effigies, homines videlicet nati, et mortui, et senserunt et litteris ad posteritatis memoriam inseruerunt; at idcirco tantum deitatis nomen illis 120.1502C| attributum, quod reges potentissimi fuerunt. Quod mortales, ex bestiali feritate ad humanos mores transtulere, non divina quidem virtute, sed humana industria. Quod artes, quod beneficia illis plura contulere, quibus ad vitae disciplinam et negotiorum commoditatem gerendorum provocarentur. Et rudes quidem homines facile hunc errorem imbiberunt, qui omnes potentes deos esse credebant. Hinc derivatus in posteros error, omnes fere mortales implicuit, ut deos venerarentur, quos antiquitas indocta sacravit. Sed Deus hoc veterno mortales volens liberare, Filium suum incarnari constituit, ut homo inter homines positus, ad veritatis eos viam revocaret, quatenus falsitate relicta, verum Deum nossent, venerarentur, adorarent. Qua de re, non puerilia, 120.1502D| sicut insultas, quae tenemus, sunt dogmata, sed divina. Non enim haec humana ratio excogitavit, sed coelestis sapientia revelavit. Haec suscipere, ad vitam ex mortuis est remeare. Haec tenere in aeternum est vivere. Non ergo susceptus a patribus error praeferendus est veritati, sed magis damnato errore sequenda veritas. Quoniam quo longius paterna per filios vitia propagantur, eo deformitas eorum diuturnitate ipsa cumulatur. Nec de antiquitate falsorum deorum auctoritas roboranda, quando nemo dubitet falsitatem semper fore damnandam. Alioquin de religionis antisquitate si ratio quaeritur, constat priorem fuisse unius Dei, qui cum mundi coepit exordio, cultum, quam multorum superstitionem deorum, quae 120.1503A| Jovis temporibus est inchoata, multorum post hominum saecula mundum violavit. Quae divinis perfacile est litteris comprobare. Sed vestras tantum percurrite historias, et reperietis Jovem vestrum post patrem Saturnum regnare coepisse, lucisque exordium non ante mundum vel saltem cum mundo sumpsisse, sed pluribus post eorum conditionem saeculis, cum jam mortalium multitudo terras replerat. Unde constat non ipsum rerum hominumque repertorem, ut a vobis praedicatur, sed ipsum unum fore mortalium, sicut litterae vestrae testificantur, neque illum fore sempiternum, qui post multos se priores regnare coepit in terris, verum hominem superbissimum qui sibi divinos ascripserit primus honores, brevi tempore principaturus. Non dicas itaque hos Romanam 120.1503B| rempublicam provexisse, regere, atque servare; quia homines fuerunt, mortis lege in pulverem, de quo sumpti sunt, olim redacti, aut simulacra vana sine ratione, sine sensu, sine vita. Ad haec praefectus: Diu vos modestia nostra in deorum calumniam sustinuit obloquentes. Sed si non praeceptis Augustorum obtemperantes diis venerationem debitam reddideritis, suppliciis diversis vos faciam consummari. Et jussit eis colla manusque gravibus vinculis aggravari, et in carcerem claudi, ut nexibus vincti, pondere pressi deficerent. Sed sancti martyres exsultabant quod Christo per passiones fieri comparticipes merebantur, et divinae charitatis igne succensi, molestiam corporis in mentis 120.1503C| laetitiam transferebant. Nec divinitatis favor abfuit pro se patientibus; sed sancti Spiritus eorum pectoribus munus infundens, infirmitatem corporis in fortitudinis convertit vigorem. Immane denique catenarum pondus veluti lenissimas plumas sustinebant, stupentibus universis quod parva corpuscula jejunio vigiliisque exaesa tantam gravitatis molem perferre valerent. Traduntur igitur ergastulo die illo, consequenti nocte servandi. In quo temporis spatio, non moerore corda deponunt, non timore contrahunt, sed per suavitatem spiritus, in charitatem Christi dilatant. Laudes Patri coelesti celebrant, hymnos libant, gratias agunt, et inter carceris squalores coelorum gaudia meditantur. Catenis membra vincti, sed libertate Spiritus supernis agminibus sociati, supremum 120.1503D| postulant regem, ut fidei plenitudinem athletis suis largiatur, patientiae virtutem tribuat, perseverantiae palmam donet, triumphum victoriae de hostis immanitate concedat. Altera vero die, rursus tyranni tribunalibus praesentantur. Quos aestimans oblatis muneribus facilius supplantari, blando sermone, tanquam compatientis affectu, eos alloqui coepit: Cum videam vos nobiles atque prudentes esse viros, doleo non parum tantam dignitatem per insaniam sine fructu deperire. Deserentes equidem coelestium culturam deorum, reliquistis sanctitatis meritum, virtutum decus, vitae jucunditatem, et aniles ineptias sectando, turpitudini, infamiae, egestati vos tradidistis. Quis aliquando sapiens 120.1504A| splendida gesta contemnens honestatis, voluntarius infamiae subiit deformitatem? Quis unquam generosus, vitae gloriam spernens, abjectus atque deformis esse delegit? Reddite vos igitur claritati patriae, reddite vos sapientiae, qui vos irradiat splendori, neque mentes vestras semel male coepta sententia perpetui erroris laqueis pervicaciter teneat addictas, sed ut docti homines atque urbana modestia instituti, faciles ad id quod honestum est animos revocate. Caeremonias avitas suscipite, sacris deorum immortalium religionem deferte; ego vos multis magnisque muneribus donabo, ego maximis honoribus vos sublimabo, ego vos potestatibus amplissimis magnificabo, ego vos invictissimis Augustis commendabo. Ad haec sancti martyres, non emolliti, sed 120.1504B| hostis antiqui sentientes fraudem, responderunt: O venenum mortiferum serpentis ore prolatum! O mortis poculum Babylonico fulgore politum! Sic olim diabolus paradisi colonos per anguem fefellit, sic genus humanum per purpuratae meretricis pulchritudinem decepit. Et quidem beatae quietis incolas, pollicens divinitatis honores, dum supplantat, immortalitatis veste nudavit, et a deliciis placidissimae suavitatis ejectos, ad labores et aerumnas deflendae mutabilitatis adduxit. At vero genus hominum, dum praesentis prosperitatem vitae gloriamque fragilis potentiae captare suasit, sempiternae mortis carceri mancipavit. Sed neque adhuc antiquae fraudis oblitus, dolosae captionis innectere retia cessat, dum ad suae malitiae bellum gladium linguae judicis corripuit. Et 120.1504C| in paradiso quidem bruti animantis fauces tanquam hominis linguam vibravit, hic vero rationabilis linguae gladium strinxit; quo Christi prudentia praestructos, callidus inimicus subtilioris astutiae mucrone confodiat. Sed qui Christi potentia victus atque crucis telo confossus est, frustra contra milites ejus arma conquirit, gratis bellum praestruit, non percepturus palmam triumphi, sed exitu lapsum Ipso nunc auctore bellum geritur, qui suis militibus proclamat: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33). Qua de re signifer mortis, attende. Sequentes Christum non meritorum reliquimus insigne, sed invasimus; non virtutis arcem deseruimus, sed ascendimus; non vitae gaudium perdidimus, sed mutavimus. Quas ergo praeclaris gestis remunerationes extollis, quando 120.1504D| persaepe infelix eas calamitas confundit? Quam fortium gestorum praedicas famam, cum vita brevis veloci fine cuncta dedat oblivioni? Aut quam vitae laetitiam jactas, quando cuncta quae cernis vanarum gaudia rerum umbra velut tenuis celeriter elabuntur? An splendida gesta Pompeium totius orbis imperatorem juverunt, quando gravissimo superbi victoris timore confectus, legionibus desertus, militibus nudatus, ad hostilis gloriae palmam capite caeditur, et sine nomine corpus relictum tumultuariam in arenis meruit sepulturam? Vel melior forte Caesarem fortunae rota sustinuit, qui post Gallicos triumphos, post civiles victorias, post imperii purpuram, multis vulneribus confossus, gratum suis hostibus 120.1505A| super crudeli nece spectaculum fecit? Ubi nunc igitur horum virtutes, quas totum per orbem Romanum magno labore summo studio pepererunt? Ubi divitiarum pompa, quas de toto mundi spatio populis gentibusque subactis congregarunt? Ubi triumphorum gloria, quibus sublimes elati sunt? Haec igitur cursu breviore finita, quam nihili fuere demonstrant, quae tanta velocitate praetervolarunt. Non igitur magna reputes quae sunt tam parva, nec stabilia credas quae vides tam vana, nec ducas laeta quae cernis tam tristia. Propter quod monemur non diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt: praeferunt enim speciem, sed tegunt vanitatem; potentiam simulant, sed abscondunt infirmitatem; gaudium promittunt, sed exhibent dolorem. Non igitur 120.1505B| felices haec qui possidere videntur, sed miserabiles qui pro veris falsa complectuntur. Qua de re munera tua contemnimus, dignitates respuimus, promissa pro nihilo ducimus. Servis etenim Christi, quidquid sublime mundus reputat contemptibile est; quidquid gloriosum vile, quidquid blandum exsecrabile, quoniam non appetunt in terris divitias perituras, quibus incorruptibiles in coelis parantur, quoniam gloria praetervolans mundi non veri boni possessio est, sed vitiorum materia. Si quidem quidquid habet mundus blandimenta carnis noxia sunt, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae, quae omnia non a Deo Patre sunt, sed ex diabolo (I Joan. II). Propter quod certissime teneas quod nos a charitate Christi nulla promissio, nullae divitiae, nulla gloria, 120.1505C| nulla prospera, nulla contraria poterunt separare. Ad haec indignatus praefectus, jussit eos equuleis extendi, et plumbatis caedi. Sancti martyres inter flagella cruciatusque dirissimos, spe supernae gaudebant retributionis, memorantes quod non sint condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae manifestabitur in sanctis (Rom. VIII). Et item quod Jacobus apostolus fidelibus dicit (Jac. I): Omne gaudium existimate, fratres, cum in tentationes varias incideritis, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia vero spem securam atque fidem, quam cunctorum fructus bonorum decorabit. Qua de re laetitiam mentis trahentes Domino gratias agebant, utque suis famulis virtutes constantiam conferret, usque in finem postulabant. Cumque tyrannus 120.1505D| cerneret sanctorum inter tormenta perseverantiam nec flagellis posse superari, poenas auget, cruciatus multiplicat, et quidquid malignitate diaboli excogitare in vexationem potest sanctorum, inferre non cessat. Cumque compago membrorum vi poenarum nimia solveretur, et totam corporis speciem unum vulnus obduceret, caro deflueret, secreta viscerum parerent, spiritu tamen fortes in Christi confessione manebant. Erat denique res plena stuporis, qualiter membra fame sitique confecta, jejuniis attenuata, vigiliis fatigata, tot atque tam magnos perferre poterant cruciatus. Sed unde corporeis defecerant viribus, inde mentis virtute fortiores exstiterant: et unde exterior homo corrumpebatur, inde 120.1506A| interior ad incorruptionis integritatem augmenta sumebat. Postquam vero diu cruciatos in Christi confessione cernit immobiles permanere, jubet eos rursus carcere claudi, donec inveniat quibus eos tormentis deficere compellat. Sancti autem martyres in tenebris ergastuli constituti, mentis aciem ad superna sustulerant, et quibus temporale negabatur incommutabile atque sempiternum lumen contuebantur. Erant quidem corpora flagris lacerata, poenis abrepta, tormentis avulsa, sed animus fide fortis, spe solidus, charitate robustus divinas laudes meditabatur. Nec horror carceris, atque noctis tenebrae, superni fulgorem luminis quiverant obumbrare; sed lucis corporeae defectus, et tetra domicilii deformitas in mentium migraverant majestatem, et caligo quae 120.1506B| corporis texerat visus, cordis obtutus revelaverat, quoniam spiritualis fulgor non sole succenditur, neque nocte caecatur, magis autem claritatis suae lampade et diem vincit, et nocturnas tenebras repellit, Propheta de se loquente: Et nox illuminatio in deliciis meis (Psal. CXXXVIII, 11). Tandem ergo quieti membra dimittunt, et soporis levamine fessos artus reparant ad laborem futurum. Nec tamen somni gravedine mens obruitur, sed divino igne succensa coelestium mysteriis secretorum inseritur. Sensus quidem corporeis officiis obturantur, sed supernis revelationibus reserantur. Ecce denique propinquante jam luce, angelus Domini carceris claustra ingressus apparuit, et totius spatium cellulae magna luminis claritate perfudit, et ait ad illos: Rufine et Valeri, 120.1506C| constantes estote, robustaque mente omnem poenarum timorem superate; in proximo est ut vos Dominus cum martyrii palma ad se suscipiat, et coelorum civibus faciat cohaeredes, ut ibi jam paratas a Domino coronas percipiatis, quas vobis impraesentiarum videndas ostendam. Quibus dictis, coronas super eorum capita coelo lapsas deposuit. Erant enim supra solis claritatem mirabili splendore micantes, et in similitudinem lapidis smaragdi vernantes, in utraque nimirum qualitate, id est splendida et virenti, eorum quibus delatae fuerant meritum signantes, quoniam et per immarcessibilem longanimitatis perseverantiam virerent, et per candidissimam virtutum speciem refulgerent, quatenus divinis donati muneribus; et de promissis certi redderentur, et velut 120.1506D| in vitae speculo, sic in eis et palmam victoriae suae et praemiorum contemplarentur insigne. Mane vero facto, jussit praefectus eos sibi praesentari. Qui cum fuissent adducti, vidit facies eorum in similitudine rosarum, ruboris pulchritudine perfusas, ac totius corporis cutem liliorum candore fulgentem. Nec mirum: coelestis namque minister ornamentorum insignibus capita martyrum decorare jussus, secreta mentium exornavit, et in futurae gloriae testimonium exteriores etiam corporis artus irradiavit. Simile quoque de protomartyre Stephano gesta testantur, quod stans in concilio plenus Spiritu sancto angelico refulgebat aspectu. Ille siquidem deitatis fulgor horum pectora illuminabat, 120.1507A| qui Moysem olim tanta majestate repleverat, ut in ejus faciem respicere plebs Israelitica non auderet (Exod. XXX). Sed priora tempora solum legislatorem tanta gratia coruscantem meruerunt habere, at vero nostra saecula multos. Non enim nunc ministeriorum formas coelestium per figuras atque umbras inspicimus, sed revelata facie gloriam Domini speculamur, in eamdem imaginem per sancti Spiritus gratiam transformati. Majoris ergo gloriae pondus non unum, sed plurimos illustrat, ut deprehendatur in universorum communionem per novitatem Spiritus esse diffusum, quod ante numerosa paucitas propter veteris hominis carnalitatem suscipiebat. Videns itaque praefectus admirabili sanctorum vultus majestate coruscare, non divinae virtutis gratiam 120.1507B| veneratur, sed nequitia repletus magos et maleficos criminatur, et propterea illata sibi tormenta vincere, atque diis honorem non exhibere. O miserabilis humanae caecitas mentis, quae de ipsa luce semper obscuratur, et medelam salutis in perniciem vulneris convertit. Hinc est illud Apostoli: Aliis enim sumus odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam (II Cor. II, 16). Eadem quippe causa pro varietate diversae qualitatis, huic salutem, alteri exitium praestat, non quod periculi materies una sit, sed quod dissimilis qui suscepere conditionis existant. Sic solis radius sanis corporibus conveniens probatur, aegris vero contrarius. Quae ratio in praesenti facto praebet exemplum, dum tyrannus coelesti miraculo non informatur ad salutem, sed ad deterioris 120.1507C| cumulum provocatur, et inde caliginem coacervat perfidiae, unde percipere fidei lumen debuerat. Impietatis 120.1508A| itaque circumfusus umbra, innocentes et pios, sceleratos et impios conclamat, multos fore qui multis magnisque suppliciis puniti, crudeli morte tollantur, ne per eos amplius Christiana religio convalescat, et cultura deorum depereat. Tunc officio suo praecepit, ut vinctis pos tergum manibus, eos abire secum faceret, quoniam inde properabat ut convenienti loco ad terrorem necarentur. Ducti sunt autem ab eo loco quasi septem millium quingentorum passuum spatio, quo cum perventum est, juxta pervium publicum super ripam fluminis Vuindolae capite caesi sunt; sicque roseo sanguinis sui cruore perfusi, terrae corpora reddentes, beatas coelo animas intulerunt. Non longo vero post tempore, persecutione cessante, ad proprium locum digno cum 120.1508B| honore psallentium sublati, magna populorum frequentia deportati sunt. Ubi sepulturae pia cum veneratione traditi, congesta desuper mole muniuntur, sive propterea ne possint postea moveri, sive propter insigne memoriae posterioribus saeculis relinquendum, ut quod prior aetas tumulorum titulos fabricando clarissimis viris exhibebat, hoc sanctis martyribus novi saeculi plebs devota praestaret. Nec tamen sine divina dispositione locus ille sanctorum promeruit sepulturam, ut ubi Christi gregem verbi dapibus paverant viventes, ubi pluribus vitae januam reserarant, ibi quoque post mortem quiescant; ut quos ante doctrina imbuerant, virtutibus informaverant, eos nunc precibus muniant, suffragiis defendant. Passi sunt autem octavo decimo Kalendas 120.1508C| Julias. kt89ed3mlt4s786axytwodepaisjmo0 0 62174 264852 239265 2026-05-06T20:22:08Z Demetrius Talpa 13304 264852 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Paschasius Radbertus |OperaeTitulus=De vita S. Adalhardi |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=hagiographiae, eclogae |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] ''' __TOC__ 120.1507| :1. 120.1507C| Pretium operis est viros quosque doctissimos 120.1507D| imitari, qui pio mentis affectu, charorum in Christo funera pietatis opere deflevere, flendo quoque miris [al., multis] eos prosecuti sunt laudibus. Quoniam, sicut beatus Ambrosius in opere super Valentinianum dixit: « Etsi incrementum doloris sit id quod doleas scribere, tamen plerumque in ejus, quem amissum dolemus, commemoratione requiescimus; et dum scribendo mentem in eum dirigimus, intentionemque defigimus, videtur nobis in sermone reviviscere, et totus medullam mentis nostrae influere. » Caeterum posteritatis negotium est ut eorum exempla virtutum litteris commendemus, quatenus et nostrum charitatis debitum proximis persolvamus, et Patrum exempla, quos imitari debeant, filiis non negemus. Novimus igitur eos non periisse 120.1508C| post mortem, sed beatius immutatos, ut moriendo 120.1508D| ad immortalia summae felicitatis gaudia pervenirent. Idcirco non omnino penitus oblitterandi sunt a memoria, praesertim tales, quorum non desiisse hinc mortis evulsio fuit, sed in melius commutasse. Neque enim fatendum est, juxta quorumdam perfidorum insaniam, quod Scriptura inquit: Exiguum et cum taedio est tempus vitae nostrae, nec est refrigerium in fine hominis, et non est qui agnitus sit regressus ab inferis (Sap. II, 1). Neque hoc dicendum, quod ex nihilo nati sumus, et post haec futuri sumus quasi non fuerimus. Verum igitur est et incunctanter profitendum, Christum resurrexisse a mortuis, et mortem moriendo vicisse, ut similiter omnes, qui in Christo moriuntur, non jam mortui, imo in Christo vivi atque beati inveniantur. Deus enim 120.1509A| vivorum est (Marc. XII; Luc. XX), et non morientium, eo quod in illo qui vivit, omnes qui in ipso sunt, vivi inveniuntur. Unde et Scriptura eos dormientes appellare consuevit. :2. Quapropter officiosissimum est, sicut dixi, sanctos imitari viros, videlicet praefatum Ambrosium, et beatum Hieronymum, reliquosque sacros imitabiles viros, qui suis epitaphia charis facundissime condiderunt. Et si non assequi eorum jura facundiae queo, materiam tamen loquendi scias non deesse; quia eum recolere scribendo cupio virum, quem sanctum et admirabilem universus pene praedicat orbis; quem quia vidimus, et usi familiaritatis ejus amore, licet indigni sumus, omnino tacere, quamvis indocti nequimus; ut dum eum oculis videre negamur, saltem 120.1509B| mentis officio prosequi mereamur. :3. Sed dum hoc cogitare incipio, duobus valde contrariis afficior intus, moeroris videlicet atque gaudii. Sed contristari Apostolus pro tali negotio vetat; gaudere vero non solum mea, verum omnium nostrorum subita desolatio prohibet: quibus utrisque taxatis [al., taxatus] stipendiis pietatum, gaudere magis, multumque congaudere profecto spe promissionis aeternae de tanto patrono oportet. Itaque per felices eum jam transisse agones, quem procul dubio requievisse in Christo sine fine beate mansurum, minime dubitatur. Sed quia fletu amoris vincor potius quam desperationis ignavia, mihi parcendum non ambigo; praesertim cum Apostolus non flere prohibeat, nisi tantum ut de dormientibus, tanquam 120.1509C| caeteri qui spem non habent, non contristemur (I Thess. IV). Ergo longe aliud est cum desperatione contristari, aliud vero dolere et condolere, quod sic peccati causa huc venimus, ut ad modicum vix parum aliquid esse videamur. Unde procul dubio charorum lacrymis abluere sepulturam debitae pietatis affectio esse debet, non erroris. :4. Qua pietate, licet mentis ingenio segnis, tui recordor, virorum charissime Adalharde pater, senectutis decus, species sanctitatis, forma virtutum; in tantum, inquam, tui recordor, amoris vinculo, ut vix admodum me valeam inter utraque temperare negotia: qui dum video Dominum Jesum Christum, Lazarum quem diligebat flevisse mortuum, et non solum flevisse, verum turbatum fuisse spiritu, nimium 120.1509D| fiere cogor, tali ac tanto coeli destitutus oraculo. Caeterum ipsa natura docet charorum non oblivisci debere, sed quibus possumus eos commendare ingeniis; ut et dilectio in mente firma teneatur, visione carnis sublata; et amor in mente qui dudum accensus fuerat, dum melius vivat quem diligimus, non moriatur. Unde, mi votorum charissime, tui superspargo more vulgi sepulcri jura floribus, ornare cupiens funus litterarum officiis: quatenus tuarum aromata virtutum non tumulo teneantur clausa, sed longe lateque in exemplum futuris fragrent temporibus. Neque enim more quorumdam censeo pueros hinc inde super tumulum constituere, qui tuas fingendo laudes debeant decantare, ut instar lugubrium 120.1510A| carminum ad fletus et gemitum audientium pectora concitent; sed veritatis jura mihimet torpentis otio ne abdicentur, litterarum fidei commendabo, atque ita tuo refrigeratus alloquio, tui per saecula memorabor; neque a meo poteris evelli animo, nisi nomen tuum laudesque depromam. Fidelis est mihi conscientia, quod quidquid dixero a tua minus est laude; ideo persuadere mihi de te talia minime erubesco. Unde tua praesens absentia mihi manens, novos in me generat lacrymarum affectus: ita tamen ut praesentia absens faciat gratulari, quam jam perveneris ad diu promissa gaudia felix. :5. Ne, quaeso, lacrymanti dicas: Gratulari de me potius quam flere, charorum fili, debueras; praesertim cum scias me evasisse mundi ludibria, et pervenisse 120.1510B| ad fontem aeternae vitae; qui si me diligeres, gauderes utique et congauderes, quia jam fruor immortalitatis stola, et satior intuendo majestatis gloriam. Scio, mi Pater, scio, inquam, quia exutus carneis indumentis, coelesti jam frueris visione; sed vincor itaque pio perfusus amore, praesentem tuam flere absentiam, quo mihi triste videtur omne quod intueor, dum te suspirans abesse sentio. Et ut verbis Fortunati utar: <poem> Qualiter agnus amans genitricis ab ubere pulsus Tristis et herbosis anxius errat agris: Nunc fugit ad campos, feriens balatibus auras; </poem> Nunc redit ad caulas, nec sine matre placent. Sic me de tuis, Pater, absentem suggero verbis; dies, inquam, obitus tui mihi utinam non luxisset, 120.1510C| quia nec poterat pejor esse mihi exiguo, neque saevior ulla tuis omnibus illuscescere; quo quid agam quidve faciam perpendo, sub moerore amarus non invenio, prohibente, ut dixi, Apostolo, multum flere volens non audeo; gaudere vero, quamvis invitus, tuae claritatis gloria persuadeor; jam enim tibi hiems, mi Pater, abiit, et recessit imber. Ergo venerunt nuptiae Agni, inter delicias paradisi frueris, vox tua sonuit jam in auribus meis, et audita est vox turturis, ita dicens: Sicut audivimus, fili, sic vidimus in civitate Domini. Audivimus quidem gloriosa, sed cernimus potiora, in civitate Domini virtutum, Virtutum ergo, et non vitiorum, quia Deus fundavit eam in aeternum fundamento perpetuitatis. Intelligo quidem plane talia te canentem, sed suspiro dolens, 120.1510D| et gemo anxius, longe interdum a tuo sejunctus consortio: et quod serius est, orbis te virtutis virum praedicat, nec contingimus, nec videmus :6. Novi igitur quod neque has velis accipere laudes, qui tuas jam in coelo scriptas procul dubio tenes. Ibi tuum prorsus feceras horreum, ibique tuum semper erat mentis habitaculum. Unde quamvis mihi exigam quod impendo, tibi exinde gratulor, quia frueris quod amasti: mihi doleo, quem depulsum a lacte velocius amisisti; jucundor tui causa, sed mei plango; tuis itaque gaudiis superatus, tandem gratias Deo agere non recuso. Ago quidem gratias, quod talem te habuimus; vincor vero affectu, quia prius te caruimus, quam comites paradisinos tuo asciveris 120.1511A| consortio. Propter quod obsecro, mi Pater, prospicias per cancellos, per fanestras quoque Domino concedente voti intuearis filios. Novi igitur qua fueris charitate praeditus, quave fide firmus, qualique spe diu velut anchora Domino religatus; certissimum idcirco teneo, quod triplex iste tuus funiculus difficile, imo nunquam resolvitur. Miraris non modo sub pedibus nubes ac sidera, sed etiam altam planitiem coeli, niveo candidatus habitu; ideo precor ne differas misereri humilium, quos dudum ad talia provocabas in certaminis campo. Fortis, mi Pater, fuit ut mors dilectio tua: ideo nullo victus es hoste, nullo superatus agone. Vicisti oblectamenta mundi fortiter; et ideo coronaris, credimus, gloria triumphantis indubitanter. Venite, filiae Jerusalem, et videte 120.1511B| diadema quo coronatus est senex noster solemnitate aeterna! quibus ille inauratus est indumentis! perpendite quomodo adhuc juvenis malignum vicerit hostem, quomodo puer mundum pedibus olim calcaverit! ==VITAE EXORDIUM.== ===Adelhardus Caroli propinqui sui illicito conjugio commovetur.=== :7. Qui cum esset regali prosapia, Pippini magni regis nepos, Caroli consobrinus Augusti, inter palatii tirocinia omni mundi prudentia eruditus, una cum terrarum principe magistris adhibitus; elegit magis justitiae fore et veritatis amicus quam in illicita consentire, etiam multis oblectatus blanditiis. Unde 120.1511C| factum est, cum idem imperator Carolus desideratam Desiderii regis Italorum filiam repudiaret, quam sibi dudum etiam quorumdam Francorum juramentis petierat in conjugium; ut nullo negotio beatus senex persuaderi posset, dum esset adhuc tiro palatii, ut, ei quam vivente illa rex acceperat, aliquo communicaret servitutis obsequio; sed culpabat modis omnibus tale connubium, et gemebat puer beatae indolis, quod et nonnulli Francorum eo essent perjuri, atque rex illicito uteretur thoro, propria, sine aliquo crimine, repulsa uxore. Quo nimio zelo succensus elegit plus saeculum relinquere, adhuc puer, quam talibus admisceri negotiis, ut propinquo quem contraire prohibendo non posset, non se consentire fugiendo monstraret. Nec minus igitur Joanne 120.1511D| pro justitia mori paratus fuisse creditur, qui pari adnisu illicitam reprehendebat regis audaciam, et spernebat hujusmodi nuptias; nec considerans propinquitatis jura, ut carni assensum praeberet sed 120.1512A| leges Christi, quas violare non ferens sibi in animo praeponebat. Unde et voluit magis cum Christo mente ingenuus crucis ignominiam ferre, ut fortia quaeque confunderet, quam si etiam adoptaretur in regnum, ut esset regis filius. ===Corbeiae aetate vicennis fit monachus.=== :8. Despiciens itaque Pharaonis regni divitias, pervenit tandem ut monachus, velut Moyses in eremo. Dei frueretur alloquiis. Neque enim adhuc saeculo ita calceatus, poterat coeleste visum in monte videre; sed exutus his omnibus et sanctificatus, Dei agente gratia, discipulus factus est Salvatoris. Legerat ergo: Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33). 120.1512B| Neque igitur ignorabat quod facilius sit camelum per foramen acus transire, quam divitem in regnum coelorum intrare (Matth. XIX); et ideo deposuit aselli onera, ut facilius arctam atque strictam viam mandatorum Dei curreret. Quibus depositis, Corbeiae, imo Christi ibidem expetiit fontem, velut cervus ille Davidicus (Psal. XLI). Quo cum parum fuisset immoratus, subito humilitatis discipulus factus est magister virtutum; et qui pridie pedissequus videbatur, aliorum inventus est dux et praevius suorum in Christo commilitonum. Elegeras enim, bone Jesu, tibi tironem et puerum; non quidem ille te, sed tu illum elegeras et praeelegeras, tua praeventum misericordia. Elegisti eum ferme cum viginti esset annorum, quando infelix nimium aetas humana fragilis et 120.1512C| valde proclivis est ad peccandum; tunc quando omnes tirones tui, cum exirent de terra Aegypti, a viginti annis et supra in libro vitae te conscripti sunt praemonente (Num. I); necnon et cum rursus a Josue recensentur omnes hac aetate, et deinceps qui possunt ad bella procedere (Jos. VIII), in coeleste collegium supputantur, hi tantum in castris Domini figunt tentoria, hi soli procedunt ad bella. Sane quia mirum ad modum est tunc vincere, cum oblectatur variis blandimentis; triumphare, multis cum impellitur argumentis. Viginti etenim fiunt quinque quater ducti, aut quatuor quinquies supputati; quibus ita collectis, constat eos tantum ad bella fore promptissimos, qui Veteris ac Novi Testamenti aetate senuerint, et ejus sapientia fuerint educati. 120.1512D| Horum igitur virtus est ad bellandum aptissima, et ut se vincant primum monenda; praesertim cum tunc hostis, quantum in carne est, majoribus utitur decipiendi ingeniis. ===Hortulanus constituitur.=== 120.1513A| :9. Tunc ergo tuus, Christe, aetate puer, mente ingenuus, prostravit mundi illecebras: tunc deposuit arma Saul regis, ut te solo lapide, quem gestabat in pectore, prosterneretur [al., prostraretur] ingens animarum delusor. Te denique elegit secum in praecordiis ferre: te auctore contra spiritalia nequitiae in coelestibus dimicare (Eph. VI). Quid plura? ita certaminis campum ingressus, pervenit ad coenobium: ubi annuo pulsans voto, tandem introivit portas justitiae, per quas soli justi ingrediuntur. Deinde pervenit ad portam virtute mactus, quae sola suos quosque ducit ad vitam. Ingressus namque est arctam et sctrictam viam, quae paucorum est (Matth. VII), ut dilatato animo viam mandatorum Dei cureret 120.1513B| sagacissimae artis ingenio: atque cum jam diu ita totus efforuisset inter monasticam disciplinam, ut magis inesse coelestibus quam terrenis crederetur; nescio quo ducti patres affectu, quasi ex jussu regio, hortulanum eum constituunt. Qui gaudens ut bonus athleta Christi, ac si inter paradisi delicias, ita obediens laetabatur animo. Sciebat namque Dominum in hujusce sepultum fuisse spelaeo, ibique Mariae ut hortulanum apparuisse (Joan. XX). Sciebat eodem in loco eum resurrexisse, etiam inibi visiones angelicas apparuisse. Unde profecto thesaurum effodiens in hortis animi multiplici corpus aromate unguebat Jesu. ===Animo excolendo operam dat.=== 120.1513C| Quid tunc, putas, dicebat, tali astipulatus officio? Ni fallor, dicebat, (si non voce, mentis tamen affectu) dicebat, inquam: Veniat dilectus meus in hortum suum virtute consitum, et comedat fructus pomorum suorum (Cant. V). Erant igitur illi in animo diversa virtutum olera; et idcirco dixisse non ambigitur, ut comedat fructus pomorum suorum: suorum, inquam, quia non sibi, sed Domini applaudebat gratiae, si quid boni mente gestaret. Alii labores agrorum super excolant quam virtutes animi obedientiae causa defensi: iste talia non omittens hortum deliciarum animam suam Domino consecraverat. Fecerat enim quod ab eo sibi dictum meminerat: Pone me sicut signaculum erga cor tuum (Cant. VIII, 6): quo praesidio vallatus secum in animo Domini 120.1513D| magis delectabatur colloquio, quam rerum negotiis temporalium. Descenderat enim profecto dilectus ejus Christus hortum anmi illius invisere: descenderat utique ad areolam aromatis, et in eo virtutum deliciis pascebatur: hortus autem deliciarum eo vocatus est paradisus, quod intelligitur mens hominis, quia Eden hortus deliciarum interpretatur; unde et quidam florentem eum dixerunt. Descenderat ergo in eo Christus, ut lilia colligeret castitatis, 120.1514A| et videret si jam mala Punica germinassent. ===Eloquii suavitate nitet.=== :10. Est autem boni viri animus, ut dixi, hortus plenus deliciarum virtutibus, atque ita alter denique paradisus. Metitur [al., messuitur] ibi myrrha, membrorum scilicet mortificatio, cum virtutum aromatibus; colligitur rosa martyrii sanguine rubricata; nitent poma convallium, coelestibus disciplinis irrorata; germinant mala Punica propter odoramenta bonorum actuum: absque eo si quid intrinsecus latet Dei flagrans pius ardor amoris. Inde est, frater, si velis advertere, quod noster senex totus amabilis et suavis erat: inde quod aptus omni eloquio puritatis. Nonne tibi videtur mel et lac ex ejus lingua 120.1514B| manasse, qui ita se suo influebat eloquio, ut nonnunquam aliquos ac si ebrios redderet sanctitate; omnes vero sibi connexos prae dulcore nimio faciens? et quid aliud erant ejus labia, quam favus distillans? et ut altius dicam, quid aliud quam organum sancti Spiritus? alioquin humana non potuisset apprehendere sapientia quae loquebatur: plena denique sanctitatis munere verba coelesti manabat [al., manabant] oraculo. ===Suorum congressus fugit et Casinum se recipit.=== :11. Qui cum idem ita longe diuque a sancto ageretur Spiritu, recordatus praecepti Abrahae fuisse dicitur, ubi inquit Scriptura: Exi de terra et de cognatione tua, et de domo patris tui, ac veni in terram 120.1514C| quam monstravero tibi (Gen. XII, 1). Qui cum secum talia contulisset, coepit intra se meditari et dicere, quod nondum hoc praecepti genus opere complevisset: qui si mente reliquerat nativitatis solum, reputabat quod adhuc corpore interesset, et si juxta Evangelii praeceptum (Marc. X), patrem aut matrem aut cognatos jam reliquerat, ut Deo dignus haberetur discipulus, adhuc etiam amplius molestabatur: quia, licet pro dignitatis genere, saepius tamen eum invisendo propinqui et noti frequentarent, quam quieti viri animus poposcisset. Quo factum est, ut illico alter Elias fuga laberetur, non Jezabel, sed carnis fugiens voluptatem. Quaerebat enim severus Christi miles effugere, ut sese fugiendo plenius inveniret: atque ita qui dudum fuerat multis fulcitus 120.1514D| blandimentorum obsequiis, factus est hospes peregrinationis: non habens cum Christo (quod egregium habendi genus est) saltem ubi caput reclinet. Itaque sic se fugiens ut se inveniret, pervenit secum in fortitudine verbi usque ad montem Casinum, nolens patriae cognoscere curas, neque praedicari de se vento jactantiae laudes. Cogitabat autem solum se velle tantum percepisse, necdum divisum a vitiis, quousque moraretur infra patriae fines. Et 120.1515A| ne rursus novis diaboli retibus ligaretur, exivit ultra se vadens si quomodo posset relatu veritatis edicere: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20). ===Ab anachoreta detegitur=== :12. At ubi ita conscius venit Casinum, quo totius fons religionis et origo putabatur; susceptus quidem a Patre monasterii: sed Dei disponente judicio ibi eum paululum licuit immorari. Fertur namque quod illico quidam ei anachoreta in spiritu Dei praediceret quinam et unde esset, et ob quam causam eo usque advenisset: ac deinde post modicum praedicit adventuros regis nuntios, qui eum repeterent, suoque in loco restituerent. Quod ille audiens turbabatur plurimum quod votis prospera non succederent: 120.1515B| qui assumens illico abbatem loci illius, retulit ei sua quaeque, rogans atque obsecrans, si quo modo posset effugeret, clementer annueret, quo nomen illius ultra etiam nec a longe audiretur ===Reducitur in Galliam.=== :13. Sed praeoccupavit Deus mox eorum consilia: et dum moras faciunt evolvendi, continuo praeoccupatur nuntiis, qui tenentes eum reduxerunt in patriam. Quid putas? quam amarus erat animus, quam moestus, quia ad patriae fines et dulcia proprii soli arva invitus rediret! Audiant igitur hujusmodi virum nostri concives monachi qui lenti requiescunt umbrarum delibuti fuligine: audiant qui post se saecularium greges trahunt: audiant, inquam, quod 120.1515C| non satis tutum sit suorum se deliniri parentum affectibus. Christus ergo matrem nescit et ignorat fratres, ut veram nobis mentis ostendat fraternitatem: Si quis, inquit, fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater, soror et mater est (Matth. XII, 50). Deinde revocat discipulum ab officio funeris ne patrem liceat sepelire debito carnis jure: Sine, inquit, mortuos sepelire mortuos suos, tu autem sequere me (Matth. VIII, 22). Hoc igitur totum noverat pius senex noster: et ideo fugere festinabat e medio civium suorum. Recordabatur namque quod Jesus non sit signa operatus in patria: neque propheta sit sine honore, nisi in proprio solo (Matth. XIII). Hic autem honore mundi exspoliatus idcirco festinabat exire charorum vinculis, ut vere posset 120.1515D| sibi mentis honorem asciscere, atque (ut altius dicam) angelicam in terris degere vitam. Videbatur non satis pauper posse fieri in medio parentum suorum, qui regni pollebant honore, et divitiarum copiis renitebant, et ideo disruptis vinculis clari nominis, voluit pauper fieri sine ambitione, quondam locuples. Sed sui contemptor eximius paupertate fit ornatior, fuga clarior, vilitate humilitatis sublimior: et ut beati Hieronymi verbis (Epist. 2 ad Nepot.) 120.1516A| utar, sint nonnulli ditiores monachi, quam fuerint saeculares: possideant opes sub paupere Christo, quas sub locuplete et fallace diabolo non habuerant: ut suspiret eos Ecclesia divites, quos mundus tenuit ante mendicos. Adalhardus vero noster, mundi omnia calcans, vicit in schemate, et cuncta quae mundi sunt sub pedibus attrivit. ===Abbas eligitur. Augustini imitatorem se exhibet=== :14. Et dum ita quietus jam victor celsa sederet in mentis arce, dispensante Dei providentia, rursus ei novus constituitur pugnandi ordo. Agitur namque non longe postquam redierat, proprio consentiente monasterii patre, ut nec multum longe dispar, id est alter Augustinus vivente praedecessore successor eligatur: nisi quod ille episcopus fuerit, iste vero 120.1516B| abbatis loco subrogatus sit; utrique tamen perfecti Dei dispensatores inveniuntur. Erat autem idem beatus praefati patris Augustini velut pedissequus operum clarissimus imitator, satis aculus ingenio, voluntate promptus, eloquentia dives, dulcifluus affatu, auditorem tanto afficiens fructu, ut linguam ejus vix aliud quam calamum sancti Spiritus credere potuisses. Praedicationis ejus officium lacrymae commendabant, et cordis duritiam gemitus molliebat. Fluebat itaque lacrymarum ab eo serotinus imber, quatenus mentes uberius semen fructificandi caperent, et cor audientium hujusmodi sensu charitatis amore mulceret. ===Eximiarum Adalhardi virtutum encomia.=== :15. 120.1516C| Vox ejus plena viroris gratia et omni constantia fortior videbatur: ipse vero vultu corporeo nitens, plenus pinguedine sancti Spiritus credebatur. Erat autem juxta illud Horatii (lib. II Serm., sat. 7) quod magnis laudibus praedicatur, Fortis, et in seipso totus teres atque rotundus. Fortis siquidem fide, constantia et virtute solidus, intantum ut nil trepidans nihilque dubitans videretur, etiamsi totus terrore infractus orbis laberetur. Verumtamen si aliqua terroris procella impulsus esset, aliquando spe superabat, aliquando vero ratione vincebat: timor autem mundialis eum nusquam potuit subrigendo transverberare. Teres autem et rotundus ideo in seipso, imo in Deo fuisse 120.1516D| dicitur, quia non solum sibimet virtutibus ac moribus aptabatur, verum etiam omnibus congruus erat et amore dignissimus; intantum ut omnia omnibus esset et pene cunctis lucrifieret. Erat siquidem carne nobilis, sed nobilior moribus: plenus Dei sapientia, sed opere non vacuus: pulchra facie, sed fide ac sanctitate pulchrior: dives progenie; sed ditior almitate, quia propago erat natus de propagine coeli. ===De prudentia, et justitia ejus in Italiae administratione.=== 120.1517A| :16. Totus igitur novo homine indutus erat, et quantum hic mortalibus fas est, in intimo Domino recreatus. Equitatus ejus erat quadriga virtutum: rotae vero quadrigae illius, prudentia, justitia, fortitudo, et temperantia. Porro prudentia tanta illi inerat ut fons consilii ex ejus animo manare videretur. Cernebat enim simul praeterita, praesentia et futura: ut de singulis praevideret quid agendum, quidve sequendum Dei consilio monstraretur. Justitiam vero quantum sectatus sit testis est Francia et omnia regna terrarum consultu sibi submissa: maxime tamen Italia, quae sibi commissa fuerat, ut regnum et ejus regem Pippinum juniorem ad statum 120.1517B| reipublicae et ad religionis cultum utiliter, juste atque discrete honestius informaret: ubi tantam promeruit laudem, ut a quibusdam, ita ut fertur, non homo, sed pro virtutis amore angelus praedicaretur. Fatentur enim quod nunquam in judicio alicujus personam inspexerit: neque juxta proverbium vulgi, aureo pugno sit murus ejus animi fractus. Solus, ut aiunt, potuit illaesus fluvium transire Acherontis avari, et sine discrimine caecitatis ex Alpibus remeare per annos. Ante quem tremebat in promptu superborum altitudo, gloriabatur humilitas mansuetorum: deposuit enim illico in ingressu omnem inde tyrannicam potestatem, qui velut praedones iniqui in populo ferebant: tantoque audentius quantum liciti auxiliabantur domini jure. Unde et omnem 120.1517C| terram pessima potestate vastabant. Primum ergo his pacem reddidit; deinde sua cuique pius arbiter jura restituit. Ergo tanta inerat ei sapientiae virtus, ut pro virga censoris judicis uteretur verbo, neque moram faciens sua cuique quae justa fuerant designando. Fecit igitur ut suum quique adimplerent officium, et nulli jus usurparent alienum. Erat autem thesaurarius pauperum, viduarum patrimonium, pater vero orphanorum, moerentium consolator, brachium infirmorum, et forte superbientium flagrum. Verumtamen omnes de supercilio mentis artificioso deponebat ingenio, et nullum penitus frangebat, nisi quem conspiceret irrevocabilem esse. ===A Leone papa III laudatur.=== 17. 120.1517D| Atque ita virtute validus mitis et mansuetus Romanorum pervenit ad fines, ubi a domno Leone tunc temporis apostolico, tanto familiaritatis officio est susceptus, ut neminem constiterit Francorum antea suscepisse. Unde nostrorum quidam narrant sibi jocoso dixisse animo: « France, inquit, sciendo scias, quia si te aliud invenero quam te credo, non ultra necesse est Francorum aliquem huc venire cui credere debeam. » Quo profecto patet quantum pondus habuerit idem vir, cujus evacuatio fidei Francorum genus omne probaverit non credendum, cujusve firmitatis fuerit. ===Lothario Augusto scribit.=== 120.1518A| :18. Sed quantus sit plurimum produnt opera promissionis impleta: et testantur litterae quas de hac quae inter homines est tenenda fines, Lothario imperatori nuper direxit, inter reliqua ita dicens: « Quid putas, inquit, o princeps, si fides saepe inter cruores et saevientium arma, etiam inter paganos tantum valuit, ut quisque se committeret alterius fidei sacramentis: quantum valere debeat foedus Christiani in veritate promissum? non te decipiat aliquis, obsecro, inquit, imperator, quia fides cum contra aliquem violatur, non homo, sed Deus testis et veritas mea contemnitur. » Talibus dictis procul dubio liquet, quod facilius fuerit ferri violari vincula, quam hujus viri fidei contaminari promissa: 120.1518B| praesertim cum in ejus pectore nil toto nisi fons veritatis et mira simplicitas radiabat. Quem si diligenter inspiceres, erat in eo animus sigillo Christi impressus: ideo in nullo penitus corrumpi poterat. ===Aliorum virtutes aemulatur Adalhardus.=== :19. Animus vero ejus erat velut hortus paradisi, fidei muro conclusus, universarum consitus virtutum generibus. Hujus viri imitabatur humilitatem, istius lenitatem: sequebatur autem alterius parcimoniae victum et mediocrem vestimentorum habitum. Illius quoque habebat patientiam, hujus vero mansuetudinem. Cum frequenti autem suspirio tale mihi verbum pietatis ore dicebat: Super quem requiescam, 120.1518C| nisi super humilem et quietum ac trementem sermones meos? (Isa. LXVI, 2.) Tu nosti, bone Jesu, ut quid talia sibi sedulo replicabat mentis affectu. Habebat enim sibi distincte et apposite ad persuadendam hominis sanctitatem: universa tua praecepta sibi animo commissa tenebat, et inde conferebat secum, habens tuorum dicta mandatorum suos ante oculos: atque ita omnium sanctorum vitas uno mentis intuitu considerabat, quorum sedulo ruminabat virtutum exempla, ut ex his omnibus unum colligeret virum perfectum Deo plenum, et religionis officio decoratum. ===Similitudo ex Tullio.=== :20. Scribit namque Tullius, rex eloquentiae Latinae, in libro secundo de inventione rhetoricae artis, quo 120.1518D| tempore Crotonienses florerent opibus, atque ita cum beati numerarentur, et templum religionis suae picturis egregie locupletare vellent, vocasse Zeuxim quemdam, qui omnium pictorum ingeniis videbatur excellere: quem magno pretio conductum adhibuerunt, ut sibi pingeret cujusdam Helenae imaginem saeculis opus mirabile permansurum. Qui illico quaesivit ab eis quasnam virgines formosas haberent. Illi autem statim deduxerunt hominem in palaestram, atque ei pueros ostenderunt multos magna praeditos dignitate: deinde honestissimas ex gymnico certamine 120.1519A| victorias domum cum laude maxima retulerunt. Cum puerorum igitur formas et corpora magno hic opere miraretur: Horum, inquiunt illi, sorores sunt apud nos virgines, quae quanta sint dignitate, potes ex his suspicari. Et ille: Praebete illas mihi, quaeso, ut ex his dum pingo formosissima quaeque, transferam super unius imaginem rei quam petere censuistis. Quod illi obtemperantes, pictor quinque delegit, quarum formam suo probavit judicio pulchritudinis esse. Neque enim putavit omnia quae quaereret ad venustatem uno se in corpore reperire posse, eo quod nihil simplici in genere omnibus ex partibus perfectum natura expolivit, tanquam caeteris non sit habitura quid largiatur, si uni cuncta concesserit. ===Ob magnam quam habuit virtutum aemulationem Adalhardus Antonii et Augustini cognomine gaudet.=== 120.1519B| :21. Ita si quidem et senex noster ingrediens palaestram hujus vitae, postquam ablutus est baptismi fonte, post abrenuntiationem saeculi; quo puro mentis intuitu conspexit diversos ad diversa tendentes? Alios quidem vidit sudare ad mundi honores et praesentis vitae gaudia, alios vero ad luxum et libidinem carnis; nonnullos autem sectari justitiam, necnon et aliquos futuram respicere vitam. Elegit tamen ex omnibus quos potuit intelligere quinque virgines, quae pio charitatis oleo suas indesinenter ornant lampadas, et parant exire obviam sponso et sponsae; et has imitatus est vigilanti animo, ne forte fur nocte 120.1519C| veniens dormientem subriperet. Audivit etiam ex gymnico carmine sanctorum quam dignas honore victorias, atque ex his omnibus unam in se Christi reformavit imaginem. Illic in uno videlicet Deo et homine Christo Jesu omnia quae sunt venustatis et decoris aeternae vitae ultra quam intelligi possit adinvenit: sed perfectum quod in omnibus Ecclesiae partibus natura prohibuit, gratia concessit, ut sit Deus omnia in omnibus. Idcirco ex omnibus per omnia satagebat, ut jam Christum in omnibus inveniret. Ob hoc autem ab aliquibus, ut epistolae magistri Albini ferunt, Antonius vocabatur; a nonnullis vero, ut supra dictum est, Aurelius Augustinus: agebat namque istud Gregorii, aliud vero beati Silvestri. ===Ejus in egenos liberalitas.=== 120.1519D| :22. Testis est mihi conscientia mea quod saepe mirabar, cur tantum mutuo vellet accipere, ut indigentibus vel suorum erogaret usibus, donec vitam beati Silvestri inspexi, cujus in hoc imitabatur exemplum, ut semper magis mutuando pauper quam dives inveniretur. Dicebat namque sibi saepe cohaerentibus: « Vis nosse, o, inquam, tu, utrum avarus 120.1520A| largusne videaris? scias prorsus quod si timueris quis magis te dedisse quam oportuerit, avarus convinceris; quod si minus quam debueras, largitatis est utique signum. Et ideo te, fili, moneo ut magis si neglexeris, in hoc reus appareas, ut de nostro plus censeas tribuere, quam minus aliquid erogare. » ===Sua liberaliter erogans saepius eget.=== :23. Novit altissima virtus, quod frequentius in tantum liberaliter tribuebat, ut ipse pauper ac sui simul viderentur egere. Sed tunc laetus, tunc gaudens exsultabat in Domino. Aiebat namque: Utinam vel in modico paupertate Christi participaremur! sed nunquam ei visum est aliquando ad hoc potuisse pervenire negotium, eo quod Christus magis in eo 120.1520B| pusillanimes animaret assidue, ut sua liberaliter discerent erogare; et de Dei largitate praesumere; praeoccupabat enim eum divina clementia ministrando. Unde cum quodam die omne pulmentum casei de monasterio hospitibus ex integro expendisset, ita ut nihil fratribus reservaret, contigit ut quidam cum esset cellerarius, quasi voce minaci quodam mentis affectu diceret: « Miror, ait Pater, quid tua velit ingentis rei expensio. En nihil residui permittis esse fratribus, quo vesci libeat. Tum ille, ut erat suavis eloquio, arridens: Dominus dabit, inquit. Et ille: Tu semper, inquit, ita polliceris; sed non sic extemplo dabitur, quod tu indifferenter effundis. Interim autem dum haec aguntur, ecce duo adsunt plaustra pro foribus, unum nescio quid ferens 120.1520C| piscium, et aliud plenum caseis. Quod beatus Pater audiens, laetus pro fratre, jussit eum adesse continuo. Ecce frater, inquit, et quod timebas argueris; ecce imprudens convincitur ignavia. Tum ille, ut erat simplex animo, videns se argui beneficiis, Da, mi Pater, inquit deinceps, da quantum volueris. Jam enim non dicam ulterius: Non dabit Dominus; sed dicam prorsus, quia dabitur quantum volueris. » ===Exemplo Adalhardi auctor duros corde sugillat.=== :24. Neque igitur tantus vir prudenti affectu poterat ignorare, quid, cui et quantum daret. Hoc solum vitii, si libeat; deputetur quod aiebat, dicebat enim ita: « Si ad dandum mihi ita exiguum fuerit, 120.1520D| ut non habeam quod duobus impertiam indigentibus, quo solum eorum aliquis adjumentum capiat; bonum mihi videtur, cui jure magis competit ut ei totum tribuam, quam utrisque nil pene impertiam, aut eos ex toto vacuos relinquam. » Unde uni impendebat utrumque benevolentiae munus, alteri pietatis affectum. Videte, duricordes, videte viscera pietatis. Ecce hic, licet non posset largiri omnibus, tamen omnium doloribus et penuriis atque casibus variis 120.1521A| compassionis affectu, quasi propriis afficiebatur. ===Lacrymis deditus erat Adalhardus.=== :25. Vere tantus ac talis erat, ut de se quippe relatu veritatis potuisset asserere: Vulneratus charitate ego sum; qui nisi vulneratus esset a charitate, omnium casus continuis lamentis ut proprios non lugeret. Flebat autem diebus singulis, si non amplius, semel in die aut secundo, mane videlicet et vesperi. Ignis ergo erat iste in eo perpetuus non deficiens ex altari animi; sed jugiter tali ardebat voto. Ibi enim fiebat suave holocaustum Domino; ibi victimae mactabantur, praecipue in noctis medio; erat enim pervigil in orationibus. Omnem carnis adipem et concupiscentiarum illecebras tunc cremabat 120.1521B| flammarum incendio; et omnia intrinsecus vitalia caputque cum pedibus, id est initium vitae ac finem Domini in sacrificium adolebat. Lavabat enim quaeque lacrymis primum, ut deinceps omnia Domino mundius cremarentur. Fateor plane nunquam me invenisse virum, cui fons lacrymarum tantus inesset tantusque gemitus. Putares enim intrinsecus omnia fletibus resoluta profundis suspiriis pectus disrumpere. Videbantur in eo ac si tonitrua resonare, dum se crebris tunderet ictibus, ut lacrymarum imbres uberius eliceret. Haud dubium quin tonitrua fuisse recte dicamus, quia tu intus eras, bone Jesu, ut fletibus virtutum rigares semina, et agri pleni quem benedixeras, fructum fonte aspersionis ablueres. ===Quam ob causam.=== 120.1521C| :26. Qui cum exiguus ego aliquando ab eo requirerem hujusce lamenti genus et tanti fletus gratiam intulit ita dicens: « Plango, inquit, fili mi, plango, non quasi humiliando flere me conveniam, aut ut altiora coeli sacramenta conspiciam? sed me, inquam, quid sim considerans, plangendo lugeo. Plango quidem, non quia sic me vellem plangere: sed quia me ita plangendum novi, procul dubio plango. » O profunda humilitas viri et altissimum mentis ingenium! dicebas enim haec, non quod te talem scires, sed ut me, quem talem forte noveras, ad plangendum saltem serius invitares et pectus saxeum sic tuis fletibus emollires: alioquin tu ideo flebas, quod velut intra sancta sanctorum 120.1521D| ingressus, nondum continuare poteras quod cernebas. Spes namque quae differtur affligit animam. Ergo cernebas mentis oculo coelestem illam patriam, quo hymnidici chori Deo laudes concelebrant: et fruebaris beatum illum et felicem coeli concentum, ubi indefessa voce resultant prae gaudio jubilationis organa; et quod majus est, adhuc feceras tuam ipsius animam sancti Spiritus habitaculum. Sed cum idem Spiritus paululum altius evolasset ut eum requireres, flebas prae amore nimio, multumque flebas ita dicens: « Anima mea liquefacta est ut locutus est mihi, si quidem locutus est et abiit: abiit ut mens avida fruendi felicius inardesceret, et flammam cum invenisset, in eo charitatis firmius retineret. » 120.1522A| Inde erat, mi Pater, quod in mortis articulo non recedebat ab ore pius affectus, ac dicebas: Sitivit anima mea ad Deum vivum, quando veniam et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI, 3.) Jam enim cupiebas ingredi tabernaculi locum admirabilis, jam vox exsultationis in auribus erat et confessionis in ore; jam sonus epulantis audiebatur; jam quodammodo intereras his quorum habitatio est sicut laetantium omnium. Talia quippe dum fleres, tibi ante oculos assitebant: et ideo amore totus elangueras ac dicebas: Adjuro vos, filia Jerusalem, si inveneritis dilectum meum, ut nuntietis ei quia amore langueo (Cant. V, 8). Noverit pius lector, quod si se a talibus paululum pro quibuslibet negotiis segregasset, quasi a sanctis exiens festinabat ocius ut rediret; sed 120.1522B| continuo totum se inveniens, totus aderat quasi in die nihil aliud inter manus habuisset. Mox etenim aderant lacrymae, mox gemitus, atque omnis devotio: revirebat quoque animus illico, et omnis sensus corporis continuo mundo moriebatur. ===In officio divino quam pius.=== :27. Quod si ad Dei intrasset officium, ut idem jucundo animo solitus erat dicere, mox omnes cogitationes et causas rerum temporalium ante ostium reponebat, et secum totus ingrediebatur, ut totus Deo ac sibi adesset. Quem si conspexisses, subito videres eum introire suae secretiora mentis, et nescio quid verenti vultu respicere. Tingebat quippe calamum linguae fonte sancti Spiritus, ut mundus Deo laudes diceret: inter ipsas laudes nescio quid musicum 120.1522C| percipiens, aliquando abundantissime flebat. Et quid mirum? cum ut audivi quodam referente episcopo, inter ipsas palatii populorum frequentias dum rex et consiliarii ejus aliud quid intenderent, et turba more solito undique perstreperet, saepe eorum in medio positus lugebat, quasi ad agonem flendi huc venisset. Itaque ibi residens aliubi coelorum regi secretius assistebat. ===Extra monasterium ut se gerit.=== :28. Quod si inter mundi discrimina huc illucque pro Ecclesiae negotio occupatus esset, instituta tamen regulae minime deserebat, sed pro lectione vacabat fletibus, et pro reliquis officiis mentis jubilo Domino famulabatur. Noverant igitur omnes sui 120.1522D| comites et itineris socii continuo eum se nolle appropinquari: idcirco procul ab eo gradiebantur, quatenus ille soli Deo vacaret. Venerat enim illi jam tempus, ut neque in monte, neque in Jerosolymis, et, ut ita dicam, neque in aliquo loco, sed ut in spiritu et veritate adoraret Patrem. Templum autem ejusdem Spiritus suam fecerat animam veritatisque habitaculum; idcirco, ut mihi visum est, totus ubique secum totusque cum Deo erat, ac sollicitus cum eo gradiebatur ===Dissidentes revocat ad pacem.=== :29. Inde erat quod profecto semper hilaris semperque mitis ac laetus inveniebatur: inde quod tam 120.1523A| patiens, tam longanimis, tamque benignus in omnibus habebatur. Erat enim filius pacis charitatisque catena, ut fraterna sibi viscera invicem cohaererent. Novit hoc Spoletum et Beneventum: qui cum hostili gladio se invicem indesinenter caederent, factum est ut idem beatus illuc usque ob hoc progrediens deveniret, et Beneventum intraret. Porro ibi cum esset, inter eos tantum restituit pacem, ut usque hodie connexi et confoederati sibi mutuo in pace, Christi cohaereant. Unde non solum apud eos, sed etiam apud Graecos et omnes maris insulas, nimiam promeruit amoris gratiam, famam virtutis. Perpendebat autem in hoc dissidio, quod utrique Christiani et fratres essent: neque censuit eos ita Deo placere posse, ut tanta cruentarentur caede, et suarum praedas 120.1523B| facultatum facerent: quia omnis, inquit Apostolus, qui odit fratrem suum, homicida est: et scimus quod omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem (I Joan. III, 15). Unde se medium inter eos pius Pater injecit, et quam diabolus pacem Christi violaverat, sane ad plenum restituit. Igitur hujuscemodi negotio infatigabilis videbatur, et pro justitia certator eximius. ===Veritatis et justitiae causa exsulat Adalhardus.=== :30. Unde et factum est cum imperator Carolus dum vitae fecisset extremum, et Ludovicus proles ejus Augustus successisset in regnum, ut diaboli agente invidia in eo veritas pravorum rursus solitis agitaretur insidiis. Nec novum aliquid, quia apud 120.1523C| improbos semper inimica veritas fuisse comperitur, et justitia stultorum criminibus lacerata. Jam enim annosa perversorum improbitas, juxta illud Platonis, beatas et felices respublicas esse ingemiscebat, si eas studiosi sapientiae regerent, vel si earum rectores studere sapientiam contigisset. Unde dolo accensi atque invidia, excogitaverunt quomodo ac si Danielem ex regis latere amoverent [Mss., facerent], ut justitia ulterius non habendo defensorem statum amitteret; et iniquitas suis perempta fraudibus locum dominandi reciperet. Noveras enim omnium animarum Deus inspector, qui hoc consilium illius cordi inseveras, ut regis et Ecclesiae cederet jussionibus, quod non nisi ob commune omnium bonorum studium hoc fecerat: videlicet ut 120.1523D| libertas potentiorum tyrannide relevata propensius Domino militaret, et universarum jure laudes Ecclesiarum devotius Domino redderentur. Sed Deus, qui suos ad altiora semper invitat, voluit hunc virum manifestius approbare, quantusque esset in adversis ostendere: ut qui tantus Deo victor in prosperis 120.1524A| triumphabat, in adversis etiam triumpharet, ut quia jam gratia Dei septem Evangelii beatitudines vita et moribus sibi acquisierat, octavam quae supererat operibus adimpleret. Beati, inquit Evangelium, qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 10). Passus est igitur idem malignorum supercilio et accusatus fraude humanitatis, qui amore justitiae ac veritatis in promptu nil sibi tutum servaverat, nisi se pro ea usque ad mortem modis omnibus tradidisset. Nunquam enim timore occuluerat veritatem, nunquam mendacium locum habere concesserat: sed miseros objecta veri [al., verius] puritate clementer tegebat, quos praesertim avaritia et crudelis imperitorum vexabat ignavia. Unde cum caecitas iniquorum dolosius 120.1524B| aranearum telas quam cautius venandi retia texisset, noluit ante faciem apparere, ne forte pravitatis turpitudo justitia reducente foedius monstraretur. Quo factum est, ut sine accusatore, sine congressu, necnon sine audientia atque sine judicio, justitia plecteretur in eo. Qui pulsus praesentibus bonis, dignitate exutus, vulgi existimatione foedatus, ob beneficium reipublicae exsilium tulit. Sed quam caeca et stulta perversorum calliditas fuit! cogitabant enim inficere bonorum semper et commaculare virtutis famam ob dignitatis ambitionem, praesertim cum eo magis alterius torqueantur gloria, quo nolunt assequi eam qua clari nominis honore digni habeatur. Sed si Deus pro nobis, quis contra nos? (Rom. VIII, 31.) Ergo mentiti sunt se 120.1524C| posse polluere decus ac felicitatem eorum, quia sua in coelum facultatum tulerunt praesidia. Illic enim neque fures effodiunt, nec furantur (Matth. VI). Nemo enim aliquid habet post Deum seipso pretiosius. Ideo qui semetipsum bene operando custodit, necesse est se totum et Deum possideat. Nunquam enim suo se vacuare honore ac facultatum pretio, quo nihil ditius est, privaricari poterit, si se quisque extra se non projecerit. ===Virtus, possessio potissima.=== :31. Pretiosissimum ergo genus possessionis est virtutum decus, quibus nihil gravius acquiritur, nihil suavius amando percipitur, nihil felicius possidetur. Hunc thesaurum sibi senex noster laborando 120.1524D| quaesierat, quaerendo felicius adinvenerat, inventum autem quocunque iret secum possidendo ferebat: atque ita quanto exoccupatus rebus mundi fuerat, tanto suae possessioni intentus hinc inde locupletius et se coelo restituebat. Noveras jam impudens concupiscentiae quaestus, quia miles Christi non tuis 120.1525A| tenebatur vinculis, neque tua offuscabatur caligine: sed celsa praesidens charitatis arce, mundum quasi sub pedibus suo liberalitatis dominio subjugarat. Idcirco non quocunque invidentium zelus, sed quo Dei agebatur spiritu, quasi ad epulas invitatus satis admodum ultroneus ibat. Dic, quaeso, misera mundi cupiditas, quid inanibus gaudiis raperis? quid externa bona et momentaneum luxum pro aeternis vitae deliciis amplexaris? noveris quod nunquam tua facias esse, quae a te natura rerum fecit aliena. Quod si naturae satisfacere quaeris, scito quia parum est quod requirit. Quod si cupiditatis luxui nil satis esse poterit, o misera mortalium praesumptio et temeraria virtutum imitatrix cupido, ut quid tantis immergeris fluctibus? quid mortis aeternae praeoccuparis 120.1525B| casibus? ut quid ultra te inconsulte transcendis, cum inde si quid esse potuisses, totum amittas? Ecce cum justitia et veritate bellum te semper habuisse novimus: et inde est igitur quod adhuc livore torqueris. Tu primo mundum in Abel fratricidio cruentasti; deinde per omne tempus sanctorum millia iniquitatis gladio trucidasti: et, quod scelestius est, Dominum cupiditatis pretio vendidisti. Porro adhuc vincendo vinceris, quae jam sanctorum pedibus conculcaris. Quare non audis, infelix, adversum te sanctorum querimonias sub altare Dei clamantes: Vindica, Domine, sanguinem nostrum! (Apoc. VI.) Forte cogitas quod in isto sanguinem non fuderis, ideo te excusatum iri? fateor plane quia mentita est iniquitas sibi. Audisne dicentem Dominum: 120.1525C| Mihi vindicta, et ego retribuam? (Rom. XII, 19.) Sed quod tu excogitaveras improvise, ut senem nostrum terrarum sedibus exsulares, Dominus ejus hoc usus est ad coronam. Igitur more solito tuum caecitatis malum convertit in alterius bonum. Ecce rursus ponitur aurum in fornace: ecce tentationis igne probatur: tunditur ac limatur: igitur, ut speciosum vas in honore formatum possit clarius renitere. Sed dum praesens quisque talium contemplatur rerum eventum, fortassis censet juxta illud Virgilii, <poem> Nec curare Deum mortalia quemquam. </poem> Justus enim aliquando ecce in sua perit justitia, calumniantium fraude perimitur, et pravus sibi quisque vindicat sapientiae laudem. Verumtamen utrarumque 120.1525D| rerum finem rei probavit eventus. ===Ad Heri insulam relegatur Adalhardus.--De reliquis ejus fratribus et sororibus.=== :32. Interim vero senex noster, sapientia probus, mittitur quasi unus ex ignobilibus ad Heri insulam. Missus vero illuc omni humano privatus honore, sed coelesti interim undique vallo fulcitur. Dissolvitur autem ad tempus quam felix quadriga germanitate in modum illius Ezechielis conjuncta: super quos Jesus lorica virtutum succinctus decentissime praesidebat. Erant igitur quinque unius viri semine 120.1526A| propagati: quorum trium imperator Augustus familiari usus consilio, una secum fundabili quadratura Francorum imperium satis admodum dispositum regebat reipublicae augmentatum. De his namque equis Habacuc non incongrue Domino cecinerat dicens: Qui ascendis super equos tuos, et equitatio tua salus (Hab. III, 8). Quorum quidem impar cursus, sed par animus ad palmam in primordio ferebatur. Porro jam deinceps praesidente eis Spiritu sancto aequo voto in his unum propositum consummatur: qui primo quidem discolores videbantur equi currere, sola voluntate concordes; postremum vero, ut beatus Hieronymus ait, iidem in hoc opere unum aurigae jugum trahunt aequa cervice et proposito pares, non exspectantes flagelli verbera, sed ad 120.1526B| vocis Christi hortamenta ita ferventes, ut magistri ac duces exercitui fierent sanctitatis. Erat autem major natu senex noster sanctissimus, aetate ac gratia jam Domino consecratus; maturior consilio, eximior omnibus sanctitate. Deinde Wala virorum clarissimus, qui ei successit postea monachorum Pater eximius; nimia familiaritate regi inhaerens [al., inhaesus], et maxima praefecturae dignitate subvectus; in senatu clarior cunctis, in militia vero prudenti animo fortior universis. Quem tanta laus sequebatur in omni vitae negotio, ut longe plus censeretur amore posse, quam omnium fastus etiam et tyrannis reliquorum. Erat enim justitiae custos et decus honestatis, oppressorum quoque justus oppressor. ===De Gundrada et Theodrada sororibus ejus et Bernario fratre.=== 120.1526C| :33. Quibus inhaerebat ex latere sexu soror Gundrada, nomine dispar, sed virtutibus procul dubio compar, fratribus assiduitate praesens. Si quidem virgo familiarior regi, nobilium nobilissima, quae inter venereos palatii ardores et juvenum venustates, etiam inter mulcentia deliciarum et inter omnia libidinis blandimenta, sola meruit, ut credimus, reportare pudicitiae palmam, et potuit, ut dicitur, carnis spurcitias illaeso calle transire. Pudicitiae, inquam, sceptra secum tenuit: quia prorsus sibi locupletius fore credidit integritatem servasse carnis, quam roseos castitatum flores violare. Est autem 120.1526D| pudicitia virtus, qua feliciter ut probatur coronari meruit, velut Tertullianus facundissimus ait ita dicens (de Pud., c. 1): « Flos morum, honor corporis, decor sexus, integritas sanguinis, fides generis, fundamentum sanitatis, praejudicium omnibus bonae mentis. » Ac deinde: « Quanquam rara, inquit, nec facile perfecta vixque perpetua. » Hujusce igitur Christi famula inter omnia castitatis discrimina delegit expetere campum certaminis, et meruit triumphum obtinere pudoris. Reliqui vero duo, videlicet Bernarius noster, et Theodrada soror ejus Deo devota, 120.1527A| quae jam reddito fructu nuptiarum secundum castimoniae gradum arripuerat, ad pedes Jesu cum Maria domi sedebant: illa quidem Suessionis sanctimonialium regens vitam; iste vero Christi discipulatus nobiscum habens formam: utrique tamen ad unum bravium supernae vocationis currere festinabant. ===De eorum unanimitate et concordia fraterna.=== :34. Video igitur in hoc eorum quinario numero dulci, sonum utrisque partibus revolutum personare musicum, et ad aliquid harmoniae horum quantitates concinere. Porro si primum inspicias viros, et secundo duas sorores, erit diapente Graecum et proportio sesqualterae quantitatis, tres enim duplum medietate sui ad aliquid vincunt: et concinit unus, 120.1527B| videlicet beatus senex noster, inter duos et duas: atque ita mellifluam musicae symphoniam artis et pyramydem geometricae disciplinae formam reddunt. Sed quod operatur unus, id est Adalhardus senex, inter quatuor, ut bene concinant; hoc vero isdem supereminens, ut in modum ignis quadrati coelestis patriae amore ardeant, invitat. Alioquin si respicias eos in negotio reipublicae praelatos, erunt rursus tres publicis, velut Martha, mancipati officiis, et duo ad pedes Jesu intenti, tantum ut audiant verbum. Atque ita medius est pater noster senex, qui inter utrasque vitas, activam scilicet et contemplativam, interdum medie temperatus incedit. Denique si eos rursus diligenter attendis, tres eorum si quidem 120.1527C| sunt qui continentiae triumphum sortiuntur, et duo qui primum castum meditantur connubium; ad postremum vero utrique par jugum monasticae disciplinae trahunt. In omnibus igitur vestiti duplicibus, in omnibus consoni et concordes atque conceleres [Boll., concolores] praedicantur. Conspicio quidem eos cum Benjamin singulos inter patriarchas quinque indutos stolis; sed a Jesu nostro veste simpliciter nuptiali postmodum gloriosius decorari: contueor autem quoque talenta credita, sed his omnibus unum praemium lego super appensum. ===Alio relegantur.=== :35. Qui cum ita his avidius in invicem pro se et in omnibus decertarent, venit invidiae ventus, et 120.1527D| dispersit eos procul ab invicem, in quibus praesertim florebat totius regni decus: ut et ipsi probati manifesti fierent, et ad quos devenirent, eorum virtutibus fulcirentur. At vero Corbeia tunc, multorum quoque ore jam diu laudata, moerens ac flens cum quoque tanto viduata patrono lugeret; in consolationem sui, Domino dispensante, meruit suscipere Walam, clarissimum virum, inter reliquos quos habebat nobiles, velut tironem Christi, quem postea post decessum fratris vice Christi gaudens sibi exsulat patrem 120.1528A| habere. O providentia Dei et parati oculi discurrere in omnem terram attingens a fine usque ad finem fortiter, disponensque omnia suaviter! quam incomprehensibilia sunt opera et judicia tua universa, qui caecitate humana uteris inaestimabili lucis consilio! Flagellas enim ad tempus filios, quos coronare disponis. Inde igitur est, mi Pater omnipotens, quod Bernarius noster Lirinum remittitur: Wala vero tuus Corbeia, ut dixi, tiro recipitur. Qui deponens militiae cingulum, ut te totum velle sanctitatis indueret, arripuit primum tirocinia paradisi, ut consummaret in se mensuram Christi. Theodrada namque quasi innocens sub sancta professione Suessionis relinquitur: porro praefata Gundrada ad sanctam Radegundem quondam reginam 120.1528B| mittitur, idcirco ut cui communicaverat ex parte florens inter palatii discrimina, imitaretur virtutum ejus insignia: et cum ea die noctuque Deum exorans, de se suisque interdum consolationem obsecrando reciperet. ===Exsilium laeto animo subit vir sanctus.=== :36. Sed cum iidem quasi exhonorati secedunt a palatio, procedit senex noster quasi ad epulas invitatus inter eos, ut aiunt, fortis fide, mente alacer, conscius puritate. Agebat namque gratias quod dignus inventus fuerit pro veritate contumeliam pati (Act. V). Deinde nunc fratrem osculo deliniens lacrymantem, nunc sororem blanditiis et sanctorum afficiens hortamentis, amicis persuadens mentis fortitudinem, proceribus vero palatii exhibens virtutum 120.1528C| exempla, porro in omnibus mirabilem mentis suae constantiam demonstrabat: ita ut quidam archiepiscoporum duo flentes ab eo regressi, ut fertur, imperatori Augusto interroganti dicerent: Quid putas, o, inquiunt, imperator? nunquid vindicare te cupis hunc virum exhonorando, et qualibet terrarum parte eum exsiliando? Fatemur plane quod nunquam ei gaudium huic simile facere potuisses, quo nunc ei probata patientia coelitus condonatur, praesertim cum hodie sibi nimium gratulatur, pristinam in Christo recipere libertatem. Unde scias, quod nunquam laetior, nunquam jucundior a nobis visus est aliquando, itaque nullum ferientis spe sancta subnixus pavet occursum, neque eum ullus hinc penetrat 120.1528D| dolor. Quod audiens imperator, pudore suffusus, doluit se fecisse quod jam ruboris erat inhibere. ===Imperatori non indignatur.=== :37. At vero pius Christi famulus hoc Caesari quasi pro crimine imputantibus aiebat, dicens: Nolite, quaeso, fratres mei, nolite attendere, quasi quod de nobis agitur, in hominis sit potestate. Fateor enim etiam si idem aliud delegerit, quam quod a Deo semel prolatum est, non posse penitus retractari, nisi 120.1529A| primum hoc opere compleatur: neque possunt compleri disposita, si non idem annuerit. Idcirco moneo vos, charissimi, attendite Deum in nobis, licet per cujus non optassem manus, voluntatem suam explere; quia, secundum Job, cum ista expleverit, talia ei praesto et quam plura sunt multa (Job XXIII). Alioquin, cum expletum fuerit quod praefixum est, non quod in istius erit voluntate, sed prout suo clementer annuerit nutu, quandoque revocabimur. Interim vero, quaeso, parcite a Deo collato nobis principi, quod non sua quodammodo, sed Domini nostri cui peccavimus, interdum utitur voluntate. Caeterum juxta beati David vocem, si Dominus incitat eum adversum nos, precor, suppliciter exorate ut sacrificium humilitatis nostrae odoretur (I Reg. 120.1529B| XXVI), et suos suscipiat poenitentes in omnibus: ita tamen ut ejus fiat voluntas. Ecce quanta et quam immobilis patientia illi inhaeserat! quanta doctrina, quantaque viscera pietatis! Igitur inter omnia haec et inter omnium voces gementium et lacrymarum alloquia, medius de se consolator erat et persuasor virtutum. ===Viro sancto proficiscente omnes ingemiscunt.=== :38. Erat enim quasi speculum sanctitatis et inter omnium querimoniarum jura causidicus irrogantium. Dic, rogo, quis tunc vel saxeum pectus habens non fleret? quis praecisus vel de silice non doleret? aut quis vel ferreis continere se poterat oculis ne lugeret? maxime ea hora, cum omnes una voce plangendo clamarent: Pessima caecitas malumque consilium 120.1529C| ut fons consilii exsilio deportetur. Istud, inquiunt, non recuperabitur, neque Francorum quisquam ei similis tantusque charitatis ac veritatis invenietur assertor. Plane, fatemur, pessima fraus et callidus veneni dolus! Ecce quam iniquissimum instat tempus, dum justi et boni exhonorantur viri, et nemo est qui interdicat. Quid igitur, putas, erit de nobis? Ecce, aiunt, tollitur pravitatis interdictor; et quis ultra justitiae locus erit? quae consilii sanitas? praesertim cum omnes sua quaerant. Nemo igitur reipublicae, sed pessime sibi quisque consulit, consilium pro muneribus venditur, sequuntur retributiones, propria lucra considerant. ===Septem annos in Heriensi insula exsul egerat.=== :39. 120.1529D| His et hujuscemodi querimoniarum vocibus usi, generaliter omnium corda singulorum fletibus ingemiscere cogebantur. Ignorabant ergo quod Dei occulto judicio factum sit, ut senex noster mala cum fierent ne videret, et poena peccati interim [mss., interdum] in quosdam liberius desaeviret. Tunc itaque quasi ei hoc solum deesset quod primum concupiverat, Domino dispensante ab humano pellitur orbe. Et credimus quod coelestibus pastus sit sacramentis, ut cui vetitum erat solum terrarum cernere, Joannis exemplo coelestis patriae inquisitor fieret. Quid putas? nunquid Deus oblivisci poterat quod primum contra ejus decreti voluntatem tali eum ab officio retardarat? Sed nunc fortassis ideo ei 120.1530A| votum diu desideratum conceditur, quasi ut quem prius Deus labore hujusce honoris laeserat, tandem posterius concessu operis delineret! quem si vel tenuis pulveris inter hujus mundi discrimina maculae sordidassent, angelico assuefactus consortio fontibus lacrymarum ablueret. Quod factum procul dubio creditur, ut septem annis, qui ad hoc sacratus est numerus, sancto ibidem spiritu ageretur, si quomodo septiformem ejusdem spiritus gratiam ex integro accipere meruisset: alioquin non talis ac tanta fuisset collata virtutum fama, nisi quia divino arbitrio conventum est, ut qui pene omnibus Europae partibus jam clarus inerat, etiam Aquitaniae solum extremis finibus illustraret: ut qui sibi pollebat ubique sanctitatis nomine, illuc usque cunctis clarior redderetur, 120.1530B| ac deinde ubique fultus Dei auxilio praemiis meritorum uberius abundaret. ===De magno Heriensium monachorum per sanctum virum profectu.=== :40. Hujusce rei testes idonei sunt assertores sancti fratres, inter quos idem beatus, ut ipsi fatentur, vita angelica per septennium visus est habitasse. Quos fratres idem ad omnia quae Dei sunt, sancta devotionis flamma movebat; quoniam tanta charitatis virtus in eo erat, ut omnibus se posset influere, et suo eos amore in Dei causa firmius solidare. Dei quippe altissima virtus asperos ei quosque secundabat ubique casus, quae tribus pueris medium fornacis fecerat tanquam spiritum roris flantem. Unde 120.1530C| nec procellis allidebatur, neque vi ventorum impingebatur. Christi enim erat fundatus amore, et, ut cum Apostolo dicam (Rom. VIII), quis eum separaret a charitate Christi? tribulatio, an persecutio, an famens, an nuditas, an gladius? vere, ut evidentius loquar, neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura, sed neque ulla creatura poterat eum separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu; fundati enim erant pedes ejus supra petram, et ideo non poterat commoveri. ===De eorumaem in Adalharaum amore et veneratione.=== :41. Unde cognoscentes eum beati viri, inter quos quasi sub custodia degere primum videbatur, coeperunt magno ejus amore inardescere, et nimium venerari, 120.1530D| non ob regiae quidem propinquitatis honorem, sed pro venustate morum et sapientiae documentis, necnon et pro sublimitate virtutum in tanto eum honore praeferentes, ut etiam ejusdem loci Pater et omne illud collegium sanctum Patris eum venerarentur obsequio, et secundum ejus consilium sua cuncta tractarent, et obedirent ei in omnibus, prout is semel ore aliquid protulisset. Tu enim haec omnia, Deus Pater incomprehensibilis, tuo disponebas nutu, ut et devotus tuus famulus tandem aliquando diu optato potiretur otio, et devoti milites tui ejus fulcirentur consilio. ===De ejusdem in Heriensi insula mansione.=== :42. Vacabat igitur illic jam coelesti sabbato fruitione 120.1531A| perenni, et gustavit [al., potitus est] quam suavis sit Dominus. Unde quam immensae laudes et gratiarum actiones ibidem ejus resonarent ab ore, puto, nemo est qui possit ad plenum edicere. Siquidem erat ei felix illa habitatio in modum paradisi, ex quo serpentis invidia primus ejectus est homo. Et mirabilis satis admodum ordo: ille quidem projectus inde confusione tegitur, iste vero ejusdem suasu quasi revectus ibidem gloriatur, eo quod jam consortio frueretur angelico. Erat igitur ei, ut quidam poetarum eximius ait (Virg. II Georg.): Quam secura quies, et nescia fallere vita, Dives opum variarum, et latis otia fundis. Atque ita nimium jucundus inter mulcentia sanctitatis otia laetabatur, quasi inter florigeri paradisi 120.1531B| amoena; nec dubium veritatis odio cum beato Joanne adeo usque exsilio deputatus, sicut venerabilis Beda presbyter ait (in serm. de S. Joan). ===Exsilio ut proficit.=== :43. Quin licuit cernere fluctivagas ubique mundi rotas, et Babylonis ac Hierosolymorum mistim confligere castra, hinc inde vicibus tela atque fugam capi. Inde erat, mi Pater omnipotens Deus, quod tuus athleta tantum pro discrimine hujus vitae fluens lugebat, ac dolore suffusus nimio lamento gemebat, rogans ac petens praesertim ut suorum parceres hostium caecitati. Videbat enim et praevidebat jam senex pater hoc in tempore miseram humani generis vitam deliciis annullari, et Jezabel propheten se dicere, et seducere servos Dei, fornicari et manducare 120.1531C| de idolothytis, ventris ingluviem sequi, et libidine coronari; quia, inquam, monstrum videri posset, si gula sine luxu, aut luxus sine gula regnaret. Heu quam misera conditio ventris, qui talium affinitate partium cohaerens, utroque cluditur fine, et malae felicitatis fastu casso vestitur honore! Unde, quamvis voce poetica utar, moneo vos Qui legitis flores et humi nascentia fraga, hinc fugite, quoniam serpens his usibus latet. At vero praefatus senex noster interim eos flere non cessabat quos aviditate ditescendi [mss., ditandi] velut quasdam aves nox illuminat et dies caecat: qui, dum non dispositionem Dei, sed suos intuentur affectus, licentiam vel impunitatem scelerum omnino putant esse 120.1531D| felicem. Sed eorum interdum immanitate flagitii coelesti viro beneficia cumulantur, in tantum ut omne sibi gaudium aestimaret affuturum, dum tentatione ad victoriam functus sit invidorum. Idcirco quocunque se verteret, proficiens ultra atque crescens ibat. ===De ejus in adversis patientia.=== :44. Gaudebat ergo ut Dei in eo compleretur voluntas, quia totus Deo subjectus esse parabatur. Aiebat namque, inter reliqua patientiae suae verba, 120.1532A| de suo quaerenti exsulatu, ovium se velle imitari simplicitatis exemplum, et ad instar leporis mutationem loci non curare. Ovis enim, dicebat, propter aliorum caloris indumentum suo sine invidiae zelo nudatur vellere, et de sui indumenti exuviis alterius fovetur nuditas. Ita siquidem et in me aliquod si est utilitatis prudens opus, velim ut quilibet id gratis sine meo percipiat quaestu; atque ita, si fuero huc illucque, addebat, pro insidiantis impulsu more leporis fugatus, neque locum quietis quo dudum prorsus insederam, cum moerore relinquo, neque ad quem propellor, cum amore teneo. Nostra autem conversatio in coelis esse creditur (Philip. III): idcirco quae sursum sunt sapimus, et non quae super terram (Col. III). Mortui enim sumus cum 120.1532B| Christo, et vita nostra cum eo in coelis est abscondita; ut, cum Christus apparuerit vita nostra, tunc et nos simul cum eo appareamus in gloria (ibid.). His et hujuscemodi verbis ad petram quae Christus est (I Cor. X), fratrum animos solidabat, ut quia inter fluctus marinos extra mundum positi videbantur, spe quam velut anchoram habemus, coelo profundius firmarentur. ===Honoribus tandem redditur=== :45. Quibus paterna ex acie per septennium ita discretione virtutum vallatis, factum est, Domino annuente, ut sui exsulatus jam finem faceret, et clarior propriis honoribus redderetur. Propriis ergo dico, quod merito sibi competerent, et idem summum 120.1532C| paternitatis officium meritis illustraret. Alioquin honoribus dixi reddendum, quem proprius meritorum honor ubique et sapientia decorabat: non quod amiserit, quo reverentia dignus censeri posset, sed aestimatione vulgi privatus honoris officio, quantum in ipsis fuit, dignitatum falcibus redhibetur. Caeterum exhonorari, sicut consulta veritas patefacit, non poterat, quem coelestis gratia illustrabat, praesertim cum indebitus honor potius turpet insipientem, dum summis sedibus inclarescit, quam decoret; quia minus ejus dedecus patuisset, si non altis sublimaretur officiis: quo velut struma (ut quidam ait) in superficie cutis eminet, unde indignus praelatus videri possit. Sed senex noster non tam alienis quam propriis meritorum honoribus ubique 120.1532D| ab omnibus veneratur, ab omnibus interim dignus honore censetur. Verumtamen quia improbos, ut dixi, dignitas reverendos nequit facere, dum pluribus eos ostentat, sed despectiores, imo indignos eadem dignitas facit. Caeterum senem nostrum tanta praeditum dignitatis magnificentia fuisse constat, ut non solum per sublimitatis gradus illum contingeret videri honorandum, sed quia multo erat fultus consultu, idcirco etiam inter ignotos nimium videretur honorabilis. ===Applaudent et congratulantur.=== 120.1533A| :46. Quo factum est ut, peracto tempore, cum summo tandem revocaretur obsequio, ut pristinam reciperet dignitatem, passim omnibus exsultantibus et congratulantibus pene cunctis. Unde laetitiae voces hinc inde ad coelum usque tollebantur. Gratulabantur monachorum coenobia, resultabat jucunditate clerus ecclesiarum, vulgi quoque gaudia ubique ridebant; factus est autem concursus populi, quasi si in communi omnium festo coeli praeconio insignis redderetur ===Herienses soli dolent.=== :47. Fratres autem cum quibus interim deguerat, audito suae regressionis die, coeperunt profecto contristari et moesti esse, atque quodammodo gratulari: 120.1533B| contraque prae nimio amore ingenti animo lacrymabant, lacrymando quoque vix eum dimittere cogebantur. Inter quos virtute venerabilis Ragnardus, qui postea abbas eligitur, praecipuo fervebat mentis spiritu, flens moerore animi, et flendo quoque laetabatur. Laetabatur quidem, quia veritatis amator locum taxati meriti recepisset; sed dolebat valde quod tanti viri praesentia privabatur. Unde factum est ut, eum pius Dei cultor jam jamque inde abiret, et omnes fratres ardenti animo ejus vestigia gressusque osculando lacrymis abluerent, eique valedicerent, praefatus vir Dei domi infra lacrymarum cubicula sese reciperet, ne proficiscentem videret, quem plusquam se manere secum vellet, pro quo mori etiam procul dubio paratus esset. Sed 120.1533C| cum senex eum multum diuque exspectando requireret, inventus est in quodam obscuritatis loco flens et ejulans, multaque trahens suspiria. Qui cum vocatus esset ut seni valediceret, illeque nollet exire, precatus est internuntios ne eum ibi ptorantem detegerent. Quod audiens charitas sancti viri, regreditur jam de navi, ne fratrem quem sanctum noverat, inosculantem omitteret. Veniente autem ad eum sancto sene, coepit idem magnis vocibus inclamare ac dicere: Quid hic quaesisti, felix Pater? vel cur te mihi nunc ostendere voluisti? Testem, inquit, Deum habeo, quia mallem te hic mortuum sepelire, quam me relicto hinc vivum habere. Tunc omnes fratres et famuli magnis eum prosequuntur fletibus; levantur vela tandem, remigia 120.1533D| impelluntur; dant omnes gemitum, et ad littus eo usque exspectant, quandiu eum possent conspicere; fervebat vero in eis unus spiritus amoris, et ideo non se poterant continere. ===Imperatori parcit vir sanctus.=== :48. Ille vero solutis carnis quidem, non cordis aspectibus, longa corporis attenuatus macie, tandem 120.1534A| pervenit ad palatium: ubi suscepto eo ambitiose ab omnibus, quaesitum est quomodo ei celsitudo regia satisfaceret, quia timebant pro tanti viri injuria futurum discrimen incurrere. Tunc beatus senex videns pudore animi talia meditantes, proruit ad medium, et verecundam regis mentem blandis delinivit affatibus. Persuasit autem nil eum de hujusmodi facto in animo retinere, sed omnia se Dei judicio deputare debere. ===Coenobio suo restituitur.=== :49. Interea tum, eodem cogente principe, compellitur recipere suum sanctae vitae coenobium flagitantibus filiis suis, ut eum saltem quocunque modo recipere meruissent. Ad quos cum advenisset diu desideratus, ut piis eorum complecteretur jam jamque 120.1534B| que amplexibus, vexabat eum salutis inimica febris, ita ut gemini affectus singulorum animos sauciarent. Pugnabat siquidem in singulis moeror compassionis et laetitiae fervor, eo quod viderent membra charissimi viri saevissime laniari, pro quo libenti animo etiam vitae quam fortes dispendium sustinerent. Vincebat autem omnes nunc jucunditatis magnitudo, nunc lacrymarum effusio; et extollebant simul mistim usque ad coelum laetitiae laudes, ut in eo Dominum illuc advenisse nullus ambigeret, cui ita suscepto ita congratulabantur omnes; idemque benigne allocutus est universos. ===In palatium revocatur.=== :50. Sed cum ibidem aliquantisper dulciter quievisset, 120.1534C| charitatis officio jucundatus, iterum ab Augusto gloriosius accersitur, et redit ad palatium ubi cum introisset, velut quidam ait, virtutum radiis illustratus, quia venit Titan, marcescunt sidera. Apparuit autem illico nudata insipientia, quae tegebatur pallio caliginis, et factus est stupor nimius, quis senatum populi ad tantam ineptiam deduxisset. Qui comperto non parum eos [al., se] invidia fuisse delusos, duxerunt in irritum, pene quidquid per hoc tempus, ut eis visum est, argumentose tractaverant. Solvitur itaque saeva multorum captivitas eorum, maxime qui ex regio pollebant semine. Redditur ergo in uno libertas omnibus, quocunque in loco tenerentur, nisi quos vita 120.1534D| prius mors privarat. Tum deinde quorumdam tonsura propter furoris saevitiam illata transiit ad coronam, et dant Deo sponte quod dudum inviti quasi ad ignominiam susceperant. ===Imperator publice cum aliis poenitentiam agit.=== :51. Quid plura? ipse gloriosus imperator publicam ex nonnullis suis reatibus poenitentiam suscipiens, 120.1535A| factus est omnium humillimus, qui quasi regali elatione sibi pessimus persuasor fuerat: ut quorum oculi offenderant in delicto, satisfactione regia sanarentur; praesertim quod ejus velle cunctos considerare, ejusque nolle conspicere manifestum non ambigitur. Sed nisi reversus esset veritatis assertor, interea minime paruisset, quo lethargico spiritu premerentur. Unde etiam matura senectus caecitatis eorum vulnus salubri Christi antidoto mederi persuadendo curabat. ===Status regni reformatur.=== :52. Ac deinde studuit ut justitiae virtus et sapientiae suas reciperent sedes, ut unusquisque servaret sibi commissum negotium, et sua cuique largirentur jura. Porro novitates vocum et temerarias 120.1535B| juxta Apostolum praesumptiones, velut pestem in omnibus reprimebat (I Tim. VI). Omne igitur quod in lege charitatis non invenisset inimicum aestimabat Deo, et velut venenum repudiabat. Cumque his et hujusmodi praeconiis velut aurum probatum per ignem, clarius enituisset, factus est omnibus decuplo honoratior, ita ut ore omnium egregie resonaret. Amplectebatur autem cunctorum manibus, et quasi pater ab omnibus colebatur; eratque Ecclesiarum magistris velut humilitate filius, consilio vero et prudentia quasi subvector inclytus. Qui cum ita satageret indefessus, ut perfecti omnes et Deo digni invenirentur, videtur demum novus renasci Francorum ordo, et aurora justitiae quasi ab ortu surgere. Siluerat enim jam ex parte stratum furoris 120.1535C| aequor, et vertosi ceciderant, ut Virgilius ait, murmuris aurae (Ecl. 9). Redierat, ut idem inquit, virgo cupidinis (si parum liceat immutari); redierant et Saturnia [ al., tyrannidis] regna, quia progenies bonae mentis jam quasi coelo refulserat alto (Ecl. 4). ===Abbatis munus invitus retinet Adalhardus.=== :53. Omnibus igitur circumcirca eatenus satisfactionis studio illustratis, et suis cum eo summo fruentibus otio, voluit se demum his exuere curis, ut esset sibimet et Deo intentus. Sed nequaquam passi sunt sancti fratres, licet multam eis excusationem senectutis suae praetenderet; quoniam quanto aetate maturior, tantum ad virtutum culmina tendentibus salubrior videbatur, praesertim cum vigore 120.1535D| sancti Spiritus et viriditate adhuc non exhaustae carnis satis vigeret, curans se laboribus et vigiliarum negotiis fatigari, etiam plus quam juvenum constantia sequi posset. ===Aspectu hilaris, sibi soli se durum exhibet.=== :54. Quis enim unquam tam fervidus quam idem fuerat? vel quis alterius tam crudelis arbiter quam 120.1536A| ille sui videbatur? Fateor plane quod nunquam nisi de se quod durior esset, necessitatem corrigendi habuit. Unde cum a suis fratribus et filiis quam saepe corriperetur publice, cur sibi tam infensus esset qui sic discretus omnibus habebatur, aiebat ita dicens, ut laesos eorum animos mitigaret: Ego mei curam habebo, et prorsus vestro providebo famulo, ne fame aut laboribus fatigatus pereat. Sed hoc peracto paululum [ al., paulatim] delitescendo non diu post resumebat esuriem et laborum negotia, ita ut vix juvenilia membra ferre possent quibus se parcimoniis et vigiliarum operibus affligebat. Attamen semper erat viroris gratia plenus, semper discreta macie satis admodum rubicundus; vultu quoque decorus, et venustus aspectu. Neque enim faciem 120.1536B| ejus ac frontem ignavus rugabat furor; sed totum eum matura hilaritas decorum componebat et aptum. Canities vero sancta eum candore niveo exornabat; et velut lilium super roseos amictus, hinc inde coma capitis, quasi elatae palmarum, super cutem renitebat, eratque, sicut scriptum est Canticis, senex noster candidus et rubicundus, electus ex millibus (Cant. V): ita ut culparetur in eo natura humana, quod antequam adulta sit, vitiis corrumpatur. ===Laudatur a dotibu.=== :55. Et si velim laudare tantisper glebam corporis ejus multo confectam nitore, erit exiguum quidquid impendo; quia pulchrius in eo renituit, 120.1536C| quod virtutum splendore ornatus velut lilium inter roseos colores, Christo repersus emicuit. Nec dubium quin omnis caro fenum, et omnis gloria ejus flos feni (Isa. XL); virtus autem Christi, quae semper in eo viguit, manet in aeternum. Caeterum, si figuram nobilitatis ejus a puero describere voluero, quae Graece χαρακτηρισμὸς dicitur, ero inefficax; quia, etsi secundum rhetoricae artis facundiam ipsius persona consideretur, possitne laudis idonea comprobari, multo excellentius in eo illud antefertur, quod totus de carne in spiritum convolavit. Personae quippe juxta praefatam artis peritiam plurima sunt attributa, ex quibus optime dignoscatur. Consideratur enim perfecti viri qualitas, juxta oratores, nomine, patria, genere, dignitate, fortuna, corpore, 120.1536D| institutione, moribus, victu; si rem bene administret; qua consuetudine domestica teneatur; affectione mentis, arte, conditione, habitu, vultu, incessuque, oratione, affectu. Talibus igitur et hujusmodi circa eum consideratis, videre juvat, luculentus senex noster si tot floruit virtutum praeconiis, quot sunt artis hujus ad laudem ipsius insignia praeconatus documenta. ===De nomine, natione, genere et fortuna ejus.=== 120.1537A| :56. Quorum ex catalogo primum de nomine, fueritne sapiens, recte quaeritur. Sed, si coelesti magisterio fuit magis quam artis eloquentia institutus, quomodo non sapiens fuit? Nam sapientia est humanarum rerum divinarumque cognitio cum studio bene vivendi. Unde nec dubium eum verum philosophum aut certe sapientem, quantum fas est, posse appellari, qui, et quae Dei erant, prudenter per Dei gratiam sectabatur; et quae hominum, non ignaviter procurabat. Atque omne studium vitae suae in his duobus praeceptis superimpendens, ipse totus impendebatur. Natione autem, quod cunctis liquet, Francorum erat ex summorum genere; sed renatus in Christo, ubi et spiritu versabatur, totus natione 120.1537B| coelestis omnibus renitebat. Unde et illi patria, quamvis hic carne natus esset, coelestis illa Hierusalem juxta Apostolum (Hebr. XII) fuisse non dubitatur, per eum qui nos jam spe consedere fecit in coelestibus. Genere quidem nobilium nobilissimus Francorum, ut paulo ante praemisi, prosapia ortus, sed demum per Christi patriam Deo in filium est adoptatus. Qui, licet dignitate regia magnus videretur, tamen major effectus est sublimitate peremis vitae. Fortuna qua fuerit auctus, ipsius vita designat, quo cuncta reliquit; et juxta illud, pauper in angusto regnabat habendo Deum. Propter quod, ut credimus, ut optamus, supra multa constitutus, jam ei vitae gaudia famulantur. ===Forma quoque nitet.=== 120.1537C| :57. Corpore quam decorus fuerit, etiam et morum eximietas patefacit: cui illud de Canticis canticorum non immerito coaptatur (Cant. V, 11 et seqq.): Caput ejus aurum optimum; coma vero ejus sicut elatae palmarum, quoniam sursum quotidie ad Deum conscendere procurabat. Oculi ejus velut columbae desuper rivos aquarum, quae lacte sunt lotae: quia simplex ejus aspectus doctrina Christi totus intentus erat, ex qua nos velut parvuli lacte nutriebamur; neque felle concupiscentiarum immistus, sed vera innocentia mentis lotus. Porro genae illius sicut areolae aromatum, quae consitae sunt a pigmentariis, videlicet a sanctis doctoribus omni flore doctrinae et virtutum exornatae oleribus. Manus illius tornatiles, 120.1537D| sanctitatis formam exprimentes, et motu sphaerico celeriter ad omne bonum insistentes; plenae hyacinthis, coeli specie in coelis thesaurizando renitentes, quae multis replebantur muneribus. Venter ejus eburneus, virtutum distinctus ordinibus. Guttur illius suavissimum, ob favum eloquentiae: et totus desiderabilis, probabilitate morum atque charitate eximia. Idcirco quaerimus te, Pater, dum pascis inter lilia; quaerimus quem diligit anima nostra (Cant. VI). In lectulo enim per noctes quaerimus te cum lacrymis: sonet vox tua, obsecro, in auribus nostris: vox enim tua dulcis, et facies tua decora; neque enim possumus te patrem non amare, quem pro nobis credimus adfuturum. ===De sapientia et moribus ejus.=== 120.1538A| :58. Jam si de institutione agitur, eruditus fuit idem alter Moyses omni sapientia praesentis vitae, quasi unus ex filiis regis; deinde perductus ad Sina, in quo ipsius Domini praesentia illustratur et familiaritate continua fruiturus ingreditur. Moribus vero quibus fuerit exornatus testis est vita ejus, quae summis redolet meritorum insigniis, et praeconiis quam maximis praedicatur: victus namque quem philosophi definiunt consummati operis esse fruitionis exercitium, ut perveniat ad quietem, Dominus erat quem dilexerat, quem amaverat, quem jugiter desiderabat. Gradus autem harum virtutum sunt, cum apud eos primum ponitur affectio mentis: porro eadem affectio est, animi aut corporis ex tempore 120.1538B| aliqua causa commutatio; deinde ex hoc quod afficitur, vertit se in studium, ut effectum sui obtineat. Studium, inquam, ad aliquam rem assiduam et vehementem animi cum magna voluntate occupationem esse, postquam habitus induitur acquisitae rei, cum ad plenum id quod perfectum est obtinemus, de quo scriptum est: Sacerdotes tui induantur justitia, et sancti tui exsultent (Psal. CXXXI, 9): felix quippe indumentum virtutis est, quo quisque induitur, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet. Hic nuptiali veste indutus foras non ejicitur (Matth. XXII): quam si primus parens noster in paradiso denique reservasset, nequaquam apertis oculis nudus inveniretur (Gen. III). Unde, sicut scriptum est, dum idem descenderet, exspoliaverunt eum latrones, et 120.1538C| plagis impositis abierunt (Luc. X); sed senex noster floridus, tali recoopertus habitu, jam credimus quod audit: Ambulabit, inquit illi Christus, mecum in albis, quoniam dignus est, et non delebo nomen ejus de libro vitae (Apoc. III); talique indutus habitu dum esset pater eximius, exercebat se plurimum, ut pro victus alimonia frueretur Christo quem induerat. ===De recta ejus administratione. Xenodochium instituit.=== :59. Porro restat juxta praefatam disciplinam requirere, quomodo rem suam administrarit. Quid dicam rem suam quomodo administraverit, qui nec se sibi retinuit? fecerat enim quod audierat a Domino: 120.1538D| Si vis, inquit, perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et du pauperibus; et veni, sequere me (Matth. XIX, 21). Hoc impleto, caeterum res ecclesiae suae quemadmodum administravit, testes idonei sunt sancti fratres, quorum consilio usus est et obsequio; per quos ita cuncta disposuit, ut et omnibus satis esset, nec multum alicui superflueret, neque in vacuum quid periret; sed omnia ad Dei laudem humanius largirentur. Fratribus salubria praesentis vitae tribuens, et nociva quaeque ac superflua resecans; hospitibus abundanter omnibus administrans; familiam quoque satis illaesam a jugo servitutis conservans. Siquidem viduas hujusce familiae destitutas et coelibes viros per singulas villas 120.1539A| constituens, eis stipendia jugiter. ministrabat. Orphanorum quoque et debilium, necnon et hospitum in iisdem locis opportunius velut xenodochium constituerat, ut res ecclesiae hujus suum omnes quasi patrimonium possiderent. Testem Deum habeo, quod idem ipse hujus ministros officii velut medicus saepe instituebat, ut et ipsi excogitarent artificiose, quomodo rerum aliquid eis ad comedendum pararent, et in hujuscemodi cibis eorum sanitas ne periret. Porro regi et divitibus nostrorum nullus tam largus erat, idcirco ut in omnibus Deus largitor omnium glorificaretur, beatius, inquam, multotius judicans dare quam accipere; atque medium inter paupertatem, quantum ex se erat, et divitias propter alios semper incedere, itaque ut qui habent tanquam non 120.1539B| habentes fore [esse] instruerentur. Justum etiam percensuerat, ut omnes hujus ecclesiae famuli sic tanquam patrem eum sentirent, ut tumidi quoque Dominum eum fore non ambigerent: insuper ita eorum virtutibus fautor et institutor esse profligens [sic], ut vitiorum quoque dominus, quamvis discretus, ut crudelissimus fieret persecutor. ===De consuetudine ejus domestica.=== :60. Jam ergo juxta quam normam consuetudinis assuetus fuerit, novit mensura sancti oraculi, in quo fuit manna absconditum et urna aurea; altare quoque incensi aureum, et virga Aaron quae fronduerat: habens illud viginti cubitos [mss., cubitorum] in longitudine, et viginti in latitudine, viginti quoque in altitudine (Lev. XVI, Num. XVI): ut ex omni parte 120.1539C| gemino denario consummatus, charitate Dei ac proximi quadratura perpetua fulciretur. Nec dubium quin Dominus ei fuerit fundamentum, infra quam mensuram attitulatus, sola novit contemplatio divina quid noster senex pro suo more domestico tractaret. ===De ejus affectione, arte et genere.=== :61. Affectione vero ita illectus omnium bonorum incitamentis, ut super fraterna viscera charitatis officio seu faculis ureretur. Deinceps igitur arte qua fuerit eruditus, patet quia fecundus inventus est eruditionis consilio. Prudentiae namque, ut dicitur, mille oculis adinspector, virtutum quoque disertissimus disputator, liberalium artium adeo usque 120.1539D| sanctissimus institutor, ut probares in eo illud beati Antonii, quod sensus adinvenerit artem; et qui sensu sit integer, eum arte non indigere. De conditione jam ultra quid loquar? qui, ut praefatus sum, regali ex progenie clarus effulsit: necnon et de altera conditione, utrum proprius, ut ipsi dicunt, adoptivusve, an abdicatus fuerit, quid ingeram? cum et Bernardi filius fuisse, fratris magni Pippini regis, et Dei esse adoptivus non abnuitur. ===Vultu et habitu praestat vir sanctus.=== :62. Habitu autem quo fuerit infulatus, constat paulo ante me dixisse, quod Christus ejus tunica talaris fuisse probatur. Caeterum vestimentorum 120.1540A| habitus vix sufficiens monasticus fuisse ostenditur, pro frigore potius membra muniens, quam honoris aliquid gerens. Dicebatur quippe a quibusdam pro ludo, lorica frigoris; quoniam erat pelliceus et quasi thorax circa viscera fomentum caloris, vultu autem suavis idem et statura palmae assimilatus erat: eo quod pulcher aspectu et decorus esset, velut paradisi deliciis enutritus. Quam pulchri gressus ejus, et quam speciosi pedes ad evangelizandum (Rom. X)! Quippe quibus expeditior damis, in calceamentis ornatior filia principis ===Item eloquentia.=== :63. Porro ejus oratio quam facunda, quam plena sensibus, quam suavis auditu manavit! Exstant ejus epistolae ad plurimos directae, et omnium voces, qui 120.1540B| nunquam se uberius aut expressius loquentem audisse testantur. Voce quidem canorius cygno mulcebat auditum; sed et melle dulcius palatui cordis melodia sapiebat. Erat autem omnis narratio ejus aperta valde, brevis ac lucida (quod dictionis genus oratores summis extollunt laudibus), nil fecilentum, neque dubium quid in sensu reservans; at vero plano in clausulis procedens gressu, sensus ejus favifluus pinguissimo claudebatur fine. Erat igitur sonus assertionis expositio dictionum, ita ut voce formaretur proprius verborum intellectus, et suis singulae partium qualitates restituerentur sensibus, habens omnia membra narrationis capitulatim distincta, et ad retinendum facillima; ad persuadendum vero vel dissuadendum promptissima: 120.1540C| semper avidius ad intendendum promovens audientes, igne calidius ad desiderandum, torporem discutiendo, incitans desidentes. Quae si facundia daretur mihi, luculentius explerem quod conatus sum; nunc autem excusatio pro ignorantia, venia pro voto debetur, praesertim cum stylus nullius ad hoc negotium melius expediret, quam ejus cujus ut vita praeeminet, ita et sermo antecellit; sed quia id ingenii unda denegat, voluisse charitatis jura tantum implesse probabitur. ===De ejus affectu.=== :64. Restat nunc affectu qualis fuerit intimare. Sed quo artis ingenio pandam ejus affectum animi, qui uno semper mentis ardore afficiebatur in omni 120.1540D| vitae negotio. Jugiter enim cupiens dissolvi et esse cum Christo (Philip. I), se laboribus fatigabat: permanere autem in carne propter nos necessarium licet aliter fateretur, penitus sentiebat. Unde toto adnisu vitae satagebat prodesse omnibus, mille (ut ita dicam) charitatum semper negotiis occupatus; praesertim quod esset consilium totius patriae, et pater omnium indigentium, qui ore ac manibus, cum omni circumstantia facultatum, pro libertate Christi erat omnium servus. ===Corbeiae Saxonicae initia.=== :65. Qui cum esset semper accensus ardore, pervenit usque ad Saxoniae fines, ubi jam parvissima 120.1541A| cellula a sancto viro, suo aequivoco, Adalhardo nomine, sumptu hujus monasterii aedificari coeperat, eo quod idem beatus vir, quia suus fuerat nutritus et familiaris filius, intercesserat loco ejus, dum ipse Hero insula exsul haberetur, mundi et paradisi civis. Videns igitur plus pater ac senex sanctissimus coeptum opus quod pietatis esset officium, regem adiit, et petivit ab eo, ut daretur ei locus aedificandi; quia ille in quo situm fuerat, non utilis aut aptus esse probabatur. Quod audiens imperator Augustus, gavisus est valde, volens ei multa largiri, nisi retineret eum ipse, qui nulli unquam concedebat sibi dare, quantum quilibet voluisset; sed quantum idem, vel si modicum, censuisset; agens semper illud Apostoli, quia beatius dare quam accipere. Accepta 120.1541B| autem potestate a rege ut ubi vellet illud aedificaret, elegit locum valde amoenum et monachis nimis congruum ad habitandum: ubi et rex postea plurima propter Dei omnipotentis amorem contulit beneficia. ===Silus et figura loci.=== :66. Est autem locus pergentibus ad ortum solis de Fonte Patris situs supra littus Wiserae, in modum Δ litterae, vallis planitie collocatus; habens ad ortum solis praefatum alveum, et montem porrectum in facie juxta fluvium. Porro a meridie mons alius egrediens e fluvio sinu tendit ad occasum; a septentrione vero alter e regione pari situ pergit, quousque se invicem viam per medium dantes copulentur. 120.1541C| Atque ita in medio fit vallis, figuram Δ hoc modo, quantum recordor, exprimens. Nec immerito; nam magister veritatis divino nutu edoctus, talem elegit locum, qui et Christi nutriret discipulos, et suo eos describeret charactere, et signaret situ. ===Mystica abbatiae Corbeiae dispositionis explicatio.=== :67. Nihil enim in omnibus geometriae figuris triangulari consummatius aliquid aut perfectius invenitur. Est enim numerus hic totius latitudinis et superficiei in arithmetica solus principium, in geometrica idem planior invenitur; et quisquis diligenter inspexerit hanc figuram, neque in his artibus aliquid mirabilius reperitur, neque in nostra disciplina quidquam majus aut melius praedicatur quam Trinitas 120.1541D| Deus verus. Igitur sine hoc numero formatum aliquid nihil perfectum innuitur, videlicet sine principio ac fine et horum medio inter principium atque finem. Haec vero figura princeps est (ut dixi) latitudinis, eo quod caeterae omnes superficies in hac resolvuntur; ipsa vero quoniam nullis principiis est obnoxia, neque ab alia latitudine nisi a se sumpsit initium, in sese ipsa resolvitur: quae si ita sursum erecta fuerit, ut ostensum est, igne charitatis flammare ibidem habitantes debere monstratur. Quod autem ipsius a latitudine fit initium, ostendit latum 120.1542A| Dei mandatum nimis nonnisi dilatato corde perfici posse; quod vero omnes superficies in se resolvit, liquido signatur, quod omnes reliquae virtutes ejus latitudine consummantur; et ipsa charitas nonnisi Trinitatem colendo in unitate perficitur, ut vera perfectio in his tribus unitas individua teneatur. Haec ideo me dixisse sufficiat, ut monstrarem quam prudens idem ac sapiens fuerit, quantoque charitatis ardore fervebat, qui talem ac tantum discipulis habitandi locum pararat, irriguum aquis, velut si minor Aegyptus esset et alter paradisus Domini venientibus de fonte Patris in ortum solis. Vere de fonte Patris dixi, quia in Christo renati, creduntur exinde non solum ad ortum solis, sed etiam ultra solem usque transcendere. Quem locum beatus pater 120.1542B| Corbeiam alterius de nomine vocitavit, ut signum esset in posterum, a quo prius illud esset fundatum. ===Adalhardus suos ad studium paupertatis hortatur.=== :68. Quis, mi Pater charissime, narrare sufficiat providam doctrinam tuam in omnibus? vere fateor, quod quoties tui recordor ad liquidum, miror satis quam providus erat in omnibus. Recordor enim doctrinarum tuarum, quibus eos alebas, et instituebas tenellos de fide et charitate, inter quas etiam spem mediam collocabas; de moribus et de omni doctrina vitae; qualiter etiam oblatas sibi res a qu olibet suscipere debuissent, cum ipsis inter sollicitudinis negotia peragebas, commendans eis per omnia, ut in 120.1542C| nullo terrenorum cupidi essent, neque quidquam vellent accipere unde alii gravarentur; et si haeredes essent rerum largitoris, caute considerarent, ne forte ipsi, quorum erat haereditas, postmodum inopes fierent. Haec erat ejus sollicita et pia consideratio in omnibus quibuscunque praeerat locis, ut neque inhonestum quidquam acciperat, neque aliquis quasi causa misericordiae postmodum poenitudine premeretur. Dicebat enim quod multi non solum rectores ecclesiarum, sed etiam ipsi ibidem Deo degentes qui saeculo renuntiasse videntur, ob id decepti essent, quod rebus nimiis abundarent, in tantum ut saeculo servire denuo cogerentur, qui mortui mundo esse debuerant. « Quid, inquiens, prodesse poterit rebus propriis futuros exspoliari 120.1542D| haeredes, et rursus eos [al., eas] mancipari negotiis saecularibus? Constat igitur nos in praesenti tempore ideo reipublicae deservire, quia ipsa nostris attenuata cupiditatibus ex se subsistere non posse manifeste causatur; et idcirco nos infelices, qui liberi esse in Christo debuimus, facti sumus turpissimae servitutis, etiam inviti, servi. Occasione itaque accepta, quasi in Dei causa mundi militiam bajulamus, cum Apostolus dicat: Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus (II Tim. XXIV). Neque enim a nobis exigitur quod necessaria tantum retinemus, 120.1543A| sed quia superflua (ut ab ipsis dicitur) possidemus: et unde miseri lati in possessione esse cupimus, inde angustamur in omni opere bono. Quapropter, filioli, estote contenti paupertate Christi, sine qua nemo est dives. Noveritis enim quod beati sunt pauperes spiritu, quibus regnum coelorum repromittitur (Matth. V); et ideo, fratres mei, nolite quasi proprietatis opere sectando avaritiam, possessionem aeternam perdere. Estote igitur quod vos aeterna Christi vocatio esse voluit; ut paupertate Christi participando, divites esse cum eo sine fine mereamini. » ===Ob Corbeiae Novae conditionem laetatur.=== :69. His et hujusmodi cum eos quotidie corroboraret ac confirmaret, construebatur ibidem, Deo 120.1543B| agente, non solum monasterii, sed etiam coelestis patriae fundamentum. Quid putas quanto tunc gaudio afficiebatur ejus animus, quantaque laetitia, cum Dei omnipotentis amor ita flagraret in eis, ut etiam omnis illa regio Deum per ipsos benediceret? Fateor itaque, ad nos nonnunquam rediens quod prae amore pio et spiritali gaudio vix se poterat continere, hinc inde exsultans atque gaudens, quod Christus per cum glorificaretur in multis. Nos quidem rigans ac pascens coelesti pabulo, illos plantans in Christo ac propagans, agebat ut fructum plurimum Deo ferrent: in omnibus se exhibens Christi vices agere, etiam et forma humilitatis omnibus anteire. ===De septem gradibus perfectionis.=== :70. 120.1543C| Sicque jugiter uno jubilationis afficiebatur spiritu, et appetebat ingressionis campum: quae ingressio secundum beatum Augustinum in libro ubi de animae quantitate loquitur, una de septem, et sexta perfectionis est virtus. Quintus siquidem earum gradus est tranquillitas; sextus ingressio; septimus contemplatio: quae ita decentissime possunt edici, in seipsa dum anima quaelibet secum ingreditur et versatur. Ad Deum, dum quotidie ardenter desiderando, ad eum ingreditur, ita dicens: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI, 3)? apud Deum, cum jam claro lumine indesinenter contemplando ei inhaeret, in quem desiderant etiam angeli prospicere. Quo nunc senex noster se pervenisse 120.1543D| laetatur, meruisse gratias agit, atque comprehendisse summo alacritatis animo amplectitur. ===De Adalhardi in suos charitate.=== :71. Unde quid aliud dicam quam illud Elisaei (IV Reg. II): Pater mi, pater mi, currus Israel, et auriga virtutum! ecce nos quam subito desolatos relinquis! et ideo quaerimus te lacrymosa voce, et scrutamur mellifluos mores tuos mane in praecordiis nostris; nec usquam pupilla oculi nostri silet neque consolatur, nisi cum sibi te pro nobis melius adesse promisit. Recordamur enim quibus nos lactabas uberibus, vel quanto in te Dei fruebamur oraculo, quantisque ferebamur alarum remigiis, et nutriebamur 120.1544A| charitatis visceribus: ita ut si saxei essemus, tua nos molliret pietatis oratio. Omnia enim nobis omnibus factus eras, ut Christo nos lucrifaceres. Quod si ad speciale quorumdam te vertisses negotium, uni in momento dabas vitae consilium, alium interdum deliniebas osculis; porro illius manum stringens, alterius animum miro demulcebas affectu; atque ita omnibus unus eras, et totus singulis. ===Hos in tabella descriptos habebat, et saepe conveniebat singulos=== :72. Fratrum vero nomina licet scripta infra viscera sanctae sollicitudinis semper teneres, de manu tamen certus eorum numerus diligenter scriptus pene nunquam aberat: ita ut omnes sedulo inspiceres, 120.1544B| et mores singulorum apud te sollicitus pertractares. Jam enim de singulis tecum in judicio disceptabas, ne damnum postmodum de creditis ovibus sustineres. Bene igitur noveras quid cuique expediret, et ideo omnibus exhibebas quod saluti singulorum congrueret. Erat ergo discretio tua in nullo, quantum dici fas est, exorbitans a proposito, facilitate complendi singulis expedita, generaliter vero fiendi cunctis congrua. Nullum ferme per hebdomadam familiaritatis affectu inallocutum relinquens; nullum quem in die generaliter, nisi ex aliqua impossibilitatis causa, non instrueres: omnibus praebens salubria, nulli prorsus denegans (ut credimus) necessaria. Idcirco filiae Jerusalem, prout compellor dicere, flete hunc senem nostrum, et lamentum 120.1544C| sumite; flete virum qui vestiebat nos charitatis coccino desuper totum deliciis intextum, qui praebebat cultui ornamenta virtutum. Induite cilicium et amare plangite: quia qui consolabatur nos et fovebat quasi nutrix in gremio, sublatus est et recessit. Unde plorans plorabit anima mea, et erunt lacrymae in maxillis meis, quandiu non intueor quem diligit anima mea. Putasne veniet mihi, Pater, tempus, quando vel si quoquo modo liceat faciem speciemque vultus tui conspicere? ===Ingens sui desiderium relinquit.=== :73. Sed quid interim jam deinceps agimus anima? ecce nunc usque quasi inter roseos versati sumus campos, et conspeximus amoena virtutum, de fonte 120.1544D| sancti Spiritus uberius irorata. Nunc vero instat ut mortis ejus finem pandamus, quem habuisse talem glorificandum est, amisisse flendum, pervenisse vero ad beatorum gaudia congratulandum. Sed quanto nobis jucundius est in id quod amatur versari, tanto gravius est ejus absentiam, quam semper praesentem cernimus, tolerare. Unde seu respersum nebula, moestum est omne quod inspicimus: caligant oculi nostri, operimur singultibus, tremunt digiti, rotatur caput, funduntur lacrymae, et insuper est pio amoris affectu quaedam flendi voluntas. Unde et quando haec prolixius ad consolandum cudimus, tanto ardentius amore afficimur, amando quoque dolore premimur. Idcirco, mi Pater 120.1545A| charissime, ocius transibo obitus tui paginas, in quo diutius immoranti vehemens languor ingruit. Hinc quidem interim astillat lugendi facultas, sed paulo post consolabimur de perventu, quo tu nunc laetaris in gaudio. Unde quaesumus priusquam incipiat calamus pulsare exitus tui horam, revertere, Sunamitis, revertere, inquam, paululum ut intueamur te: recipiet enim inde spiritum linguae calamus, et levius transibimus amaros legendi cursus. Revertere, revertere, mi charissime; et quid videbimus in te, nisi ut castrorum acies quomodo sis ordinatus? ad nos saltem semel quaesumus convertere, ut omnes qualem te prius habuimus, et modo quantusque sis videamus. Ecce ascendisti, novimus, per desertum quasi aurora consurgens, pulcher ut luna, electus 120.1545B| ut sol, terribilis in Deo, velut castrorum exercitus ordinatus. ===Morti proximus verba facit ad suos et ab iis veniam petit.=== :74. Quid igitur terribilius humanis aspectibus videri potest, quam tui vultus erant aspectus in hora, cum nobis indulgentiam dares? Praeceperas enim petentibus nobis, Pater, ut omnes humi sederemus: quatenus tuos nostrum ex integro, et nos tuum erectis oculis potuissemus conspicere: quo fateor nil me ordinabilius a magistro audisse indultum, nilque flammantius aut horribilius aliquid me vidisse, quam in tuis oculis. Pressius itaque enucleans sensum, ita affatim cunctis es locutus: « Ecce de creditis ego ovibus rationem redditurus 120.1545C| venio. Vos autem, o mihi commissus grex, de obedientia et inobedientia vestra sententiam excepturi, attendite quod idem qui nunc assisto, in tremendo judicio vobis coram adero, et quid de talentorum pecunia sim lucratus, vel quomodo illam expenderim praesentabo. Attamen interim si quid est in quo excessi in vobis sciens aut nesciens, nolens volensve, indulgete, prout ego juxta quod oportet, si quid est quod meum sit indulgere, vice Christi relaxo. » ===Spem ponit in Domino.=== :75. His igitur tum ita praemissis, plenus fervore spiritus recessit, quasi jam futurus arbiter in suo, ut instrueret se, quasi contra spiritalia nequitiae tunc in coelestibus pugnaturus, rationem villicationis suae 120.1545D| redditurum: licet semper quasi in mortis articulo pertractasset, tunc tamen velut contra legiones iturus, diligentius mentis aciem disponebat, si forte ludibria hujus vitae sine impedimento posset effugere. Sed quia obcursor decuplum ejus viginti millibus superare legitur, semper quae pacis sunt Dominum precabatur. « Domine, inquit, pone me juxta te, atque ita cujusvis manus pugnet contra me: alioquin turmas non effugiam iniquorum, quia tu solus inventus es inter mortuos liber. Venit enim ad te exactor, et in te non invenit quidquam quod suum esset. Idcirco fac me firmius in te inhaerere, ut et ipse per te tuo in corpore mali totius inveniar liber. ===Actus suos discutit cum senioribus; fidem suam exponit.=== 120.1546A| :76. Qui totum se ita discutiens, adhuc invenit in se qualiacunque quasi nondum exhausta, et praecepit ea coram quibusdam fratribus exponere (quorum unus, etsi indignus, ego eram), interrogans, si de his se in judicium merito venturum fore pertimesceret. Quibus auditis, juxta divinam Scripturam percensuimus non ad eum pertinere, quae ipse quasi sua longe diuque plangebat. Quid putas quam subtiliter secum reliqua [al., omnia] disputabat? quam sibi severus erat, qui pro alienis etiam ut pro suis se puniebat? Interea singulos de singulis monens et instruens aiebat, ut post obitum suum in electiones pace, caste ac recte secundum Deum inter se convenirent. 120.1546B| Exposuit etiam fidem suam coram quibusdam ex nobis, pene et omnem doctrinam quam docuerat, ut ex hoc etiam firmius commendaret pectoribus nostris. Hinc est quod tali absentes moerore suffundimur: inde [al., istinc] vero gaudentes sumus, quia de patre talia recoluntur: hinc ad hoc afficimur, ad aliud hinc protrahimur: plangimus in eo siquidem maturitatem morum, fidei firmitatem, soliditatem spei, charitatis fundamento ex integro, altissimam Christi humilitatem, et ditissimam in omnibus largitatem: nec ut Salvator, inquam, miseram Jerusalem ego lugeo; sed ploro in unius morte pariter omnes virtutes occubuisse, non quod nobis desit ille qui abiit, sed quod talem videre desivimus, quem sine lacrymis vix aut nunquam recordari valemus. ===Auctor sublevandum dolet tam charum caput.--Quam eloquens fuerit vir sanctus.=== 120.1546C| :77. Quis enim siccis oculis ejus recordabitur, in quo pene omne honestatis decus sublatum est? Aut quis non doleat praesidium totius Europae subito deperiisse? vel quis sine mentis scrupulo poterit epistolarum ejus nitorem eloquentiae recitare? quem si vulgo audisses, dulcifluus emanabat: si vero idem barbara, quam Teutiscam dicunt, lingua loqueretur praeeminebat claritatis eloquio; quod si Latine, jam ulterius prae aviditate dulcoris non erat spiritus. Idcirco, mihi charissimi o vos omnes, qui nostis quid boni habeat tanti viri praesentia, et transitis per viam, 120.1546D| attendite et videte, si est dolor sicut dolor nostrum omnium. Videte igitur quam subito vindemiavit nos Dominus, et facti sumus squalidi venustate sublata: aurugo possedit nos, quia decus roseum versum est in favillam. ===Triduo ante Natale Christi febri corripitur Adethardus; quotidie tamen missam audit et communicat.=== :78. Paraverat ergo se Simeon senex ad natalem Salvatoris accensis lampadibus occurrere, et Regem regum Dominum Jesum Christum procedentem de thalamo suo ulnis suis laetus suscipere; sed tetigit eum triduo ante natalem Domini validissima febris, dum juxta consuetudinem noctis medio in basilica 120.1547A| fleret. Qui ita perdurans ad vigilias, una cum fratribus hostiam jubilationis in pectore Domino consecrabat: et quanto, ut multi testes sunt, altius voce canebant chori, eo amplius idem flebat in jubilo; sicque se pertrahens ad matutinorum usque laudes, nec minus amore Christi febricitans elanguebat, sicut scriptum est in Canticis: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II, 5). Et dum quotidie magis magisque multis premeretur doloribus, spiritum non relaxabat semper Deo intentus. Disponebat igitur ita omnia providus, ac si nihil mali ferret in corpore, instituens et ordinans ita singulas officinas, ut nil finis ejus imperfectum inveniret; praecipue ut et sanctus dies dignis celebraretur honoribus. Quo peracto vehementius coepit urgeri febribus: 120.1547B| quotidie tamen ad oratorium beati Martini veniens, quem copioso amore in vita semper dilexerat; ibidemque missas audiens, communionem sanctam percepit, donec ultimus dies vitae a noctis hujus eum eduxit caligine. ===Adveniente Hildemanno episcopo S. Pater gaudio exsultat.=== :79. Interim vero audiens beatus vir Hildemannus episcopus, quem ipse monachum nutrierat, et per concessum regis tanto Belvacus sublimarat honore, sanctum aegrotare Patrem; advenit illico, et excubabat jugiter ante eum, donec vivendi finem fecit, et eum propriis manibus una cum cunctis fratribus sepelivit. Qui dum advenisset, gavisus est sanctus Pater alacritate maxima et laetatus, ut vix se ferret 120.1547C| prae nimio exsultationis gaudio. Agebat namque Deo immensas gratias, quod de hujus eum consolaretur adventu et dicebat: « Deus omnium institutor et rector, gratias tibi ago: quia non sum fraudatus a desiderio meo. » ===Serena fronte mortem exspectat.=== :80. Interea cum coepisset idem sanctus episcopus a nobis percunctari, utrum benedictionis oleo, sicut a beato apostolo sancitum est (Jac. V), deberet perungui; interrogavimus eum, utrumne vellet, quem procul dubio scieramus peccatorum oneribus non detineri. Quod ille audiens, erectis oculis in coelum, cominus obsecrabat ut fieret. Quid putas tum sanctus agebat animus! quantis tunc replebatur lacrymis! 120.1547D| Erant igitur oculi ad Deum defixi, manus vero ad coelos extensae; invitansque sanctum Spiritum dicebat: « Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace, quia percepi omnia tui mysterii sacramenta. Et nunc quid superest, nisi ut ad te veniam? Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis, tantum fiat voluntas tua. » Alioquin sitiverat jam idem diu venire ad fontem; unde et quasi 120.1548A| jocosa voce, plenus gravitate fidei frequenter dicebat: « Hinc ibo, et ad Deum meum veniam; laetus, inquam, veniam, laetus moriar, laetusque transibo ingentes hujus vitae foveas: quoniam ad gaudia perventurus sum sempiterna, longe mihi diu promissa. » ===Christum a se visum dicit.=== :81. His et hujusmodi dictis sedulo se armabat Christi miles, donec ingressus est locum tabernaculi admirabilis in voce confessionis et laudis: ubi et inventus est exercitus multitudinis festa celebrantis; ibique jam senex noster tripudians creditur praecinere: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII, 12). Qui cum quotidianis diebus adhuc in carne febricitans immensis se Deo taliter commendaret 120.1548B| laudibus, contigit subito, dum solus apud se ageret, ad eum ingressum fuisse sanctum episcopum. Ad quem continuo exclamans ait: « Curre velociter, o episcope, praecipio tibi, et osculare pedes Domini mei Jesu Christi, quoniam ecce adest. » At ille audiens valde contremuit, quia quo iret, vel quid ageret penitus ignorabat. Ille vero hoc dicto recepit se sub silentio, et quievit. Tum deinceps peracto die octavo natalis Christi, alacrius coepit insistere, ut jam hinc ei celebratis diebus liceret abire, si quo modo ipse tandem perveniret ad festum, quod nox non intercipit, neque morbo corrumpi potest. Et peracto igitur jam noctis mediae spatio ita adorsus est, et fratribus dicebat: « O filii, semper mihi in Domino multum charissimi, scitote quoniam 120.1548C| hodie hinc ibo: datum est enim mihi jam hinc exire ac videre (quod utinam fiat), et apparere conspectui Redemptoris mei. Finitus est ergo jam cursus certaminis mei, et restat penitus quid accepturus sim pro vocationis praemio ut ignorem. » Credimus nos tamen, Pater, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (alioquin vacuus est labor fidei): praesertim qui dicere cum Apostolo potuisses veraciter: Cursum consummavi, fidem servavi. De reliquo, quid aliud quam reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi justus Judex in illum diem? (II Tim. IV, 7, 8.) ===Matutinis dictis, viatico munitus obit.=== :82. Tum mane jam facto, accersitis nonnullis ex 120.1548D| nostris, coepit idem beatus Pater urgere, quatenus matutinos ocius praevenirent. Quibus dictis, in laude Christi coelestis ejus lingua obmutuit. Tunc vero simul convenientibus omnibus sanctis fratribus, communionem sanctam percepit ferme in hora diei prima, et coeperunt eum hymnidicis laudibus Domino commendare, atque ita perdurantes in ejus exsequiis usque in horam diei nonam. Tum idem [al., inde], 120.1549A| quando et Christus in cruce, emisit spiritum: ut daretur indicium, quod cujus crucem in vita tulerat, quemque secutus fuerat, ejus et in mortis articulo sequeretur vestigia, donec perveniret ad eum quem quaesierat, quem optarat, quem et diu de toto corde desiderarat. Quis putas tunc ea hora luctus omnium erat, et quam praecipua fuerint lamenta monachorum! Attollebatur autem sursum vox una canentium in excelso, et fletus omnium deorsum, singulorum scindebat pectora: quoniam, sicut alibi dictum est, et pium erat tanto viro congaudere, et pium erat ab ejus abscessu flere. Quis enim non fleret, etiam si de silice natus esset, ea hora cum inclytus Dei pastor hinc abiens coelos expeteret? Ipse enim erat, bone Jesu, quem in toto ex omnibus solum 120.1549B| abbatem reperi; ipse ex universis, quem alterius plus quam sua quaerentem inveni. Qui sicut mater amat unicum filium, ita quosque tenerrime diligebat, atque ut solidiora caperent invitabat. ===Auctor ejus mortem luget.=== :83. Quapropter, quaeso, attendite, viri, et videte, universi populi, matrem Corbeiam (quod est alvearium monachorum) flentem, inquam, ac dicentem: Ablatus est magnificus meus mihi, et nullus est qui consoletur me ex omnibus charis: quoniam comple vit in me Dominus furorem suum, et fecit quae cogitavit. Complevit ergo quae praeceperat a diebus antiquis: Terra es, et in terram ibis (Gen. III); idcirco abiit charissimus mihi, et recessit. Reversa 120.1549C| est ergo virgo Israel ad civitates suas, et deinceps ambulat gloriose super aquas redemptionis aeternae. Ipse namque est qui erat mihi votorum charissimus: ipse convertens animam meam et custos vitae meae: ipse qui consurgens pro nobis in principio vigiliarum effundebat velut aquam cor suum ante conspectum Domini, nunc vero posuit nos Dominus ad modicum desolatos, propter eum moerore confectos. Ideo ergo ponimus in pulvere os nostrum, sperantes in misericordiis Domini, si forte sit spes ut pervenire possimus quo jam pius Patronus noster pervenisse creditur. Quod donec fiat, donec optata veniat dies, haereat lingua mea faucibus meis, si tui non meminero, pater Adalharde, si non te proposuero in principio recordationum mearum; alioquin obliviscatur 120.1549D| me dextera, nisi nomen tuum laudesque pandam. Credo, mi charorum charissime, quod prius maternus amor perire possit, quam nos te non diligere; quia etsi illa suorum obliviscitur, nos tui nunquam obliti erimus. Sed dum saecula manent, et nox cum die partitur vices, fama praedicabitur de 120.1550A| te semper sanctissimae vitae, nosque tua nunquam immunes erimus a laude. Tu autem, quaesumus, trahe nos hinc post te, curramus in odorem unguentorum tuorum; quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis. Recti enim te diligunt: et ideo quaerimus, quousque perveniamus ubi pascis, ubi cubas; scimus namque quod in meridie. ===Obiter de Orphei ad inferos descensu.=== :84. Neque igitur, juxta quod fabulae ferunt Treicium fecisse vatem, gemimus apud inferos conjugis mortem: sed super astra tollimus Patris nomen, quo te solemniter conscendisse fatemur. Ergo etsi felix fuit ille, qui ficte potuit lucidum boni fontem visere, et felix qui potuit vincula gravis terrae solvere; feliciores sumus nos, qui possumus post te patrem 120.1550B| talia et tam sancta vota dirigere. Fingitur enim ille praefatus vates flebilibus modis flendo post conjugem silvas currere fecisse, amnes stare inmobiles: junxitque intrepidum latus cerva saevis leonibus; nec timuit lepus jam cantu palcidum canem. Cujus cum fervor intima corporis flagrantia ureret, nec sic mulcerent animum cuncta quae subegerat; it mites ad superos quaerens conjugem: nec reperta infernas adiit domos: illic sonantibus chordis blanda carmina temperans, quidquid de praecipuis musarum fontibus hauserat. Ad cujus voces umbrarum dea miserans: Tandem, inquit, vincimur arbiter; et ideo donamus conjugem viro emptam carmine. Quid putas, tum ille juxta poeticam narrationem luctus dabat? quantosque threnos geminans amor moverat? 120.1550C| quantisve precibus veniam implorarat, cujus nova carmina stupuerat infernus, ultrices scelerum deae jam moestae madebant lacrymis? ===Honores mortuo Adalhardo exhibiti.=== :85. Sed nos, Pater charissime, talia non ideo inferimus, quod ignoremus neminem ab inferis sine Christo regressum fuisse; sed quid boni habeat amor volumus aperire. Amor enim maxima lex sibi est, et ideo imitando quaerimus te quasi per legem, quia omnis vita tua lex vitae fuit; ut mereamur pervenire ad te, imo ad te, quia ad Christum, quo te pervenisse credimus et optamus. Et precamur, ut Deus nostris precibus motus exaudiat, et doneris feliciter nobis, imo nos tibi, quia te paradiso datum 120.1550D| petimus. Credimus namque quod ibidem coronaris jam de capite Amana, de vertice Sanir, de cubilibus leonum, de montibus pardorum. Ista quippe omnia triumphando vicisti: idcirco factus es suavis inter delicias paradisi et decorus, nec est in te macula. Dextera igitur Christi amplecteris, et laevam sub 120.1551A| capite pacis somno dormiens premis: et ideo factus es coram eo quasi pacem reperiens. Lectulus ergo tuus, quia in pace Christi versaris, floridus juxta meriti qualitatem: tigna domus tuae cedrina: laquearia vero cypressina. Et nos quidem, Pater amicissime nobis, juxta quod intelligimus gaudemus et gratulamur tibi: quia, eversa domo, inventa est in te drachma quae perierat. Perierat enim noctis caligine circumfusa, sed accensis lampadibus tibi felicius denuo invenitur. Unde interim quando aliud non valemus, jura sepulcri tui flentes circumsedemus, et superaspergimus orationum flores. Legimus super illud nomen bonum; quod melius acquisisti, quam divitias multas. Nam nostrum alii pallentes violas tibi et candentia lilia carpunt, alii narcissum 120.1551B| et florentes rosas: alii serpillum bene olentem spargunt, isti colocasia et mollibus illud vacciniis pingunt: quidam et suaves intermiscent odores, nonnulli vero salsis lacrymarum rigant fontibus: et ego litterarum superintexo pallas, quatenus aevi temporibus futuris sanctum servetur nomen: neque enim fucatae artis eloquentia texo; sed sindone munda puritatis opere illud involvo. Alioquin si quis plenius hunc virum nosse desiderat, quam fortiter fide mundum vicerit, legat illud ubi inscribitur ei nomen novum, et nomen civitatis novae Jerusalem: et cum intellexerit quibus civitas fulgeat ornamentis, hoc totum illi conferat: eo quod ibidem quodammodo ipse civitas et possessor hujusce civitatis a Deo creditur esse factus. ===Cui succedit Wala, frater ejus.=== 120.1551C| :86. Unde gaude et laetare, virgo fidei, felix Corbeia ex antiquo vocata: quia meruisti talem in Christo frui et possidere patronum. Quaeso te, mater religionis inclyta, amplectere hunc virum, quem tu tironem coelestibus sobrie ac discrete instituisti moribus; et imitare illum, qui te postea multis ampliavit honoribus. Quare igitur moerore consumeris, virgo et filia Dei summi, quasi non sit tibi consiliarius? Ecce fratrem reliquit tibi haeredem, qui multis adhuc pro te sudabit laboribus. Absterge, quaeso, lacrymas: quoniam mittes obviam de medio tui etiam hunc senem, cum universae terrarum partes miserint eximios quosque viros. Porro vicina monasteria 120.1551D| cum dederint, videlicet Vedastum Atrapis, et Centulum sanctissimum Richarium, et circumquaque viros religione nobiles; dabis fortisan et tu non impari voto virum Deo dignissimum; neque infecunda tunc eris, cum inter reliquos istum etiam Domino de terrae pulvere generabis: imo laetabunda et gaudens veniendo venies saltem paucos ferens manipulos. Idcirco confortare et robustius age, donec Amalech occurrit in via, quoniam alter Josue jam tecum dux et praevius virtute pugnat in acie. 120.1552A| Fulci igitur istum jam in capite inter plurimos dimicantem: attende et illum in monte jam Domino palmas ad sublimia porrigentem; hic pugnat, ille orat; hic hostem premit, ille vincit. Iste namque est, charissima mihi mater, fratrum amator et populi Israel. Hic qui multum orat pro suis, charitate perpetuus. Hic qui jugis, ut credo, intercessor erit pro civibus. Unde et, Domine, juxta beati Ambrosii vocem, quia nemo habet quod aliis plus deferat, quam quod sibi optat; non nos ab illo post mortem separes, quem in hac vita charissimum sensimus: sed ubi es nos facias esse simul cum illo, ut vel sic ejus perpetua visione apud te fruamur in Christo, quem propter te in hac vita charissimum dileximus valde, nunc in Christi pace sepultum. ===Adalhardi epitaphium.=== 120.1552B| :87. Sepulta sunt autem decenter membra charissimi senis in basilica beati Petri apostoli sub fastigio inter ejusdem medioximae quatuor ecclesiae centra, tectus polito lapide: super quem octonis sculptum versibus musici carminis haustu digne legitur: <poem> Hic jacet eximius meritis venerabilis abba, Noster Adalhardus dignus honore senex. Regia prosapies, paradisi jure colonus: Vir charitate probus, moribus atque fide. Quem dum sub tumulo recolis tu quisque viator, Cerne quid es, quid eris, mors quia cuncta rapit. Nam post octavas Domini hic carne solutus, Succedente die astra petivit ovans. Medius inter quatuor abbates Corbeiae jacet. </poem> :88. 120.1552C| Et sunt ibidem perhumati quatuor circumquaque venerandi viri, qui fuerant uno ejusdem officio servitutis a Domino propagati: quod factum non casu contigisse puto, sed ut quorum una in Christo fuit militia post Jesum crucem sublimius eodem in loco ferre propriam, unus esset et sepulturae locus, qui eo duntaxat secundum similitudinem ejusdem crucis insignius cohaereret. Quorum medius senex noster cernitur, super quem signa ad horas divini officii pulsantur: ut ex hoc clareat juxta quod provenisse creditur, quia fuerit lingua ejus cymbalum sancti Spiritus, et invitatorium ad divini operis officium ibidem dedicatum. Unde et octoni versus, quod post octavas Domini obierit, titulantur: quatenus monstretur eum opere consummato, quo dudum 120.1552D| omnes invitaverat, ad octavam Domini, nullo litterarum imminuto numero, feliciter pervenisse. ==ECLOGA DUARUM SANCTIMONIALIUM.== Sequitur ECLOGA DUARUM SANCTIMONIALIUM, uno favoris planctu complosa, quas idem velut unam sibi in conjugium vice Christi Ecclesiam ( id est Corbeiam Galliae) enutrisse; aliam (Corbeiam Saxoniae) vero ex eadem secundum monasticam disciplinam miro libramine admodum genuisse peroratur. Quarum quoque unam propter candorem vultus Galatheam vocari, porro aliam propter amorem charitatis Philidis 120.1553A| nomine consecrasse taxatum iri non ambigitur. <poem> GALATHEA. Plangite, quaeso, viri, mecum pie plangite Patrem, Omnis et imploret veniam provectior aetas. Spargite humum lacrymis, componite floribus arva: Patris ad excubias hinc fletibus omnia sudent. Officio linguae prodant sic corda vagitus, Ut passim resonent etiam simul astra mugitum. Rustica concelebret Romana Latinaque lingua, Saxo quo [al., qui an quoque] pariter plangens, pro carmine dicat: Vertite huc cuncti cecinit quam maximus ille, Et tumulum facite, et tumulo superaddite carmen, Membra beata senis celebri conferre locello, 120.1553B| Qui nobis studuit venas aperire calentes. Hujus ad exsequias clerus, commista caterva Vocibus alternis divina poemata narrent Pastores, fuerit quod magnus versibus edent, Formosi pecoris custos formosior ipse. Vulgus et e contra resonet. Deus alme creator, Da veniam famulo, paradisi regna precamur, Et petimus. Miserere senis, miserere tuorum, Tu quam dignus erat misereri denique nosti. Hinc rogo cordis amorque, dolor, gemitusque resultet, Hinc pueri virtute, senes de nomine cernent. PHILIS. Quis, rogo, non plangat hominem super astra levatum. In cineres redigi, quam duro marmore tegi? 120.1553C| Cujus in orbe volat virtutum fama per omnes, Prosapies Augustorum est quod vermibus esca. Heu quid huic facimus miseri sub morte locati! Ploramus, gemimus; sed nec revocare valemus. Ergo vocatus abest, sed nec exaudit amantes. Pectora rumpuntur, lacerantur viscera luctu: Ille nec exaudit lacrymas, nec threna dolentum. Et quia torquemur, laceramur, corde, tumultu; Luctus adest animis, nec mors surdissima curat. Pulveream servamus huic de corpore glebam; Clarus at ille choro laetatur ad astra relatus. Unde velim virtute viri, puerique, puellae, Plangite corde pio, salsos producite fontes; Ut quia tristis origo dedit quod patimur omnes, Atque una ex antiquo est haec natura priorum, 120.1553D| Una sit et cunctis etiam compassio mentis; Maestitiae fletus, lacrymae simul aethera pulsent. Hinc inde unus in ora fluat fletus monachorum. GALATHEA. Oro senem senior tumulo Corbeia condas. Porro minor ego, mox tali viduata patrono, Vocibus alternis gemitum pro carmine dicam. Quam dudum generans felicem mater, ab uno Atque tuo vocitans pridem de nomine faris. O formosa ego tu mihi nunc eris alter in aevum, Quam fundavit ovans manibus ter ille beatus, Plura salutiferis tribuens oracula verbis. Nam quo sic daemon saeviebat iniqua potestas, 120.1554A| Et cultus fani totam foedaverat arvam; Vertit aras pecudum, sacravit ovilia Christi. Funditus inde procul luci radice recisa, Sancta locavit monachis coenobia plena. PHILIS. O felix nimium! quos cogor inire dolores: Munere divino quamvis cumulentur opima. Ambianense prius qui dum meruisse videris Corbeio praeesse gregi, sanctissime pastor; Te Patrem esse novit etiam Saxonica cespis, Ut commissa Deo duplicata talenta reportes. Sed tu, mors malefida, venenis parcere nescis Ulii [f., illi,] nec nobis: nec tu quoque munera cura. munera curas. Nescis amare viros, nescis servare patronos. Omnibus una manes sors irrevocabilis horae, 120.1554B| Quae nobis stimplo rapuisti morte beatum Illum, quem pariter querelosis vocibus omnes Plangimus ac gemimus, flemus, lacrymamus, amamus. Sed nescis misera miseris miserans misereri. Proh dolor! ecce trahis omnes sic invida tecum, Ut quidquid jam viximus hactenus, omnia sorbas. GALATHEA. Tum veneranda soror nostrum parvissima dixit: O verbo quam mitis erat blandusque magister, Cur nos tam subito liquisti valde tenellos. Tu siquidem moreris semper per saecula felix. Sed ego virgo ferox, multis sanguinea bellis, Imbrifero post te lacrymarum fonte madesco, Atque sub ingenti gemitu rea pectora tundo. 120.1554C| Hinc faciem guttis diluo salsis maculosam, Quamvis nigra meis maculis sim et fusca venenis: Ut niveo vultu respersa colore rosarum, Flavescam, niteam, fragrem, simul atque madescam: Atque tui nimium felix in tempore plangam, Quandiu maneat flebilis pars ultima vitae. PHILIS. Tum quoque, mater, ait, cujus de nomine dicta: Non me tu lacrymis vinces aut fletibus unquam. Non cantus resonare leves, non pandere vota. Unde velim tu misce favos, ego floribus ornem. Tu quoque pallentes violas, ego lilia carpam, Et super aspergam tumulum quam suavibus herbis: Hic quoniam condignus erat muneribus istis, 120.1554D| Delicias nobis qui multas praestitit ipse, Et totam roseo te pinxit sanguine Christi. Isaias vatis quod jam praedixerat olim. Sancta tibi hinc veniunt plaudentia ligna decoris, Exsultant inibi myrtus, abies, sive pinus, Vitis et uva nitens; etiam pinguescit oliva: Ac tanquam paradisus et hortus deliciarum, Irriguis nutriris aquis de vertice coeli. Quae fueras regio sterilis, descensus averni Porta poli jam facta pates sive janua vitae. Nec valet aequiparare prior perfidia mortis Tam celerem cursum, quo nunc gloriosa superbis. Jam caput excelsa coelorum sidera tangis, Atque nitore tuo nimium splendescis in orbe: 120.1555A| Ut citius quam nulla prior nutrix monachorum Cardine sub quadro poterit fecundior esse. Unde, soror, facias planctum pro carmine posco Octoginta Pater quod vix compleverat annos; Et necdum tua forte manarant ubera lacte; En subito periit vel fracta est hydria fontis, Consilium patriae, Christi sapientia plenus. GALATHEA. Ah! mater subnixa Deo, tum filia dixit, Quid tantos renovare velis narrando dolores? Aut memorare diei, qua nec saevior ulla Vel fuit, esse potest, poteritque aut esse futura. Quae simul abstraxit nobis, pereunte patrono, Omne decus vitae, virtutum vota recidens. Heu! nos quam miseri, absentes qui vivimus illo! 120.1555B| Quod sumus in nimium depressi sorte maligna, Qui pariter coelum nequivimus ire locati, Cum quo namque mori melius quam vivere duxi. PHILIS. Quapropter populis Christi quos abluit unda, Flumineos latices producite pectoris imo, Virgineumque meum plangamus sorte maritum, Prudentem, sobrium, castum, charitate repletum, Mansuetum, humilem, necnon justum atque benignum; Nobilitate probum, quo nec sapientior ullus. Cujus in eloquio micuit sapientia Christus. Fons patuit saliens, vitae doctrina salitus; Moribus insignis, virtutum dogmate plenus; Mitis, pacificus, clemens et valde modestus. 120.1555C| Ista fuere sui cognoscas praedia juris, Ista meae redolent viritim sponsalia dotis. Unde beatus amor tantum mihi crescit in illo, Quantum vere novos e mundis floribus auget. Sed proinde magis luctus succrescit in oris, Quod nimium flagret in eo insatiabilis ardor, Et quod nulla mei sit abhinc medicina doloris, Si non vel liceat mihi sanctum pangere nomen. GALATHEA. Ad quod quam nimium felix Galathea fatetur Incipe sollicitos tales jam ponere questus. 120.1556A| Forte mirantur enim tanto pro funere musae, Et stupefactas vos liquerunt carmina, melos. Omnia congemuere tuis et saxea threnis. O si, inquit, veniat tunc ille recursus amoris, Quae tantis in eo lacrymarum cogimur undis, Ut tandem renovemur ejus dulcedinis haustu! Interdum manibus juncti pergamus ad arcem, Ad thalamos regni, quo dudum nos vocat idem. Aethereis pascamur eo quam perpete campis, Quo meruit senior felix intrare Menalcha, Qui nostros secum quam longe duxit amores. PHILIS. Et trahit e nostris post se suspiria fibris. Illo etenim voti debentur jura coire. Quanquam adeo nobis media est via triste sepulcrum. 120.1556B| Sed si constanter pulsamus, quaerimus, inquam, Post cineres quin haud dubium veniemus ad urbem, Qua pietas, bonitas, pax, lux, opulentia regnant: Laetitiae fructus, requies et gaudia fulgent: Omne bonum renitet, dulcis concordia mulcet: Gloria, laus, et honor uno de fonte manantur: Vita perennis ovat, virtutum pascua florent: Angelicae gratulantur oves, coelestia vernant Praemia, perpetuis firmantur denique donis. Quo Deus semper adest praesens, reserantur opima. Inter apostolicas patriarcharumque cohortes Spirat odor quam dulcis, suavior omnibus herbis. Martyreo splendente choro muscosa patescunt Castra, prophetarum redolent dulcedinis haustu. Candida virgineo flavescunt agmina flore, 120.1556C| Omnia concelebrant inibi pia gaudia passim, Et resonant omnes uno de corde canentes Mellifluas voces, hinc talia carmina quisque. GALATHEA. Desine plura soror tu, mater ait Galathea. Ista quidem inspecta melius tum forte canemus, Cum paradisus ovans nobis quoque sorte virebit. Hactenus agrorum flores et lilia carpe, Donec alleluiatica circum gaudia ridant *. Sparge viam violis, virtutum floribus arva, Pinge rosis callem, plateis lilia sterne. </poem> ntw7ek3sbbe0ra143r5fqk0zycyg368 0 62293 264832 221660 2026-05-06T19:51:31Z Demetrius Talpa 13304 264832 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Dionysius Areopagita |OperaeTitulus=Opera |OperaeWikiPagina= Versio operum S. Dionysii |Annus= Saeculo V |Genera=theologia, philosophia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne |Interpres= Iohannes Scotus Eriugena |AnnusInterpretationis= Saeculo IX |LinguaNativa= Graeca }} '''[[Patrologia Latina/122|Migne ''Patrologia Latina Tomus 122'']] ''' <poem> Versio operum S. Dionysii Versio operum S. Dionysii (Joannes Scotus Erigena), J. P. Migne 122.1194A Versio operum S. Dionysii Editio Colomensis a 1556 A Editionis ejusdem variae lectiones A* Cod ms. Ratisb. S. Emmeram. 137 bibl. reg. Monacensis, membran., sec. XI B Cod. ms. 971 bibl. Caesareae Vindobon., membran., sec. XI C Cod ms. 754 bibl. Caesareae Vindobon., membran., sec. XII D Cod. ms. bibl. Darmstad., olim Colon. 30, membran., sec. XII E Cod ms. Vatic. 177, membran., sec. XIV F Cod. ms. Vatic. 176, membran., sec. XIV G Cod. ms. lat. Fürstenfeld. 9 bibl. Reg. Monacensis, sec. XV H </poem> TESTIMONIA. 122.1025| I. Nicolai P. I ad Carolum Calvum literae de Joanne Scoto Operum S. Dionysii Areopagitae interprete, ann. 861 vel 862.Naudaei Collect. ex bibl. Oxom. [i. e. Oxoniensi, vel Oxomensi], ed. Bulaeus Historia Univers. Paris t. I, p. 184. NICOLAUS S. S. D. dilecto filio CAROLO glorioso Francorum regi. Sane plurimum nos laetificat, quod in imperio et regno vestro, et specialiter Parisius, bonarum artium studia praedecessorum vestrorum cura stabilita repullulent, quarum seminibus Ecclesia Dei fructificat, et animi vegetantur ad illius defensionem. Sed nuper doluimus, ut relatum est apostolatui nostro, quod opus Dionysii Areopagitae, quod de divinis Nominibus et caelestibus Ordinibus graeco descripsit eloquio, quidam vir Joannes, natione Scotus, nuper transtulit in Latinum: quod juxta morem Ecclesiae nobis mitti, et nostro judicio debuit approbari; praesertim cum idem Joannes multae scientiae esse praedicetur olim, sed non sane sapere in quibusdam frequenti rumore dicatur. Hinc est, quod dilectioni vestrae vehementer rogantes mandamus, quatenus apostolatui nostro praedictum Joannem repraesentari faciatis, aut certe Parisius in Studio, cujus capital jam olim fuisse perhibetur, morari non sinatis, ne cum tritico sacri eloquii grana zizaniae et lolii miscere dignoscatur, et panem quaerentibus venenum porrigat. Datum an. III. II. Ejusdem epistolae fragmentum ex Decreto Ivonis Carnotensis episcopi. IVO. Carnot. ep. Decret. P. IV c. 104. Relatum est apostolatui nostro, quod opus beati Dionysii Areopagitae, quod de divinis Nominibus vel caelestibus Ordinibus graeco descripsit eloquio, quidam vir Joannes, genere Scotus, nuper in Latinum transtulerit. Quod juxta morem nobis mitti, et nostro debuit udicio approbari, praesertim cum idem Joannes, licet multae scientiae esse praedicetur, olim non sane sapere in quibusdam frequenti rumore diceretur. Itaque quod hactenus omissum est, vestra industria suppleat, et nobis praefatum opus sine ulla cunctatione mittat, quatenus, dum a nostri apostolatus judicio fuerit approbatum, ab omnibus incunctanter nostra auctoritate acceptius habeatur. III. Anastasii S. Romanae Ecclesiae bibliothecarii ad Carolum Calvum literae de Joanne Scoto, Operam S. Dionysii Areopagitae interprete. Editio Basileensis a. 1503 P Editio Usserii in Epistolarum Hibernicarum sylloge, p. 45 U Cod ms. Florentin. Hut. LXXXIX., sup. 15, membran., sec. XI vel XII J Inter cetera studia, quae tam laudabilis actio, quam saluberrima commonitio, quin etiam odorifera volans opinio de virtutum ac morum quailtate tuorum, o Dictator inclyte, mortalium mentes excitat, et ad effodiendam sapientiam hortatur velut thesauros, illud quoque non mediocriter est admiratione stupendum, quod non solum latinos Patres, sed et graecos rimari non cessas, et romana lingua pollentes pelasgarum facis rerum non expertes. Tu quippe facis, qui ad faciendum suscitas et hortaris, quia et nos saepe magnam domum fecisse dicimur, non tamen manibus, sed affatibus. Beatus itaque Areopagita Dionysius, Atheniensis antistes, quem inter cetera constat industria tua, praestantissime principum, in romanum sermonem translatum, tantum est, ut ipse patentius nosti, ad intelligendum difficilis, quantum sermone sublimis: imo quanto difficilia sunt intellectu, et alta mysteriis, quae ipse perscrutatus, superna revelante gratia didicit, et arcana theologiae, divina se ducente manu, ingressus in sanctuarium Dei ablato velamine penetravit. Mirandum igitur est, quia pietas tua nec talia indiscussa reliquit, sed, hic licet in terra ambulat, tanquam in caelis conversans ambit, ita ut, veluti quidam, ut ita fateamur, angelus vel caelestis homo 122.1027| Sancta Sanctorum ingredi contemplatione videaris, et ad abdita et adyta divinae ineffabilitatis, quantum possibile est mortalibus, acutis spiritualium oculorum visibus accessisse credaris. Mirandum est quoque, quomodo vir ille barbarus, qui in finibus mundi positus, quanto ab nominibus conversatione, tanto credi potuit alterius linguae dictione longinquus, talia intellectu capere, in aliamque linguam transferre valuerit: Joannem innuo Scotigenam, virum, quem auditu comperi per omnia sanctum. Sed hoc operatus est ille artifex Spiritus, qul hunc ardentem pariter et loquentem fecit. Nisi enim ex gratia ipsius igne caritatis flagrasset, nequaquam donum linguis loquendi procul dubio suscepisset. Nam hunc magistra caritas docuit, quod ad multorum instructionem et aedificationem patravit. Verum etsi ad mensuram datus est ei Spiritus, ipse tamen, paternis doctrinis imbutus, quantum potuit, fecit, et prodesse proximis ultra vires tentavit. Siquidem praeter illa, quae hunc latuisse probantur ex his, quae sparsim a quibusdam de praedicti Patris sermonibus et epistolis ante nos interpretata inveniuntur, plurimum utilitati subtraxit, quia tanto studio verbum e verbo elicere procuravit, quod genus interpretationis, licet et ipse plerumque sequar, quantum illustres interpretes vitent, tua profecto sollers experientia non ignorat. Quod eum non egisse ob aliam causam existimo, nisi quia, cum esset humilis spiritu, non praesumpsit verbi proprietatem deserere, ne aliquo modo a sensus veritate decideret. Unde factum est, ut tantum virum, qui per se, quoniam intima et ardua quaeque utriusque philosophiae penetralia rimari proposuit, perplexus nostris intellectibus videbatur, intra cujusdam labyrinthi difficilia irretiret, et in antris profundioribus invisibiliorem quodammodo collocaret, et quem interpretaturum susceperat, adhuc redderet interpretandum. Quapropter ipse, merito anxius, coepi sedulo quaerere, si forte reperiri potuisset praeceptor quisquam vel aliquod scriptum, quo enucleante tantus Pater nobis liquidius illucesceret, et, quia jam per interpretis industriam linguae nostrae fuerat traditus, nostris quoque patulus redderetur perfectius intellectibus: cum ecce repente paratheses sive scholia in eum, quae Constantinopoli positus videram, ad manus venere, quibus utcunque interpretatis mihi aliquantulum magis emicuit, quae videlicet in marginibus interpretati codicis ejus, ut in Graeco reperi, mox interpretata utcunque, donec a docto melius interpretarentur, respondentibus signis interpres ego satis imperitus apposni, vestraeque gloriosae sapientiae potissimum fore mittenda non immerito judicavi, ut scilicet, quae fuit alterius interpretationis hortatrix et auxiliatrix, sit etiam nostrae qualiscunque susceptrix et approbatrix. Ipsorum autem scholiorum sive paratheseon quaecunque in calce sni siguum vivificae crucis habent, a beato Maximo confessore et monacho inventa narrantur, cetera vero sancti Joannis, Scythopolitani episcopi, esse feruntur. Sane ubi a verbis interpretis scholia ipsa dissentire vidi, ut lector, quid de apposita dictione interpres senserit, quid scholion insinuet, indifficulter agnoscat, et verba interpretis scholio inserui, et, qualiter ea scholii compositor praetulerit, innui. Sed et, sicubi opportunum fore conspexi, ex me quoque, quoniam esse aliter non potuit, paucissima quaedam, et quae facilius ab intelligente agnosci poterant, interposui. Praeterea notandum est, quod, licet tantae gloriae tantaeque scientiae sive antiquitatis iste sanctus Dionysius fuerit, nunquam tamen aliqua opuscula eum edidisse, nisi fallor, quaecunque orthodoxorum scripta traditio prodit, priusquam Romani pontifices, videlicet Gregorius, Martinus, et Agatho, dictorum ejus in conscriptis suis mentionem fecerint, et ea per haec probabilia judicantes admiserint, Gregorius scilicet in homelia capituli evangelici de centum ovibus et decem drachmis, Martinus in synodo sua, quam Romae contra haereticos celebravit, et Agatho in epistola, quam ad sextam synodum destinavit. Unde ego veram esse Graecorum opinionem conjicio perhibentium, libros ejus a prioribus haereticis occultatos, donec longo post tempore ex opusculis ejus solus codex, qui nunc habetur, est Romae repertus, ceterisque nondum inventis in Graeciam asportatus. Edidit enim et alios, ut ipse innuit, libros, quos nec Graecus quisquam, nec adhuc potuit invenire Latinus. Et quidem Lucas in Actibus apostolorum, Eusebiusque Pamphili, et Dionysius Corinthi antistes, 122.1029| de eo quaedam miranda tradunt: quae vero scripserit, nisi me oblivio fallat, omnino non tradunt. Suadet autem ad hoc ita credendum etiam illud, quod nemo probabilium tractatorum, sicut eis moris est, priorum dicta excerpendi et suis opusculis inserendi, scriptis ipsius utitur, aut horum cujuspiam reminiscitur. Denique vir magnus et apostolicae vitae praeceptor Constantinus philosophus, qui Romam sub venerabilis memoriae Adriano juniori Papa veniens, S. Clementis corpus sedi suae restituit, quique totum codicem saepe memorati et memorandi Patris memoriae commendaverat, et quantum utilitatis medulla ejus habebat, auditoribus commendabat, solitus erat dicere, quod, si sanctos, videlicet priores institutores nostros, qui haereticos quosque vix et quodammodo cum fuste decollaverunt, Dionysium contigisset habere, cum acuto illos gladio procul dubio trucidassent, innuens profecto hujusmodi dicto, quia, quorum os laboriosius et forte tardius obstruxerunt, facilius et acutius, sive velocius-- ὀξὺ quippe et acutum significat et velox --obmutescere coegissent. At vero post praelatorum sanctorum sedis apostolicae praesulum memoriam tam sanctae septima et octava synodus, quam latini et graeci doctores, non solum, quia venerabilis hic Pater scripserit, innuunt, sed et testimonia ex scripturis ejus frequenter assumunt, ut scilicet sensus suos et dicta tanti viri reddant auctoritatis pondere gravida, et cunctis mortalibus approbanda pariter et sectanda. Deus omnipotens gloriam tuam a terrenis ad caeleste regnum transferat quandoque. Explicit. Data X Kal. April., indict. VIII ª. JOANNIS SCOTI VERSIO OPERUM S. DIONYSII AREOPAGITAE. PRAEFATIO. <poem> 122.1029A| Hanc libam sacro Graecorum nectare fartam Advena Joannes σπένδω meo Carolo. Maxime Francigenum, cui regia stemmata fulgent, Munera votiferi sint tibi grata tui. Vos, qui Romuleas nescitis temnere τέχνας, Attica ne pigeat sumere gymnasia. Quorum si quaedam per me scintilla relucet, Usibus Ausoniis, si libet, aspicite Molestum si non nostrum munire laborem, Firmetur vestri pondere judicii. Si quid nodosum, durumve notatur in ipso, Parcite Cecropidis, Attica tela sequor. 122.1030A| At si mendosus declinat tramite recto, Mellifluo vestro famine corrigite. Quod si quorundam mordetur dente feroci, Hoc leve; namque meo contigit Hieronymo. Ut vero stabilis maneat fundamine firmo, Regali σταθμῷ figere sufficiet. Crediderim, multos tangentum summa sophiae Non despecturos donula nostra fore, Sudorisque gravis tentabunt carpere fructum; Forsan virtutem vilia verba tenent. Saepe solent spinis redolentes crescere flores; Nodosae vitis sumitur uva ferax. </poem> 122.1031A| Gloriosissimo catholicorum regum Carolo JOANNES extremus sophiae studentium salutem. Valde quidem admiranda dignisque virtutum laudibus est exaggeranda catholicorum virorum religiosissima sollicitudo, qui, dum vitae humanae periculosis exagitari videntur aerumnis, fixa tamen mentis intentione, divinarum rerum laboriosis investigationibus purgati, fructuosis inventionibus illuminati, perpetuis immutabilibusque veritatis atque divini amoris contemplationibus perfecti, non inter mortales habitare, sed in caelestem conversationem mutatos penitus esse judicandi sunt. In quorum vos numero esse constitutos nullus recte 122.1031B| vestros affectus intuentium dubitare permittitur, piissime gloriosissimeque Regum, quandoquidem civilium plusque quam civilium bellorum maximis assiduisque perturbationibus, insuper etiam paganarum gentium barbaricis incursibus, christianorum regnum passim invadentibus allisi, non tamen regalis animi stabilitate dejecti, quasi quoddam immobile saxum, Neptuni limite naturaliter defixum, crispissimos validissimosque cerularum tumultus stabili duraque fronte repellens, toto vestrae mentis intuitu, totaque cordis devotione sanctarum Scripturarum secreta, ducente Deo et rationis lumine, investigatis, investigantesque diligitis, et non solum latialis eloquii maximos sanctissimosque auctores perquiritis, verum etiam in augmentum 122.1031C| aedificationis catholicae fidei novis editionibus in laudem christiani dogmatis Ἑλλήνας Patres addidicistis consulere. Hinc est, quod et ingenioli nostri parvitatem non dedignati estis impellere, nec nos velut otiosos inertiaeque somno sopitos perpessi estis dormire, ne, dum hesperiis solummodo apicibus studium impendimus, ad purissimos copiosissimosque Graium latices recurrere, haustumque inde sumere non valeremus. Jussionibus itaque vestris neque volentes neque valentes obsistere, rudes admodum tirones adhuc helladicorum studiorum, fatemur.-- quid enim pudeat nos fateri vestrae serenitudini?-- ultra vires nostras, ipso tamen duce, qui est lux mentium et illuminat abscondita tenebrarum, libros quattuor sancti patris Dionysii Areopagitae, episcopi Athenarum, 122.1031D| quos scripsit ad Timotheum, episcopum Ephesiorum, et decem epistolas ejusdem de Graeco in Latinum transtulimus, opus valde, ut opinamur, 122.1032A| anfractuosum, longeque a modernis sensibus remotum, multis invium, paucis apertum, non solum propter antiquitatem, verum etiam caelestium altitudinem mysteriorum. Fertur namque praefatus Dionysius fuisse discipulus atque adjutor Pauli apostoli, a quo Atheniensium constitutus est episcopus, cujus Lucas commemorat in Actibus apostolorum, et Dionysius, episcopus Corinthi, vir antiquus, beatus quoque Polycarpus in epistola ad ecclesiam Athenarum, Eusebius item Pamphili in ecclesiastica historia, nec non etiam sanctus Papa Gregorius in homelia sua, ubi breviter angelorum ordines exposuit. Hunc eundem quoque non praefati viri, sed alii moderni temporis asserunt, quantum vita ejus a fidelibus viris tradita testatur, temporibus 122.1032B| Papae Clementis, successoris videlicet Petri apostoli, Romam venisse, et ab eo praedicandi Evangelii gratia in partes Galliarum directum fuisse, et Parisii martyrii gloria coronatum fuisse cum beatissimis suis consortibus, Rustico scilicet atque Eleutherio. Haec igitur nostra qualiscunque sit translatio non quidem prolixae indiget, ut arbitror, apologiae, cum omnibus ejus aemulis, quicunque et qualescunque sint, facillima una responsione possimus occurrere, vestrae videlicet celsitudini neque potuisse neque debuisse non obedire. Si quis autem nimis tardae aut nimis inusitatae redarguerit elocutionis, attendat, non me tantum, sed et se ipsum nihil posse plus accipere, quam quod ipse distribuit, qui dividit singulis propria, prout vult. Sin 122.1032C| vero obscuram minusque apertam praedictae interpretationis seriem judicaverit, videat, me interpretem hujus operis esse, non expositorem. Ubi valde pertimesco, ne forte culpam infidi interpretis incurram. At si aut superflua quaedam superadjecta esse, aut de integritate graecae constructionis quaedam deesse arbitratus fuerit, recurrat ad codicem graecum, unde ego interpretatus sum; ibi fortassis inveniet, itane est necne. Hoc tamen mihi idoneum fore arbitratus sum, omissis aliorum conjecturis illius solius arbitrio succumbere, cui oportet me obtemperare. Sanctus ergo Dionysius, ut praediximus, Areopagita, ex vico videlicet Martis denominatus--Ares namque a Graecis bellum vocatur--primis juventutis suae floribus 122.1032D| academiae studiis eruditus, deinde divino atque ineffabili miraculo solaris eclipseos, quae facta est confixo Domino nostro Jesu Christo crucis patibulo 122.1033A| , commotus--ipse siquidem, ut in quadam suarum epistolarum commemorat, dum esset juxta Heliopolim cum Polycarpo episcopo ceterisque, qui tunc aderant, divina procurante providentia mirabilem in modum conspexerat lunam soli subeuntem, ac per hoc solem defecisse--moxque sanctissimum virum, apostolorum discipulum, Ierotheum videlicet episcopum, secutus, cujus in tertio hujus operis libro memoriam facit, eundemque magistrum suum venerabilem nominat, ceterisque tunc temporis coepiscopis post apostolos in theologia praeferre non dubitat, cum quo multisque aliis sanctis in unum convenientibus Christum post resurrectionem corporaliter est contemplatus, aderantque ibi, ut ipse ait, Jacobus, frater Domini, 122.1033B| et Petrus, vertex apostolorum--talibus ac tantis admonitus, divinarumque Scripturarum mysteriis illuminatus, scripsit hos libros, hortante ac postulante sancto Timotheo, aliisque, quorum nomina in processu hujus operis saepissime declarat, doctrinamque breviter insinuat. Sed praesentis operis intentionem breviter intimare necessarium duximus, quo facilius lector studiosus ingrediatur. Primus itaque liber, qui inscribitur de caelesti Ierarchia, quod nos, non verbum, sed sensum exprimentes, possumus latine dicere de caelesti pontificatu, seu de summo sacerdotio, novem caelestium virtutum dispositiones enumerat, ordinat, segregat, conjungit, earumque sanctis theologis divinitus manifestatas symbolicas, hoc est significativas 122.1033C| vel mysticas imaginationes luculenter exponit. Ordinat quidem in superiores et medias et ultimas, segregat vero in ternas ter Ierarchias, conjungit primas ultimis et ultimas primis per medias, mirabili extremitatum et medietatum ratione coadunans. Dissimilium quoque formarum descriptiones in propheticis visionibus plus quam similium caelestes substantias expressius insinuari confirmat, nullamque visibilium seu invisibilium naturarum ab initio intellectualis creaturae usque ad extremum terrenumque vermiculum nominari, ex qua divina theologia quandam similitudinem ad significandam omnium rerum causam, Deum videlicet, non introducat, et cetera. Secundus vero, cui est inscriptio 122.1034A| de Ecclesiastica Ierarchia, humanae naturae, Salvatoris nostri sanguine redemptae, unitatem denuntiat, ad similitudinem videlicet caelestis sacerdotii, quantum possibile est mortalibus, ad hoc ordinatam. Cujus summus pontifex est ipse, qui eam sibi per gratiam suam coaptavit, qui etiam totius Ierarchiae, caelestium quidem et terrestrium, principium est et medium et finis, ad quem omnia referuntur. Haec itaque nostra Ierarchia instar caelestis tripartita est, in tres scilicet Ierarchias. Quarum prima temporali quidem ordine, ultima vero dignitate legale est sacerdotium, quod in variis valdeque obscuris symbolis per legislatorem Moysea plane carnali adhuc populo, literaeque, non spiritui servienti distributum est. Cujus maximus character 122.1034B| erat tabernaculum illud in Arabico monte figurate monstratum. Secunda vero, quae et media, sacerdotium, quod nunc est, Ecclesiam dico Novi Testamenti, sub gratia quidem constitutam, partim symbolis visibilium sacramentorum dispositam, partim vero veritatis contemplatione perfectam. Et est finis praeteritae primae, initium vero futurae Ierarchiae, quae est tertia, nunc ex parte inchoata in primitiis contemplationis, perficienda vero post gloriam futurae resurrectionis, quando visibilium sacramentorum velaminibus sublatis ipsam veritatem perspicua claritate contemplabimur. Ideoque praesens ecclesiastica Ierarchia, ut diximus, media est inter legalem praeteritam et caelestem futuram, quoniam non solum aeternarum rerum symbola 122.1034C| peragit et visibiliter considerat, ut legalis praeterita, sed et spiritualem eorum intelligentiam investigare invenireque non cessat, ut caelestis futura, et cetera. Tertius dehinc continet divinarum nominationum virtutes, ideoque de divinis Nominibus vocitatur. In eo secretissima subtilissimaque reserantur mysteria de unitate et trinitate divinae essentiae, hoc est, quae nomina discretam, quae unitam insinuent Deitatem, quae per se incarnato Filio conveniant, quae sit unius solius omnium causae in primordiales causas prima processio, ac per eas iterum a summo usque deorsum multiplex theophania, in genera quidem, in species numerosque visibilium et invisibilium naturarum. 122.1035A| Ubi supernaturali contemplatione docere perspicitur, similia esse et appropinquare Deo ea, quae non sunt, quam quae sunt, non tamen privatione substantiae, sed superexcellentia naturae; quid distet inter causas; et causativas malum nihil esse, neque in rerum natura subsistere, neque substantiae neque virtuti neque operationi nocere; ea quoque, quae per privationem de Deo dicuntur, per excellentiam in ipso intelligenda esse. Quartus de mystica theologia, qui, quantum ceteris est coartior 122.1036A| in sermonibus, tantum largior in sensibus. Unde et in duas maximas logicae disciplinae dividitur partes, cataphaticam plane et apophaticam, id est, in esse et non esse. Ubi analyticae artis regulis utitur, et nos praeclarissime commonet, per privationem omnium, quae dici seu intelligi possunt, oportere ad veritatem, quae est causa omnium, quae ab ea et per eam et in ea et ad eam creata sunt, per excellentiam essentiae recurrere. INCIPIUNT LIBRI SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE, QUOS JOANNES IERUGENA TRANSTULIT DE GRAECO IN LATINUM, JUBENTE AC POSTULANTE REGE CAROLO LUDOVICI IMPERATORIS FILIO. SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE LIBER PRIMUS DE CAELESTI IERARCHIA <poem> INCIPIUNT CAPITULA LIBRI PRIMI. VIII. De Dominationibus et Virtutibus et Potestatibus et de media earum. V. Quare omnes caelestes essentiae communiter angeli dicantur. IV. Quid significet. III. Quid sit. II. Quoniam pulchre divina et caelestia etiam. 122.1035A| I. Quoniam omnis divina illuminatio secundum bonitatem 122.1035B| varie in praevisa proveniens manet simpla, et non hoc solum, sed et unificat illuminata. 122.1035| per dissimilia symbola manifestantur. 122.1035| Ierarchia, et quae per Ierarchiam intelligentia. 122.1035| angelorum cognominatio. 122.1035| . VI. Quae prima caelestium essentiarum dispositio, quae media, quae ultima. VII. De Seraphim et Cherubim et Thronis et de prima eorum Ierarchia. 122.1035| Ierarchia. IX. De Principibus et Archangelis et Angelis et de ultima eorum Ierarchia. 122.1036B| XV. Quae formativae angelicarum virtutum imagines, quid igneum, quae humana effigies, qui oculi, quae nares, quae aures, quae ora. XIV. Quid significet. XIII. Quare a Seraphim dicatur. XII. Quare secundum homines summi sacerdotes angeli vocentur. XI. Quare omnes caelestes essentiae communiter Virtutes caelestes vocentur. X. Repetitio et congregatio angelicae ordinationis 122.1035| . 122.1035| . 122.1035| purgatus fuisse propheta Esaias. 122.1035| traditus angelicus numerus. 122.1035| , quis tactus, quae palpebrae, quae supercilia, quis auditus, qui dentes, qui humeri, quae brachia et manus, quod cor, quae pectora, quae dorsa, qui pedes, quae alae, quae nuditas, quis amictus, quis lucidus amictus, quis sacerdotalis, quae zonae, quae virgae, quae arma, quae secures, qui geometrici funes, qui venti, quae nubes, quid aes, quid electrum, qui colores diversorum lapidum, quae leonis forma, quae aquilae species, qui equi, quae differentiae equinorum colorum, quae flumina, qui currus, quae rotae, quod dictum gaudium angelorum. 122.1037A| LIBER SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE, EPISCOPI ATHENARUM, AD TIMOTHEUM, EPISCOPUM EPHESIORUM. Epigramma in beatum Dionysium de caelesti Ierarchia. Angelicae sapientiae fulgores multos projecisti hominibus, manifestasti videre animo compositam pulchritudinem. Compresbytero TIMOTHEO DIONYSIUS presbyter de caelesti Ierarchia. Lumine siderio Dionysius auxit Athenas Areopagites, magnificusque σοφός, Primo commotus Phoebo subeunte selena, Tempore, quo σταυρῷ fixus erat Dominus. 122.1037B| Mox et conversus, mira stupefactus eclipsi, Consequitur gaudens Jerothea ducem. Qui mox edoctus, praeclarus namque magister, Pneumatis excelsi fonte renatus erat. 122.1038A| Nec mora; perfulgens caelestis luce sophiae Ἀτθιδα edocuit, de quibus ortus et est. Namque ferunt Paulum, qui Christum sparsit in orbem, Ipsi felices imposuisse manus. Ast mox perfectus, doctoris symmachus instans Rexit Κεκροπίδας pervigil ἀρχιερεύς Alta dehinc volitans Paulum super astra secutus, Empyrei caeli tertia regna videt. Suspicit ac Seraphim primos, sanctosque Cherubim, Aetheriosque Thronos, quo sedet ipse Deus. Post hos Virtutes, Dominatus, atque Potentes Agminibus sacris enitet ordo sequens. 122.1038B| Ἀρχῶν, ἀρχαγγέλων τε χορῶν ἀγγέλων τε τηλαυγῶν Mentibus uraniis tertia τάξις inest. Hos igitur numeros, terno ter limite septos, Praedicti Patris mystica dicta docent. </poem> 122.1037| INCIPIT LIBER DE CAELESTI HIERARCHIA. CAPITULUM PRIMUM. Quomodo omnis divina illuminatio secundum bonitatem varie in praevisa proveniens manet simpla, et non hoc solum sed et unificat illuminata. 122.1037C| Omne datum optimum, et omne donum perfectum, desursum est, descendens a Patre luminum. Sed et omnis Patre moto manifestationis luminum processio, in nos optime ac large proveniens, iterum ut unifica virtus restituens nos replet et convertit ad congregantis Patris unitatem et deificam simplicitatem. Etenim ex ipso omnia, et in ipsum , ut divinum ait Verbum. Ergo Jesum invocantes Paternum lumen, quod est quod verum est, quod illuminat omnem hominem venientem in mundum , per quem ad principale lumen, Patrem, accessum habuimus 122.1037D| in sacratissimorum eloquiorum Patre traditas illuminationes, quantum possibile, respiciemus, et ab ipsis symbolice nobis et anagogice manifestatas caelestium animorum Ierarchias, quantum potentates 122.1038C| sumus, considerabimus, et principalem et superprincipalem divini Patris claritatem, quae angelorum nobis in figuratis symbolis manifestat beatissimas Ierarchias, immaterialibus et non trementibus mentis oculis recipientes, iterum ex ipsa in simplum suum restituimur radium. Etenim neque ipse usquam unquam propria singulari unitate deseritur; ad anagogicam vero et unificam eorum, quae provisa sunt, contemperantiam optime et pulchre multiplicatur et provenit, manetque intra se munite, in incommutabili similitudine uniformiter fixus, et in se, quantum fas est, respicientes proportionaliter eis extendit et unificat secundum simplicem sui unitatem. Etenim neque possibile est, aliter lucere nobis divinum radium, nisi varietate sacrorum velaminum 122.1038D| anagogice circumvelatum, et his, quae secundum nos sunt, providentia paterna connaturaliter et proprie praeparatum. Propter quod et sanctissimam nostram Ierarchiam teletarchis sacrorum positio 122.1039A| caelestium Ierarchiarum supermundana imitatione dignam judicans, et dictas immateriales Ierarchias materialibus figuris et formalibus compositionibus varificans tradidit, ut proportionaliter nobis ipsis a sacratissimis formationibus in simplas et non figuratas ascendamus altitudines et similitudines, quoniam neque possibile est nostro animo, ad immaterialem illam ascendere caelestium lerarchiarum et imitationem et contemplationem, nisi ea, quae secundum ipsum est, materiali, manuductione utatur, visibiles quidem formas invisibilis pulchritudinis imaginationes arbitrans, et sensibiles suavitates figuras invisibilis distributionis, et immaterialis luculentiae imaginem materialia lumina, et secundum intellectum contemplativae plenitudinis pervias sacras 122.1039B| disciplinas, et adunati ad divina, et ordinati habitus earum, quae hic sunt, dispositionum ordines; et Jesu participationis ipsam divinissimae eucharistiae assumptionem, et quaecunque alia caelestibus quidem essentiis supermundane, nobis vero symbolice tradita sunt. Propter hanc ergo nostram conrationabilem theosin misericors perfectionis principium, et caelestes Ierarchias nobis manifestans, et comministram earum perficiens nostram Ierarchiam, ad virtutem nostram similitudine deiformis suae sanctificationis, sensibilibus imaginibus supercaelestes descripsit intellectus in sacroscriptis eloquiorum compositionibus, quatenus nos reduceret per sensibilia in intellectualia, et ex sacre figuratis symbolis in simplas caelestium Ierarchiarum summitates. CAPITULUM II. Quam pulchre divina et caelestia etiam per dissimilia symbola manifestantur. 122.1039C| Oportet ergo, ut aestimo, primum exponere, quam quidem esse speculationem omnis lerarchiae aestimamus, et quid ipsius unaquaeque divinis profuit laudatoribus; deinde caelestes Ierarchias laudare secundum ipsarum in eloquiis manifestationem, consequentibusque his dicere, qualibus divinis formationibus caelestes figurant ordines eloquiorum sacrae descriptiones, et ad qualem oportet ascendere per formas veritatem, ut non et nos eodem modo multis immunde aestimemus, caelestes et deiformes animos multipedes esse quosdam, et 122.1039D| multorum vultuum, et ad boum pecudalitatem, aut ad leonum bestialem imaginationem formatos, et ad aquilarum curvo rostro speciem, aut ad volatilium tripartitam alarum commotionem effiguratos, 122.1040A| et rotas quasdam igneas super caelum imaginemus, et thronos materiales Divinitati ad recubitum necessarios, et equos quosdam multicolores, et armiferos archistrategos, et quaecunque alia ex eloquiis nobis sacre et formabiliter in varietate manifestativorum symbolorum tradita sunt. Etenim valde artificialiter theologia factitiis sacris formationibus in non figuratis intellectibus usa est, nostrum, ut dictum est, animum revelans, et ipsi propria et connaturali reductione providens, et ad ipsum reformans anagogicas sacras Scripturas. Si cui autem videtur, sacras quidem recipi compositiones, tanquam simplicium in seipsis ignotorumque nobis et incontemplabilium subsistentium, inconvenientes vero aestimat sanctorum intellectuum in eloquiis 122.1040B| sacras descriptiones, et omne, sic dicere, durum hoc angelicorum nominum theatrum: et debuisse ait theologos ad corpoream facturam universaliter incorporalium venientes, propriis ea, et, quantum possibile, cognatis et reformare et manifestare figurationibus ex apud nos pretiosissimis et immaterialibus quoquomodo et supereminentibus essentiis, et non caelestibus et deiformibus simplicitatibus terrenas et novissimas circumpositas multiformitates. Hoc quidem et nostrum sublimius futurum esset, et supermundanas manifestationes non deduceret in inconvenientes dissimilitudines. Hoc etiam in divinas illegitime non injuriam faceret virtutes, et aeque nostrum non seduceret animum in immundas se inserentem compositiones. Et fortassis 122.1040C| etiam aestimabuntur supercaelestia leoninis quibusdam et equinis multitudinibus repleri, et mugitiva laudum oratione, et volatili angelorum principatu, et animalibus aliis, et materiis ignobilioribus, tanquam ad inconsequens et ignobile et passibile reclusa describendo per omnia deformes clare manifestativorum eloquiorum similitudines. Sed veritatis, ut aestimo, inquisitio ostendit, eloquiorum sacratissimam sapientiam in animorum caelestium formationibus utrumque valde providisse, ita ut neque in divinas, sic forsitan diceret quis, injuriam faceret virtutes, neque nos in viles passibiliter infigeret imaginum humilitates. Quia quidem enim pulchre procuratae sunt informium formae, et figurae carentium figuris, non unam causam diceret 122.1040D| quis esse nostram analogiam, non valentem immediate in invisibiles extendi contemplationes, et desiderantem proprias et connaturales reductiones, quae possibiles nobis formationes praetendunt 122.1041A| informium supernaturaliumque speculationum. Sed quia et hoc mysticis eloquiis est decentissimum, per incomprehensibilia et divina aenigmata occultare, et inviam multis ponere sacram abditamque supermundanorum intellectuum veritatem. Est enim non omnis sacer, neque omnium, ut eloquia aiunt, scientia. Si autem deformes imaginum descriptione causas aestimaverit quis dehonestari, dicens referri sic turpes formationes deiformibus et sanctissimis dispositionibus, sufficit ad eum dicere, quomodo duplex est sanctae manifestationis modus, unus quidem quasi consequens, propter similes provenientium sacrarum figurarum imagines, alter vero propter dissimiles formarum facturas, in omnino inconsequens et indecorum formatus. 122.1041B| Itaque colendam superessentialis θεαρχίας beatitudinem manifestativorum eloquiorum mysticae traditiones aliquando quidem ut rationem et intellectum et essentiam laudant, divinam rationalitatem et sapientiam ejus declarantes, et vere existentem subsistentiam, et eorum, quae sunt, subsistentiae causam veram, et quasi lumen eam reformant, et vitam vocant, tantis mirabilibus reformationibus gloriosioribus quidem existentibus, et materiales formationes excellere quoquomodo probatis, deficientibus et sic thearchica ad veritatem similitudine. Est enim super omnem essentiam et vitam, nullo quidem ipsam lumine characterizante, omnique ratione et intellectu similitudine ipsius incomparabiliter derelictis. Aliquando 122.1041C| vero dissimilibus manifestationibus ab ipsis eloquiis supermundane laudatur, eam invisibilem, et infinitam, incomprehensibilemque vocantibus, et ea, ex quibus, non quid est, sed quid non est, significatur. Hoc enim, ut aestimo, potentius est in ipsa, quoniam quidem, ut occulta et sacerdotalis traditio subintroduxit, non esse secundum quid eorum quae sunt, eam vere dicimus; ignoramus autem superessentialem ipsius et invisibilem et ineffabilem infinalitatem. Si igitur depulsiones in divinis verae, intentiones vero incompactae, obscuritati arcanorum magis apta est per dissimiles reformationes manifestatio. Et nunc itaque non turpes replent caelestes ornatus eloquiorum sacrae descriptiones, dissimilibus eos formarum facturis 122.1041D| manifestantes, et per has ostendentes materialibus simul omnibus supermundalium excellentias. Quia vero et nostrum animum reducunt magis dissimiles 122.1042A| similitudines, non aestimo quemquam bene sapientum contradicere. In quidem enim pretiosioribus sacris formationibus consequens est et seduci auriformes quasdam aestimantes esse caelestes essentias, et quosdam viros fulgureos, decora indutos vestimenta, candide et ignee innocueque resplendentes, et quibuscunque aliis similibus imaginatis formis theologia caelestes figuravit intellectus. Quod quidem ne paterentur, qui nihil visibilibus bonis altius intelligunt, sanctorum theologorum restitutiva sapientia et ad indecoras dissimilitudines mirabiliter descendit, non concedens materiale nostrum in turpibus imaginibus manens requiescere; purgans vero sursum versus animam, et suggerens deformitate compositionum, tanquam neque justo neque 122.1042B| vero probante esse, neque valde materialibus, quia sic turpibus similia secundum veritatem sunt supercaelestia et divina spectacula. Sed itaque et hoc intelligere oportet, nihil eorum quae sunt, esse universaliter boni participatione privatum. Siquidem, ut eloquiorum veritas ait, omnia bona valde. Est ergo ex omnibus intelligere bonas speculationes, et invisibilibus et intellectualibus ex materiis reformare dictas dissimiles similitudines: altero modo intellectualibus habentibus, quae sensibilibus aliter distributa sunt. Etenim furor irrationabilibus quidem ex passibili motu inest, et omni irrationabilitate est repletus furibundus eorum motus. Sed intellectualibus altero modo oportet irascibile intelligere, declarans, ut aestimo, eorum virilem rationabilitatem 122.1042C| et immitem quietem in divinis et immutabilibus fundamentis. Eodem modo concupiscentiam quidem esse dicimus in irrationabilibus inconsultam quandam et materialem ex naturali motu aut consuetudine in mutabilibus incontinenter ingenitam passibilitatem, et irrationabilem corporalis voluptatis continuitatem, simul omne animal compellentis in secundum sensum concupiscibile. Cum vero dissimiles similitudines intellectualibus circumponentes, concupiscentiam eis circumformemus, amorem divinum ipsam intelligere oportet super rationem et intellectum immaterialitatis, et inflexibile et non indigens desiderium superessentialiter castae et impassibilis contemplationis, et ad illam puram et sublimissimam claritatem, et invisibilem et formificam 122.1042D| pulchritudinem aeternae vere et invisibilis societatis, et veluti potentiam excipit quidem in sufficienti et in conversibili, et a nullo affligi valente 122.1043A| per inconfusum et incommutabilem divinae pulchritudinis amorem, et universalem revocationem in id, quod vere est appetendum. Sed et ipsam irrationabilitatem et insensualitatem in quidem irrationabilibus animalibus, aut inanimatis materiis, defectum rationis et sensus proprie vocamus: in autem immaterialibus et intellectualibus essentiis, sancte et decenter supereminens earum, ut supermundalium, confitemur nostra transitoria et corporali ratione et materiali alienato incorporalibus animis sensu. Est itaque non et dissonas reformare caelestibus formas, et ex vilibus materiae partibus, quoniam et ipsa ex vere bono subsistentiam possidens, per omnem sui materialem dispositionem resonantias quasdam intellectualis pulchritudinis 122.1043B| habet, et possibile est per eas reduci ad immateriales primas formas dissimiliter, ut dictum est, similitudinibus acceptis, et eisdem non similiter, compacte autem et pulchre intellectualibusque et sensibilibus proprietatibus definitis. Haec mysticos theologos inveniemus non solum caelestium dispositionum declarationibus mirabiliter circumformantes, sed et ipsis aliquando thearchicis manifestationibus. Et aliquando quidem ipsam ex luminibus pretiosis laudant, ut solem justitiae, ut stellam matutinam, in animum sancte orientem, et ut lumen incircumvelate et intellectualiter resplendens: aliquando vero ex mediis, ut ignem innocue splendentem, ut aquam vitalis plenitudinis datricem, et symbolice dicendum, in ventrem subeuntem, fluminaque redundantem, 122.1043C| immensurabiliter refluentia: aliquando autem ex novissimis, ut unguentum suave, ut lapidem angularem. Sed et bestialem ipsi formam circumponunt, et leonis ei et pantheris speciem coaptant, et pardaliniam vestiunt et ursam saevientem. Addam vero et quodomnium vilius esse et magis significare visum est, quia et vermis specie ipsam seipsam circumformantem divini sapientes tradiderunt. Sic omnes theosophi, et occulta inspiratione prophetae, sanctis incontaminatis distinguunt sancta sanctorum, et dissimilem sanctam figurationem honorant, ut neque divina immundis tractabilia sint, neque mirabilium agalmatum studiosi contemplatores tanquam veris remaneant figuris. Et divina itaque honorificant veris negationibus, et ad novissima 122.1043D| compactarum resonantiarum diversis similitudinibus. Nihil ergo inconsequens, si et caelestes 122.1044A| essentias ex inconvenientibus dissimilibus similitudinibus reformant, secundum dictas causas. Non enim fortassis aeque non nos in quaestionem quidem ex indigentia, in anagogen quoque per diligentem divinorum scrutationem veniremus, nisi deformitas nos extorqueret manifestatoriae angelorum reformationis, non sinens nostrum animum remanere in dissimilibus formarum facturis, sed luctantem negare materiales passibilitates, et assuescentem pure extendi per visibilia in supermundanas altitudines. Tanta quidem a nobis dicta sunt propter materiales et inconvenientes divinorum eloquiorum angelicarum imaginum descriptiones. Deinde autem segregare oportet, quid ipsam quidem esse Ierarchiam 122.1044B| aestimemus, quidve ipsa Ierarchia prosit Ierarchiam sortientibus. Dux vero sit sermonis Christus, si quidem mihi fas dicere, meus, totius Ierarchicae manifestationis inspiratio. Tu vero, o puer, secundum sanctam nostrae sacerdotalis traditionis legislationem, ipse sancte et decenter ausculta mirabiliter dictorum, divinus in Deo et in doctrina factus, et secreto animi, quae sancta sunt, circumtegens ex immunda multitudine, tanquam uniformia custodi. Non enim fas, ut eloquia aiunt, in porcos projicere invisibilium margaritarum inconfusum et luciformem beneficumque ornatum. CAPITULUM III. Quid sit Ierarchia, et quae per Ierarchiam utilitas. 122.1044C| Est quidem Ierarchia secundum me ordo divinus, et scientia, et actio, deiformi quantum possibile, simulata, juxta inditas ei divinitus illuminationes proportionaliter in Dei similitudinem ascendens. Divina pulchritudo, ut simpla, ut optima, ut teletarchica, pura quidem est universaliter omni dissimilitudine; distributiva vero, secundum dignitatem uniuscujusque proprii luminis; et perfectiva in sacrificio divinissimo, secundum ad seipsam perfectorum compacte immutabilem formationem. Interpretatio igitur Ierarchiae est, ad Deum, quantum possibile, similitudo et unitas, ipsum habens omnis sanctae et scientiae et actionis ducem, et ad suum divinissimum decorem immutabiliter quidem definiens, 122.1044D| quantumque possibile reformans, suos laudatores agalmata divina perficit, specula clarissima et munda, receptiva principalis luminis et divini 122.1045A| radii, et indita quidem claritate sacre repleta, eamque iterum copiose in ea, quae sequuntur, declarantia, secundum divinas leges. Non enim fas est sanctorum perfectoribus aut sancte perfectis, operari quid omnino praeter proprias teletarchias aut sacras ordinationes; sed neque subsistere aliter, nisi divinam ipsam claritatem appetant, et ad ipsam sacre et decenter respiciant, et reformentur secundum uniuscujusque sanctorum intellectuum analogiam. Nonne ergo Ierarchiam qui dicit, sacram quandam universaliter declarat dispositionem, imaginem divinae speciositatis in ordinibus et scientiis Ierarchicis, propriae illuminationis sacrificantem mysteria, et ad proprium principium, ut licet, assimilatam? Est enim unicuique Ierarchiam sortientium 122.1045B| perfectio, hoc est, secundum propriam analogiam in Dei imitationem ascendere, et omnium divinius, ut eloquia aiunt, Dei cooperatorem fieri, et ostendere divinam in seipso actionem, secundum quod possibile est, relucentem; utpote quoniam ordo Ierarchiae est, quosdam quidem purgari, quosdam vero purgare; et quosdam quidem illuminari, quosdam vero illuminare; et quosdam quidem perfici, quosdam vero perficere, unicuique deiforme adunationi qualicunque modo. Divina beatitudo, quantum in hominibus dicendum, pura quidem est simul omni dissimilitudine, plena vero luminis aeterni, perfecta, et non indigens simul omnis perfectionis, purgans et illuminans et perficiens. Magis autem purgatio sancta et illuminatio et perfectio super purgationem, 122.1045C| super lumen, ante perfecta, per seipsam perfecta, per seipsam perfectionis principium, et omnis quidem Ierarchiae causa, omnisque sacri secundum supereminentem excelsitudinem. Oportet itaque, ut aestimo, purgandos quidem puros perfici omnino, et omni liberari dissimilitudinis confusione: illuminandos vero repleri divini luminis, ad contemplativam habitudinem et virtutem in castissimis mentis oculis renovandos: ex imperfecto restaurandos participes fieri exploratorum sacrorum perfectivae scientiae: purgatores vero, magnitudine purgationis aliis tradere propria castitate: illuminatores autem, ut luculentiores animos, et ad participationem luminis et distributionem proprie habentes, et ditissime sanctae repleti claritatis, omnimo suum superexcellens 122.1045D| lumen in eos, qui digni sunt lumine, supervehere: perfectores vero, tanquam praeceptores perfectivae traditionis, perficere perficiendos sacratissima 122.1046A| doctrina per inspectorum sacrorum scientiam. Non ergo unusquisque Ierarchicae dispositionis ordo secundum propriam analogiam reducitur ad divinam cooperationem, illa perficiens gratia et Deo data virtute, quae thearchiae naturaliter et supernaturaliter unita sunt, et ab ea superessentialiter acta, et ad possibilem Deum diligentium animorum imitationem ierarchice manifestata. CAPITULUM IV. Quid significet angelorum cognominatio. Igitur Ierarchia hac quid sit, ut aestimo, bene a nobis definita, angelicam Ierarchiam consequenter laudandum, et mirabiles ejus in eloquiis formarum facturas supermundanis oculis intuendum, ut ascendamus in deiformosissimam eorum 122.1046B| simplicitatem per mysticas reformationes, et simul omnis ierarchicae scientiae principium laudabimus in divinitus praefata religiositate et teletarchicis gratiarum actionibus. Primum simul omnium illud dicere verum, ut bonitate universali superessentialis thearchia, eorum quae sunt, essentias substituens, ad esse adduxit. Est enim hoc omnium causae, et super omnia bonitatis proprium, ad communionem suam ea, quae sunt, vocare, ut unicuique eorum, quae sunt, ex propria definitur analogia. Omnia igitur, quae sunt, participant providentiam, ex superessentiali et causalissima divinitate manantem. Non enim fortassis essent, nisi eorum, quae sunt, essentiam ex principio assumerent. Existentia igitur omnia esse ejus participant; esse enim 122.1046C| omnium est super esse divinitas: viventia autem eadem super omnem vitam vivifica virtute: rationalia et intellectualia eadem super omnem et rationem et intellectum per se perfecta et anteperfecta sapientia. Clarumque, quia circa eam illae essentiarum sunt, quaecunque innumerabiliter ab ea acceperunt. Sanctae ergo caelestium essentiarum dispositiones super ea, quae tantum sunt, et irrationabiliter viventia, secundum nos rationalia ierarchicae traditionis participatio factae sunt. Invisibiliter enim in divinam imitationem seipsas reformantes, et ad thearchicam similitudinem supermundane aspicientes, et formare appetentes intellectualem suam speciem, copiosiores pulchre habent ad eam communiones, adtendentes quidem 122.1046D| sunt [omnem vitam. Ipsae ergo sunt primo et innumerabiliter], et semper ad summum, quantum fas, in confirmatione divini et inflexibilis amoris intentae, 122.1047A| et principales illuminationes immaterialiter et pure recipientes, et ad ipsas ordinatae, et intellectualem habentes omnem vitam. Ipsae ergo sunt primo et innumerabiliter in participatione Dei factae, et primo et multipliciter manifestatrices divinae occultationis. Propterea et ultra omnia cognominatione angelica selectim dignae factae sunt, eo quod primo in seipsas edunt divinam illuminationem, et per se in nos deferunt, quae supra nos sunt, manifestationes. Siquidem, ut theologia ait, per angelos nobis donatae sunt, et gloriosos quoque ante legem nostros patres angeli ad divinum reducebant, quod agendum introducentes, et ad rectam veritatis viam ex errore et vita immunda reducentes, aut ordines sacros mysteriorum supermundalium, aut 122.1047B| occultas visiones, aut divinas quasdam antepraedicationes prophetice revelantes. Si autem quis dixerit, et inde immediate fuisse quibusdam sanctorum theophanias, discat et hoc sapienter ex sacratissimis eloquiis, quomodo hoc quid et quale est Dei occultum, nemo vidit neque videbit. Theophaniae autem sanctis factae sunt secundum praedictiones a Deo per quasdam sacras videntibus proportionalium visionum manifestationes. Ipsa igitur sapientissima theologia visionem illam, quae in ipsa est descripta, revelavit divinam, quasi in forma informium similitudinum, ex videntium in divinum reductione, pulchre vocari theophaniam, quasi per ipsam ex videntibus divina facta illuminatione, et quid divinorum ipsis mire perdocentibus. Has autem 122.1047C| divinas visiones gloriosi patres nostri eruditi sunt per medias caelestes virtutes. An non et sacram legislationem eloquiorum traditio velut per se quidem dicit ex Deo Moysi donatam, ut etiam nos vere doceat, divinos eam esse et sacros characteres? Docet autem et hoc sapienter theologia, per angelos eam in nos provenire, tanquam divino legali ordine illud legaliter ponente, hoc est, per prima secunda in divinum reduci. Etenim non solum et in superpositis et subjectis animis, sed et in aeque potentibus ipsa lex definitur superessentiali omnium ordinationis principio, hoc est, per unamquamque Ierarchiam primas et medias et ultimas esse et ordinationes, et virtutes, et minorum esse diviniores doctores et manuductores, in divinam adductionem et illuminationem 122.1047D| et communicationem. Video autem, quia et divinum Christi humanitatis mysterium angeli primum 122.1048A| docuere, deinde per ipsos in nos scientiae gratia descendit. Sic ergo divinissimus Gabriel Zachariam quidem summum sacerdotem mysteria edocuit, hoc est, prophetam fore ex ipso contra spem gratia divina nasciturum puerum divinitus et salutariter mundo manifestandae virilis Jesu divinae operationis. Mariamque quomodo in ipsa foret divinum ineffabilis divinae formationis mysterium. Ast alius angelorum Joseph erudiebat, quomodo vere implerentur divinitus promissa progenitori David. Alius vero pastores, tanquam multorum reditu et silentio conversos evangelizavit, et cum eo multitudo exercitus caelestis illam valde laudabilem tradebant his, qui in terra sunt, doxologiam. Respiciamque ad excelsissimas eloquiorum luminis apparitiones. 122.1048B| Video enim, quoniam et ipse Jesus, supercaelestium essentiarum superessentialis essentia, ad id, quod secundum nos est, immutabiliter veniens, non resilit sub se et militari et electa humana bona ordinatione, sed obediens subditur Patris et Dei per angelos dispositionibus. Et per medios ipsos annuntiatur Joseph a patre disposita filii ad Aegyptum recessio, et iterum ad Judaeam ex Aegypto transductio. Et per angelos ipsum videmus sub paternis legislationibus ordinatum. Insto enim dicere ut scienti nostris sacerdotalibus traditionibus expressa, et de angelo ipsum Jesum confortante; aut quia et ipse Jesus per nostram salutarem beneficientiam et manifestatoriam veniens ordinationem, angelus magni consilii appellatur. Etenim, ut ipse 122.1048C| angelus praedictus ait, quaecunque audivit a Patre, annuntiavit nobis. CAPITULUM V. Quare omnes caelestes essentiae communiter angeli dicuntur. Haec quidem est, quantum ad nos, causa angelicae in eloquiis cognominationis. Scrutari autem, ut aestimo, oportet, ob quam causam theologi omnes quidem simul caelestes essentias angelos vocant: ad manifestationem autem venientes supermundalium ipsarum dispositionum, ordinem angelicum specialiter nominant, completive terminantem divinas et caelestes res: ante ipsum vero superposite archangelicos ordinant ornatus, principesque et potestates 122.1048D| et virtutes, et quascunque his superfirmatas essentias eloquiorum cognoscunt manifestatoriae 122.1049A| traditionis. Dicimus autem, quia per omnem sanctam dispositionem excellentes quidem ordines habent et inferiorum dispositionum illuminationes et virtutes, non autem participantes se excellentium sunt ultimi. Ergo sanctissimos excellentissimarum essentiarum ordines et angelos vocant theologi; etenim sunt manifestatores et ipsi thearchicae illuminationis. Ordinem vero extremum animorum caelestium non habent rationem archas aut thronos, aut seraphim nominare. Neque enim est in participatione excellentissimarum virtutum: sed sicut ipse nostros divinos summos sacerdotes reducit ad cognitos ei divinitatis fulgores, sic et ante se essentiarum adhuc immundae virtutes reducunt, et ad divinum sunt consummantis angelicas Ierarchias 122.1049B| dispositionis. Nisi quidem quis et hoc dixerit, communes ergo esse omnes angelicas nominationes, secundum omnium virtutum caelestium in deiforme et ex Deo datum lumen subjectionem et supereminentem communicationem. Sed ut magis a nobis ratio dijudicata sit, considerabimus sacre in eloquiis expressas sanctas et decoras proprietates uniuscujusque caelestis dispositionis. CAPITULUM VI. Quae prima caelestium essentiarum dispositio, quae media, quae ultima. Quanti quidem sunt et quales supercaelestium essentiarum ornatus, et quomodo secundum eos Ierarchiae perficiuntur, solam diligenter scire dico contemplativam 122.1049C| eorum teletarchiam; adhuc et eos non cognoscere proprias virtutes et illuminationes, et suam sacram et superornatam ordinationem. Impossibile enim, nos scire supercaelestium animorum mysteria, et sanctissimas eorum perfectiones, nisi ibi dixerit quis, quaecunque per eos nos tanquam propria bene scientes Divinitas mysteria docuit. Non ergo nos quidem nihil proprio motu dicimus. Quaecunque autem angelicarum speculationum a sanctis theologis contemplata sunt, haec docentes nos, quantum potentes sumus, exponemus. Omnes theologia caelestes essentias novem vocavit manifestativis cognominationibus. Quas divinus noster sanctus perfector in tres segregat ternas dispositiones. Et primam quidem esse dicit circa Deum existentem semper, et attente 122.1049D| ipsi et ante alias immediate uniri traditam. Sanctissimos enim Thronos et oculosos et pennosos ordines, Cherubim Hebraeorum voce et Seraphim nominatos, secundum omnibus superpositam propinquitatem, circa Deum immediate collocari ait tradere divinorum 122.1050A| eloquiorum manifestationem. Trinum ergo hunc ornatum, quasi unam et aeque ordinatam, et vere primam Ierarchiam, communis noster dixit dux: qua non est alia deiformior, et per se praeoperantibus Divinitatis illuminationibus immediate intentior. Secundam vero esse ait ex Potestatibus et Dominationibus et Virtutibus completam. Et ternarum novissime caelestium Ierarchiarum, angelorum et archangelorum et principatuum dispositionem. CAPITULUM VII. De Seraphim et Cherubim et Thronis et de prima eorum Ierarchia. Hunc nos recepturi sanctarum Ierarchiarum ordinem dicimus, quia omnes caelestium intellectuum 122.1050B| cognominationes declarationem habent uniuscujusque deiformis proprietatis. Et quidem sanctam Seraphim nominationem, qui Hebraeorum sunt scientes, aut incendentes manifestavere, aut calefacientes; eam vero Cherubim multitudinem scientiae, aut fusionem sapientiae. Pulchre igitur prima caelestium Ierarchiarum ab excellentissimis essentiis sanctificatur, ordinem habens omnibus altiorem, hoc est, circa Deum immediate collocari, et primo operantes theophanias et perfectiones in eam tanquam proximam principalius deferri. Calefacientes ergo nominantur et Throni, et fusio sapientiae, manifestativo deiformium suarum habitudinum nomine. Mobile enim semper eorum circa divina, et incessabile, et calidum, et acutum, et superfervidum intentae et non indigentis 122.1050C| et inflexibilis semper motionis, et superpositorum reductive et active assimilativum, tanquam recaleficans illa et resuscitans in similem calorem, et igneum caelitus et holocauste purgativum, et incircumvelatum et inextinguibile, habens sicsic semper luciformem et illuminativam proprietatem, omnis tenebrosae obscurationis persecutricem et manifestatricem, Seraphim nominationem aut manifestationem docet. Ipsa vero Cherubim cognoscibile eorum et deividum, et altissimae luminum dationis acceptivum, et contemplativum in prima operatrice virtute divinae pulchritudinis, et sapientificae traditionis repletum, et communicativum copiose ad secunda fusioni donatae sapientiae. Ipsa autem altissimarum et compactarum sedium omni diligenter exaltari ignominia subjectionis, 122.1050D| et ad summum supermundane sursum ferens, et omni extremitate inflexibiliter in sublimissimum et circa vere excelsum totis virtutibus incommutabiliter et stabiliter collocatum, et divini superadventus, in omni impassibilitate et immaterialitate acceptivum, et 122.1051A| deiferum, et famulariter in divinas susceptiones apertum. Haec quidem nominum ipsorum, quantum ad nos, declaratio. Dicendum vero, quam Ierarchiam eorum aestimamus. Omnis quidem enim Ierarchiae speculationem Deum imitanti deiformitate dependentem inflexibiliter esse, et dividi omnem Ierarchicam actionem in participationem sacram et traditionem purgationis purae, et divini luminis, et perfectivae scientiae, sufficienter jam a nobis dictum esse arbitror. Nunc autem dicere digne persequamur excelsissimos intellectus, quomodo jam secundum eos Ierarchia ab eloquiis manifestatur. Primis essentiis, quae post substantificam earum thearchiam collocatae, et veluti in vestibulis ipsius ordinatae, 122.1051B| omnem sunt invisibilem et visibilem superexcellentes factam virtutem, propriam aestimandum est esse et omnino aequiformem Jerarchiam. Puras igitur eas aestimandum, non ut immundis maculis et inquinationibus liberatas, neque ut materialibus receptas phantasiis, sed ut omni subjectione mundas et altiores, et omni superfirmato templo secundum excelsissimam castitatem, omnibus deiformosissimis virtutibus supercollocatas, et proprio per se motu, et eodem motu, secundum diligentis Deum inconversibile ordinis inflexibiliter receptas, et in subjecta contumeliam omnino nescientes, sed incasualem et intransmutabilem habentes propriae deiformis specialitatis purissimam collocationem. Contemplativasque iterum sensibilium symbolorum, 122.1051C| aut intellectualium speculationes, neque ut varietate sacrae Scripturae theoriae in divinum reductas, sed ut omni immateriali scientia altioris luminis repletas, et formificae et principalis pulchritudinis, et superessentialis et terlucentis contemplatione, quantum fas est, refertas, communicatione autem Jesu similiter digne factas, non in imaginibus sacre fictis formative figurant deificam similitudinem, sed ut vere ipsi approximantes in prima participatione scientiae deificûm ejus luminum, et quia Deo simile ipsis subjectissime donatum est, et communicant hujusmodi, ut possibile, in praeoperatrice virtute deificis ipsius et humanis virtutibus. Perfectas autem similiter, non ut sacra varietate analyticam scientiam illuminatas, sed ut primae et supereminentis 122.1051D| deificationis repletas, secundum excelsissimam, quantum in angelis, divinorum operum scientiam. Non enim per alias sanctas essentias, sed ab ipsa thearchia sanctificatae, in ipsam immediate extenduntur, omnes supereminenti virtute et ordine, et ad castissimam omnino fortitudinem collocantur, 122.1052A| et ad immaterialem et invisibilem pulchritudinem, quantum fas, in contemplationem adducuntur, et divinorum operum scibiles rationes, ut primae et circa Deum essentiae flectuntur, et ab ipso perfectionis principe excelsissime sanctificatae sunt. Hoc ergo theologi aperte declarant, suppositas quidem caelestium essentiarum dispositiones superfirmatis ornate erudiri deificas scientias: omnium vero altiores ab ipsa thearchia, quantum fas, doctrinis illuminari. Quasdam enim earum introducunt a prioribus sacre eruditas, Dominum esse caelestium virtutum, et regem gloriae in caelos humanitus receptum. Quasdam vero apud ipsum Jesum quaerentes, et pro nobis suae divinae actionis scientiam discentes, et eas ipsum Jesum immediate docentem, 122.1052B| et praelargiens eis manifestantem suam humanam benignitatem. Ego enim, inquit, disputo justitiam et judicium salutaris. Miror autem, quia et caelestium essentiarum primae, et tantum simul omnes supereminentes thearchicis illuminationibus, ut mediatae quaestiones reverenter appetant. Etenim non inde interrogant, quare tui rubra vestimenta, apud seipsas vero deliberant ante interrogare, ostendentes quidem, quia discunt, et deificam scientiam appetunt, non autem praesilientes per divinam processionem inditam illuminationem. Non ergo prima caelestium intellectuum Ierarchia ab ipsa theletarchia sanctificata, quo in eam immediate extenditur, sanctissima purgatione multo lumine anteperfectae consummationis proportionaliter eam implens, 122.1052C| purgatur et illuminatur et perficitur, omni quidem minoratione pura, primi vero luminis plena, et primo datam cognitionem et scientiam participans perfecta. Comprehendens autem et hoc dixerim fortassis non immerito, quia et purgatio est, et illuminatio, et perfectio divinae scientiae assumptio, ignorantia quidem utpote purgans, secundum ordinem indita scientia perfectiorum doctrinarum, illuminans autem ipsa divina cognitione, per quam et purgat non prius contemplantem, quam manifestat per altiorem illuminationem, et perficiens iterum ipso lumine secundum habitum scientia lucidissimarum doctrinarum. Ipsa ergo est, quantum ad nostram scientiam, prima caelestium essentiarum dispositio, in circuitu Dei et circa Deum immediate stans, et simpliciter et 122.1052D| incessanter circumiens aeternam ejus scientiam, secundum excellentissimam, quantum in angelis, semper mobilem collocationem, multas quidem et beatas videns pure contemplationes, simplo vero et immediato fulgore illuminata, et divino alimento repleta; multa quidem primo data fusione, sola vero 122.1053A| domestica et unifica divinae refectionis unitate: multaque communione Dei et cooperatione digna effecta, ad eam, ut possibile, similitudinem bonarum habitudinum et actionum: multaque divinorum superposite cognoscens, et divinae scientiae et cognitionis in participatione, secundum quod fas est, facta. Propterea et laudes ipsius theologia his, qui in terra sunt, tradidit, in quibus mirabiliter manifestatur excelsissimae ipsius illuminationis eminentia. Alii quidem ejus, sensibiliter dicere, tamquam vox aquarum reboant: Benedicta gloria Domini ex loco suo. Alii autem illam valde laudabilem et piissimam reclamant theologiam: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Sabaoth, plena omnis terra gloria ipsius. Has autem excelsissimas caelestium animorum hymnologias 122.1053B| jam quidem in his quae sunt de divinis laudibus, quantum possibile, aperuimus, et dictum est de his in illis, quantum ad nos, sufficienter. Ex quibus in admonitionem sufficit dicere tantum secundum praesens tempus, quia theologicam scientiam ipsa prima dispositio, quantum fas, illuminata est a thearchica bonitate, quae tanquam deiformis Ierarchia, et aliis quidem eandem deinde tradidit, illud per brevitatem dicere subintroducens, ipsam piissimam et superlaudabilem et laudabilissimam thearchiam fas est benedictam esse a theodochis, quantum possibile cognosci et laudari intellectibus. Ipsi enim sunt tanquam deiformes divini loci thearchicae, ut eloquia aiunt, quietis. Et quia monas est et unitas tres substantialiter, et supercaelestibus essentiis usque 122.1053C| novissima terrae extendens bonitatem suam in omnia, quae sunt, providentiam, tanquam omnis essentiae superprincipale principium et causa, et omnium superessentialiter immensurabili continentia circumligans CAPITULUM VIII. De Dominationibus et Virtutibus et Potestatibus, et de media earum Ierarchia. Transeundum autem nunc nobis in mediam caelestium intellectuum dispositionem, Dominationes illas supermundanis oculis, quantum possibile, explorantibus, et vere potentia speculamina divinarum Potestatum et Virtutum. Etenim unaquaeque super nos essentiarum cognominatio Dei imitatorias earum significat deiformes proprietates. Igitur sanctarum 122.1053D| Dominationum manifestativam nominationem aestimo declarare absolutam quandam et omni ignominia minorationis liberam anagogen, non ad similitudinem tyrannicarum dissimilitudinum ullo modo universaliter eam inclinatam, liberaliter severam Dominationem, omni minutivae servituti superpositam, non indigentem subjectionis omnis, et remotam 122.1054A| ab universa dissimilitudine, et kyriarchiae incessanter appetentem, et ad ipsam illius ipsius naturaliter subsistentis virtutis similitudinem, quantum possibile, et seipsam et quae post eam sunt, deiformiter conformantem, ad nullum vana videntium, sed ad proprie ὂν universale conversam, et kyriarchicae semper deiformitatis in participatione, secundum quod possibile est, ipsi factam. Ipsam vero sanctarum Virtutum fortem quandam et incommutabilem virilitatem, in omnes secundum earum deiformitatem operationes, ad nullam susceptionem inditarum ei divinarum illuminationum imbecilliter informatam, potenter in imitationem Dei reductam, non relinquentem suimet imbecillitate deiformem motum, sed firmiter ferentem insuper essentialem 122.1054B| et potentificam virtutem, et ipsius imaginem virtutis similem, juxta quod licet, factam, et ad ipsam quidem ut principalem virtutum potenter conversam, ad secundam vero virtutis datricem et deiformiter provenientem. Ipsam autem sanctarum Potestatum aequipotentem divinarum Dominationum et Virtutum bene ornatam et inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem, et ordinatam supermundanae et intellectualis potestatis, non tyrannice in ea, quae inferiora sunt, potestativis virtutibus praecipitatae, sed potenter in divina post bene ordinatas reductae, et post se deiformiter reducentis, et ad potentificam exusiarchiam, quantum fas est, assimilatae, et eam, ut possibile, angelis revelantis in bene ordinatis per ipsam ordinibus potestativa 122.1054C| virtute. Has habens deiformes proprietates media caelestium animorum dispositio purgatur quidem et illuminatur et perficitur, quemadmodum dictum est, a divinis illuminationibus, inditis sibi secundo per primam Ierarchicam dispositionem, et per mediam illam secunda manifestatione delatis. Itaque per alium dictionem venire in alium angelum auditum, symbolum faciemus a longe superperfectae et per processionem occultae in sequentia perfectionis. Nam sapientes circa sacras nostras immolationes aiunt, per seipsas lucentes divinorum plenitudines, per alteras contemplativarum participationum esse perfectiores. Sic aestimo et angelicorum ordinum immediatam participationem primo in Deum extentorum, perfectiorem esse per medietatem 122.1054D| perfectorum. Propter quod et a nostra sacerdotali traditione perfectivae, lucificae, et purgativae virtutes primi intellectus nominantur inferiorum, tanquam per se in omnium superessentiale principium reductorum, et teletarchicarum purgationum et illuminationum et perfectionum in participatione, secundum quod eis fas, factorum. Hoc est enim 122.1055A| omnino divina taxiarchia divinitus promulgatum, per prima secunda divinis participare illuminationibus. Invenies autem hoc et multoties theologis expressum. Quando enim divina et paterna humanitas Israel conversibiliter pro sacra ejus salute erudiens, et ulciscentibus et immitibus nationibus in correctionem tradens, omnigena provisorum in melius traductione, et in captivitatem dimisit, et ad priorem clementer reduxit constantiam, vidit theologorum unus Zacharias unum primorum, ut aestimo, et circa Deum angelorum, commune enim, ut dixi, est omnibus hoc angelica cognominatione, ab ipso Deo discentem de hoc consiliaria, ut dictum est, verba: alterum vero subjectorum angelorum, in occursum primi provenientem, tanquam ad illuminationis 122.1055B| susceptionem et metalepsim; deinde ab ipso divinum consilium tanquam a summo sacerdote eruditum, et hoc docere theologum conversum, quoniam fructuose habitabitur Jerusalem a multitudine hominum. Alter autem theologorum Ezechiel, et ab ipsa dicit hoc sacratissime promulgatum esse Cherubim superfirmata gloriosissima Divinitate. Enim Israel, ut dictum est, exercitativa humanitas per disciplinas in melius traducens, justitia divina obnoxios contemnat, innoxios justificat. Hoc docet primus post Cherubim, lumbos saphiro praecinctus, qui poderem juxta symbolum ierarchicum induebatur. Reliquos autem angelos, qui secures habebant, divina taxiarchia imperat a priori doceri de hoc divinum judicium. Et quidem 122.1055C| enim dixit, mediam pertransire Jerusalem, et dare signum in frontes innoxiorum virorum; aliis: Exite in civitatem post eum, et percutite, et nolite parcere oculis vestris, ad omnes autem, super quos est signum, ne appropinquetis. Quid fortassis quis dixerit de dicente angelo ad Daniel: Exivit sermo; aut de ipso primo, ignem ex medio Cherubim recipiente? Aut illud ejusdem abundantius in ordinis angelici ostensionem, quoniam et Cherubim immittit ignem in manus sanctam stolam induti. Aut de vocante divinissimum Gabriel, et dicente ei: Fac illum intelligere visionem? Aut quaecunque alia a sacris theologis dicta sunt de caelestium thearchiarum deiformi ornatu. Ad quem nostrae ierarchiae ordinatio, secundum quod possibile est assimilata, 122.1055D| angelicam pulchritudinem, quantum in imaginibus habebit, formata per eum et reducta ad superessentialem simul omnis ierarchiae taxiarchiam. CAPITULUM IX. De Principibus et Archangelis et Angelis et de ultimo eorum Ierarchia. 122.1056A| Reliquus nobis in contemplationem ornatus, angelicas concludens Ierarchias, a deiformibus Principibus, Archangelis et Angelis dispositus. Et primum quidem dicere necessarium aestimo, secundum quod mihi possibile, sanctarum earum cognominationum manifestationes. Manifestat enim ipsa quidem caelestium principum illud deiformiter principale et ductivum cum ordine sacro et principativis decentissimis virtutibus, et ad superprincipale principium eas universaliter converti, et alias ierarchice duci, et ad illud ipsum, quantum possibile, reformari princificum principium, manifestareque 122.1056B| superessentialem ejus taxiarchiam ornatu principalium virtutum. Ipsa autem sanctorum archangelorum, aequipotens quidem est caelestibus principatibus. Est enim et eorum et angelorum, ut dixi, Ierarchia una et dispositio. Veruntamen quoniam quidem non est Ierarchia, non et primas et medias et ultimas virtutes habens, archangelorum sanctus ordo communicative Ierarchicae medietati extremorum recipitur. Etenim sacratissimis Principatibus communicat, et sanctis Angelis. Ipsis quidem, quia ad superessentiale principium principaliter convertitur, et ad ipsum, ut possibile, reformatur, et angelos unificat secundum bene ornatos ejus et ordinatos et invisibiles ducatus. Istis 122.1056C| vero, quia et eis ypofetico est ordine divinas illuminationes ierarchice per primas virtutes suscipiens, et angelis eas deiformiter annuntians, et per angelos nobis manifestans, secundum sacram uniuscujusque divinitus illuminatorum analogiam. Ipsi enim angeli, sicut praediximus, completive consummant omnes caelestium animorum dispositiones, secundum quod consummandum est, ut in caelestibus essentiis habentes angelicam proprietatem, et magis apud nos angeli, quam priores, aptius nominati, quantum et circa significantius ipsis est Ierarchia et magis circumornatus. Excellentissimam quidem enim, ut dictum est dispositionem, tanquam ipsi occulto primitus ordinate proximantem, clam formans, aestimandum 122.1056D| sanctificare secundam. Secundum vero, quae completur a sanctis Dominationibus et Virtutibus et Potestatibus, ejusque est Principibus et Archangelis et Angelis Ierarchiae principari, prima quidem Ierarchia manifestius, ea vero quae est post 122.1057A| eam, occultius. Principatuum autem et Archangelorum et Angelorum manifestativam dispositionem humanis Ierarchiis per consequentiam praecipere, ut sit per ordinem ad Deum reductio, et conversio, et communicatio, et unitas, attamen et a Deo omnibus Ierarchiis optime indita, et communicative superveniens, et cum ornatu sacratissimo processio. Inde theologia nostram Ierarchiam angelis distribuit, principem Judaeorum populi Michael nominans, et alios gentium amicos. Statuit enim excelsus terminos gentium secundum numerum angelorum Dei. Si autem quis dixerit, et quomodo Hebraeorum populus reductus est solus in thearchicas illuminationes, respondendum, quia non angelorum rectas scientias accusari oportet aliarum gentium in non 122.1057B| existentes Deos errore, sed illos ipsos propriis inflexionibus ex ea, quae est in divinum, recta reductione recidentes, amore proprio, et superbia, et ipsis opinionum divinitus et corrationabiliter cultu. Hoc perhibetur et ipse Hebraeorum populus perpessus esse. Cognitionem enim Dei, ait, repulisti, et post cor tuum existi. Neque enim coactam habemus vitam, neque per provisorum propriam potestatem divina lumina providae illuminationis obcaecantur: sed intellectualium visionum dissimilitudo, superplena paterna bonitate, lucis donationem aut omnino non paticipatam facit, et ad earum reformationem non distributam, aut participationes facit differentes, parvas aut magnas, obscuras aut claras, unius et simplicis et semper eodem modo se habentis 122.1057C| et superexpansi fontalis radii. Deinde quia et aliis gentibus, ex quibus et nos respeximus in illud omnibus paratum in traditionem et apertum divini luminis et magnum et copiosum pelagus, non alienigenae quidam imperabant dii, unum autem omnium principium, et ad ipsum reduxerunt sequentes, secundum unamquamque gentem principantes angeli. Melchisedech intelligendum summum sacerdotem, existentem Dei amicissimum existentibus, non existentium, sed ipsius vere existentis excelsi Dei. Etenim sic simpliciter Melchisedech ipsi theosophi non amicum Dei tantum, sed et sacerdotem vocaverunt. An ut sapientibus aperte significarent, quia non solum in ipsum, qui vere est, Deum convertit, adhuc autem et aliis, ut summus 122.1057D| sacerdos, eduxit ea, quae est ad veram et solam divinitatem, reductione. Et hoc autem tuam summe sacerdotalem intelligentiam admonebimus, quia et Pharaoni apud ipsos Aegyptios imperante angelo, et Babyloniorum principi praeside proprio omnium providentiae et dominationis providum et potestativum 122.1058A| secundum visiones distributum est, et gentibus illis veri Dei ministri duces statuti sunt, formationum ab angelis visionis manifestatione angelorum, continuo sacris viris Daniel et Joseph ex Deo per angelos revelata. Unum enim est omnium principium et providentia. Et nullo modo aestimandum, Judaeos quidem pleniter duxisse divinitatem, Angelos autem specialiter, aut aeque honorabiliter, aut oppositis, aut Deos quosdam alteros imperare aliis gentibus: sed et eloquium illud, secundum ipsam sacram intelligentiam accipiendum, non ut partiente Deo cum alteris diis aut angelis nostrum ducatum, et Israel in gentis principatum et gentis ducatum contento, sed ut ipsa quidem una simul omnium excelsa providentia, omnes homines salutariter propriorum 122.1058B| angelorum restitutoriis manuductionibus distribuente, solo fere ultra omnes Israel in veri Domini illuminationem et cognitionem converso. Unde theologia quidem seipsum possedisse Israel in vere Dei famulatum significans, facta est portio Domini, ait. Ostendens autem, et eum viritim ceteris gentibus distribuisse cuidam sanctorum angelorum, in cognoscendum per eum unum omnium principium, Michael dixit Judaicum duxisse populum, aperte nos edocens, unam esse omnium providentiam, simul omnibus invisibilibus et visibilibus virtutibus superessentialiter supercollocatam, omnes autem per singulas gentes imperantes angelos, in ipsum ut proprium principium sequentes, voluntate essentiali quasque virtutes extendere. CAPITULUM X. Repetitio et congregatio angelicae ordinationis. Connexa est itaque sic ipsa quidem honorabilissima circa Deum animorum dispositio, ex teletarchica illuminatione sanctificata, in eam immediate ascendendo, occultior et manifestior divinitatis illuminatione purgatur et illuminatur et perficitur. Occultior quidem, tanquam invisibilior, et magis simplificata et unificata: manifestior vero, ut ante data, et primo lucens, et universalior, et magis in eam, ut oportet, forma effusa. Ab ipsa autem iterum proportionaliter secunda, et a secunda tertia, et ex tertia secundum nos Ierarchia, secundum ipsam bene ornantis taxiarchiae legem, in harmonia divina et analogia, ad simul 122.1058D| omnis boni ornatus superprincipale principium et consummationem ierarchice reducitur. Manifestatores autem omnes et angeli eorum, qui ante ipsos sunt; ipsi quidem honorabilissimi Dei moventis, proportionaliter autem ceteri ex Deo motorum. Tantum enim omnium superessentialis harmonia 122.1059A| unicuique rationalium et intellectualium sacro ornatu et ordinata ductione praevidit, quantum ipse Ierarchiarum unusquisque ordo sacre et decenter positus est, et omnem Ierarchiam videmus in primas, et medias, et ultimas virtutes divisam. Sed et ipsam per singulas, specialiter dicendum, dispositionem ipsis divinis harmoniis discrevit: propter quod et ipsos divinissimos Seraphim ipsi theologi aiunt alterum ad alterum clamare, aperte in hoc, ut aestimo, declarantes, quoniam theologicas scientias ipsi primi secundis tradunt. Addiderim autem fortassis et hoc non incongrue, quia et secundum seipsum unusquisque et caelestis et humanus animus speciales habet et primas et medias et ultimas ordinationes et virtutes, addictas per unumquodque ierarchicarum 122.1059B| illuminationum proprias anagogas proportionaliter manifestatas, per quas unumquodque in participatione fit, sicut idipsum et fas est et possibile, superincognitissimae purgationis plenissimi luminis anieperfectae perfectionis. Est enim nihil per se perfectum, indigens universalis perfectionis, nisi vere perfectissimum et ante perfectum. CAPITULUM XI. Quare omnes caelestes essentiae communiter Virtutes caelestes vocentur . His autem definitis, illud dignum intelligere, ob quam causam omnes similiter angelicas essentias virtutes caelestes vocare consuevimus. Non enim est dicendum, ut in angelis, quoniam omnium novissima 122.1059C| est dispositio ipsa sanctarum Virtutum, et quidem novissimarum sancta et decora illuminatione, superpositarum essentiarum dispositiones participant; ultimae vero primarum nullo modo: et cujus gratia caelestes quidem virtutes omnes divini intellectus nominantur, Seraphim autem et Throni et Dominationes nullo modo. Participatae enim extremae excelsissimis sunt universalibus proprietatibus. Ipsi namque Angeli, et ante Angelos Archangeli, et Principatus, et Potestates, post Virtutes ab ipsa theologia ordinati, communiter saepe a nobis similiter aliis sanctis essentiis caelestes virtutes vocantur. Dicimus autem, quia communiter in omnibus utentes caelestium nominatione virtutum, non confusionem quandam uniuscujusque dispositionis proprietatum 122.1059D| introducimus: sed quoniam in tria dividuntur secundum se supermundana ratione omnes divini intellectus, in essentiam et virtutem et operationem, cum simul omnes aut eorum quosdam inobservate caelestes essentias, aut caelestes vocamus virtutes, eos periphrasticôs, de quibus sermo est, significare nos aestimandum ex ea, quae per singulos eorum est, essentia vel virtute. Neque enim superpositam proprietatem jam bene a nobis discretarum 122.1060A| sanctarum virtutum, et minoribus omnino annectere essentiis, in conversione inconfusae angelicorum ornatuum taxiarchiae. Juxta enim saepe a nobis recte redditam rationem ipsae quidem superfirmatae dispositiones abundanter habent et minorum sacras proprietates, ultimae vero majorum superpositas universitates non habent, particulariter in eas primo apparentibus illuminationibus, per primas proportionaliter eis distributis. CAPITULUM XII. Quare secundum homines Ierarchae angeli vocentur . Quaeritur autem et hoc intelligibilium eloquiorum studiose intuentibus: si enim participantia excelsiorum universitatum non sunt ultima, ob quam causam 122.1060B| secundum nos summus sacerdos angelus Domini omnipotentis ab eloquiis nominatur? Est autem non contraria ratio, ut aestimo, ante definitis. Dicimus enim, quia universali et superposita majorum ornatuum virtute relinquuntur ultima. Media enim et proportionali participant juxta unam simul cunctorum et conjunctivam societatem: quale est, sanctorum Cherubim ordo participat sapientia et scientia altiori; sub ipsos autem essentiarum dispositiones participant quidem et ipsae sapientia et scientia, particulari tamen ad illos et subjecta. Et quidem omnino in participatione sapientiae esse, et scientiae, commune est omnibus deiformibus intellectualibus: attente autem, et primo, aut secundo, aut infra, nequaquam commune, 122.1060C| sed sicut unicuique ante propria definitur analogia. Hoc autem et de omnibus divinis mentibus non fortassis quis errans definiet. Etenim sicut primi abundanter habent minorum sanctas pulchrasque proprietates, sic habent ultimi eas priorum, non tamen similiter, sed infra. Nihil ergo, ut aestimo, inordinatum, si et secundum nos summum sacerdotem angelum theologia vocat, juxta virtutem propriam participantem angelorum hypofetica proprietate, et ad manifestativam eorum similitudinem, quantum possibile hominibus, extentum. Invenies autem, quia et deos theologia vocat et caelestes et supernas essentias, et apud nos amicissimos Dei et mirabiles viros, et quidem divina obscuritate superessentialiter simul omnibus et remota et supercollocata, et 122.1060D| nullo ab ea eorum, quae sunt, simili nominari proprie et omnino valente. Veruntamen quaecunque et intellectualium et rationalium ad unitatem ejus qualiscunque virtus universaliter convertitur, et ad divinas ipsius illuminationes, quantum possibile, incessabiliter extenditur, secundum virtutem, si justum dicere, divina imitatione, et divina univocatione digna facta est. CAPITULUM XIII. Quare a Seraphim dicatur purgatus fuisse propheta Isaias. 122.1061A| Age, et hoc secundum virtutem inspiciamus, utquid a theologis Seraphim missus fuisse dicatur. Etenim exponeret quisquam, quia non suppositorum quis angelorum, sed unus quidam maximis essentiis innumeris purgat sacerdotem. Quidam ergo aiunt, quia juxta jam ante redditam cunctorum intellectuum societatis definitionem, non unam circa Deum primarum mentium nominat eloquium in theologi purgationem venisse; quendam vero praestantium nobis angelorum, sanctificantem prophetae purgationem, Seraphim aequivocatione vocatum fuisse propter igneam et caelestem dictorum ablationem 122.1061B| peccatorum, et purgati in divinam obedientiam resuscitationem. Et eloquium unum ex Seraphim simpliciter dixisse aiunt, non circa Deum collocatarum, sed nobis praestantium purgativarum virtutum. Alter autem non nimis inconvenientem quandam praestitit mihi apologiam super hujusmodi statu. Ait enim, quia propriam purgativam sacrificationem magnus ille, qui tunc erat, visionem formans angelus in docendum divina theologum, in Deum et post Deum in praeoperatricem Ierarchiam reposuit. Et numquid igitur haec ratio verax est? Ait enim qui hoc dixit: Quomodo divina virtus in omnia veniens implet, et per omnia immensuraliter pervenit, et omnibus iterum est invisibilis, non solum quasi ab omnibus superessentialiter remota, sed et quasi 122.1061C| occulte in omnia permittens providas suas operationes, sed tamen et omnibus intellectualibus proportionaliter superlucet, et propriam illuminationem ingerens pretiosissimis essentiis, per eas quasi primas in submunitas se bene ornate distribuit, secundum uniuscujusque dispositionis contemplativam commensurationem. Quam ut apertius dicam, et per propria exempla, etsi deficientia Deo omnibus remoto, veruntamen nobis manifestiora: solaris radii distributiones in primam materiam bene distributae, implent omnium lucidiorem, et per eam manifestius proprios declarant splendores; accedens vero crassioribus materiis, obscuriorem habet distributivam superapparitionem, ex illuminandarum materiarum ad illuminationis distributivum habitum inopportunitate, 122.1061D| et paulo post ex hoc ad perfecte fere indistributum coartatur. Iterum ignis caliditas magis seipsam distribuit in capaciora, et ad similitudinem suam bene convenientia et bene ducta: ad vero reformationibus contrarias essentias ipsa nullum absconso primitivae operationis vestigium manifestat. Et hoc eo amplius, quia his, quae non sunt cognata, per opportuna sibi habentia admittitur primum, utpote ignita faciens ab igneis facile mobilia, et per 122.1062A| haec aut aquam, aut alterum quid non facile ignescentium proportionaliter caleficans. Juxta hanc igitur naturalis ordinationis rationem, supernaturalis ipsa omnis boni ornatus visibilis et invisibilis taxiarchiae, congruae dilucidationis claritatem primo apparentem, ut in copiosissimis effusionibus excellentissimis manifestat essentiis: et per eas, quae post sunt essentiae, divino participant radio. Hae enim primae cognoscentes Deum, et divinam supereminenter desiderantes virtutem, et praeoperatrices fieri, quantum possibile, Deo simili virtute et actione dignae effectae sunt, et post se essentias ipsae ad similem virtutem, ut virtus, deiformiter extendunt, copiose ipsis tradentes ex superveniente in eas claritate, et illae iterum subjectis: et per 122.1062B| singulas prima ei, quae est post eam, tradit. Ipsa aqua nonne et in omnes proportionaliter pervenit? Est ergo simul cunctis illuminatis principium illuminandi Deus quidem natura et vere et proprie, ut luminis essentia, et ipsius esse et videre causalis. Hoc deiformiter et Deo simile permanet, superposita ei post se unaquaeque divina lumina per se in illam transvehere. Ergo excellentissimam caelestium animorum dispositionem simul omnium reliquarum essentiae, secundum quod consequens est, post Deum principium mirantur omnis sacrae et divinae scientiae, et divinae imitationis, tanquam per illas in omnes et nos divina illuminatione distributa. Propter quod et omnem sacram et Deo similem operationem in Deum quidem quasi causalem referunt: 122.1062C| deinde primos deiformes intellectus, tanquam primos operatores divinorum et magistros. Non ergo prima sanctorum angelorum dispositio magis simul omnibus habet igneam proprietatem, et effusam divinae sapientiae traditionem, et mysticam excelsissimam divinarum illuminationum scientiae, et sessivam proprietatem gestantem, divinam susceptionem significantem? Ipsae vero suppositarum dispositiones essentiarum, ignea, sapiente, sciente, Dei susceptoria virtute participant quidem infra, et ad primas aspicientes, et per eas ut imitatione divina praeoperative digne factas in deiformitatis possibile reductae. Dictas ergo sanctas proprietates, quarum participatio per primas post eas subsistentes fiunt, ipsis illis post Deum tanquam Ierarchiis reponunt. 122.1062D| Ait ergo haec dicens, visionem ab illo susceptam fuisse theologo per unum imperantium nobis sanctorum et beatorum angelorum, et ante illuminativam ipsius manuductionem in illam sanctam contemplationem reposuisse. Et sedere vidit excelsissimas essentias, quantum in symbolis dicendum, post Deum, et circa Deum collocatas, superprincipalem summitatem in medio superfirmatarum virtutum supercollocatam. Didicit ergo visionibus ipse 122.1063A| theologus, quia juxta omnem superessentialem supereminentiam incomparabiliter supercollocatum est divinum simul omni visibili invisibilique virtute; atqui, quia omnium est remotissimorum, ut universale, neque primis eorum, quae sunt, essentiis simile. Adhuc et omnium ipsum principium et causam substantificam esse, et eorum, quae sunt, secreta singularitate immutabile fundamentum, ex quo et esse, et bene esse, etiam ipsis summe munitis est virtutibus. Deinde easdem sanctissimorum Seraphim edoctus est deiformes virtutes, sacra quidem ipsorum cognominatione, quod est ignitum, de quo paulo post nos dicemus, quantum nobis possibile, subintroducere in deiforme ignitae virtutis anagogas. Alarum vero expansa sacra formatione in divinum, 122.1063B| in primis, in mediis, in ultimis intellectibus absolutam et altissimam extensionem. Sed et eorum multificum et multiforme videns intellectualis theologus, et alis distingui eam subtus pedes, et eam subtus facies visionem, et eum in mediis alis semper motum, ad invisibilem eorum, quae visa sunt, ab ipsa reductus est scientiam, manifestata ei altissimorum intellectuum multivia et multivida virtute: et eorum sacra formidine, quam habent supermundane in altiorum et graviorum superbam et audacem et impossibilem scrutationem: et in commensuratione Deum imitantium actionum incessabile et altivolum semper motionis. Sed et illam divinam et multum preciosam hymnodiam eruditus est, formante visionem angelo secundum virtutem ipsi 122.1063C| theologo, et tradente propriam sacram scientiam. Docuit ergo eum et hoc, quia purgatio est quantumcunque purgatis ipsa divinae claritatis incognitae, quantum possibile, participatio. Haec autem ex ipsius divinitatis remotis causis, qua omnes sacros intellectus superessentialiter occultatione perficiens, altissimis circa se virtutibus manifestior quomodo est, et magis semetipsam manifestat et distribuit. Deinde ex secundis aut novissimis, aut nostris intellectualibus virtutibus, quantum ab ipsa unaquaeque secundum deiforme extitit, sic manifestam suam illuminationem conducit ad propriae occultationis laudandum ignotum. Lucet autem per singula secundis per prima, et si oportet breviter dicere, primo ex occulto ad manifestum ducitur per primas virtutes. 122.1063D| Hoc ergo theologus didicit ex lucem ducente eum angelo, hoc est, purgationem et omnes divinas operationes per primas essentias relucentes in omnes reliquas distribui secundum uniuscujusque ad deificas participationes analogiam. Propter quod et ignite purgativam proprietatem ipsis Seraphim consequenter post Deum reposuit. Nihil ergo inordinatum, si purgare dicitur theologum Seraphim. Sic enim Deus purgat omnes, quorum totius purgationis est causa. Magis autem, proxime enim utemur exemplo, 122.1064A| sicut secundum nos summus sacerdos per suos ministros aut sacerdotes purgans aut illuminans, ipse dicitur purgare et illuminare, per ipsum purgatis ordinibus, per se in ipsum reponentibus proprias sacras operationes: sic et propriam purgativam scientiam et virtutem ipse purgationem theologi perficiens angelus, in Deum quidem veluti causalem, deinde in ipsum Seraphim, tanquam primo agentem summum sacerdotem, reponit; veluti fortassis quis dixerit, cum angelica reverentia purgatum edocens, quia in te ante me perficiendae purgationis principium quidem est excelsum, et essentia, et Creator, et causalis, primasque essentias ad esse adducens, et circa se collocatione continens, et observans inconversibiles et casu carentes, 122.1064B| et seipsum movens in primas propriarum providarum operationum participationes. Hoc enim haec me docens ait ipsius Seraphim manifestare missionem. Summus autem sacerdos et post Deum dux, ipse praestantium essentiarum ornatus, a quo ego purgare deiformiter eruditus sum, ipse igitur est per me te purgans, per quem proprias providas actiones ex occulto et in nos produxit ipsa totius causa et opifex purgationis. Haec quidem ille docuit me, tibi autem ego trado. Tua autem concesserim intellectuali et discretiva scientia, aut alteram partem dictarum causarum absolvi dubitatione, et eandem honorare ante alteram, tanquam consequens et rationabile et aeque verum habentem; aut a te ipso, quod vere veri vicinius, invenire, aut ab 122.1064C| altero discere, Deo videlicet dante, et prius recipientibus angelis, et angelorum amicis nobis revelare per ejus magis amabilem contemplationem. CAPITULUM XIV. Quid significet traditus angelicus numerus. Et hoc autem dignum, ut aestimo, intellectuali cognitione, quia eloquiorum de angelis traditio milies milia esse ait, et decem milia decies milies, secundum nos sublimissimos numerorum in seipsam revolvens et multiplicans, et per hos aperte significans innumerabiles caelestium essentiarum ordinationes. Multae enim sunt beatae militiae supermundalium intellectuum, infirmam et coartatam superantes materialium secundum nos numerorum commensurationem, et a sola gnostica definitae, secundum 122.1064D| ipsam supermundanae et caelestis intelligentiae et scientiae ditissime eis donationem sanitate divina multae scientiae sapientificae, omnium simul quae sunt superessentialiter existentis principii, et causae substantificae, et continentis virtutis, et ambientis consummationis. CAPITULUM XV. Quae sint formativae angelicarum virtutum imagines. Fer quod restat, remittentes nostrum, si videtur, intellectualem oculum circa sublimes contemplationes 122.1065A| angelico vigore, ad dividuam et multipartitam latitudinem multiformis angelicarum specificationum varietatis, descendentes iterum in ipsis tanquam inconsequentibus in simplicitatem caelestium animorum analytice reflexis. Unum autem sit tibi praecognitum, quomodo sacrae formatarum imaginum resolutiones easdem aliquando caelestium essentiarum dispositiones sanctificantes significant, et iterum sanctificatas, et novissimas sanctificantes, sanctificatasque primas, et easdem, ut dictum est, primas et medias et ultimas habentes virtutes, nulla inordinata ratione introducta, secundum hujusmodi reserationum modum. Si quidem enim sanctificari quasdam a prioribus diceremus, deinde earundem sanctificantes priores, iterum sanctificantes ultimarum sanctificari 122.1065B| ab ipsis illis sanctificatis, vere inordinatione res et confusione multa interposita. Si vero easdem et sanctificare et sanctificari dicimus, nunquam autem eorundem aut ab eisdem, sed eas singulas sanctificari quidem a prioribus, sanctificare autem novissimas: non inconsequenter fortassis quis dixerit, in eloquiis sacre factas formas, eas aliquando posse et primis et ultimis et mediis virtutibus pulchre et vere circumdare. Et sursum igitur conversibiliter extendi, et erga semetipsas firmiter convolvi, propriarum existentes custoditivas virtutum, et erga venientia sociabili processione, providas eas in participatione virtutis esse, omnibus non falso coadunabit caelestibus essentiis, etsi aliis quidem superposite et universaliter, ut saepe dictum est, 122.1065C| aliis vero particulariter et subjecte. Inchoandum autem ratione, et quaerendum in prima formarum resolutione, ob quam causam theologia fere ultra omnes invenitur honorans ignitam sacram descriptionem. Invenies ergo eam non solum rotas igneas conformantem, sed et animalia ignita, et viros quasi ignis fulgurantes, et circa eas caelestes essentias cumulos carbonum ignis circumponentem, et flumina immensurabili sonitu igne flagrantia. Sed et Thronos ait igneos esse, et ipsos excelsissimos Seraphim caelitus ardentes ex cognominatione significare: et ignis pro rietatem et operationem ipsis distribuit, et omnino sursum deorsumque ignitam honorat selectim formarum facturam. Ergo igneum significare censeo caelestium animorum deiformissimum. 122.1065D| Ipsi enim sancti theologi superessentialem et informem essentiam in igne saepe describunt, tanquam habente multas divinae, si fas dicere, proprietatis, quantum in visibilibus imagines. Ignis enim sensibilis est quidem, sic dicendum, in omnibus et per omnia clare venit, et removetur omnibus. Et lucidus est simul et quasi occultus, incognitus ipse per seipsum, non accumbente materia, in quam 122.1066A| propriam manifestet actionem. Immensurabilisque et invisibilis per seipsum, potens simul omnium, et quaecunque in eis sunt, fiunt ad actionem propriam, mobilis, tradens seipsum omnibus quoquomodo proximantibus. Renovativus naturae custodia, illuminativus circumvelatis splendoribus, incomprehensibilis, clarus, discretus, resiliens, sursum ferens, acute means, excelsus, non receptus contumelia minorationis, semper motus, per seipsum motus, movens alterum, comprehendens, incomprehensus, non indigens alterius, latens vere, crescens a seipso, et ad susceptas materias manifestans suimet magnitudinem, activus, potens, simul omnibus praesens invisibiliter, neglectus non esse putatur, attritu autem, sicuti quadam vindicta connaturaliter et proprie subito 122.1066B| relucens, et iterum incomprehensibiliter impalpabilis, non minutus in omnibus ditissimis suimet traditionibus. Et multas fortassis quis inveniet ignis proprietates pulchras, ut in sensibilibus imaginibus divinae operationis. Hoc ergo scientes theosophi, caelestes essentias ex igne conformant, significantes earum deiforme et, quantum possibile, Dei imitabile. Sed et humaniformes ipsas describunt, propter intellectuale, et sursum habendo intuitivas virtutes, et figurae rectum et luculentum, et secundum naturam principale et regale, et secundum sensum minimum quidem, quantum ad reliquas irrationabilium animalium virtutes, omnium vero potentissimum secundum intellectus magnitudinem virtute, et secundum rationabilem scientiam continuitate, et secundum 122.1066C| natura animae liberum et potentissimum. Est autem et per singula, ut aestimo, corporalis nostrae multiplicis partitionis invenire caelestes virtutes, dicentes, conspectivas quidem significare virtutes ipsum ad divina luminaria clarissimum respectum, et iterum teneram et liquidam et non repercussam, sed acute mobilem, et puram, et planam impassibiliter divinarum susceptionem illuminationum. Olfactuum vero discretivas virtutes, illud super intellectum suave olentis distributionis, quantum possibile, receptivum, et non hujusmodi scientia discretivum et omnino refugitivum. Aurium vero virtutes, illud particeps et gnosticum divinae inspirationis susceptivum. Gustativas autem, invisibilium escarum plenitudinem, et divinarum et alentium promotuum 122.1066D| susceptivum. Tactivas vero, convenientis aut nocentis in scientia diagnosticum. Palpebras deinde et supercilia, divinarum visionum intelligentiae custoditivum. Juvenilem vero et adultam aetatem, illud innovantis semper vitalis virtutis. Dentes autem, divisivum inditae nutrientis perfectionis. Unaquaeque enim essentia intellectualis donatam sibi a diviniore uniformem intelligentiam provida virtute dividit et 122.1067A| multiplicat ad inferioris ductricem analogiam. Humeros autem et brachia, et iterum manus, factivum et operativum et activum. Cor vero symbolum esse deiformis vitae, propriam vitalem virtutem deiformiter in ea, quae praeintellecta sunt, seminantis. Pectora iterum significare durum et custoditivum, ut a supposito corde vivificae distributionis. Dorsa vero, continuum simul cunctarum fertilium virtutum. Pedes autem, mobile et velox et cursile in divina semper euntis motionis. Propter quod et pennatos theologia sanctorum intellectuum figuravit pedes. Pennatum namque significat anagogicam velocitatem, et caeleste sursum versus itineris activum, et ab omni humili per sursum ferens remotum. Ipsa vero pennarum levitas nihil terrenum, 122.1067B| sed totum munde et sine gravitate in excelsum ascendens. Nudum quoque et discalceatum et dimissum et absolutum, et immensurabile et purum, eorum, quae extra sunt, appositione, et ad simplicitatem divinam, quantum possibile, assimilativum. Sed quoniam iterum simpla et multum varia sophia et nudos vestit, et vasa quaedam dat ipsis circumferre, fer et animorum caelestium sacros amictus et organa, secundum quod nobis possibile, aperiamus. Claram quidem enim vestem igneamque, significare aestimo deiforme juxta ignis imaginem et luculentum, propter in caelo quietes, ubi lumen et omnino invisibile dicendum aut intellectualiter illuminans, aut intellectualiter illuminatum. Sacerdotalem vero, ad divina et mystica speculamina 122.1067C| ductivum et totius vitae votum. Zonas quoque, fecundarum ipsarum custoditivum virtutum, et congregantem eas habitum in seipsum unite converti, et circulariter cum facilitate casu carente naturae similitudine circa seipsum circumferri. Virgas etiam, regale ac ducale, rectaque omnia definiens. Tela vero et secures, dissimilitudinum separativum, et discernentium virtutum acumen, et efficax et actuosum. Geometrica et tectonica vasa, fundativum et aedificativum et perfectivum, et quaecunque alia reducentis et convertentis sunt secundorum providentiae. Est autem quando et in nos divinorum judiciorum sunt symbola illa, quae acta sunt, a sanctis angelis organa, aliis quidem declarantibus corrigentem disciplinam, aut punientem justitiam, aliis 122.1067D| vero angustae libertatem, aut disciplinae finem, aut prioris constantiae resumptionem, aut oppositionem aliorum donorum, parvorum aut magnorum, sensibilium aut invisibilium: et omnino forsan non dubitarit perspicax animus pulchre invisibilibus adunare visibilia. Ipsos etiam ventos nominari eorum velocitatem significat, et in omnibus fere 122.1068A| absque mora pervenientem effectum, et desursum in ea quae deorsum, sursum transvectivum motum, erigentem quidem secunda ad superiorem celsitudinem, moventemque prima ad communicativam et providam minorum processionem. Dicet autem fortassis quis, aërei spiritus ventosam cognominationem deiforme caelestium significare. Habet enim et hoc divinae operationis imaginem et formam, ut in symbolica theologia per tetrasticam dijudicationem per plura demonstratum est, secundum naturae motivam, et gignentem, et velocem, et potentem capacitatem, et ignotum nobis et invisibile latibulum moventium principiorum et consummationum. Nescis enim, inquit, unde venit aut quo vadit. Sed et nubis ipsis speciem theologia circumformat, significans 122.1068B| per hoc sacros intellectus occulti quidem luminis supermundane superrepletos, prima apparitione primam manifestationem pompose accipientes, et ipsam copiose in ea, quae sunt secundo, lucide et proportionaliter distribuentes: et quia genitale eis et vivificum et activum et perfectivum subsistit, juxta intellectualem imbrium conceptionem, quae excipiens sinus humidis pluviis in vitales partes evocatur. Ipsa autem et aëris et electri et lapidum multicolorum speciem theologia caelestibus essentiis circumponit. Electrum quidem, quasi auriforme simul et argenteum, significat imputribilem, ut in auro, et simul largum, et non minutum, et incontaminatum splendorem, et apertam, ut in argento, et luciformem, et caelestem claritatem. Chalco autem 122.1068C| secundum traditas rationes aut igneum, aut auriforme attribuendum. Lapidum vero multicolores species significare aestimandum, aut quasi albas luciforme, aut quasi rubeas auriforme, aut quasi pallidas juvenile et novum; et per singulas species invenies anagogicam typicarum imaginum dijudicationem. Sed quoniam quidem haec secundum virtutem a nobis sufficienter dicta esse arbitror, transeundem in sanctam rescrationem caelestium animorum sacre figuratae bestialis formationis. Leonem enim significare censendum principale et robustum, et indomitum et abditum ineffabilis divinitatis, ut virtus assimilativum intellectualium vestigiorum circumvelamine et mystice fortassis pomposo amictu, secundum divinam illuminationem in semet 122.1068D| restituto itinere. Ipsam vero bovis, validum et novum, et intellectuales sulcos latum in susceptionem caelestium et gignentium imbrium, et custoditivum et potentissimum. Ipsam dehinc aquilae, regale et altiferum, et citivolum, et ad potentificum alimentum acutum et sobrium, et agile, et bene machinatum, et ad copiosum et multolucentem radium 122.1069A| divini solis desiderio in speculativarum virtutum sanis obtutibus, immediate, recte, et inflexibiliter contemplativum. Illam vero equorum, obediens et frenabile; et album quidem, vere lucidum, et quasi maxime divini luminis cognatissimum; eorum autem, qui nigri sunt, abditum; rubrum vero, igneum et activum; commixtorum quoque ex albo et nigro, perfectiva virtute extremorum conjunctivum, et prima secundis, et secunda primis conversibiliter ac provide connectens. Sed si non sermonis conspicaremus commensurationem, et per partes animalium dictorum proprietates, et omnes corporales eorum conformationes adunassemus fortassis non incongrue caelestibus virtutibus secundum dissimiles similitudines. Furibundum quidem in ipsarum intellectualem 122.1069B| fortitudinem, cujus novissimus furor est sonus; ipsam vero iterum concupiscentiam, in amorem divinum: et summatim dicendum, simul omnes irrationabilium animalium et sensus et multiplices partes in immateriales caelestium essentiae intelligentias et uniformes virtutes reducentes. Sufficiunt autem sapientibus non solum haec ipsa, sed et unius significativae imaginis dijudicatio in proximarum simili modo declarationem. Inspiciendumque et hoc, fluvios dictos fuisse, et rotas, et currus connexos caelestibus essentiis. Ignea quidem enim flumina significant divinos promotus, copiosam ipsis et non deficientem affluentiam donantes, et vivifica nutrientes fecunditate. Currus autem, conjunctivam similitudinum societatem. Rotae autem, pennatae 122.1069C| quidem cum sint, inque ea, quae ante conspectum sunt, inconversibiliter et inflexibiliter euntes, per rectam et justam viam eximiae operationis earum virtutem in eamdem sine flexu et recte sectam viam, simul omni earum intellectuali rotatu supermundane 122.1070A| directo. Est autem et per aliam anagogen dijudicare intellectualium rotarum imaginariam descriptionem. Vocitatum est enim eis, ut ait theologus, . Significat autem hoc, juxta hebraicam vocem, revolutiones vel revelationes. Igneae siquidem et deiformes rotae revolutiones quidem habent circa idipsum optimum sempermobili motu: revelationes vero secretorum manifestatione, et circumsubjectorum reductione, et altarum illuminationum in ea quae subjecta sunt deductiva perfectione. Reliquus nobis in explanationem de gaudio caelestium dispositionum sermo. Etenim acceptrices omnino non sunt ejus, quae secundum nos est, passibilis delectationis. Congaudere autem Deo dicuntur perditorum inventione, juxta deiformem epulationem, et in providentia 122.1070B| et salute in Deum redeuntium deiformitate, et copiosissima laetitia, et illa constantia ineffabili, in cujus participatione saepe facti sunt et viri sancti per deificos divinarum illuminationum superadventus. Tanta a me et de sanctis reformationibus dicta sunt: diligenti quidem earum manifestatione deficimus. Haec autem consummata, ut aestimo, ad non humiliter nos remanere in figurativis phantasiis. Si autem et hoc dixeris, quomodo non omnium deinde angelicarum in eloquiis virtutum, aut operationum, aut imaginum fecimus memoriam: respondemus verum, quia quarum quidem supermundanam scientiam ignoravimus, in ipsis nos alterius luciduci docentis egemus. Quaedam autem tanquam dictis aeque potentia praetermisimus, commensurationi 122.1070C| sermonis providentes, et super nos secretum silentio honorificantes. Explicit liber de caelesti Ierarchia. Angelicarum descriptionum illuminationes defudisti, hominibus revelasti videre animo compositum astrum. SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE LIBER SECUNDUS DE ECCLESIASTICA IERARCHIA. 122.1069| 122.1069D| EPIGRAMMA IN BEATUM DIONYSIUM DE ECCLESIASTICA IERARCHIA. Symbola divinorum mirabilium sacrorum uniformi fabula, in singularitate recipiens unius luminis unam claritatem. INCIPIUNT CAPITULA DE ECCLESIASTICA IERARCHIA. 122.1070D| Compresbytero TIMOTHEO DIONYSIUS Presbyter. <poem> I. Quae sit ecclesiasticae Ierarchiae traditio, et quae ejusdem speculatio. II. De perficiendis in photismate. III. De perficiendis in synaxi. IV. De perficiendis in miro, et in ipso offerendis. V. De sacerdotalibus consummationibus. 122.1071A| VI. De perficiendorum ordinibus. VII. De perficiendis in dormientibus. </poem> Praecumbentium capitulorum doctrinam secundum duplicem perficit modum. Primum enim exponit hoc, quomodo perficitur mysterium capituli, ac 122.1072A| deinde theoriae quandam traditionem: utputa mysterii illuminationis expositio primum; deinde secunda theoria ejus. Iterum mysterii συνάξεως expositio; deinde theoria ejus. INCIPIT LIBER DE ECCLESIASTICA IERARCHIA. CAPITULUM I. Quae sit ecclesiasticae Ierarchiae traditio, et quae ejusdem speculatio. 122.1071A| Quia quidem secundum nos Ierarchia puerorum divinorum sacratissima intenta atque divina habetur deifica scientia et operatione et consummatione, ex supermundanis et sacratissimis nos ostendere oportet eloquiis sacrae perfectionis mysteriorum τελετὴν his, qui ex ierarchicis sacramentis et traditionibus perfecti sunt. Sed vide, quomodo non ex principio, si sancta sanctorum revenerare. Si autem et quae sunt secreta Dei intellectualibus et invisibilibus scientiis honorificabis, imparticipata quidem haec et incontaminata ab imperfectis conservans, sacris autem solis, sacrorum cum sacra 122.1071B| illuminatione, sancta et pulchre communicans. Sic enim, ut theologia Deum laudantibus nobis tradidit, et ipse Jesus divinissimus animus et superessentialis, omnis Ierarchiae et sanctificationis et deificationis principium et essentia et divinissima virtus, beatis et nostrum melioribus essentiis significantius simul et intellectualius illucet, et eas ad proprium lumen assimulat secundum virtutem, nostrasque ad se extentatas, et nos extendente bono amore complicat multas alteritates, et in uniformem et divinam consummans vitam, habitum et actionem, sanctam et pulchram donat divinae sacerdotalitatis virtutem. Deinde in sanctam venientes divini sacerdotii operationem, propius quidem nos efficimur super 122.1071C| nos essentiarum secundum virtutem similitudini manentis et immutabilis earum sacrae collocationis, et hac ad beatam Jesu et divinam claritatem respicientes, et quaecunque videre possibile, explorantes sacre et speculationibus scientiae illuminati, mysticam disciplinam consecrati et consecrantes, luciformes et deifici, perfecti et perfectiores fieri poterimus. Quaedam igitur Angelorum est et Archangelorum Ierarchia, et supermundalium Principum, et Potestatum, et Virtutum, Dominationumque, et divinorum Thronorum, aut aequipotentum Thronis essentiarum, quas theologia attente et semper circa Deum esse et post Deum tradit, Cherubim eas Hebraeorum voce et Seraphim nominans: ornatuum eorum et Ierarchiarum sanctos ordines et divisiones 122.1071D| consequens invenies in eis nostram, non condigne quidem, ut possibile autem, et ut theologia sacratissimis Scripturis subintroduxit, juxta eas Ierarchiam 122.1072A| laudantibus. Tantum tamen dicere necessarium, quomodo et illa et omnis nunc laudans supra nos Ierarchia unam habet et eandem per omnem Ierarchicam actionem virtutem, ipsumque summum sacerdotem, quomodo juxta eum essentia et analogia et ordo habet perfici secundum divina, et deificari, et subjectis tradere secundum dignitatem unicuique, facta ei divinitus sacra deificatione. Ipsosque subditos sequi quidem meliores, extendere vero minores in ea quae ante sunt. Quosdam autem et praeesse, et, quantum possibile, alios ducere, et per hanc divinam et ierarchicam harmoniam vere subsistente bono et sapienti et optimo participare unumquodque quaeque virtutes. Sed ipsae quidem super nos essentiae et ordinationes, quarum jam 122.1072B| memoriam sacram fecimus, et incorporales sunt et invisibiles, et supermundana est secundum ipsas Ierarchia: eam vero secundum nos videmus proportionaliter nobis ipsis sensibilium symbolorum varietate multiplicatam, ex quibus ierarchice in uniformem theosin in commensura, quae secundum nos est, reducimur, Deumque et divinam virtutem. Ipsae quidem, ut intellectus, intelligunt juxta quod eis fas est: nos vero sensibilibus imaginibus in divinas, quantum possibile est, reducimur contemplationes. Vereque dicendum, unum quidem est, cujus omnes uniformes appetunt, participant vero non uniformiter eodem et uno ente, sed sicut unicuique divina juga distribuunt juxta dignitates partem. Sed haec quidem nobis in ea, quae est de 122.1072C| visibilibus et sensibilibus, actione multo latius dicenda sunt. Nunc vero nostram Ierarchiam, principiumque ejus et essentiam, quantum possibile est, dicere tentabo, omnium Ierarchiarum principium et consummationem Jesum invocans. Est quidem Ierarchia omnis, secundum honorabile nostrae sacrae traditionis, omnis subjectorum sacrorum ratio, aut universalissima hujus fortassis Ierarchiae, aut hujus sacrorum consummatio. Nostra igitur Ierarchia dicitur et est continens omnium, quae juxta eam sunt, sacrorum actio: secundum quam divinus Ierarches perfectus omnium habebit, quae secundum ipsum sunt, sacratissimorum participationem, utpote Ierarcha cognominatus. Sicut enim Ierarchiam qui dicit, omnium simul comprehensam dicit sacrorum dispositionem: 122.1072D| sic Ierarchen dicens, declarat mirabilem et divinum virum, omnis sacrae eruditum scientiae, in quo pure sua Ierarchia omnis perficitur et cognoscitur. 122.1073A| Hujus principium Ierarchiae, fons vitae, essentia bonitatis, una existentium causa Trinitas, ex qua et esse et bene esse subsistentibus per bonitatem. Hac omnium summitate divinissima principali beatitudine, trina unica, vere existente, secundum nobis incomprehensibile, huic desiderabilissima voluntas quidem est rationalis salus et secundum nos et super nos essentiarum. Haec autem non aliter fieri potest, nisi deificatis salvatis. Deificatio autem est ad Deum, quantum possibile, et similitudo et unitas. Omni autem hoc commune Ierarchiae summum, ad Deum et divina attenta dilectio, divinitus atque potenter sacrificata, et ab eorum contrariis perfecta et inconversibilis reversio, cognitio eorum, quae sunt, quae ea, quae sunt, est, intellectualis veritatis et visio 122.1073B| et scientia, uniformis consummationis divina participatio, ipsius unius, quantum possibile, contemplationis refectio, nutriens invisibiliter et deificans omnem in se extentum. Dicamus itaque, quomodo divina beatitudo, natura divinitas, principium deificationis, ex quo deificari deificatis bonitate divina Ierarchiam in salute et unitate omnium et rationalium et intellectualium essentiarum donavit. Et supermundanis quidem et beatis quietibus immaterialius et intellectualius. Non enim extrinsecus eas Deus in divina moveret, invisibiliter autem et intrinsecus illuminatas eam in se puram et immaterialem divinissimam voluntatem. Nobis autem, quod illis et uniformiter et connexim donatur, ex Deo traditis eloquiis, quantum nobis possibile, in varietate 122.1073C| et multitudine separabilium symbolorum donatum est. Essentia enim nostrae Ierarchiae est Deo tradita eloquia. Sanctissima autem eloquia haec dicimus, quaecunque a divinis nostris sacre perfectoribus in agiographis nobis et theologicis donata sunt deltis. Atqui et quaecunque ab ipsis sacris viris immaterialiori doctrina et minore quomodo jam caelesti Ierarchia, ex intellectu in intellectum per medium verbum corporale quidem, immaterialius vero tamen extra scripturam duces nostri eruditi sunt. Neque haec divini summi sacerdotes in sacrificii commune, non velatis invisibilibus, sed in symbolis sacris tradiderunt. Est enim non omnis mundus, neque omnium, ut eloquia aiunt, scientia. Necessario igitur primi nostrae Ierarchiae duces ex superessentiali 122.1073D| deitate, ipsi divino repleti dono, et in idipsum deinde praeire ex divina bonitate missi, et ipsi vero copiose amantes, tanquam Dii, eorum, qui post se sunt, reductionis et deificationis, sensibilibus imaginibus supercaelestia et varietate et multitudine connexim, et in humanis divina, et in materialibus immaterialia, et his quae secundum nos sunt superessentialia, scriptis suis et non scriptis doctrinis, secundum sacras nobis dederunt leges: 122.1074A| non propter immundos solum, quibus nec symbola tangere fas, sed quia et symbolica quaedam est. Quod quidem dixi proportionaliter nobis ipsis nostra Ierarchia, desiderans sensibilia in eam ex eis ad invisibilia diviniorem nostram reductionem. Revelandae tamen sunt symbolorum rationes divinis sacris perfectoribus. Quas non est justum educere in adhuc perficiendos, scientes, quomodo sacrorum Deo tradente legislatores ornatuum statutis et inconfusis ordinibus, et unoquoque secundum dignitatem accipiente proportionibus et sacris distributionibus Ierarchiam ordinaverunt. Propter quod et tuis sacris confessionibus credens, recordari enim earum sanctum est, sic omnem quidem superpositam Ierarchicam sanctam laudem non trades alteri, contra 122.1074B| aeque ordinatos tibi deiformes sacros perfectores. Eosque patieris confiteri secundum legem ierarchicam, mundorum quidem munda tangere, communicareque solis deificativorum divinis, et perfectorum perfectivis, sanctisque sanctissimorum. Aliorumque ierarchicorum tibi et hoc tradidi divino dono. CAPITULUM II. De perficiendis in photismate. Dictum est igitur a nobis sacre, quomodo ipsa est secundum nos Ierarchiae interpretatio, ad Deum nostra, quantum licet, et similitudo et unitas. Hujus autem, ut divina docent eloquia, piissimorum mandatorum dilectionibus et sacris actionibus jucunde perficimur. Servabit enim, inquit, diligens me verbum 122.1074C| meum, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Quoddam ergo est principium sanctissimorum mandatorum sacrae actionis, ad aliorum divinorum eloquiorum et sacrarum actionum susceptivam opportunitatem formans animales nostros habitus, ad supercaelestis quietis anagogen nostrum iter faciens sacrae et divinissimae nostrae regenerationis traditio. Ut enim communis noster ait dux, secundum intellectum quidem in divina primordialis motus est Deo divinaque dilectione, ad sacram operationem divinorum mandatorum principalissima processio, essendi divinitus nos ineffabilissima creatio. Si enim esse divinitus est divina generatio, numquid non aliquando quid nosceret Deo traditorum? Neque quidem 122.1074D| operaretur, qui neque subsistere divinitus habuit Aut numquid et nos humanum dicimus subsistere oportet primum, deinde operari secundum nos? Quomodo an non existentis neque motum, sed neque subsistentiam habentis illud solummodo operantis aut patientis, in quibus esse natus est? Sed hoc quidem, ut aestimo, apertum. Deinde autem divina divinae generationis inspiciemus symbola. Et mihi nullus imperfectus in contemplationem veniat. Etenim non 122.1075A| solares fulgores in infirmis pupillis intueri non periculosum, neque his, quae supra nos sunt, audere innocuum. Siquidem vera est juxta legem Ierarchia, Oziam quidem, quia sacris abusus est, subvertens; Chore vero, quia supra se sacris; Nadab autem et Abiud, quia propriis prophane abusi sunt. Mysterium photismatis. Summus quidem sacerdos, assidue ad Deum similitudine omnes homines volens salvos esse, et in agnitionem veritatis venire, praedicat omnibus ea, quae vere sunt, Evangelia, Deum propitium his, qui in terra sunt, ex propria existentem et naturali bonitate, sufficienter venire ad unitatem suam per humanitatem digne aestimantem, et ad se unitati 122.1075B| instar ignis assimilare sibi unita secundum ipsum propositum coaptantem. Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem, filios Dei fieri, credentibus in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt. Qui autem horum diligit vere supermundalium divinam participationem, veniens ad quendam eruditorum, suadet se duci ab eo ea, quae est ad summum sacerdotem, via. Ipse autem universaliter subsecuturum esse promittit tradituros, et digne accessionis ejus, et simul omnis in id quod deinceps est, vitae cognitionem recipere, eum quidem illius salute sacre interrogante. Ad vero rei altitudinem contra mensurantem humanum, horror quidem subito et impossibilitas circumstant: obeuntibus tamen eis perficit, quod 122.1075C| petitum est deiformiter confessus est. Et qui accipit eum, ducit ad ab Ierarchia cognominatum. Ipse vero cum laetitia tanquam in humeris ovem recipiens ambobus viris, ut diximus, primum quidem laudat per intellectuales Eucharistias et corporalem adorationem unum benignum principium, ex quo vocata vocantur, et salvata salvantur. Deinde omnem sacram dispositionem in cooperatione quidem et confestivitate salutis viri, Eucharistiae quoque divinae bonitatis, in sacrum chorum congregans, in principio quidem quendam eloquiis incumbentem omnibus Ecclesiae plenitudinibus hymnum psallit. Et post hoc divinam salutans mensam, ad virum advenientem accedit, et interrogat eum, quid volens venit. Eo vero religiose accusante, juxta anadochi traditionem, 122.1075D| incredulitatem, ignorantiam veri boni, divina vita desidiam, dignanteque per sacram suam medietatem Deo divina consequi, testatur quidem ipsi profuturam universalem fore propitiationem, tanquam perfectissimo et immaculato Deo. Et divinam ei conversationem introducens, et interrogans, si sic conversatus est, post confessionem imponit ejus capiti manum, et signans, describi imperat sacerdotibus virum et anadochum. Ipsis autem describentibus 122.1076A| orationem sacram facit, et nanc omni sic Ecclesia complente, subintroducit quidem eum, et exuit per ministros. Dein statuens in occiduis intentum, et manus erigentem ad ipsam conversas regionem, exsufflare quidem ipsi ter jubetur Sathana, et adhuc quae sunt abrenuntiationis, confiteri. Et ter ei abrenuntiationem contestans, confitentem ter hoc, transducit ad orientem, et ad caelum respicientem, et manus extendentem, jubet coordinari Christo et omnibus Deo traditis sacris eloquiis. Eo vero et hoc faciente, testatur iterum ter confessionem. Et iterum ipso ter confitente, orans benedicit, et manus imponit. Et ad summum exuentibus eum ministris, afferunt quidem sacerdotes unctionis sacrum oleum. Ipse autem unctionem per signationem 122.1076B| ter incipiens, ceterum sacerdotibus virum ungere omni corpore tradens, ad matrem filiolitatis venit, et tunc aquam sacris invocationibus sanctificans, et tribus sanctissimi chrismatis cruciformibus effusionibus perficiens illam, et chrismatis sacratissimis immissionibus aequali numero sacrum Deo acceptabilium prophetarum inspiratione melodema consonans, jubet virum afferri. Et quodam sacerdote ex descriptione ipsius anadochum praedicante, ipse quidem a sacerdotibus ad aquam ducitur, ad summi sacerdotis manum: et ad eum manuductus, ipse summus sacerdos desuper stans, reclamantibus iterum ad summum sacerdotem juxta aquam nomen perficiendi sacerdotibus, ter quidem ipsum summus sacerdos baptizat, tribus perficiendi dimersionibus 122.1076C| et emersionibus trinam divinae beatitudinis invocans substantiam. Accipientes autem eum sacerdotes, porrigunt accessionis et anadocho et duci, et cum ipso accipientes vestimenta perficiendorum adunatim, ad summum sacerdotem iterum reducunt. Ipse vero deificantissimo unguento virum signans, participem manifestat de cetero sacre perfectissimae Eucharistiae. Haec autem perficiens, ab ista in sequentia processione, iterum in primorum extenditur contemplationem, quasi per nullum tempus aut modum in alieno quodam praeter propria conversurus, sed a divinis in divina attendens, semper divino Spiritu transordinandus. Theoria. 122.1076D| Haec quidem, quantum in symbolis, sacrae hostiae divina generatio nihil indecorum aut immundum, neque ex sensibilibus habens characteribus, sed Deo dignae contemplationis aenigmata naturalibus et hominem decentibus speculis imaginans. Quid enim, si apparet, peccat, et diviniorem rationem perficiendorum silentem consulit, et divina doctrina advenientis vivificationem sacre peragens, et omnis simul malitiae per eximiam et divinam vitam 122.1077A| purgatione per aquam naturali corporalius ipsi denuncians? Haec ergo etsi nihil aliud divinius haberet perficiendorum symbolica traditio, non immunda esset, ut aestimo, doctrinam quidem rectae vitae introducens, perfectamque in malitia conversationis solutionem, universaliter corpore naturaliter purgato per aquam, confirmans. Sed sit quidem haec imperfectis introductiva animarum actio, et ierarchica et uniformia, quantum fas, a multitudine distinguens, et commoderans immundis ordinibus incompactam altitudinem. Nos autem ascensionibus sacris in perfectorum principia respicientes, et ea divinitus eruditi, cognoscemus quorum sunt characterum effigies, et quorum invisibilium imagines. Sunt enim, ut in ea, quae est de invisibilibus et sensibilibus, 122.1077B| actione aperte disputatum est, quaedam quidem sensibiliter sacrae invisibilium imaginationes, et in ea manuductio et via. Invisibilia vero eorum, quae secundum sensum sunt, ierarchicorum et principium et scientia. Dicamus igitur, quomodo est divinae beatitudinis bonitas, semper juxta eadem et similiter habens proprii luminis beneficos radios, in omnes copiose expandit intellectuales vultus. Si quis ergo discesserit ab invisibili lumine aut invisibilibus, superbus, per se potens, malitiae amore condocens naturaliter inspersos ei ad illuminandum virtus, suspenditur praesentis ipsa luminis non discedentis, sed superlucentis ipsa aspiciens et avertens occurrentis deiformiter. Sique ejus moderate ipsi dati visibilis visiones supersilierit, et ad ipsas super suum vultum 122.1077C| claritates obtueri fiducialiter audebit, lux quidem operabitur praeter lucem nihil; ipsa vero perfectos imperfecte concupiscens, eo quidem quo inconsequentes non etiam intelliget, humilemque inornate despiciens, per seipsam refellit. Verumtamen, quod quidem dixeram, benefice semper intellectualibus vultibus divinum expansum est lumen, inestque eis recipere praesente eo, et semper ad Deum decentem propriorum traditionem existente paratissimo. Ad hanc divinus summus sacerdos reformatur imitationem, luciformes suae divinae doctrinae claritates copiose in omnes expandens, et advenientem illuminare Dei imitator paratissimus eus, non invidiose, neque immunde priori apostasia immoderata quidquam semper usurus, sed divinitus semper provenientibus 122.1077D| suis in lucem ductionibus ierarchice relucens in bono ornatu et ordine et analogia uniuscujusque ad sacra commensurationis. Sed quoniam sanctae ordinationis est principium Deus, secundum quod seipsos cognoscunt sacri intellectus, ad consequens naturae visibile recurrens, in principio quidem quis, quando est, ipse videbit: et hoc accipiet primum, ex respectu ad lumen sacrum donum. Qui autem propria bene impassibilibus oculis inspicit, ex non lucentibus quidem revertetur ignorantiae obscuris, Dei autem perfectissima unitate et participatione 122.1078A| qui imperfectus est, ipse non inde concupiscet, in brevi vero per ipsa sui prima, deinde adhuc priora, et per illa in praestantia, et perfectus in sublimissimam divinam in ordine et sacre ascendet communionem. Hujus est ornatus et sacri ordinis imago, advenientis confusio, et eorum, quae secundum seipsum sunt, cognitio, ad summum sacerdotem viae anadochum habens magistrum. Eum vero sic ascendentem divina beatitudo in suam participationem recipit, et proprium lumen tanquam quodam ipsi signo tradit, divinum perficiens, et communicantem divinorum, distributionis et sacrae ordinationis: quorum est symbolum sacrum, summo sacerdote advenienti donatum signaculum, et sacerdotum salutaris descriptio: in salvatis eum connumerans, et memoriis 122.1078B| sacris ponens apud eum et anadochum, tanquam vivificae ad veritatem viae amatorem quidem verum et consequentem ducens divini, non errantemque Deo traditis ductionibus sequentis manuductorem. Sed non inest summe contrariorum simul participare, neque communionem quandam ad unum habentem partitas habere vitas, si unius recipit firmam participationem, sed immoderatum esse et inordinatum in omnibus uniformitate divisionibus. Quod quidem symbolorum traditio sacre insinuans, advenientem velut priorem vitam exuens, et usque juxta illam ultimos habitus solvens, nudum et discalciatum sistit ad occidua aspicientem, et manuum abrenunciatione obscurae malitiae renuentem communiones, et ingenitum sibi dissimilitudinis habitum tanquam exspirantem 122.1078C| et universales confitentem. Ad hoc sic omnino immensurabilem ipsum et non communicabilem factum ad Orientem transducit in divino lumine statum et respectum futurum fore munde in perfectissimo malitia reditu permittens, et sacras ejus ad unum rationabili contuitu confessiones uniformi facto veritatis amore recipiens. Sed est ibi clarum, ut aestimo, ierarchicorum eruditis, quia devictis in fortitudine ad unum resistentibus, et contrariorum universalibus interemptionibus et non subsistentiis, immutabile praevalet intellectualia deiformis habitudinis. Non enim redire oportet tantum ab omni malitia, sed et viriliter collocatum esse et intrepidum semper contra perditam in eam subjectionem, neque templi veritatis in requie aliquando 122.1078D| fieri. Attende vero et aeternaliter in eam ut virtus extendi ad perfectissima divinitatis ascensionem sacre semper agentem. Vides autem horum diligentes imagines in ierarchice perficiendis. Deiformis quidem summus sacerdos inchoat sacram unctionem, sacerdotes vero sub ipso perficiunt unctionis sacrificium, ad sacra in similitudine perficiendum certamina evocantes, secundum quae sub militante Christo factus est. Quoniam ut Deus est militiae creator, ut sapiens vero leges ejus posuit, operatus est ut bonus, decorus victoribus praemia. Et adhuc divinius, 122.1079A| quoniam quidem ut optimus in militibus effectus est cum ipsis sacre, pro eorum libertate et victoria, ad mortis et corruptionis concertans potentem, certantibus quidem tanquam Deus perfectus ascendit gaudens: manet autem in sapientis legislationibus, et secundum eas sine transgressione contendit ad bonorum praemiorum spem firmiter habens, sub optimo militiae Domino et duce ordinatus. Superans vero divinis vestigiis militum primi per bonitatem, Deum imitantibus militiis ad deificationem contrarias ei reluctantes et operationes et subsistentias, commoritur Christo, mystice dicendum peccato, per baptismum. Et mecum sapienter intelligit, sacra cum quanta pulchritudine habet symbola. Etenim quoniam quidem 122.1079B| mors est in nobis, non essentiae, non subsistentiae, juxta quod visum est aliis, unitorum vero separatio nobis invisibile ducens, animam quidem, ut in privatione corporis semper futuram, corpus vero ut in terra occultum, aut juxta alteram quandam corporalium mutationum, ex ea quae est secundum hominem specie demolitum, pulchre per aquam universalis occultatio in mortis et sepulturae informitatis imagine accipitur. Sacre igitur baptizandorum symbolica doctrina mystice docet, tribus in aqua dimersionibus divinam triduo totidemque noctibus in sepultura Jesu vitae datoris imitari mortem, quantum possibile viris divina imitatio, in quo juxta eloquii mysterialem et occultam traditionem, nihil invenit princeps mundi. Deinde vero luciformia vestimenta 122.1079C| induunt consummatum. Virili enim et deiformi contrariorum impassibilitate, et ad unum firmo contuitu inornatum ornatur, et informe formificatur, luciformi universaliter vita splendens. Unguenti autem perfectiva unctio odoriferum facit perfectum. Sacra enim divinae generationis consummatio coadunat consummata divino spiritui. Invisibiliter autem odorificum et perfectivum adventum, ineffabillimum existentem, cognoscere intellectualiter concedo dignis secundum intellectum divini spiritus sacra et deifica communicatione. In fine autem omnium summus sacerdos ad sacratissimam Eucharistiam vocat perfectum, et perfectivorum mysteriorum ipsi tradit communionem. CAPITULUM III. De perficiendis in synaxi. 122.1079D| Sed euge, quoniam hujus commemoravimus, quam non mihi justum est transcurrenti ierarchicorum quid ante eam aliud laudare. Etenim est, secundum gloriosum nostrum magistrum, teletarum teleta. Et oportet ante alias eam sacre scribentem, exponentemque ex divina juxta eloquia et ierarchica scientia in sacram ejus ascendere divino spiritu contemplationem. Et primum quidem hoc sacre inspiciamus, 122.1080A| propter quid commune aliis ierarchicis teletis, discrete huic ultra ceteras reponitur, et singulariter praedicatur communio et synaxis, unaquaque sacra perfectiva actione, partitas nostras vitas in uniformem deificationem colligente, et diversarum deiformi complicatione ad unum communionem et unitatem donante. Dicimus autem, quia eas aliorum ierarchicorum symbolorum participationi, consummatio ex istius divinis et perfectivis invenire est donis. Non enim inest fere, quandam perfici teletam ierarchicam, nisi divinissima Eucharistia in consummatione per singula perficiendorum ad unum perficientem in sacra actione collectionem, et Deo tradita donatione perfectivorum mysteriorum perficiente ipsius ad Deum communionem. Si ergo 122.1080B| unaquaeque ierarchicarum teletarum, imperfecta quidem ens, ad unum nostram communionem et synaxim non perficiet: et est teleta, propter quod imperfectum aufert. Finis autem totius et capitulum divinorum mysteriorum perfecto traditio, merito ierarchica intelligentia cognominationem ei propriam ex actionum veritate invenit. Sic et sacram divinae generationis teletam, quoniam primum lumen tradit, et omnium est principium divinarum in lumen introductionum, ex perfecto vera illuminationis nominatione laudamus. Siquidem omnibus commune ierarchicis, lucem sacri tradere perficiendis. Sed haec primum videre donavit mihi, et per ipsum ejus principale lumen in aliorum sacrorum conspectum luciducor. Haec autem dicentes, respiciemus 122.1080C| et videbimus ierarchice per singula diligentem sanctissimae teletae actionem sacram et contemplationem. Mysterium synaxeos sive communionis. Summus quidem sacerdos orationem sacram super divinum altare perficiens, ex ipso adolere inchoans, in omnem venit sacri chori ambitum. Rediens iterum ad divinum altare, incipit sacra psalmorum melodia, concinente ei psalmicam sacram orationem omni ecclesiastica dispositione. Deinde per ministros ipsa propheticarum deltarum lectio consequenter fit. Et post has foris fiunt sacro ambitu catechumeni, et cum ipsis energumeni, et qui sunt in poenitentia. Manent autem divinorum aspectu 122.1080D| et communione digni. Ministrorum vero alii quidem stant ad templi portas conclusas; alii vero aliud quid proprii ordinis operantur; alii autem ministratoria dispositione discreti, cum sacerdotibus super divinum altare proponunt sacrum panem et benedictionis calicem, ante confessa ab omni Ecclesiae plenitudine catholica hymnologia. Cum quibus divinus pontifex orationem sacram perficit, et sanctam pacem omnibus promittit; et salutantibus inter se invicem omnibus, mystica sacrorum voluminum 122.1081A| praedicatio perficitur. Et lavantibus manus aqua summo sacerdote et sacerdotibus, summus quidem sacerdos in medio divini altaris stat, circumstant autem soli cum sacerdotibus ministrorum selecti. Et sacras divinas actiones summus sacerdos laudans, sacrificat divinissima, et sub conspectum ducit laudata per sacre procumbentia symbola, et donationes divinorum actuum ostendens, in communionem eorum sanctificat. Ipseque venit, et alios adhortatur. Accipiens vero et tradens divinam communionem, in Eucharistiam sacram desinit, multis quidem in sola divina symbola prospicientibus, ipso autem semper divino spiritu ad sancta perfectorum principia in beatis et intellectualibus speculationibus ierarchice in puritate deiformis habitus ascendente. 122.1081B| Theoria. Veni igitur, o puer bone, post imagines in ordine et sacre in deiformem principalium exemplorum veritatem. Illud perfectis in coadunatam suarum animarum introductionem dicam, quomodo symbolorum varia et sacra compositio non sine intellectu eis subsistit, et usque ea, quae extra sunt, apparens solummodo. Sacratissimi quidem enim eloquiorum cantus et lectiones, doctrinam eis strenuae vitae denunciant, et ab eis perfectam corrumpentis malitiae purgationem. Divinissima autem unius et ejusdem et panis et calicis communio et pacifica traditio similem conversationem eis divinam, tanquam similiter edentibus promulgat, et divinissimam 122.1081C| coenam et principale symbolum perfectorum in memoriam sacram ducit. Juxta quod et ipse symbolorum conditor partitur sanctissimam. Nonne sancte ei et unimode sacra concoenantem docens et recte simul et deiformiter, quomodo ipsa juxta habitum vera in divina assumptio ad similitudinem eorum communionem ipsis advenientibus donatur? Haec igitur, ut dixi, in aditorum atria bene descripta, imperfectis adhuc ad contemplationem sufficientem relinquentes, intremus a causalibus in causas, juxta sacram nostram synaxin, et decoram invisibilium Jesu luciduco videbimus θεωρίαν, beatam declarantem manifeste principalium formarum pulchritudinem. Sed divinissima et sacra teleta, circumposita tibi symbolice vestimenta aenigmatum revelans, 122.1081D| splendide nobis manifestere, et intellectuales nostros vultus uniformi et non velato lumine reple. Oportet igitur nos intus adesse, sacratissimorum et invisibile primi agalmatum denudantes, in deiformem ejus pulchritudinem intendere, et summum sacerdotem divinitus videre a divino altari usque extrema templi cum suavi odore venientem, et iterum in ipso perfective consistentem. Ipsa enim super omnia divina beatitudo, etsi bonitate divina proveniat in participantium sua sacra communionem, sed non extra per substantiam immutabilem statum 122.1082A| et collocationem efficitur, et omnibus deiformibus proportionaliter illucendo, circa semetipsam vere existit, et propria omnino non transmutatur immutabilitate. Similiter divina synaxeos teleta, etsi involuta et simplex habeat et complicitum principium, in sacram varietatem symbolorum clementer multiplicatur, et usque omnem implet ierarchicam imaginum descriptionem, continuo uniformiter ex his iterum in propriam unitatem colligitur, et unificat in se sacre reductos. Juxta hunc deiformem modum divinus summus sacerdos, etsi unitam suae Ierarchiae disciplinam deiformis in subjectos deducit, sacrorum aenigmatum pluralitatibus utens; ast iterum, tanquam absolutus et minoribus immensurabilis, in proprium principium indiminute restituitur, et in unum suum 122.1082B| intellectualem faciens introitum, videt pure perfectorum uniformes rationes, in secunda clementis processionis summum, in prima diviniorem conversionem facientes. Psalmorum autem modulatio, conveniens omnibus fere ierarchicis mysteriis, nonne futurum est explicari omnium summo sacerdotalissimo? Omnis quidem enim sacra et agiographos deltos, aut in Deo existentium generatam subsistentiam, et dispositionem, aut legalem Ierarchiam et conversationem, aut divini populi haereditatum distributiones et habitationes, aut judicum sacrorum, aut regum sapientum, aut sacerdotum divinorum intelligentiam, aut veterum virorum in varietate et multitudine anxietatum immutab lem in fortitudine philosophiam, aut actionum sapientes doctrinas, aut 122.1082C| divinorum amorum cantica et divinas imagines, aut futurorum propheticas praedicationes, aut viriles Jesu divinas actiones, aut ipsorum discipulorum Deo traditas et Dei imitatorias conversationes et sacras doctrinas, aut occultam et mysticam visionem ipsorum discipulorum dilectissimi et divini ac mirabilis supermundanam Jesu theologiam ad deificationem opportunis nunciat, et sacris teletarum et deiformibus anagogis corradicat. Divinorum autem cantuum sacra Scriptura, intentionem habens et theologias et divinas actiones omnes hymnizare, et divinorum virorum sacras orationes et sacrificationes laudare, universalem facit divinorum cantum, et narrationem ad totius ierarchicae teletae susceptionem et traditionem, habitum pulchrum efficiens, 122.1082D| divinitus eam psallentibus. Cum igitur continua sacratissimorum hymnologia animales nostros habitus condignate disposuerit, ad paulo post sacrificia ponenda, et divinorum cantuum consonantia ad divina et nosipsos et inter nos invicem consensum, ut in una et confessa sacrorum regione promulgaverit coordinata et coadumbrata magis in intellectuali psalmorum psalmodia, per plures et apertiores imagines et praedicationes dilatantur sacratissimis professarum constructionum lectionibus. In his aspiciens sacre, videbit uniformiter unam inspirationem, ut 122.1083A| ab uno divino spiritu conclusam. Unde pulchre in mundo post antiquiorem traditionem Novum Testamentum praedicatur, divina et ierarchica ordinatione illud, aestimo, declarante, quomodo ipsa quidem dixit futuras Jesu divinas operationes, hoc vero perfecit. Et quomodo illa quidem in imaginibus veritatem scripsit, hoc vero praesentem demonstravit. Illius enim praeconiis, hoc per seipsum perfecta operatione veritatem cognovit. Et est theologiae divina operatio, consummatio. Horum alii quidem non circumtubicinantes universaliter sacrarum teletarum, neque imagines vident, impudenter negantes salutarem divinae generationis doctrinam, et eloquiis perdite respondentes illud: Vias tuas scire nolumus. Catechumenos autem energumenosque, et eos, qui 122.1083B| sunt in poenitentia, sanctae Ierarchiae lex permittit quidem audire Psalmicam sacram orationem, et divinam sanctissimarum Scripturarum lectionem: in autem deinde sacrificationes et contemplationes non vocat tales, sed perfectos perfectorum oculos. Est enim deiformis Ierarchia justitiae sacrae plena, eo quod juxta dignitatem unicuique salutariter distribuit compactam uniuscujusque divinorum participationem in commensuratione et analogia secundum tempus sacre donans. Ultimus igitur catechumenis distribuitur ordo. Sunt enim expertes et indocti omnis Ierarchicae perfectionis, neque juxta divinam designationem divinam habentes subsistentiam, sed adhuc paternis eloquiis obstetricati, et adhuc talibus formis informati, ad eam ex divina generatione primo 122.1083C| vitalem et primo illuminantem et beatam accessionem: tanquam si imperfecti et informes ante excidant juxta carnem infantes propria obstetricatione, veluti obcaecati et abortivi, non genitalem, et non vitalem, et non illuminatum in terra casum habebunt. Et nonne quidam bene sapientum dicit, ad manifestum respiciens lumen, eos praegravari tenebris a vulva alienatos. Dixerit enim corporum disciplina ad hos, quae est medicina, lumen operari in capacibus lucis. Sic et sacrorum sapientissima disciplina primo quidem eos formativorum et vivificantium eloquiorum introductio alimento obstetricat. Perficiens autem ante divinam generationem eorum substantiam, dat salutariter eis in ordine ad lumen deiformem et perfectivam communionem. Nunc autem 122.1083D| tanquam ab imperfectis separat perfecta, et bono ornatui sacrorum providens, et catechumenum in deiformi ierarchicorum ordine obstetricationi et vitae. Energumenum autem multitudo immunda quidem et ipsa, secunda vero sursum versus catechumenum est extremitate. Neque enim aequale est, ut aestimo, universaliter indocto et divinarum teletarum summe non communicanti, quod participationem 122.1084A| quandam sacratissimarum habet consummationum. Est autem contrariis aut seductionibus aut perturbationibus dehonestatum. Sed et ab eis sacratissimorum divina communicatio corripitur, et valde merito. Si enim est vere, ut universaliter divinus vir, divinis dignus, ad suae deiformitatis summum in perfectissimis et consummativis deificationibus ascendens, neque quae sunt carnis operabitur praeter naturae valde necessaria, et hoc si conservaverit operose, templum autem simul et consequens in sua sublimissima deificatione divini Spiritus erit, simili simile collocans: non fortassis talis aliquando a contrariis patietur phantasiis aut terroribus, deridebit autem haec, et cum advenientibus luctabitur, et persequetur, et operabitur magis 122.1084B| quam patietur, et hoc proprio habitu impassibili et non indito, et aliis medicus videbitur talium operationum. Aestimo autem ego, magis vero aperte scio, ierarchicorum purissima discretio pro talibus novit energumenos pollutissimam operationem. Quicunque deiformi decedunt vita, et consentientes et similiter conversantes perditis fiunt daemonibus: vere quidem existentia et immortaliter creata, et aeternaliter delectata, per extremam et sibimet perniciosam insipientiam avertentes: materialem vero et multum passibilem alienationem, et perditas et corrumpentes delicias, et infirmam in alienis non existentem, sed opinabilem delectationem concupiscentes et operantes. Primi ergo ipsi et potius illis ministri discretiva voce segregentur. Non enim justum 122.1084C| est, eis alterius cujusdam sacri participare, quam eloquiorum conversoriae ad meliora doctrinae. Ea enim divinorum supermundane sacrificatione eos, qui sunt in poenitentia, et ad eam jam venientes abscondit, non omnino ad sacratissimum admittens. Appellat vero et hoc castissime, quia in aliquo ad deiformitatis summum imperfecte infirmantibus invisibilibus vado, et non communicatus. Abigit enim per omnia clarissima vox non valentes conjungi divinissimorum digne communicatoribus; multo magis passibiliter energumenum multitudo immunda erit, et omni alienata sacrorum inspectione et communicatione. Deinde divino fiunt foris templo et superexcellenti ejus Ierurgia teletarum indocti et perfecti, et cum ipsis sacra apostatae vita, consequenterque 122.1084D| his adversus contrariorum et vincula et phantasias propter infirmitatem constantes, tanquam non pervenientes ad divina per corroboratum et non indigentem contuitum in deiformis habitus incommutabile et activum. Deinde cum ipsis contraria quidem apostatantes vita, nondum autem et phantasiis ejus habitu et amore divino et claro purgati, et post hos, qui non omnimodo uniformes et legaliter dicendum 122.1085A| immaculati, et incontaminati sunt perfectissime sanctissimi. Tunc sanctissimorum sacrificatores, et contemplationis amatores, sanctissimam teletam sancte et decenter inspicientes, laudant hymnologia catholica beneficum et bonorum largiens principium, subintroducentes salutares nobis revelatae sunt teletae, sanctam perfectorum deificationem sacrificantes. Hymnum autem hunc alii quidem hymnologiam vocant, alii autem religionis symbolum, alii vero, ut aestimo, divinius ierarchicam Eucharistiam, tanquam comprehensivam in nos divinitus pervenientium sacrorum donorum. Videtur enim mihi laudandorum omnium divinorum operum actionem circa nos fieri, essentiam quidem nostram et vitam deiformiter substituens, et principalibus exemplis et 122.1085B| pulchris deiforme nostrum formans, et diviniori habitu et renovatione in participatione constituens, segregans autem ex negligentia ingenitam nobis sollicitudinem divinorum donorum, reficiens nos bonis, in antiquam revocat, et perfectissima nostrorum assumptione consummatissimam propriorum traditionem optime operatur, et ab hac societatem nobis Dei et divinorum donat. Sic autem divina humanitate sacre laudata, occultus quidem divinus panis apponitur, et benedictionis calix: divinissima autem salutatio sancte agitur, et agiographorum voluminum mystica et supermundana recitatio. Non enim unum est ad unum congregari, et unius participare pacifica unitate, ad seipsos pacificatos. Si enim ab unius contemplatione et scientia illuminati, 122.1085C| ad uniformem et divinam congregationem unificamur, non fortassis in partitas rescindimur decidere concupiscentias, ex quibus materiales creantur et passibiles adversus secundum naturam aequiforme infestationes. Hanc ergo, ut aestimo, uniformem et inseparabilem vitam pacis actio sacra promulgat, simili simile collocans, et partitis separans divina et unita spectacula. Sacrarum autem tabularum post pacem recitatio praedicat sancte firmatos, et ad strenuae vitae consummationem immutabiliter advenientes. Nos quidem per similitudinem eorum in beatissimum habitum et deiformem quietem hortans et manuducens, quibus tanquam viventibus praedicat, et, ut theologia ait, non mortuis, sed in divinissimam vitam ex morte transeuntibus. 122.1085D| Vide autem, quia et recordationibus sacris restituimur, divina memoria non humanitus memorativa phantasia declarante, sed veluti si quis dicat divinitus secundum divinorum perfectam deiformium preciosam et immutabilem cognitionem. Novit enim, aiunt eloquia, qui sunt ejus; et: Preciosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus; morte sanctorum pro in sanctitate consummatione dicta. 122.1086A| Et hoc autem sacre intellige, quomodo superpositis divino altari piis symbolis, per quae Christus significatur et participatur, adest indubitanter sanctorum professio, conjunctionem eorum inseparabiliter manifestans ad eum super mundana et sacra unitate. His autem ea, quae dicta sunt, lege sacrificatis, stans in conspectu sanctissimorum symbolorum, aqua manus summus sacerdos lavat cum pudico sacerdotum ordine: quia quidem, ut eloquia aiunt, qui lotus est, non indiget alicujus alterius, nisi summorum, id est, novissimorum suorum lavationis, propter sublimissimam purgationem in castissimo deiformitatis habitu, et ad secunda proveniens deiformiter, immensurabilis erit et absolutus, tanquam perfectissime uniformis, et ad unum iterum 122.1086B| adunatim convertens, quasi deiformitatis salvantem plenitudinem et integritatem. Sacer ergo luter, ut diximus, in ea secundum legem erat Ierarchia; nunc autem summi sacerdotis et sacerdotum manuum purgatio ipsum insinuat. Eos enim ad sanctissimam venientes ἱερουργίαν, purgare oportet, et extremas animae phantasias, et per similitudinem ipsa tantum, quantum possibile est, admittere manifestiores sic theophanias, circa quas ponentur supermundalibus fulgoribus in conformium speculorum claritatem universaliorem et lucidiorem appetentibus pervenire proprium splendorem. Summi autem sacerdotis et sacerdotum usque ad summa, id est, novissima lavatio in conspectu fit sanctissimorum symbolorum, tanquam in Christi omnes 122.1086C| inspicientis nostras occultissimas notiones, et sublimissimae purgationis in ejus intentissimis subtilitatibus et justissimis et aequissimis judiciis terminatae. Sic divinis summus sacerdos unitur, et sacras divinas actiones laudans, sacrificat divinissima, et sub conspectum ducit laudata. Ergo esse in nos divinas actiones diximus, deinde narrandum, quanta virtus. Non enim omnes laudare sufficiens ego, neque aperte scire, et alios in mysteria ducere. Quaecunque autem a divinis summis sacerdotibus consequenter eloquiis laudantur et sacrificantur, haec, ut nobis possibile, dicemus, ierarchicam inspirationem ducem invocantes. Humanam naturam principio ex divinis bonis insipienter perditam multum passibilis vita suscepit, et corrumpentis 122.1086D| mortis finis. Consequenter enim, quae vere est, bonitate perdita apostasia, sacrae in paradiso legislationis transgressione, recalcitrantem vivifico jugo, propriis nutibus et delectatoriis adversarii, et inimicis seductionibus contrariis, divinorum bonorum tradidit. Inde miserabiliter pro quidem aeterno mortale mutuavit, proprium autem principium incorruptibilibus habens generationibus, ad principii 122.1087A| consequentem merito ducta est finem. Sed et sursum ducente vita voluntarie recidens ad terram contraria extremitate, gravata est multum passibili mutabilitate. Errans autem recta via, quae est ad vere existentem Deum, vulnerata est, et perditis et maleficis subjecta multitudinibus, oblita est, non diis, neque amicis, sed inimicis famulans. Ipsis autem immisericorditer ea secundum propriam immanitatem, abutentibus, in non subsistentias serviliter incidit et perditionis periculum. Divinae autem bonitatis maxima humanitas, per se ipsam operatricem nobis divinitus non induravit providentiam, sed in veritate participatione, quae secundum nos sunt facta est omnium sine peccato et ad humile nostrum unificata, cum propriorum inconfuso et 122.1087B| immaculato perfectissime habitu, ad se nobis communicationem tanquam congenitis de cetero donavit, et propriorum recepit participes bonorum. Apostaticae quidem multitudinis, sicut occulta traditio habet, quae contra nos est, destruxit potentiam, non per virtutem superans, juxta vero mystice nobis traditum eloquium, in judicio et justitia. Quae enim secundum nos sunt, ad contrarium simul omne benigne reparavit. Quod enim juxta animum nostrum obscurum est, implevit diviti et divinissimo lumine, et deiformibus ornavit informe pulchritudinibus. Animae vero habitaculum in perfectissima salute tantum decidentis nostrae essentiae, pollutissimis passionibus et corrumpentibus maculis liberavit, renovationem nostram supermundanam 122.1087C| ostendens, et multam perfectionem divinam in ipsis ad eam nostris sacris, secundum quod possibile est, similitudinibus. Divina vero imitatio quomodo nobis aliter ingenita sit, nisi sacratissimarum divinarum actionum memoria renovata semper ierarchicis et sacris orationibus et sacrificationibus? Hoc ergo facimus, ut eloquia aiunt, in ejus recordationem. Inde divinus summus sacerdos ad divinum altare stans, laudat dictas sacras actiones divinas Jesu divinissimae nostrae providentiae, quas in salute generis nostri beneplacito sanctissimi Patris in Spiritu sancto secundum eloquium consummavit. Laudans autem et cultum earum, et invisibilem contemplationem intellectualibus oculis inspiciens, in symbolicam earum lerurgiam venit, et hoc 122.1087D| Deo tradente. Unde et reverenter simul et ierarchice post sacras actionum divinarum laudes, pro ipsa supra se actione sacra apologiam facit, prius sacre ad ipsum reboans: Tu dixisti: hoc facite in meam recordationem. Deinde Deo simili hac actione sacra dignus petens fieri, et ad ipsum Christum similitudine divina perficere, et dare castissime, et sancta participantes sacre et decenter participare, sacrificat divinissima, et sub conspectum ducit 122.1088A| laudata per sacre procumbentia symbola. Velatum enim et non divisum panem revelans, et in multa dividens, et unionem calicis omnibus dispertiens symbolice unitatem multiplicat, et distribuit; sanctissimam in his actionem sacram, consummans. Unum enim et simplum et occultum Jesu divinissimi verbi, secundum nos in humanatione et ad compositum et visibile, immutabili bonitate et humanitate provenit, et ad se nostram unificam societatem benigne peregit, nostra humilia divinissimis suis summe adunans. Siquidem et nos tanquam membra corpori compaginamur ipsi secundum idipsum immaculata et divina vita, et non corrumpentibus passionibus juxta mortificatum incompacti et deformes, et non convenientes efficimur ad divina 122.1088B| membra et sanissima. Oportet enim nos, si ad eum desideramus communionem, in divinissimam sui secundum carnem vitam respicere, et ad eam similitudini sacra peccato carentia deiformem et immaculatum habitum recurrere. Sic enim compacte nobis ad simile societatem donabit. Haec sacris actionibus summus sacerdos manifestat, velata quidem dona ad manifestum ducens, uniformeque eorum in multa dividens, et distributorum ad ea, in quibus fiunt secundum tempus unitati, socios eorum perficiens participes. Describit enim in his sensibilibus, sub conspectum ducens Jesum Christum, invisibilem nostram, quantum in imaginibus, vitam, secundum Deum ex occulto perfectissima et inconfusa juxta nos in humanatione misericorditer in naturam 122.1088C| nostram specificatum, et ad partibile nostrum immutabiliter ex uno secundum naturam provenientem, et per benignam hanc humanitatis dilectionem in participationem sui et propriorum bonorum vocantem humanam gentem. Siquidem unimur ipsi divinissimae vitae ad eam nostram juxta virtutem similitudine: per hoc etiam ad veritatem communicatores Dei et divinissimarum consummationum erimus. Accipiens autem et tradens divinam communionem, in Eucharistiam sacram desinit cum omni Ecclesiae sacra plenitudine. Participatio enim traditionem ducit, et mysticam distributionem mysteriorum assumptio. Ipse enim est catholicus divinorum ornatus et ordo, primum in participatione fieri et consummatione sacrum ducem, 122.1088D| per se divinitus aliis donandorum, sicque et aliis tradere. Propter quod et divinis doctrinis quidam audacter abutentes, ante secundum eas conversationem et habitum immundi et alieni omnino sacra sunt legislatione. Ut enim in solaribus splendoribus subtiliores et clariores essentiarum primae influxu repletae, per omnia eas supereminens lumen in ea, quae post eas solis instar invehunt: sic et divino omni non audendum aliis dux esse, nisi secundum 122.1089A| omnem habitum suum factum Dei formosissimum, et pro divina intelligentia et judicio compaginatum approbatus. In his omnis sacrorum dispositio ierarchice condescendens, et divinissimis communicans, cum gratiarum actione sacra desinit, divinorum actuum proportionaliter cognoscens et laudans gratias. Itaque divina non participantes et ignorantes, non etiam in Eucharistiam venient: et quidem juxta propriam naturam dignis existentibus gratiae aguntur divinissimis donationibus. Sed quod quidem dixeram, aspicere aliquando divinis donis ex eo, qui in malo est, contuitu nolentes, ingrati ad magnas divinorum actuum permanserunt donationes. Gustate autem, aiunt eloquia, et videte. Sacra enim divinorum doctrina magnificas eorum, 122.1089B| qui discunt, gratias cognoscent, et divinissimarum suarum altitudinem et magnitudinem in participatione sacratissime inspicientes, supercaelestes gratiose laudabunt actiones divinae benignitatis. CAPITULUM IV De perficiendis in myro et in ipso offerendis. Tanta sanctissimae synaxeos sunt, et sic bona invisibilia ad unum nobis, sicut saepe diximus, ierarchice sacrificantia societatem et coordinationem. Sed est hujus aequipotens altera perfectiva operatio, myri teletam duces nostri quam nominant. Partes itaque ejus in ordine secundum sacras imagines intendentes, sic ad unum ipsius per partes ierarchicis contemplationibus ascendemus. 122.1089C| Mysterium teletae myri. Juxta eumdem synaxeos modum imperfectorum absolvuntur ordines, accedentibus scilicet et ierarchico in omne templum bene olenti ambitu, et psalmica sacra cantione, et divinissimorum eloquiorum lectione. Deinde myron summus sacerdos accipiens, superponit divino altari circumvelatum a duodecim pennis sacris, reboantibus simul omnibus sanctissima voce sanctum Deo acceptabilium prophetarum inspiratione melodema. Et in ipso perficientem orationem complens, in sanctissimis consecrandorum teletis eo utitur ad omnem fere ierarchicam perfectivam operationem. Theoria. Ipsa igitur introductiva consummativae hujus 122.1089D| sanctificationis anagoge per ea, quae secundum divinum myron sacre aguntur, illud, aestimo, declarat, quod circumvelatur sanctis viris in animo sacrum et bene redolens, quae divinitus jubet sanctis viris, non manifestas habere in gloria vana secundum virtutem occulti Dei bonas et suaveolentes similitudines. Mundae enim sunt Dei secretae et super animum suaveolentes pulchritudines, et invisibiliter ostenduntur solummodo intellectualibus, conformes habere volentes per virtutem in animabus incorruptibiles 122.1090A| imagines. Quod enim Deum imitatur agalma, ad illam invisibilem et beneolentem aspiciens formam, sic seipsum figurat et effingit ad formosissimam imitationem. Et sicut in sensibilibus imaginibus semper ad primam exemplarem speciem scriptor inflexibiliter intendit, ad nullum aliud visibilium retractus, aut secundum quid partitus, sec ipsum illud quod est describendum, si justum dicere, effingit, et ostendet alterutrum in alterutro propter essentiae differentiam: sic mundis in animo describit ipsa ad beneolacem et occultam formam intenta et inflexibilis contemplatio non errans deiformosissimorum phantasma. Juste igitur ad superessentialiter suaveolentem et invisibilem pulchritudinem ad Deum conversi, intellectuale suum inconversibiliter 122.1090B| specificantes, nullam agunt in se Deum imitantium virtutum in adspiciendum juxta eloquium hominibus, sed sancte inspiciunt tanquam in imagine, divino myro ab Ecclesia sacratissima circumvelata. Propter quod et ipsi secundum virtutem, sanctum et deiformosissimum intus Deum imitantes, et Deo descripti animi sacre circumvelantes, ad solam respiciunt archiformem intelligentiam. Neque enim contemplabiles tantum sunt dissimilibus, sed neque ipsi ad illorum trahuntur visionem, sibimet consequenter: neque visibilium imagines bonorum et justorum, sed eorum, quae sunt vere, vere amant: neque ad gloriam vident a multitudine irrationabiliter beatificam, sed bonum aut malum in seipso divina imitatione judicantes, agalmata divina divinissimae sunt beneolentiae, 122.1090C| ex seipsa verum bene olax habens, ad multis dissimiliter opinabile non convertitur, veris suis pulchritudinibus unum formans, quod est sine simulatione. Fer reliquum, quoniam exterius pulchritudinem contemplati sumus totius bonae et sacrae actionis, in diviniorem ejus respiciemus formam, ipsam in seipsa revelatam velamina, contemplantes beatam, splendentem, manifeste claram, et incircumvelate intellectibus replentem nos suaveolentiae. Neque enim manifesta myri perfecta operatio his, qui circa summum sacerdotem sunt, incommunicabilis est aut invisibilis, sed econtrario usque eos perveniens, et statuens supra multos contemplationem, ab ipsis sacre circumvelatur, et multitudine ierarchice distinguitur. Divinis enim viris sacratissimorum 122.1090D| radius, tanquam congenerationi ab invisibili pure et immediate elucens, et intellectuales eorum receptiones incircumvelate suavificans, ad subjectum non prompte provenit, sed ab ipsis, ut secretorum invisibile contemplantibus, sine pompa, ad dissimilibus incontaminabile, sub pennatis aenigmatibus cooperitur: per quae sacra aenigmata bene ornati ordines reducuntur ad sacram suam analogiam. Est ergo, quod quidem dixeram, nunc laudanda nobis sacra teletae operatio, consummativae 122.1091A| ierarchicorum ordinationis et virtutis. Propter quod et hanc divini duces nostri tanquam aequipotentem et idem peragentem synaxeos sacrae perfectionis eisdem characteribus per multa et mysticis dispositionibus et sacris orationibus ordinaverunt. Et quidem summum sacerdotem, tanquam ipsis aspectibus ex diviniore loco bonam suaveolentiam in ea, quae deinde sunt, sancta proferentem, et ad se resolutione docentem, divinorum participationem simul omnibus quidem fieri juxta dignitatem sacris, indiminutam vero esse et immutabilem omnino, et aequalitate secundum divinam collocationem proprietatis incommutabiliter stantem. Desiderio autem iterum eloquiorum cantus et lectiones imperfectos quidem erudiunt ad viviferam filiolitatem, conversionemque 122.1091B| sanctam faciunt pollute energumenum feruntque manifestam qualemcunque trahendo insane energumenis deiformis habitus et virtutis sublimissimum, proportionaliter eis ostendentes. Juxta quam terrebunt maxime ipsi contrarias virtutes, et aliorum medicina praestabunt, divina imitatione immobile quidem ex propriis bonis, ad vero contrarios tumultus activum non habentes tantum, sed et donantes. His autem in intellectum divinum ex pessimis transeuntibus, habitum sacrum imponunt ad non iterum sub malitia errandum. Quosdam, ut sint castissimi, indigentes consummate absolvunt, quosdam sacros ducunt in divinas imagines et inspectiones earum et communicationes. Reficiunt autem quosdam sacratissime in beatis invisibiliter contemplationibus, 122.1091C| complendo uniforme eorum uno et unificante. Quid autem? Nonne et non omnino puros, quorum jam memoriam fecimus, ordines clare absolvit secundum eundem synaxeos modum praesens nunc sancta teletae operatio, solis inimaginibus videns obtutibus divinis, et a solis immediate sacratissimis ierarchicis anagogis inspecta et sacrificata? Haec ergo jam saepe a nobis dicta, superfluum nobis est, ut aestimo, eisdem revolvere verbis, et non ad ea, quae deinde sunt, transcendere, summum sacerdotem divinitus videntes a duodecim pennis circumvelatum, habentem divinum myron, et sanctissimam in eo consummationem sacrificantem. Dicamus igitur, quomodo myri compositio congregatio quaedam est bene spirantium materiarum, in 122.1091D| se copiose habens qualitates odoriferas, quantum accipientes olfaciunt secundum analogiam tanto ingenitae eis bono odore participationis. Credimus autem esse divinissimum Jesum superessentialiter suaveolentem, invisibilibus distributionibus intellectuale nostrum replentem divina delectatione. Ipsa enim sensibilium suavitatum assumptio saturitatem facit, et nutrit cum delectatione multa olfacientium discretivum, siquidem innocuum sit, et ad bene olax in commensuratione compactum. Proportionaliter, si quis dixerit et intellectuales nostras virtutes 122.1092A| ad ipsam in malum minorationem incorruptibiliter dispositas, in ipsa in nobis discretivi naturali valetudine, secundum deificas mensuras, et coadunatam animi ad Deum conversionem, in receptione divinae suaveolentiae fieri, et benefacientia sacra impleri et divinissimo alimento. Non ergo myri symbolica compositio tanquam informatione informium, ipsum nobis subscribit Jesum, fontem existentem divinarum suavium receptionum divitem, beatum proportionibus divinis et principalibus deiformiora intellectualium reddentem, divinissimos declarantem vapores, in quibus animi benefice delectati, et divinis assumptionibus repleti, esca invisibili utuntur, ad intellectuale eorum penetrant juxta divinam participationem suaveolentium distributionum. Est autem, 122.1092B| ut aestimo, clarum, quia super nos essentiis ut divinioribus fontalis suaveolentiae retributio, propinquior quomodo adhuc et magis seipsam manifestat et distribuit, in lucidissimum earum et bene habile juxta intellectum receptivae virtutis copiose supermanans, et multipliciter occultata. Ad vero intellectualium subjecta, et non eodem modo acceptiva, super virtutem incontaminate occultans visionem et participationem, proportionalibus participantium vaporibus in commensuratione divina distribuit. Super nos igitur sanctarum essentiarum tantum superpositus Seraphim ordo in alarum duodenario significatur, circa Jesum stans et collocatus, beatissimis ipsius contemplationibus, quantum justum, obumbrans, et invisibilis distributionis sacre in 122.1092C| castissimis susceptionibus repletus, et multum laudabilem, sensibiliter dicendo, non silentibus oribus reclamans theologiam. Ipsa enim sancta supermundalium animorum scientia simul erecta est, et incessabilem habet divinum amorem, malitiamque simul omnem superat et oblivionem. Inde, ut aestimo, hoc non silenti clamore insinuat aeternam eorum et incommutabilem in virtute omni et gratiarum actione divinorum scientiam et intelligentiam. Incorporales ergo Seraphim proprietates, in eloquiis sensibilibus imaginibus et invisibilium manifestatoriis sancte descriptas, in exornamentis supercaelestium Ierarchiarum, ut arbitror, bene contemplati sumus, et tuis intellectualibus oculis ostendimus. Tamen quoniam quidem et nunc summum sacerdotem sacre 122.1092D| circumstantes, ipsam nobis illam reformant excelsissimam dispositionem, in brevi et nunc sanctissimis aspectibus deiformosissimam eorum claritatem videamus. Multiforme igitur eorum et multipes, manifestativum est, ut aestimo, multividae eorum in divinissimas illuminationes proprietatis, et semper motus et multivii divinorum bonorum intelligibilium. Alarum autem, ut eloquia aiunt, expansam positionem, non numerum sanctum indicare arbitror, secundum quod visum est aliis, sed quia circa Deum ipsius excellentissimae essentiae et ordinis anagogica et absoluta 122.1093A| perfectissime sunt et supermundana, prima et media et extrema intellectualium sui et deiformium virtutum. Inde eloquiorum sacratissima sapientia, alarum duplicationem sancte describens, circa facies et media et pedes eorum imponit alas, universaliter volabile eorum insinuans, largissimum in id quod vere est anagogicae virtutis. Si autem facies et pedes tegunt, et solis volant mediis alis, intellige sacre, quia tantum exaltatus excellentissimarum essentiarum ordo timidus est circa intelligentiarum ejus altiora et profundiora, et mediis alis in commensuratione ad divinam visionem exaltatur, divinis jugis supponens propriam vitam, et ab ipsis sancte directus ad suimet cognitionem. Quod autem eloquiis dictum est, veluti, clamabat alter ad alterum, 122.1093B| istud aestimo declarare, quia deividis suis intelligentiis sibi invicem copiose tradunt. Et hoc sacra dignum judicavimus memoria, quomodo eloquiorum Hebraea vox, juxta intelligibilem nominationem, vocat sanctissimas Seraphim essentias, ex ipsa secundum divinam et immutabilem vitam perflagrantia. Dixi ergo, ut quae Hebraeorum sunt, interpretantes aiunt, divinissimi Seraphim ardentes et calefacientes a theologia nominati sunt, manifestativo substantialis eorum habitus nomine, divinique unguenti juxta symbolicam imaginum descriptionem motivas habentes virtutes, in manifestationem ipsius et actu aliorum vaporum distributionem evocantes. Ipsa enim super intellectum suave olens essentia ab ignitis et purgatissimis mentibus in notitiam moveri 122.1093C| amat, et divinissimas suas inspirationes in ditissimis distributionibus donat sic se supermundane evocantibus. Non ergo divinissimus supercaelestium essentiarum ordo ignoravit divinissimum intellectum in sanctificandum descendentem. Intelligit autem eum sacre in his, quae secundum nos sunt, seipsum subjicientem per divinam et ineffabilem bonitatem, et a Patre suo, et a Spiritu humanitus sanctificatum. Aspiciens vero proprium novit principium, in quibuscunque divinitus agit, secundum essentiam mutabile habentem. Inde sacrorum symbolorum traditio, sanctificato divino unguento Seraphim circumdat, incommutabilem videns et describens Christum in ea, quae secundum nos est, universali ad veritatem inhumanatione. 122.1093D| Et adhuc divinius, quia unguento utitur ad omnis divini perfectionem, aperte ostendens, juxta eloquium, sanctificantem sanctificatum, tanquam semper ipsum existentem seipso secundum omnem divinam beneficentiam. Propter quod et sacrae divinae generationis perfectiva donatio et gratia in unguenti perficitur divinissimis consummationibus. Inde, ut aestimo, et purgativo baptisterio unguentum in cruciformibus symbolis infundens summus sacerdos, super conspectum ducit contemplativis oculis usque etiam suam mortem per crucem 122.1094A| Jesum pro nostra divina generatione demersum, hoc divino et potentissimo descensu, in mortem suam juxta occultum eloquium baptizatos, ex corrumpentis mortis veteri absorptione divinitus emergentem, et renovantem ad divinam et aeternam subsistentiam. Sed et ipso perficiente sacratissimam divinae generationis teletam, divini spiritus superadventum unguenti donat consummativa unctio, characterizante, ut aestimo, sacra symbolorum imaginaria descriptione ab ipso propter nos humanitus divino spiritu sanctificati, immutabili substantialis divinitatis habitu, divinissimum spiritum donatum. Et hoc ierarchice intellige, quia et divini altaris sacram consummationem sanctissimarum hostiarum legislatio sacratissimi unguent 122.1094B| perficit sanctissimis effusionibus. Est autem supercaelestis et superessentialis theoria, omnis deificationis nostrae et sanctificationis principium et essentia et perfectiva virtus. Si enim est divinissimum nostrum altare Jesus principalis divina divinorum animorum oblatio, in quo juxta eloquium oblati et mystice holocaustomati accessum habemus, supermundanis oculis videbimus ipsum divinissimum altare, in quo perfecta perficiuntur et sanctificantur, ab ipso divinissimo unguento perfectum. Sanctificat enim pro nobis seipsum sanctissimus Jesus, et omni nos sanctificatione replet in se perfectionum dispensatorie in nos tanquam Deo genitos de cetero benigne descendentium. Inde, aestimo, secundum intellectum ierarchicum Deo traditum 122.1094C| divini nostrae Ierarchiae duces pudicissimam hanc ierurgiam unguenti teletam ex perfecto actuose nominant, tanquam si quis dixerit Dei teletam, utroque intellectu divinam ipsius perfectam operationem laudantes. Est enim ipsius hostia, et propter nos humanitus sanctificari, et deifice omnia perficere, et sanctificare perfecta. Divinum vero Deo acceptabilium inspiratione melodema, aiunt qui Hebraeorum sunt scientes, laus Dei declarare, aut laudare Dominum. Totius igitur sanctae theophaniae et creationis in varia compositione ierarchicorum symbolorum sacre descriptae, non inconveniens est recordari Deo motam prophetarum hymnologiam. Docet enim et caste simul et divinitus, laudibus sacris dignas esse divinas actiones. Haec quidem 122.1094D| divinissimi unguenti perfecta operatio est. Tempus autem fortassis sit, post divinas sacras actiones ipsas exponere sacerdotales ordinationes et partes, virtutesque earum et operationes et consummationes, et super has Trinitatem superfirmantium ordinum, utcumque demonstrata sit secundum nos Ierarchiae dispositio, inordinatum quidem et inornatum et commixtum clare distinguens, replens vero ornatum et ordinatum et bene firmatum, in ipsis per se seipsam manifestans sanctorum ordinum analogiis. Et omnis quidem Ierarchiae ternariam divisionem in ipsis jam a 122.1095A| nobis laudatis Ierarchiis, ut aestimo, bene exposuimus, dicentes, quoniam secundum nos sacra traditio habet, omnem ierarchicam actionem in sanctissimas teletas dividi, et divinas earum scientias et doctrinas, et ab ipsis sacre perfectos. Non ergo sanctissima quidem supercaelestium essentiarum Ierarchia teletam quidem habet secundum virtutem propriam Dei et divinorum immaterialissimam intelligentiam, et deiformitatis integritatem, et ut possibile, Deo similem habitum: in lucemque ducens, et ad sanctam ipsam consummationem ducens circa Deum primitivas essentias sacrosque ordines deiformiter et proportionaliter transvehit ad donatas eis semper deificas scientias ab ipsa per seipsam perfecta et sapientifica divinorum animorum divinitate. Ipsae autem primarum essentiarum subjectae dispositiones, 122.1095B| tanquam per illas divinitus exaltatae ad deificam divinitatis illuminationem, perfecti ordines et sunt et vere nominantur. Post illam vero caelestem et supermundanam Ierarchiam in ea, quae secundum nos sunt, benefice deitas sacratissimas suas donationes affert. Mitibus quidem qui sunt secundum eloquium, donavit juxta legem Ierarchiam obscuris verorum characteribus et longissimis principalium exemplorum inconsequentiis et figuris, non bene discretam habentibus, occultam eis contemplationem in ipsis lucem infirmis aspectibus innocue declarans. Huic autem secundum legem Ierarchiae teleta quidem ad spiritualem Dei cultum anagoge: manuductores autem ad eam 122.1095C| ipsi sanctum illud tabernaculum a Moyse sacre eruditi, primo secundum legem pontificum doctore et duce. Ad quod sanctum tabernaculum introductive sacroscribens secundum legem Ierarchiam, charactere formae ostenso ei super Sina montem, vocat omnia secundum legem sacrificata. Ante vero perfecta a legalibus symbolis proportionaliter ad perfectiorem doctrinam reducimus. Perfectiorem autem doctrinam theologia secundum nos Ierarchiam dicit plenitudinem hanc illius vocans et sacrum finem. Est autem et caelestis et legalis communicativae medietati extremarum recepta, ei quidem communicans intellectualibus contemplationibus: huic vero, quia symbolis sensibilibus variatur, et per ea sacre in Deum reducitur. Trinum 122.1095D| autem similiter habet ierarchicae divisionis in sanctissimas teletarum sacrificationes divisa, et deiformes sacrorum ministros, et ab ipsis proportionaliter in sacra adducendos. Unaquaeque vero trium nostrae Ierarchiae divisionum consequenter et legali et diviniori eorum, quae secundum nos, Ierarchiae prima et media et ultima ordinatur 122.1096A| virtute, et divina analogia praevisa, et omnium bono ornatu, et secundum ordinem compacta et conjunctiva societate. Sanctissima ergo hostiarum sacrificatio primam quidem habet deiformem virtutem sanctam imperfectorum purgationem: mediam autem purgatorum illuminatricem doctrinam: novissimam vero et priorum consummativam eruditorum in scientia pulchrarum doctrinarum consummationem. Ipsa autem sacrificantium dispositio, in potenti virtute prima, per teletas purgat imperfectos: in media autem lucem ducit purgatos: in ultima vero et sublimissima sacrificantium virtutum perficit divino lumine communicantes in contemptabilium illuminationum scibilibus contemplationibus. Perfectorum autem virtus 122.1096B| prima quidem est purgans: media vero post purgationem illuminans, et quorundam sanctorum contemplativa: ultima autem et divinior aliarum, ipsa sanctorum photismatum, quorum efficitur, contemplatrix, illuminans consummativam scientiam. Sanctae ergo teletarum Ierurgiae trina virtus laudatur, sacrae quidem theogenesiae ex eloquiis comprobatae purgatione et photistica illuminatione: synaxeos autem et myri teletae consummativae divinorum actuum cognitione et scientia, per quam sacerdotum ad divinitatem tanquam unifica anagoge et beatissima communicatio perficitur. Nunc autem sacerdotalem dispositionem consequenter enarrandum, in purgativam et illuminativam et consummativam ordinationem divisam CAPITULUM V. De sacerdotalibus consummationibus. 122.1096C| Lex quidem haec est thearchiae sacratissima, per prima secunda ad divinissimam suam reducere lucem. An non sensibiles elementorum essentias videmus in magis eis cognatiora primum venientes, et per illa in alia propriam dividentes operationem? Pulchre ergo omnis invisibilis et visibilis ornatus principium et fundamentum in deiformiores primos indit deificos radios venire, et per illos tanquam lucidiores animos, et ad participationem luminis et traditionem opportunum habentes, in subjectos proportionaliter eis illucet et superapparet. Horum igitur est primorum, deividum secundis copiose in commensuratione, quae juxta eos est, ostendere 122.1096D| ab ipsis sacre contemplata divina spectacula: et docere, quae ierarchica sunt, cum scientia consummativa ipsa divina eos, qui post se sunt Ierarchiae simul omnia, bene docentium, et perfectam docendi virtutem accipientium, et tradere secundum dignitatem sacra erudite et integre participantium sacerdotali consummatione. Ergo divinus 122.1097A| pontificum ordo primus quidem est deividarum ordinationum: sublimissimus autem iterum et novissimus idem. Etenim in ipso perficitur et impletur omnis nostrae Ierarchiae dispositio. Ut enim omnem Ierarchiam videmus in Jesum consummatam, sic unamquamque in proprium divinum summum sacerdotem. Ipsa autem ierarchici ordinis virtus in omnibus locatur sacris universitatibus, et per omnes sacros ordines operatur propriae Ierarchiae mysteria. Discrete autem huic, ultra ceteros ordines, in suam operationem divina lex distribuit diviniores sacrificationes. Hae autem sunt perfectrices thearchicae virtutis imagines, consummantes omnia divinissima symbola, et omnes sacras dispositiones. Etsi enim a sacerdotibus perficiuntur quaedam colendorum symbolorum, 122.1097B| sed nunquam aliquando sacram theogenesiam sacerdos operabitur sine divinissimo unguento: neque divinae communionis perficiet mysteria, nisi divinissimo altari communicativis superpositis symbolis. Sed neque ipse sacerdos erit, nisi ab ierarchicis consummationibus in hoc sortitus. Inde divina legislatio ierarchicorum ordinum sanctificationem, et divini unguenti consummationem, et sacram altaris purificationem, divinorum pontificum perfectivis virtutibus singulariter divisit. Est igitur sanctificus ordo, consummativae virtutis repletus, perfecta Ierarchiae discrete perficiens, et scientias sacrorum manifestativorum eruditus, et edocens proportionales eorum et sacros habitus et virtutes. Sacerdotum autem luciducus ordo in sanctas 122.1097C| hostiarum inspectiones manuducit perfectos sub divinorum pontificalium ordine, et post eum sacrificans proprias sacras actiones, in quibus quod quidem ipse agit, deificas ostendens per sacratissima symbola, et contemplatores advenientes perficiens, et sanctarum teletarum communicatores: in summum autem sacerdotem remittens vel contemplativarum scientiae contemplatarum sacrificationum desiderantes. Ministrantium vero ordo purgativus et dissimilium discretivus, ante in sacerdotum sanctificationes accessionem, purgat advenientes, puros eos perficiens contrariis, et ad sacrificam inspectionem et communicationem coaptatos. Inde in sanctam theogenesiam ministri advenientem veteri denudant vestimento, adhuc et absolvunt, et ad occasum in 122.1097D| abrenunciationem statuunt, et iterum ad ortum transducunt--purgativae enim sunt ordinationis et virtutis--repellere universaliter jubentes advenientibus prioris vitae amictus, et prioris conversationis tenebrosum, ostendentes et edocentes eos reordinandos, a non illuminantibus in illuminativa transcendere. Purgativa igitur est ministrativa dispositio, in manifestissimas sacerdotum sanctificationes reducens purgatos, et imperfectos dijudicans, et inflammans mundativis eloquiorum illuminationibus et doctrinis, et adhuc immundos sacerdotibus inconfuse 122.1098A| separans. Propter quod et sanctis eam statuit portis ierarchica legislatio, ad sacra provenientium introitum in perfectissimis purgationibus insinuans, et ad sanctas eorum inspectiones et communicationes accessum purgativis virtutibus tradens, et per eas eos impollutos accipiens. Ostensus est igitur a nobis pontificum quidem ordo consummativus et perfectivus: sacerdotum autem illuminativus et luciducus: ministrantium vero purgativus et discretivus: scilicet ierarchico ordine non perficere tantum, sed et illuminare simul et mundare percipiente, et sacerdotum virtute habente in seipsa cum illuminativa et purgativam scientiam. Aliae quidem enim minores in ea, quae meliora sunt, non possunt transmovere, eo quod injustum sit eis, ad hujusmodi 122.1098B| conari majestatem. Aliae autem diviniores virtutes cum propriis et subjectas suae perfectionis sacra scientia cognoscunt. Similiter quoniam divinarum sunt actionum imagines, aliae sanctificativae dispositiones bene ornati et inconfusi divinarum operationum ordinis, in semetipsis ostendentes ordinatas illuminationes in primas, et medias, et ultimas sacras actiones et ordinationes, in discretionibus ierarchicis ordinatae sunt, manifestantes, ut diximus, in seipsis divinarum operationum ordinatum et inconfusum. Quoniam enim thearchia, in quibuscunque inest, animos purgat primum, deinde illuminat, et illuminatos consummat ad deiformem perfectionem: merito pontificalis divinarum imaginum in discretas seipsam alternat ordinationes et virtutes, operose 122.1098C| ostendens thearchicas operationes in sanctissimis et inconfusis ordinibus ponderate et inconfuse statutas. Sed quoniam sanctificas ordinationes et participationes virtutesque earum et operationes diximus, quantum nobis possibile est, et sacratissimas earum, quantum potentes sumus, inspiciemus consummationes. Mysterium sacerdotalium consummationum. Summus quidem sacerdos ad ierarchicam consummationem accedens, utroque pede inclinans ante conspectum divini altaris, super caput habet Deo tradita eloquia, et ierarchicam manum, et hoc modo a perficiente eum summo sacerdote sanctissimis invocationibus consummatur. Sacerdos autem utroque pede inclinans in conspectu divini altaris, super caput 122.1098D| habet ierarchicam dextram, et hoc modo a perficiente eum summo sacerdote sacrificis invocationibus sanctificatur. Minister vero uno pede inclinans in conspectu altaris, super caput habet perficientis eum summi sacerdotis dextram, perficiendus ab ipso ministrantium consummativis invocationibus. Unicuique autem eorum cruciforme signatur a perficiente summo sacerdote signaculum, et per unumquemque recitatio fit sacra, et consummativa salutatio, salutante omni divino praesente viro, et consummante summo sacerdote ad aliquid 122.1099A| dictarum divinarum ordinationum consummatum. Theoria. Communia quidem sunt summis sacerdotibus, et sacerdotibus, et ministris, in sacerdotalibus eorum consummationibus, ad divinum altare accessus, et inclinatio, ierarchicae manus impositio, cruciforme signaculum, praeconium, consummativa salutatio. Separata autem et discreta summis quidem sacerdotibus eloquiorum super caput impositio, non habentibus hoc minoribus ordinibus. Sacerdotibus vero ambobus pedibus inclinatio, non habente hoc ministrantium consummatione. Ministri enim, ut dictum est, uno inclinant pede tantum. Igitur ad divinum altare accessus et sufflexio insinuat omnibus sanctifice perficiendis, supponere universaliter consummationis principi Deo 122.1099B| propriam vitam, et suam intellectualem universitatem castissimam ipsi et oblatam accedere et conformem, et ut possibile, dignam existentem thearchico et sanctissimo et sacerdotali altari, offerente sanctifice deiformes intellectus. Ierarchicae autem manus impositio similiter quidem manifestat perfectivam principalem protectionem, sub qua tanquam disciplinis sancti custodiuntur paterne, ipsis quidem habitum et virtutem sacerdotalem donantem, contrarias vero eis virtutes segregantem. Docet autem simul et omnes perficere sacerdotales operationes, tanquam sub Deo agentes, perfectos, et propriarum operationum eum habentes in omnibus ducem. Cruciforme autem signaculum, omnium similiter carnalium concupiscentiarum interdictionem, et Dei imitatricem vitam, 122.1099C| respicientem recte in virilem Jesu et divinissimam vitam usque ad crucem et mortem cum thearchica peccato carentia venientis, et sic viventes tanquam conformes signantis in cruciformi propriae peccato carentiae imagine. Sacram vero consummationum et consummandorum recitationem summus sacerdos reboat, mysterio declarante, quomodo amicus Dei sanctificator est thearchicae electionis, non ipse propria gratia perficiendos in sanctificativam ducens consummationem, sed a Deo motus in omnes ierarchicas sanctificationes. Sic Moyses legalis sanctificator neque fratrem, qui est Aaron, in sacerdotalem consummationem ducit, et amicum Dei se esse, et sanctificum aestimans, usque dum divinitus in hoc motus, a perfectionis principe Deo sacerdotium 122.1099D| perfecit. Sed et divinus noster et primus sanctificus, factus est enim et hoc super nos humanissimus Jesus, non seipsum glorificavit, ut eloquia aiunt, sed qui locutus est ad eum: Tu sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Propter quod et ipse in sacerdotalem consummationem ducens discipulos, et quidem subsistens ut Deus perfectionis princeps, tamen in sanctissimum suum Patrem et divinum Spiritum perfectionis principalem retulit ierarchice 122.1100A| perfectionem, annuncians discipulis, ut eloquia aiunt, ab Hierosolymis non recedere, sed expectare promissionem Patris, quam audistis, mei, quia vos baptizabimini in Spiritu sancto. Et quidem et ipse discipulorum vertex, cum coordinata sibi ierarchica decade, in duodenarii discipulorum veniens sanctificam consummationem, in thearchiae electionem timidus reliquit: Ostende, dicens, quem eligam, et a divina sorte divinitus ostensum in sancti duodenarii ierarchicum numerum recepit. De divina autem sorte huic Matthiae data alii quidem alia dixerunt, neque recte, ut aestimo. Meum vero et ipse sensum dicam. Videtur enim mihi eloquia sortem nominasse divinum quoddam donum, declarans illi ierarchico choro ad divinam electionem ostensum. Praeter enim aliquod 122.1100B| divinum summum sacerdotem, non per seipsum motum, oportet sacerdotales facere perfectiones, sed Deo submovente eas ierarchice et caelitus perficere: ipsa autem ad finem sacerdotalis consummationis salutatio sacram intelligentiam habere. Omnes enim, quicunque adsunt sanctificis existentes ordinibus, sed et ipse perficiens summus sacerdos, salutat perfectum. Cum enim sanctificativis habitudinibus et virtutibus et divina vocatione et sanctificatione ad sacerdotalem perfectionem advenit animus sacer, amabilis est coordinatis et sacratissimis ordinibus, in deiformosissimam ductus pulchritudinem, amantibus aequiformibus animis, et ab eis sacre adjutus. Inde ad se invicem sanctifica salutatio sacrificatur, aequiformium animorum sacram societatem declarans, 122.1100C| et inter se invicem amabilem laetitiam, tanquam integre salvantem sacerdotalem formationi deiformosissimam pulchritudinem. Haec igitur, ut diximus, sunt communia totius sanctificae consummationis. Summus autem sacerdos discrete habet eloquiorum super caput sacratissimam superpositionem. Quoniam enim consummativa totius sacerdotii virtus et disciplina divinis summis sacerdotibus a divina donatur et perfectionis principe bonitate, pulchre in ierarchicis capitibus superponuntur Deo tradita eloquia, continuatim et disciplinate manifestatoria totius Theologiae et theurgiae et theophaniae in ratione omnium divinorum et sacrorum operum et verborum, quae a benefica theurgia nostrae Ierarchiae donata sunt, tanquam deiformi 122.1100D| summo sacerdote totius ierarchicae virtutis integre participante, omnium autem ierarchicarum sanctarum laudationum et sanctarum actionum veram et Deo traditam scientiam, non illuminato tantum, sed et aliis proportionibus ierarchicis tradente, et perficiente in divinissimis scientiis et sublimissimis anagogis, ierarchice simul omnia totius Ierarchiae perfectissima. Sacerdotibus autem pedum inclinatio conveniens est ultra ministrativam dispositionem, tanquam unum 122.1101A| inclinante illa, et hoc ierarchico schemate consummante. Ipsa igitur inclinatio significat subjectum accessum accedentis, referentis Deo quod divinitus accedens. Quoniam vero, ut saepe diximus, tres sacrae consummantium dispositiones propter tres sanctissimas teletas et virtutes supersedent tribus consummandorum ordinibus, et sub divina juga salutarem eorum sacrificant accessum: apte ministrativa dispositio tanquam purgativa, unam sacrificat purgandorum accessionem, sub divinum eam superponens altare, tanquam in ipso purgatis animis supermundane oblatis. Sacerdotes autem utroque pede inclinant, veluti a suis sacre accesibus non solum mundatis, sed et manifestissimis suis sacrificationibus anagogice purificata vita, in contemplativum 122.1101B| habitum et virtutem sacrifice consummati. Summus autem sacerdos, utroque pede inclinans, super caput habet Deo tradita eloquia, Dei ministrativa virtute purgante et sacrifica illuminatos, ad inspectorum ab ipsis sacrorum proportionaliter eis scientiam ierarchice ducens, et per eam consummans accedentes in integram secundum eos oblationem. CAPITULUM VI. De perficiendorum ordinibus. Hi quidem sacerdotales ordines et partitiones, virtutesque eorum et operationes et consummationes: sub ipsis autem trinitas consummandorum ordinum deinde narranda. Dicamus igitur, quia purgandi quidem sunt ordines sacrificantibus et ministrantibus distinctae multitudines, quarum jam 122.1101C| memoriam fecimus: ejus quidem tanquam adhuc administrantium obstetricibus eloquiis ad vitalem approbationem et formandae et figurandae: ejusque quasi quae ad divinam, ex ea apostatavit, vitam revocandae bonorum eloquiorum conversoria doctrina: ejusque tanquam adhuc a contrariis tumultibus infirmiter timidae, et a facientibus virtutem eloquiis corroborandae: ejusque velut adhuc ad sacras actiones ex pessimis traducendae: ejusque tanquam transductae quidem, nondum vero castissime conversationem in divinioribus habitudinibus et immutabilibus habentis. Isti enim sunt purgandi ordines administrativa obstetricatione et purgativa virtute. Hos ministri sacris suis virtutibus perficiunt, ad consummate purgatos eos illuminatricem manifestissimarum 122.1101D| sacrificationum contemplationem et communicationem transordinandum. Medius autem ordo est contemplativus, et quibusdam sacerdotum proportionaliter in omni puritate communicans, sacerdotibus in illuminandum se distributus. Etenim est, ut aestimo, clarum, quomodo ipse purgatus omni immunda macula, et castissimum habens proprii animi immutabile fundamentum, in contemplativum habitum et virtutem sacrifice transit, et communicat per se divinissimis symbolis in contemplationibus 122.1102A| eorum et communicatione simul omnis sacrae laetitiae repletus, ac per hoc ad divinum scientiae eorum sanctissimis ascensionibus suis virtutibusque proportionaliter revolans. Hunc ego dico sancti populi ordinem, tanquam per omnem venientem purgationem, et sacra manifestissimarum hostiarum inspectione et communicatione, quantum justum et dignum. Perficiendorum autem omnium altior ordo monachorum est sacra dispositio, omnem quidem mundatam purgationem, universali virtute, et perfectissima propriarum actionum castitate, omnique, quantacunque fas ei, contemplando sanctificatione, in intellectuali theoria et communicatione facta, et pontificum consummativis virtutibus mancipata, et divinis eorum illuminationibus 122.1102B| et ierarchicis traditionibus edocta, considerans per se sacrarum hostiarum sacrificationes, et a sacra earum scientia proportionaliter in consummatissimam ascendens consummationem. Inde divini duces nostri nominationibus eos sacris dignati sunt, alii quidem therapeutas, alii autem monachos nominantes, ex Dei puro ministerio et famulatu, et non partita et singulari vita, tanquam unificante eos in separabilium sacris complicationibus in deiformem unitatem, et amicam Deo consummatione. Propter quod et consummativam eis donavit gratiam sacra legislatio, et quadam eos dignata est consecrativa invocatione, non ierarchica: illa enim in solis fit sanctificis ordinibus, sed sanctificativa a sanctis sacerdotibus 122.1102C| Ierarchica perfectione secundo sanctificata. Mysterium monachicae consummationis. Sacerdos quidem stat in conspectu divini altaris, monachicam invocationem psallens. Consummandus autem retro sacerdotem stat, non utroque pede inclinans, non uno pede, non supra caput habens Deo tradita eloquia: tantum vero sacerdoti adstans psallenti super ipso mysticam invocationem. Perficiens autem eam sacerdos, ad perficiendum veniens interrogat primum hoc, si primum abrenunciat divisis non solum conversationibus, sed et phantasiis. Deinde perfectissimam eum vitam docet, testimonium perhibens, quia oportet media eum superadstare. Haec autem omnia perficiente intentius confitente, cruciformi similitudine signatus ipsum sacerdos 122.1102D| tondet, trinam divinae beatitudinis invocans substantiam, et vestem omnem exuens, alteram induit, et cum aliis sacerdotalibus viris, quicunque adsunt, salutans eum, socium perficit thearchicorum mysteriorum. Theoria. Quod neque pedibus inclinare, neque super caput habere Deo tradita eloquia, adstare autem sacerdoti invocationem psallenti, declarat monachicum ordinem non esse praelatum aliis, sed in seipso stantem 122.1103A| in singulari et sacra statione, sacerdotales sequentem ordines, et cum ipsis tanquam consequentem in divinam per se sacrorum scientiam bene credens ascendentem. Partitis autem non solum conversationibus, sed etiam et phantasiis abrenunciatio consummatissimam significat monachorum philosophiam, in scientia unificantium mandatum operantem. Est enim, ut diximus, non mediae perficiendorum ordinum, sed omnium altioris. Propter quod et multa in media ordinatione indiscrete energumenis ignorantur modo quodam a singularibus monachis, tanquam ad unum sic debentibus unificari, et ad divinam unitatem congregari, et ad sanctificam, ut justum est, reformari vitam, veluti cognationem ejus habentem in multis, et magis ei ultra 122.1103B| reliquas consummandorum ordinationes proximantem. Cruciformis autem similitudinis signaculum, sicut jam a nobis dictum est, declarat omnium simul carnalium desideriorum interdictionem. Crinium vero tonsura significat mundam Domini non figuratam vitam, non in fictis figuris animi libertatem superposite fucantem, sed ipsam in seipsa non humanis pulchritudinibus, sed coadunatis et monachis in deiformosissimum reductam. Prioris autem vestimenti expulsio, et alterius assumptio, a media sacra vita in perfectiorem, transordinationem significat, sicut in sacra theogenesia vestimenti mutatio declarabat repurgatam vitam in contemplativum et illuminativum habitum ascendentem. Si autem et nunc sacerdos, et omnes, quicunque 122.1103C| adsunt, sancti consummatum salutant, sanctam deiformium intellige societatem, caritate in laetitia divina condelectatam sibi invicem. In fine vero omnium sacerdos in thearchicam communionem vocat consummatum, significans sacre, quomodo perfectus, si vere in monachicam venit et in coadunatam anagogen, non contemplator solummodo erit secundum se sacrorum, neque juxta medium ordinem in communionem veniet sacratissimorum symbolorum, sed cum divina a se participatorum sacrorum scientia altero modo supra sacram plebem in assumptionem veniet divinae communionis. Propter quod et sacerdotalibus ordinibus in sacre consummativis suis sanctificationibus, in fine sanctissimarum suarum oblationum, sanctissimae Eucharistiae 122.1103D| communio traditur a consummante eos summo sacerdote. Non solum, quia divinorum mysteriorum assumptio uniuscujusque ierarchicae participationis est consummatio, sed quia et ipsa communione et divinissima donatione proportionaliter eis secundum unamquamqu esacrae omnes ordinationes participant, ad propriam earum positionis anagogen et consummationem. Comprehensum est igitur a nobis, quomodo sanctae quidem teletae purgatio sunt et illuminatio et consummatio: ministri autem purgativus ordo: sacerdotes illuminativus: 122.1104A| consummativus deiformes summ sacerdotes. Purgandus vero ordo sacrae inspectionis et communionis particeps, quantum adhuc purgandus. Contemplativus ordo sacer populus. Consummandus autem ordo adunatorum monachorum. Sic enim secundum nos Ierarchia, Deo traditis ordinibus sacre disposita caelestibus Ierarchiis conformis est, divinae imitationis suae, quantum in viris, salvans deiformes characteres. Sed dicis, quia caelestibus Ierarchiis desunt omnino purgandi ordines: non enim justum neque verum dicere, tanquam adhuc quaedam caelestis dispositio sit polluta. Ego autem, quia quidem immaculati perfectissime sunt, et castissimum supermundane habent, confiteri me omnino, si non omnino recido sacritissimo intellectu. Si enim aliquis eorum, 122.1104B| a malitia receptus, caelesti quidem et inconfusa cecidit divinorum animorum harmonia, in obscurum apostaticarum multidinum evectus est casum. Sed est dicendum mirabiliter in caelesti Ierarchia, quia purgatio in subjectis essentiis a Deo quantum ignotorum illuminatio, in perfectiorem eas scientiam ducens thearchicarum cognitionum, et ignorantiam eorum, quorum nondum scientiam habebant, utpote purgans per primas et diviniores essentias, reductas in superiores divinarum contemplationum et manifestiores claritates. Sic et illuminandi ordines sunt et consummandi, et purgativi, et illuminativi, et consummativi secundum caelestem Ierarchiam, tanquam excellentissimis et divinissimis essentiis inferiores sacras et caelestes dispositiones cum 122.1104C| omni castitate purgantibus in ordinibus et proportionibus caelestium Ierarchiarum, implentibusque eas divinissimarum illuminatione, et consummantibus in sanctissima thearchicarum intelligentiarum scientia. Etenim jam a nobis dictum est, et eloquiis divinitus comparatur, non eas esse omnes caelestes dispositiones in omnibus sacris deividum illuminationum scientiis, sed ex Deo quidem immediate primas, per illas similiter iterum ex Deo subjectas, proportionaliter eis illuminari manifestissimos Divinitatis radios claros. CAPITULUM VII. De perficiendis in dormientibus. His autem definitis, necessarium dicere aestimo, 122.1104D| et quae a nobis sacre in dormientibus perficienda sunt. Etenim neque hoc commune est sanctis et immundis: sed sicut diversa forma est utrorumque vitae, sic et ad mortem venientes, qui quidem sacram habent vitam, in veras promissiones divinitatis respicientes, tanquam veritatem suam in ea, quae secundum ipsam est, resurrectione contemplaturi, cum firma et vera spe in laetitia divina ad mortis summum veniunt, velut ad finem divinorum certaminum, in perfectissima et non deficiente vita et salute, quae secundum eos erunt omnino scientes per 122.1105A| futuram suam universalem resurrectionem. Sanctae enim animae, ad eam in mala secundum hanc vitam potentem cadendo conversionem non venientes, in ea iterum generatione in conversibilem habebunt deiformosissimam transordinationem. Munda autem sanctarum animarum conjuga et coeuntia corpora conscripta et commilitantia secundum divinas suas collocationes, in animarum incommutabili secundum divinam vitam fundamento conrecipient propriam resurrectionem. Eo quod enim unita erant secundum hanc vitam sacris animabus, velut membra Christi facta, deiformem et incorruptibilem, immortalemque et beatam recipient quietem. In his ergo sanctorum est quies in laetitia et immutabili spe, in divinorum certaminum perventura summum. Immundorum 122.1105B| vero alii quidem in non subsistentiam irrationabiliter aestimant redire: alii vero corporalem in semel corrumpi propriarum animarum conjugationem, velut incompactam eis existentem deiformem vitam et beatam quietem, non intelligentes, neque satis in divina scientia eruditi, inchoaverunt jam secundum nos in Christo deiformosissimam vitam. Alii autem corporum aliorum distribuunt animabus conjugationes, injuste agentes, hoc in ipsis, ut aestimo, suspicantes divinis animabus, et sacris retributionibus non recte privantes ad finem venientia divinissimorum cursuum. Alii autem nescio quomodo ad materiales notiones revocati dixerunt, conformem hujus vitae sanctis promissionem sanctissimam et beatissimam quietem, et escas proprias mutata vita his, qui 122.1105C| in angelis injustis sunt, projecerunt. Sed non recidet quis a sacratissimis viris in tales errores, sed confestim se suscepturos esse Christiformem quietem, scientes, cum in finem venient hujus vitae, in incorruptionem suam viam veluti propinquiorem jam factam manifestius vident, et donationes divinitatis laudant, et divinae delectationis implentur, ad ea, quae retro sunt, conversionem non in aliquo timentes, sed bene scientes, quia possessa bona firmiter et aeternaliter habebunt. Coinquinationibus autem pleni et immundis maculis, qui quidem sacram quandam consecuti sunt doctrinam, ipsi vero eam ex proprio animo perdite projicientes, in corrumpentes sponte se dederunt concupiscentias, cum ad finem veniunt hujus vitae imparati, ut eis bene spernens 122.1105D| manifestat eloquiorum divina legislatio, perditas propriis passionibus voluptates aliis oculis inspicientes, et sacram vitam, qua stulte recesserunt, beatificantes, miserabiliter et coactive rescinduntur hac vita, ad nullam sacram spem manuducti propter pessimam vitam. Talium autem nullo futuro secundum dormitationes sanctorum virorum, ipse quidem ad finem veniens propriorum certaminum, laetitia sancta repletur, et cum delectatione multa ad viam ascendit divinae iterum generationis. Dormientis 122.1106A| autem domestici secundum divinam habitationem et similem conversationem, ipsum, qui est, beatificant ad palmiferum optate venientem finem, et victoriae causali gratulatorios cantus referunt, adhuc et se venturos fore ad similem optantes quietem: accipientes vero eum, ad summum sacerdotem ducunt, tanquam ad coronarum divinarum donationem. Ipse autem cantans suscipit et perficit secundum legem sacram in sanctis dormientibus perficienda. Mysterium in sancte dormientibus. Congregans divinus sacerdos sacrum chorum, siquidem sanctifico fuerit ordine dormiens, in conspectu divini altaris inclinans eum, initiatur ad Deum oratione et Eucharistia. Si autem sanctis monachis aut sacro populo ordinatus est, ad honorabile sacerdotium 122.1106B| ipsum inclinat ante sacerdotalem introitum. Deinde perficit ad Deum eucharistialem orationem summus sacerdos. Consequenter ministri in divinis eloquiis prolatas non mendaces promissiones de sacra nostra resurrectione legentes, sacre cantant confitentes hoc et potentes psalmicorum eloquiorum cantus. Deinde ministrantium primus resolvit catechumenos, et praedicat jam dormientes sanctos, cum quibus dignatur modo defunctum coordinata recitatione, et hortatur omnes petere in Christo beatam consummationem. Deinde accedens divinus summus sacerdos, orationem sacratissimam super eo facit. Et post orationem ipse summus sacerdos saluta dormientem, et post eum praesentes omnes. Salutantibus autem omnibus infundit dormienti oleum 122.1106C| summus sacerdos, et pro omnibus orationem sacram faciens, reponunt in domo honorabili corpus cum aliorum coordinatorum sanctorum corporibus. Theoria. Sed haec quidem si viderint aut audierint immund apud nos perficienda, late ridebunt, ut arbitror, et erroris nostri miserebuntur. Non oportet autem ad hoc mirari. Si enim non crediderint, ut eloquia aiunt, neque intelligent. Nos autem invisibilia perficiendorum inspicientes, Jesu luciduco dicamus, quomodo non irrationabiliter summus sacerdos in aeque militantem chorum introducit et imponit dormientem. Significat enim mirabiliter, secundum illas erunt omnes in ipsa iterum generatione vocationes, 122.1106D| puram hic propriam vitam implentes. Utpote si deiformem quis habuit hic et sacratissimam vitam, quantum viro Dei imitabile licitum est, in divinis erit per seculum futurum et beatis quietibus. Alii autem ejus per extremam formae demissionem sacram tamen conformes et ipsae recipient sanctas retributiones. Pro hac divina justitia summus sacerdos gratias agens, orationem sacram facit, et colendam laudat thearchiam, tanquam destructivam contra omnes injustae et tyrannicae potentiae, transducentemque 122.1107A| nos in proprias justificationes. Divinarum quoque promissionum lectio et cantus manifestatoria quidem sunt beatissimarum quietudinum, in infirmitate habentes consummationem aeternaliter gravabunt: dormientis vero divinitus receptiva, viventium autem adhuc exhortativa ad similem consummationem. Intende, quia nunc non omnes juxta consuetudinem purgandi ordines resolvuntur: soli vero sacris expelluntur choris catechumeni. Etenim ipse quidem ineruditus est universaliter omnis sacrae hostiae, et ad nullum, neque parvum neque magnum, sacre consummandorum inspicere ei fas est, tanquam neque sacrorum contemplativae virtutis participans per praelucentem et luciferam theogenesiam. Ceteri vero purgandorum ordines in doctrina 122.1107B| quidem jam fiunt sacrae traditionis. Stulte autem ad ea, quae inferius sunt, iterum currentes, oportet in ea, quae ante sunt, propriam reductionem perficere, divinorum quidem, quantum in symbolis, sacre aspectibus et communicationibus rationabiliter segregantur. Nocebunt enim immunde eorum participantes, et ad plurimum divinorum et suum venient contemptum. Non inconvenienter autem adsunt in nunc perficiendis, aperte edocendi et videntes secundum nos formidinem mortis, et sanctorum retributiones a veris eloquiis laudatas, et caligines fore talibus immundis infinitas. Permittitur enim eis aeque utile, videntes sacre consummatum ex ministrativa recitatione socium vere existentem a seculo sanctorum mirabiliter praedicatorum. Et 122.1107C| fortassis et ipsi ad simile desiderium venient, et ex ministrativa scientia edocentur, beatam vere esse in Christo consummationem. Deinde accedens divinus summus sacerdos oratiotionem sacram super dormiente facit, et post orationem ipse summus sacerdos eum salutat, et deinde praesentes omnes. Ipsa igitur oratio divinam bonitatem deprecatur, omnia quidem dimittere per humanam infirmitatem commissa dormienti, ordinareque eum in lumine et regione viventium, in sinibus Abraham et Isaac et Jacob, loco quo expellitur dolor et tristitia et angustia. Hae quidem ergo, ut arbitror, clarae sanctorum beatissimorum retributiones. Quid enim fortassis fiat perfectissimae laetitiae et 122.1107D| illuminatrici immortalitati componderatum, etsi maxime nostris proportionibus significativis omni altiores animo promissiones significatae, et activa earum veritate relictas habent nominationes? Verum enim esse eloquium aestimandum, quia oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se. Sinus autem sunt, ut arbitror, beatissimorum patriarcharum et reliquorum sanctorum omnium divinissimae et beatissimae 122.1108A| quietes deiformes, suscipientes omnes in eis ineffabilem et beatissimam consummationem. Dicas forte, utique haec quidem recte dicta esse a nobis: dubitare vero hoc, quare divinam bonitatem summus sacerdos deprecatur, peccatorum petens dormienti remissionem et deiformibus aequipotentem et lucidissimam partem. Si enim retributiones recipiat omnis a divina justitia, quae in praesenti vita bonorum aut alterorum peregit, finivit autem secundum hanc vitam proprias operationes qui dormivit, quomodo per quandam summus sacerdos orationem in alteram requiem transvehet ultra dignitatem ejus? Et quidem ibi vitae retributionem habebit partem unusquisque, bene scio eloquia sequens: Sepsit enim, inquit, Deus adversum se, et feretur unusquisque 122.1108B| per corpus ad quae gessit, sive bona, sive mala. Quia vero justorum orationes et secundum hanc vitam, quanto magis post mortem in his, qui digni sunt sacris orationibus, operantur tantummodo, eloquiorum nos edocent verae traditiones. Aut quid a Samuel Saul annullatus est? Quid autem Hebraeorum populo profuit prophetica oratio? Etenim tanquam si quis sole propria donante lumina, illaesis oculis in participatione solaris luminis petit fieri, proprios aspectus exterminans: sic ad impotentes concupiscit et superfluas spes, qui sanctorum summe mirabilium orationes, et secundum naturam eorum sanctas operationes exagitans, negligentia divinis donis et manifestissimis deiformibus mandatis recedet. Dico autem, eloquia sequens, utiles omnino 122.1108C| sunt in hac vita sanctorum orationes secundum hunc modum. Si quis divina appetens dona, et ad participationem eorum sacrum habitum habens, tanquam propriae cognoscens parvitatis, veniens ad quendam sanctorum virorum, dignatus fuerit eum sui fieri adjutorem et conservum, lucrabitur omnino ex hoc omnes superantem utilitatem. Consequetur enim quae petit divinissima dona, recipiente eum divina bonitate, et propriam verenti conscientiam, et in sanctis confessione, et petitarum sacrarum petitionum laudabili desiderio, et consequenti et deiformi habitu. Est enim et hoc divinis judiciis promulgatum, divina dona dignis participando in ordine divinissimo donari per dignos tradere. 122.1108D| Hunc ergo si quis dehonoraverit sacrum ornatum, et ad militarem aestimationem veniens, sufficientem seipsum aestimaverit ad divinum colloquium, et sanctos contempserit, et unam aut petitiones indignas Deo et non sacras petierit, et desiderium divinis non corroboratum habuerit et sibimet consequens, consequetur per seipsum indisciplinabilem petitionem. De dicta autem oratione, quam summus sacerdos superorat dormienti, in nos venientem 122.1109A| ex divinis nostris ducibus traditionem dicere necessarium. Divinus summus sacerdos explanator est, ut eloquia aiunt, divinarum justificationum: angelus enim Domini omnipotentis est. Didicit ergo ex Deo traditis eloquiis, quia sancte viventibus lucidissima et divina vita secundum dignitatem a justissimis jugis redditur, despiciente bonitate divinae humanitatis ingenitas eis ex humana infirmitate maculas, quoniam quidem nemo, ut et eloquia aiunt, mundus a sorde. Haec quidem ergo summus sacerdos scit promissa ex veris eloquiis: petit autem continuo fieri, et donari sancte viventibus sacras retributiones: simul quidem in Dei imitationem deiformiter efformatus, et aliorum donatas, proprias expetens gratias: simul autem et non mendaces promissiones sciens futuras, et praesentibus manifestans 122.1109B| aperte, quia ab eo secundum legem sacram expetendae omnibus erunt juxta divinam vitam consummatis. Non enim summus sacerdos divinae justitiae ypopheta peteret aliquando nisi Deo amabillima, et ab eo donari divinitus promissa. Propter quod immundis non orat haec dormientibus, quoniam non solum ypophetico in hoc avertetur ordine, et quid ierarchicorum superbe audebit, a perfectionum principe movendus, et quia rectam orationem consequitur, ab justo eloquio et ipse non immerito audiens: Petitis, et non accipitis, quia male petitis. Non ergo divinus summus sacerdos expetit divinitus promissa, et amabilia Deo, et omnino donanda, et hoc propria deiformiter habitu ostendens bonorum 122.1109C| amico Deo, et praesentibus aperte manifestans sanctis futura dona. Sic et discretivas habent summi sacerdotes virtutes, manifestatores divinarum justificationum, non ut ipsorum irrationabilia desideria sapientissima divinitate ministratorie sequente, sed ut ipsis ypophetice submovente perfectionis principe spiritu vocatos Deo juxta dignitatem segregantibus: Accipite enim, ait, Spiritum sanctum: quorumcunque dimittitis peccata, dimittuntur; quorumcunque tenetis, retenta sunt. Et divinas revelationes sanctissimi Patris illuminato eloquia ajunt: Quodcunque ligaveris in terra, erit ligatum in caelo; et quodcunque solveris in terra, erit solutum in caelo, tanquam Evangelista illo et omni juxta ipsum summo sacerdote, secundum in eo factas 122.1109D| paternarum justificationum revelationes, manifestator et consummator Dei amicos adducente, et impios exhaereditante. Sacram enim illam theologiam, ut eloquia aiunt, non per seipsum motus, neque carne et sanguine revelantibus, sed a Deo invisibiliter eum propria docente respondit. Divinis igitur summis sacerdotibus, sic et discretionibus et 122.1110A| omnibus ierarchicis virtutibus utendum, quomodocunque consummationis princeps eas divinitas moverit. Aliis autem sic in summos sacerdotes, in quibuscunque agunt ierarchice, attendendum, tanquam a Deo commotos. Spernens enim vos, ait, me spernit. Sed redeamus in dictae orationis consequentia. Perficiens enim eas summus sacerdos, et ipse salutat dormientem, et deinde praesentes omnes. Delectabilis enim est et honorabilis omnibus deiformibus secundum divinam vitam consummatus. Post vero salutationem infundit dormienti oleum summus sacerdos. Memento autem, quia secundum sacram theogenesiam ante divinissimum baptisma, prima participatio sacri symboli donatur perficiendo post universalem prioris vestimenti depositionem unctionis oleum. In fine autem nunc omnium super dormientem oleum infunditur. 122.1110B| Et tunc quidem olei unctio ad sacra certamina vocat consummandum: nunc vero infusum oleum manifestat, secundum ipsa sacra certamina militantem et consummatum dormientem. Haec perficiens summus sacerdos reponit in domo pretiosa corpus, cum aliorum aeque potentum sacris corporibus. Si enim in anima et corpore Deo amabilem vitam, qui dormivit, vivebat, pretiosum erit cum sancta anima commilitans ei corpus secundum divinas collocationes. Inde divina justitia cum proprio corpore ipsi donabit retributas quietes, tanquam coeunti et comparticipanti sanctae aut contrariae vitae. Propter quod et sacrorum divina legislatio divinas communicationes ambobus donat: animae quidem in pura 122.1110C| contemplatione et scientia perfectorum, corpori vero per divinissimum tanquam in imagine unguentum, divinae communicationis sacratissima symbola totum hominem sactificans, et universalem ejus salutem sacrificans, et consummatissimam ipsius resurrectionem futuram fore denuntians per catholicam sanctificationem. Consummativas autem invocationes non est justum in Scripturis interpretantibus, neque mysticum earum, aut in ipsis operatas ex Deo virtutes ex occulto ad commune educere: sed ut sacra nostra traditio habet, in pomposis doctrinis eas ediscens, et ad diviniorem habitum et anagogen amore divino et operationibus perfectus, ex teletarchica illuminatione ascendet ad excelsissimam earum scientiam. Quod autem et pueros nondum 122.1110D| divina intelligere potentes, sacrae participes fieri divinae generationis, et sacratissimorum divinae communicationis symbolorum, videtur quidem, ut ais, immundis blasphemo risu dignum, si audire non valentes edocent summi sacerdotes divina, et non intelligentibus imagines trandiderint sacras traditiones. Et quod adhuc risibilius, quomodo pro eis 122.1111A| alii abrenuntiationem dicunt et sacras confessiones. Oportet autem tuam ierarchicam intelligentiam non angustari in errantibus, sed et timens simul et eorum luciducatus gratia diligens defendere adversus pro eis prolatas insidias, proponentem et hoc juxta legem divinam, quantum non in nostra scientia omnia divina circumscribuntur, multa autem a nobis ignotorum causas habent divinas, nobis quidem ignotas, notas vero nostrum melioribus ordinibus. Multa autem et excelsissimas essentias latuere, et a sola diligenter cognita sunt sapientissima et sapientifica thearchia. Veruntamen quia et de hoc ea dicimus, quae quidem deiformes nostri sancti perfectores, ab antiqua eruditi traditione, in nos adducebant. Aiunt enim, quod quidem est verum, quia secundum legem 122.1111B| divinam reducti infantes ad habitum sacrum venient omni perficiendi errore et immunda vita. Multumque hoc divinis nostris ducibus in animum veniens, probaverunt recipi infantes secundum hunc sacrum modum. Itaque naturales adducendi pueri parentes tradere puerum cuidam eruditorum bonorum divina paedagogo, et de cetero a se puerum perficit, tanquam a divino Patre et salutis sacrae anadocho. Hunc ergo summus sacerdos confitentem juxta divinam educare puerum vitam, repetit abrenuntiationes confiteri et sacras confessiones, non, ut illi forsan ridentes dixerunt, alium pro alio divina docens. Neque enim hoc ait sic: Pro puero ego abrenuntiationes 122.1112A| aut sacras confessiones facio, sed quia puer abrenuntiat: hoc est, confiteor puerum credere in sacrum sensum venientem nostris anagogis: abrenuntiaturum quidem universaliter contrariis, confiteri autem et operari divinas confessiones. Nihil ergo, ut aestimo, inconsequens, si secundum divinam puer anagogen educatur, ducem et anadochum sacrum habens, habitum sibi divinorum insinuantem, et custodem a contrariis peritum. Tradit autem puero sacris symbolis summus sacerdos, ut in eis conversetur, et neque formetur ad vitam alteram, nisi divina contemplantem semper, et communionem eorum in profectibus sanctis factam, habitumque sacrum in eis fortem, educatumque pulchre a divino anadocho. Tanta, o puer, et sic bona nostrae Ierarchiae 122.1112B| videntur mihi uniformia spectacula. Ab aliis autem similiter intentius animo non haec tantum visa sunt, lucidiora autem multa et deiformiora. Et tibi, ut arbitror, omnino lucebunt splendidiores formae, et divinissimis dictis in ascensionibus utenti ad excelsiorem radium. Trade igitur, o amice, et ipse mihi perfectiorem illuminationem, et ostende meis oculis quascunque videre poteris pulchriores formas et uniformiores. Confido enim ego, quia his, quae dicta sunt, repositos in te divini ignis ascendens usque vapores. Explicit liber de ecclesiastica Ierarchia. SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE LIBER TERTIUS. DE DIVINIS NOMINIBUS. <poem> 122.1111| 122.1111C| Epigramma in beatum Dionysium de divinis Nominibus. In animum splendor in divinas Scripturas milletingens formas varietatibus sacra nomina, et post stultam mortem vitalibus sapientiae eloquiis sonantibus divinos manifestorios hymnos Compresbytero TIMOTHEO DIONYSIUS presbyter. INCIPIUNT CAPITULA DE DIVINIS NOMINIBUS. I. Quae sit rationis interpretatio, et quae divinis nominibus traditio. II. De unita et discreta theologia, et quae sit divina unitas et discretio. III. Quae sit orationis virtus, et de beato Ierotheo, et de reverenti et conscripta theologia. 122.1112C| IX. De magno, parvo, eodem, altero, simili, dissimili. IV. De optimo, lumine, bono, amore, exstasi, zelo, et quia malum neque est, neque ex eo quod est, neque in existentibus. V. De existente in quo, et de paradigmatibus. VI. De vita. VII. De sapientia, intellectu, ratione, veritate, fide. VIII. De virtute, justitia, salute, redemptione, in quo et de inaequalitate. 122.1111| , statu, motu, aequalitate. X. De omnipotenti, antiquo dierum, in quo et de aeterno et tempore. XI. De pace, et quid vult sibi hoc per se ipsum esse, quae per se ipsam vita, quae per se ipsam virtus, et quae sic dicta. XII. De sancto sanctorum, rege regum, Domino dominorum, Deo deorum. XIII. De perfecto et uno. </poem> 122.1113| INCIPIT LIBER DE DIVINIS NOMINIBUS. CAPITULUM I. Quae sit rationis interpretatio, et quae divinis nominibus traditio. 122.1113A| Nunc autem, o beate, post theologicos characteres in divinorum nominum replicationem, quantum licet, transeamus. Sit autem et nunc nobis eloquiorum lex praedefinita, veritatem nos invenire eorum, quae de Deo dicta sunt, non in credibilibus sophiae verbis, sed in approbatione spiritu movente theologorum virtutis, per quam ineffabilibus et ignotis ineffabiliter et ignote conjungimur, secundum meliorem nostrae rationalis et intellectualis virtutis et operationis unitatem. Universaliter itaque non audendum dicere, neque intelligere quid de superessentiali et 122.1113B| occulta divinitate, praeter divinitus nobis ex sacris eloquiis expressa. Ipsius enim super rationem et intellectum et essentiam superessentialitatis ipsa superessentialis scientia reponenda, in tantum sursum respicientes, quantum se infert divinorum eloquiorum radius ad superiores claritates circa divina, temperantia et sanctitate coartatas. Etenim si quid oportet sapientissima et verissima theologia suaderi, juxta analogiam uniuscujusque animorum respiciuntur divina, et inspiciuntur thearchicae bonitatis in salutari justitia ab his, quae in mensura sunt, immensurabilitatem divinitus tanquam illocalem distinguente. Sicut enim incomprehensibilia et incontemplabilia sunt sensibilibus invisibilia, et his, quae sunt in figmento et similitudine, simpla et 122.1113C| non simulata, et secundum corporum figuras formatis incorporalium intacta et non figurata informitas: juxta eamdem veritatis rationem superat essentias superessentialis magnitudo, et animos super animum unitas, et omnibus virtutibus impossibile est quod super sensum est arcanumque rationi omni super rationale bonum, unitas unifica omnis unitatis, et superessentialis essentia, et intellectus invisibilis, et verbum arcanum, irrationabilitas, et invisibilitas, et innominabilitas secundum nullum eorum, quae sunt, ens, et causale quidem essendi omnibus: ipsum autem non ὂν, ut omnis essentiae summitas, et utcumque ipsa de seipsa proprie et scienter manifestat. De hac igitur, ut dictum est, superessentiali et occulta divinitate non audendum dicere, neque 122.1113D| intelligere quid, praeter divinitus nobis ex sacris eloquiis expressa. Etenim sic ipsa de semetipsa in eloquiis optime tradidit: ejus quidem, qualis est, scientia et contemplatio omnibus invia est, quae 122.1114A| sunt, tanquam omnibus superessentialiter separata. Et multos theologorum invenies, non solum ut invisibilem eam et incomprehensibilem laudantes, sed et inscrutabilem simul et investigabilem, tanquam non ente vestigio ullo in occultam ejus multitudinem pervenientium. Non tamen communicabile est universaliter bonum ulli eorum quae sunt, sed in seipso manens superessentialem collocatum radium uniuscujusque eorum quae sunt, proportionaliter illuminationibus optime supermanifestat, et ad possibilem sui contemplationem et societatem et similitudinem extendit sacros animos, quantum fas est, sic divinitus desiderantes, et neque ad superius moderate indita divina manifestatione impossibiliter 122.1114B| glorificatos, neque ad inferius ex ea, quae in malum est, minoratione resolutos, sed bene ponderate et recte in radium eis superlucentem extentos, et commensurabili justarum illuminationum amore, cum reverentia sacra, et temperate et sancte revelantes, ipsa sequentes thearchica juga, quae etiam totas gubernant supercaelestium essentiarum sanctas dispositiones. Hoc quidem super intellectum et essentiam thearchiae occultum inscrutabile est etiam intellectualibus mentis reverentiis. Haec arcana temperanti silentio honorantes, ad lucentes nobis in sacris eloquiis splendores intendamus, et ab ipsis in lucem ducamur ad thearchicos hymnos, ab his supermundane illuminati, et ad sacras hymnologias formati, ad videndum 122.1114C| etiam commensurate nobis per eas donata divina luminaria, et largum principium omnis divinae apparitionis luminis laudandum, sicut ipsum de seipso in sacris eloquiis tradidit: ut quia omnium est causa, et principium, et essentia, et vita, et quidem recedentium ab eo et revocatio et resurrectio, ad vero deiformitatis incorruptibile perditorum revocatio et reformatio, juxtaque agitationem immundam mobilium collocatio divina, et stantium munimen, et ad ipsum reductorum restitutiva manuductio, et illuminatorum illuminatio, et perfectorum perfectio principalis, et divinorum divinitas, et simplicium simplicitas, et unitorum unitas, principii omnis superessentialiter superprincipale principium, et occulti, secundum quod justum est, optima traditio, 122.1114D| et simpliciter dicendum, viventium vita, et eorum quae sunt essentia, omnis vitae et essentiae principium et causa, per suam, ut sint quae sunt, activam et continentem bonitatem. 122.1115A| Haec a divinis eloquiis didicimus, et omnem, sic dicere, sacram Theologorum hymnologiam invenies ad beneficas divinitatis processiones manifestative et laudative divinas nominationes praeparantem. Unde in omni fere theologica actione thearchiam videmus divinitus laudatam, ut monadem quidem et unum, propter simplicitatem et unitatem supernaturalis impartibilitatis, ex qua ut unifica virtute unimur, et partitis nostris alteritatibus supermundane complicatis, in deiformem monadem congregamur et Deum imitantem unitatem. Ut Trinitatem vero, propter subsistentem ter superessentialis fecunditatis expressionem, ex qua omnis paternitas in caelo et in terra est et nominatur. Ut autem causam eorum quae sunt, quoniam omnia ad esse adhibita sunt per 122.1115B| ejus substantificam bonitatem. Sapientem vero et bonam, quia existentia omnia, quae propria natura incorruptibilia salva sunt, omni harmonia divina et sacra pulchritudine sunt repleta. Humanam autem differenter, quia his, quae secundum nos sunt, ad veritatem universaliter in una sui subsistentiarum communicavit, et revocatam ad seipsam restituit humanam novissimam partem, ex qua ineffabiliter simplex Jesus compositus est, et appositionem assumpsit temporalem aeternus, et aequalis nobis factus est natura, omnium secundum omnem naturam ordine superessentialiter munitus, cum incommutabili et inconfusa propriorum collocatione, et quaecumque alia deifica luminaria eloquiis consequenter divinorum nostrorum ducum occulta traditio expresse nobis 122.1115C| donavit. Haec et nos didicimus, nunc quidem conrationabiliter nobis per sacra velamina eloquiorum et ierarchicarum traditionum humanitatis, sensibilibus quidem invisibilia, et his, quae sunt superessentialia, circumvelantis, et formas et similitudines carentibus formis, et similitudinibus circumponentis et supernaturalem, et non figuratam simplicitatem varietate partitorum symbolorum et multiplicantis et praefigurantis. Tunc autem cum incorruptibiles et immortales facti fuerimus, et christiformes, et beatissima recipiemur quiete, semper cum Domino juxta eloquium erimus, visibilis quidem ipsius divinae manifestationis in castissimis contemplationibus repleti, manifestissimis splendoribus nos circumlustrantis, sicut discipulos in illa divinissima transformatione: 122.1115D| invisibilem autem ipsius illuminationem impassibili et immateriali intellectu participantes, et super intellectum unitatem insuper apparentium radiorum ignotis et beatis experimentis, in diviniori imitatione supercaelestium animorum. Sicut angeli enim, ut eloquiorum veritas ait, erimus, et filii Dei, filii resurrectionis sunt. Nunc autem, ut nobis possibile, necessariis quidem in divina symbolis utimur, et ex ipsis iterum in simplam et 122.1116A| unitam invisibilium contemplationum veritatem proportionaliter intendimus, et post omnem secundum nos deiformium intelligentiam requiescentes nostras intellectuales operationes, in superessentialem radium, secundum quod justum est, immittemus, in quo omnes fines omnium cognitionum superarcane ante substituti sunt, quem neque intelligere possibile est, neque dicere, neque omnino quomodo contemplari, propter quod omnibus ipse remotus sit et superincognitus, et omnium quidem essentialium cognitionum et virtutum summitates simul et omnes superessentialiter in seipso praeambientem, omnibus vero incomprehensibili virtute et supercaelestibus animis supercollocatum. Si enim scientiae omnes existentium sunt, et in ea, quae sunt, finem 122.1116B| habent, ipsa omni essentia summitas, et omni scientia est remota. Et si melior est omni ratione et omni scientia, et super intellectum universaliter et essentiam collocatur, omnium quidem cum sit acceptiva, et comprehensiva, et anteprehensiva, omnibus autem per se universaliter incomprehensibilis, et neque sensus ejus est, neque phantasia, neque opinio, neque nomen, neque verbum, neque tactus, neque scientia: quomodo de divinis nominibus nobis actitabitur sermo sine vocabulo, et super nominationem superessentiali deitate ostensa? Sed quod quidem diximus, cum theologicos characteres exposuimus, unum, incognitum, superessentiale, per se optimum, quod quidem est, trinam unitatem dico, ὁμόθεον, et ὁμάγαθον, neque dicere, neque intelligere 122.1116C| possibile est. Sed et sanctarum virtutum angelicae unitates, quas sive speculativas, sive acceptivas oportet dicere, superincognitae et superlucentis bonitatis, et arcanae sunt et incognitae, et solis ipsis subsistunt super scientiam angelicam dignis suis angelis. His deiformes angelica imitatione, quantum licet, coadunati animi, quomodo secundum omnem intellectualem operationem requiescunt, talis autem fit deificatorum animorum ad summum lumen unitas, laudant ipsum potissime per omnium, quae sunt, ablationem, in hoc vere et supernaturaliter illuminati ex beatissima cum ipso unitate, quia omnium quidem est, quae sunt, causale, ipsum autem nihil, ut omnibus, quae sunt, superessentialiter exaltatum. Igitur superessentialitatem divinam, qualis est superbonitatis 122.1116D| supersubsistentia, neque ut verbum aut virtutem, neque ut animum aut vitam, aut essentiam laudare est justum, nullo eorum, quaecunque super omnem veritatem veritate sunt, dicitur: sed ut omni habitu, motu, vita, phantasia, opinione, nomine, verbo, virtute, intelligentia, essentia, statu, collocatione, unitate, summitate, multitudine, omnibus, quaecunque existentia sunt, supereminenter remotam. Quomodo vero ut bonitatis subsistentia 122.1117A| ipsius esse omnium, quae sunt, est causa optima principalis divinitatis providentia ex omnibus causativis laudandum, quoniam et circa ipsam omnia, et propter ipsam, et ipsa est ante omnia, et omnia in ipsa constituta sunt, et essendo hanc omnium accessio et substantia, et ipsam omnia desiderant, intellectualia quidem et rationabilia scienter, subjecta vero his sensibiliter, et alia, secundum vitalem motum et essentialem et conditionalem necessitatem. Hoc igitur scientes theologi, et tanquam innominabilem eam laudant, et ex omni nomine. Innominabilem quidem, ut cum aiunt, divinitatem ipsam in una mysticarum symbolicae divinae manifestationis visionum increpasse dicentem: Quod nomen tui? et sicut ab omni eum Dei nominativa scientia 122.1117B| reducens, dicere: Et ut quid interrogas nomen meum, et hoc est mirabile. Aut nonne hoc vere est mirabile nomen, quod est super omne nomen, quod innominabile, quod omni supercollocatum nomini nominato, sive in seculo hoc, sive in futuro? Multivocam vero, ut cum iterum eam introducunt dicentem: Ego sum ὢν, et vita, lux, Deus veritas, et cum ipsi omnium causalem theosophi multivoce ex omnibus causativis laudant, ut optimum, ut bonum, ut sapientem, ut dilectum, ut Deum deorum, ut Dominum dominorum, ut sanctum sanctorum, ut aeternum, ut existentem, et ut seculorum causalem, ut vitae largitorem, ut sapientiam, ut intellectum, ut rationem, ut scientem, ut proferentem omnes thesauros ab omni 122.1117C| scientia, ut virtutem, ut potentem, ut regem regnantium, ut antiquum dierum, ut non senescentem, ut immutabilem, ut salutem, ut justitiam, ut sanctificationem, ut redemptionem, ut 122.1118A| in magnitudinem omnia excellentem, ut in aura levi. Atque et in animis eum esse aiunt, et in animabus, et in corporibus, et in caelo, et in terra, et simul in eodem eundem, immundanum, circamundanum, supermundanum supercaelestem, superessentialem, solem, stellam, ignem, aquam, spiritum, roris, nebulam, per seipsum, lapidem et petram: omnia quae sunt, et nihil horum quae sunt . Sic igitur omnium causae, et super omnia enti, et innominabile adunabunt, et omnia eorum quae sunt nomina, ut diligenter sit universorum regnum, et circa eam sint omnia, et ab ea, ut causa, ut principio, ut fine dependentia, et ipsa secundum eloquium sit omnia in omnibus, et vere laudatur omnium substantia 122.1118B| inchoativa et consummativa, et continens custos. et pascens, et ad seipsam convertens, et haec adunans immensurabiliter et excelse. Non enim continentiae, aut vitae, aut consummationis causa tantum est, ut a sola hac, aut altera providentia supernominabilis bonitas nominaretur: omnia vero simpliciter et indefinite in seipsa, quae sunt, praeambivit perfectissimis unius suae et causalissimae providentiae bonitatibus, et ex omnibus, quae sunt, harmonice laudatur et nominatur. Et quidem non has solas Theologi divinas nominationes honorant, quae sunt ab omnibus aut partitis providentiis, aut provisis: sed et a quibusdam est, quando divinis responsis in sacris templis aut aliis formis magistros, aut prophetas illuminantibus, juxta alias et alias causas 122.1118C| et virtutes nominant super dictionem, et super nominationem bonitatem, et formas ei et similitudines humanas, aut igneas, aut electrinas circumponunt, et oculos ejus, et aures, et nexos 122.1119A| crines, et facies, et manus, et posteriora, et pennas, et brachia, et dorsa, et pedes laudant, coronasque, et thronos, et calicem, et crateras ejus, et alia quaecumque mystica sunt, circumformant, de quibus in symbolica Theologia secundum virtutem diximus. Nunc vero quaecunque praesentis sunt actionis, ex eloquiis congregantes, et sicut quadam regula his, quae dicta sunt, utentes, et ad ea respicientes, ad reserationem invisibilium divinorum nominum proveniamus. Et quod quidem semper per omnem nobis. Theologiam ierarchica lex induxit, divina contemplativa virtute theophanias inspiciemus, proprie dicere theorias, et aures sacras mirabilium divinorum nominum replicationibus apponamus, sanctis sancta secundum divinam traditionem 122.1119B| collocantes, et indoctis haec deridentibus et illudentibus auferentes: magis autem ipsos illos, siquidem omnino sunt hujusmodi quidam homines, in hoc divina pugna redimentes. Te quidem haec custodire oportet, o bone Thimothee, juxta sacratissimam inductionem, et neque dicta, neque prolata divina facere in indoctos. Mihi autem det Deus divinitus laudare non vocatae et non nominatae divinitatis beneficas multas nominationes, et ne auferat verbum veritatis ex ore meo. CAPITULUM II De unita et discreta theologia, et quae sit divina unitas et discretio. Divinam totam subsistentiam, quia est per seipsam 122.1119C| bonitas, segregans et exprimens ab eloquiis laudatur. Et quid enim aliud discendum est ex sacra theologia, cum ait, divinitatem ipsam introductam dicere: Quid me interrogas de bono? Nemo bonus nisi solus Deus. Hoc quidem et in aliis quaesitum nobis ostenditur, omnes semper Deo praedictas divinas nominationes non partim, sed in tota et perfectissima et integra et plena divinitate ab eloquiis laudari, et omnes eas impartibiliter, absolute, inobservate, universaliter, omni universalitati in toto perfecte, et omnis divinitatis reponi. Etenim sicut in theologicis characteribus admonuimus, si non de tota Divinitate dixerit quis hoc dici, blasphemat, et scindere injuste audet superunitam unitatem. Dicendum igitur, quomodo in omni Divinitate 122.1119D| hoc accipiendum. Etenim ipsum ex bono natum ait Verbum: Ego bonus sum. Et quidam Deo acceptabilium prophetarum laudat Spiritum bonum. Et iterum 122.1120A| hoc: Ego sum qui sum. Si non secundum totam aiunt divinitatem laudari, juxta unam vero partem hoc describi, vim faciunt: quomodo audient: haec autem dicit, qui est, qui erat, qui venturus est omnipotens. Et: Tu vero idem ipse es. Et: Spiritus veritatis est, qui a Patre procedit. Et si non totam esse aiunt divinam vitam, quomodo verum, quod dixit divinum Verbum: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius, quos vult, vivificat. Et: Quia Spiritus est vivificans. Quomodo vero et dominationem habet omnium tota divinitas, de quidem Deum gignente deitate, aut genita, nil dicendum est, ut aestimo, quoties a Theologia in Patre et Filio divulgatur Dominus, sed et Dominus Spiritus est, et bonum autem et sapiens in tota divinitate laudatur, et lumen, 122.1120B| et deificum, et causale, et omnia quaecunque totius divinitatis sunt, in omnem reducunt eloquia divinam hymnodiam, complexim quidem, ut cum dicunt, omnia ex Deo, decursim vero, ut cum ait quidam: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et omnia in ipso constituta sunt. Et: Emitte Spiritum tuum, et creabuntur. Et ut breviter dicat quis, ipsum divinum ait Verbum: Ego et Pater unum sumus. Et: Omnia quaecunque habet Pater mea sunt. Et: Omnia mea tua sunt, et tua, mea. Et iterum: quaecunque sunt Patris et ipsius, divino Spiritui comuniter et unitim reponunt: divinas operationes, honorem, fontem, et non deficientem causam, et distributionem optimarum donationum. Et nullum in divinis eloquiis inconversibilibus nationibus attritorum 122.1120C| aestimo ad hoc contradicere, quia divina omnia toti divinitati assunt secundam divinam perfectam rationem. His igitur a nobis breviter quidem in talibus et partim, in aliis vero sufficienter ex eloquiis et ostensis et definitis, qualemcumque replicare divinam nominationem universalem conabimur, in tota ipsa divinitate accipiendum. Si vero quis dixerit, confusionem nos in hoc contra divinam discretionem introducere, talem rationem nos neque ipsum aestimamus suadere sufficientem, quomodo est verax. Siquidem enim est quis omnino eloquiis absistens, longe ibi universaliter erit et a nostra philosophia. Et si non ex eloquiorum sibi divina sapientia curat, quomodo etiam a nobis curabit in theologicam scientiam suae manuductionis? Si autem 122.1120D| in eloquiorum veritatem respicit, hac et nos regula et lumine utentes ad apologiam, quantum potentes sumus, recte gradiemur, dicentes, quomodo 122.1121A| theologia quaedam quidem unitim tradit, quaedam vero discrete. Et neque unita separare justum est, neque discreta confundere, sed sequentes eam juxta virtutem in divinos splendores respicere, et inde divinas manifestationes accipientes, sicut quamdam regulam formosissimam veritatis, ibi posita custodire in semetipsis non multiplicata, et non minorata, et inconversibilia festinemus, in custodia eloquiorum custoditi, et ab ipsis in custodientes ea custodiendum potentes. Unita quidem totius divinitatis sunt, ut in theologicis characteribus per plura ex eloquiis ostendimus, superbonum, superdeum, superessentiale, supervivens, supersapiens, et quaecumque supereminentis sunt ablationis, cum quibus et causalia omnia, optimum, bonum, ὄν, viventium 122.1121B| parens, sapiens, et quaecumque ex optimis suis donationibus omnium bonorum causa denominatur. Discreta autem Patris superessentiale nomen, et res, et Filii et Spiritus nulla in his reciprocatione, aut omnino communitate introducta Est autem iterum ab his discretum ipsa secundum nos Jesu perfectissima et immutabilis subsistentia, et quaecumque secundum ipsam sunt humanitatis essentialia mysteria. Oportet autem, ut arbitror, magis recipientes nos perfectissimum divinae et unitatis et discretionis exponere modum, utcumque nobis bene conspiciens omnis ingenita est ratio, varium quidem omne et non manifestum relinquens, bene discrete vero et manifeste et bene ordinate propria secundum virtutem considerans. Vocant enim, quod quidem 122.1121C| et in aliis dixeram, nostrae theologicae traditionis sacri doctores unitates quidem divinas superarcanae et superincognitae unitatis occultas et inremeabiles supercollocationes, discretiones vero optimas divinitatis et processiones, et manifestationes. Et aiunt sacra eloquia sequentes, et dictae unitatis propria: et iterum, discretionis esse quasdam speciales et unitates et discretiones, et in unitate divina sine superessentialitate. Unitum quidem est uni principali Trinitati et commune superessentialis subsistentia, superdeus deitas superbonus bonitas omnium, summitas summitatum omnium, totius proprietatis immutabilitas, super principatum unitas, ineffabile, multivocum, ignorantia, omne invisibile, omnium positio, 122.1121D| omnium ablatio, super omnem et positionem et ablationem inter se invicem, si sic oportet dicere, principalium substantiarum mansio et collocatio, universaliter superunita, et nulla parte confusa, sicut lumina lampadum, ut sensibilibus et propriis utar exemplis, dum sunt in domo una, et tota in se invicem totis sunt, et diligentem a se invicem proprie substantem habent discretionem, unita discretione, et unitate discreta. Etenim videmus in domo multis unitis lampadibus ad unum aliquod lumen unita 122.1122A| omnium omnia lumina, et unam claritatem indiscretam relucentem, et non etiam quis, ut arbitror, poterit alicujus lampadis lumen ab aliis ex omnia lumina continenti aëre discernere, et videre sine altera parte alteram partem, totis in totis inconfuse contemperatis. Sed si etiam unam quis ardentium subduxerit domo, coibit et proprium totum lumen, nullum quiddam aliorum luminum in semetipsa complectens, aut suimet alteris relinquens. Erat enim earum, quod quidem dixi, omnium ad omnia perfectissima unitas, incommixta universaliter, et nulla parte confusa: et haec, existente in corpore aëre, et ex materiali igne pendente lumine. Ubi vero superessentialem unitatem supercollocari dicimus, non in corporalibus tantum unitatibus, sed et 122.1122B| his, quae sunt in animabus ipsis, et in ipsis intellectibus, quae habent incommixtim et supermundane per tota deiformia et supercaelestia lumina juxta participationem corrationabilem participantibus omnibus superremota unitate. Est autem et discretio in superessentialibus theologiis, non quam dicebam solummodo, quia et hanc unitatem incommixtim collocat, et inconfuse unaquaeque principalium substantiarum: sed quia et quae sunt superessentialis theogoniae, non reciprocantur ad se invicem. Solus autem fons superessentialis deitatis Pater, dum non sit Filius pater, neque Pater filius, custodientibus propria laudibus recte unicuique divinarum substantiarum. Haec quidem secundum ineffabilem unitatem et subsistentiam unitas et discretio. Si autem et divina 122.1122C| discretio est optima processio unitatis divinae superunite semetipsam bonitate et plurificantis et multiplicantis, unitae quidem sunt secundum divinam discretionem immensurabiles traditiones, essentialitates vitales, sapientificationes, aliaeque donationes, omnium causae bonitatis, juxta quas ex participiis et participantibus laudantur imparticipate participata. Et hoc etiam commune, et unitum, et unum est toti deitati, omnem ipsam totam ab unoquoque participantium participari, et a nullo iterum nulla parte: sicut rota in medio circuli ab omnibus in circulo circumpositis rectis lineis, et sicut signo efformata multa participant principalis exempli signo, et in unoquoque efformatorum toto et eodem existente, et in nullo secundum 122.1122D| nullam partem. Superponitur autem etiam his causalissimae deitatis imparticipatio, quo neque attactus ejus sit, neque alia quaedam ad participantia commixta societas. Et quidem dixerit quis, non est signum in totis efformatis totum et ipsum. Ac per hoc non signum causa: omnem enim seipsam illa, et eadem, et unicuique indit. Ipsa quoque participantium differentia dissimilitudo facit decolorata, uno, et toto, et eodem principali exemplo. Ut, si quidem mollia et formabilia, aut etiam plana et configurata, 122.1123A| et neque contra exemplata et dura, neque diffusa et instabilia, puram habebunt et claram et consequentem formam. Si vero quid dictae opportunitatis defecerit, hoc causa erit imparticipationis et obscuritatis, et aliorum quaecumque inopportunitati participationis fiunt. Discernitur autem bene decora in nos divina operatione secundum nos ex nobis universaliter et vere substantificari superessentiale Verbum, et operari et pati, quaecunque humanationis ejus, divina actione sunt discreta et summe miranda. His enim Pater et Spiritus secundum nihil communicare verbo, nisi ibi quis dixerit secundum optimam et humanam voluntatem, et secundum omnem supereminentem et arcanam divinam operationem, in qua operatus est secundum nos 122.1123B| factus incommutabilis Deus, et Dei Verbum. Sic et nos divina et intelligere ratione, et discernere festinemus, quomodo ea divina et uniuntur et discernuntur. Sed harum quidem et unitatum et discretionum quascunque in eloquiis divinas causas invenimus, in theologicis characteribus, propria de unoquoque percipientes, quantum possibile, exposuimus: ea quidem relegentes vera ratione et replicantes, et sacrum et revelatum intellectum in manifesta eloquiorum spectacula adducentes: his vero ut mysticis et secundum divinam traditionem super intellectualem operationem retrusi. Omnia enim divina, et quaecunque nobis manifestantur, participiis solis cognoscuntur. Haec autem qualia quando sunt secundum proprium principium et 122.1123C| fundamentum, super intellectum sunt, et omnem essentiam et scientiam: ut superessentiale occultum, Deum, aut vitam, aut essentiam, aut lumen, aut rationem nominare, quidem nihil alterum intelligimus, quam in nos ex ipso productas virtutes deificas, aut substantificas, aut vitae genitrices, aut sapientiae donatrices: ipsum vero juxta omnium intellectualium operationum per fructum desideramus, nullam videntes deificationem, aut vitam, aut essentiam, quae diligenter similis est omnium remotae juxta omnem supereminentiam causae. Iterum quia quidem est fontalis deitas Pater, Filius autem et Spiritus Dei genitricis deitatis, si sic oportet dicere, frutices Deo germinati, et veluti flores et superessentialia lumina, ex mirabilibus eloquiis accepimus: quomodo 122.1123D| autem haec sunt, neque dicere, neque intelligere possibile est. Sed usque ad hoc omnis nostrae intellectualis actionis virtus, quia omnis divina paternitas et filiolitas ex omnium remota paternitate principali et filiolitate principali donata est et nobis et supercaelestibus virtutibus, ex qua et dii et deorum patres deiformes fiunt, et nominantur animi, spiritualiter scilicet tali paternitate et filiolitate perfecta, hoc est, incorporaliter, immaterialiter, 122.1124A| invisibiliter, divino principali spiritu super omnem intellectum immaterialem et deificationem supercollocato, et Patre et Filio omni paternitate et filiolitate divina supereminenter exaltatis. Neque enim est diligens similitudo causativis et causalibus, sed habent quidem causativa causalium receptas imagines; ea vero causalia causativis removentur et supercollocantur juxta proprii principii rationem. Et ut secundum nos utar exemplis, deliciae et tristitiae dicuntur effectivae delectandi et contristandi: ipsae vero neque delectantur, neque contristantur, et ignis calidus et ardens non dicitur uri et calefieri. Et vivere si quis dicat per se ipsam vitam, et illuminari per se ipsum lumen, non recte dicit secundum nostram rationem, nisi ubi juxta alterum haec 122.1124B| dicit modum, quia abunde et essentialiter ante insunt haec causativorum causalibus. Sed et hoc totius theologiae manifestissimum secundum nos Jesu divina formatio et arcana est rationi omni, et incognita intellectui omni, et ipsi praestanti honorabilissimorum angelorum. Et quidem viriliter eum substantificatum fuisse, mystice accepimus: ignoramus vero, quomodo ex virginalibus sanguinibus altera ultra naturam lege formatus est, et quomodo siccis pedibus, corporalem molem habentibus et materiae gravitatem, superambulavit humidam et instabilem essentiam, et alia, quaecunque supernaturalis sunt Jesu physiologiae. Haec autem a nobis in aliis sufficienter dicta sunt, et glorioso duce secundum theologica sua obscura commenta laudantur 122.1124C| valde supernaturaliter. Quae quidem ille sive a sacris theologis accepit, sive ex disciplinata eloquiorum inventione consideravit, ex multa circa haec et exercitatione et peritia, sive etiam ex quadam eruditus sit diviniore inspiratione, non solum discens, sed et affectus divina, et ex ipsa ad haec coaffectione, si sic oportet dicere, ad indocibilem eorum et mysticam perfectus unitatem et fidem. Et ut multa et beata spectacula potentis illius intelligentiae in minimis addamus, haec de Jesu ait in collectis ab eo theologicis obscuris commentis. Sanctissimi Ierothei ex theologicis commentis. Omnium causa et repletiva Jesu deitas, partes universati consonas salvans, et neque pars, neque totum 122.1124D| est, et totum et pars, ut omne et partem et totum in semetipsa coambiens, et supereminens, et excellens. Perfecta quidem est in imperfectis, ut perfectio principalis: imperfecta vero in perfectis, tanquam superperfecta et anteperfecta: forma formificans, in informibus, tanquam forma principalis: informis in ipsis formis, tanquam superformis essentia totius essentiae, incontaminatas supergrediens, et superessentialiter, omni essentia remota, tota principia et ordines destinans, 122.1125A| et omni principio et ordini supercollocata. Et mensura est eorum quae sunt, et seculorum, et super seculum, et ante secula: plena in indigentibus, superplena in plenitudinibus, arcana, ineffabilis, super animum, super vitam, super essentiam: supernaturaliter habet supernaturale, superessentialiter superessentiale. Unde quoniam quidem et usque naturam pro amore hominum venit, et vere essentia est, et vir superdeus creatus est. Propitia autem sint nobis super animum et rationem laudanda. Et, si in his habet supernaturale et superessentiale, non solum ipsa immutabiliter nobis et inconfuse communicavit, nihil perpessa in superplenitudinem suam ab ineffabili novitate: sed quia et hoc omnium novorum maximum novum, in naturalibus nostris supernaturalis erat, in his quae juxta essentiam superessentialis , 122.1125B| omnia nostra ex nobis propter nos superhabebat. Hoc quidem sufficienter. In autem rationis speculationem perveniamus, communia et unita discretionis divinae nomina, secundum quod nobis possibile, replicantes. Et ut aperte de omnibus deinceps praedefiniamus, discretionem divinam dicimus, ut dictum est, pulchras divinitatis processiones. Donans enim omnibus quae sunt, et superfundens omnium bonorum participationes, unite quidem discernitur, plurificatur vero singulariter, et multiplicatur ex uno irremeabiliter. Ut puta quoniam ὣν est Deus superessentialiter, donat autem esse his quae sunt, et adducit totas essentias, multiplicari dicitur unum 122.1125C| ὃν illud ex se adductione multorum existentium quidem ab onte, nihil minus illo et uno in multiplicatione, et adunato juxta processionem, et pleno in discretione, omnibus essendo, quae sunt, superessentialiter remotum, et clementi totorum processione, et non minorata fusione indiminutarum sui traditionum. Sed et unum ὣν, et omni parti et toti, et uni et multitudini, ab uno tradens, unum est eodem modo superessentialiter, neque pars ὃν multitudinis, neque ex partibus totum, et sic neque unum est, neque unum habet. Longe enim his est super unum, ab his quae sunt unum, et multitudo impartibile, sine plenitudine superplenitudo, omne unum et multitudinem adducens et perficiens et continens. Iterum ex se deificatione secundum virtutem 122.1125D| uniusquisque deiformi deorum multorum factorum videtur quidem esse et dicitur unius Dei discretio et multiplicatio: est vero nihil minus principalis Deus, et superdeus, superessentialiter unus, Deus impartibilis, impartibilibus unitus, sibimetipsi et multis incommixtus, et non multiplicatus. Et hoc supernaturaliter intelligens communis noster et magistri in divinam illuminationem manuductor, 122.1126A| multus in divina, lumen mundi, haec ait divinitus in sacris suis literis: Nam etsi sunt qui dicuntur dii, sive in caelo, sive in terra, siquidem sunt dii multi et domini multi, sed nobis unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Etenim in divinis unitates discretionum potentantur et anteprincipantur, et nihilominus sunt unita etiam post unius irremeabilem et clementem discretionem. Has nos socias et unitas totius deitatis discretiones, id est decoras processiones, ex manifestantibus eas in eloquiis divinis nominibus laudare, secundum quod possibile est, tentabimus: hoc, ut dictum est, praecognito, omnem beneficam divinam nominationem, in quacunque ponitur divinarum substantiarum, in tota eam recipere divina universitate inobservate. CAPITULUM III. Quae orationis virtus, et de beato Ierotheo, et de reverenti et conscripta theologia. 122.1126B| Et primam, si videtur, perfectissimam, et omnium Dei processionum manifestatoriam, optimam nominationem pronunciemus, optimarum principalem et superoptimam invocantes Trinitatem, declarativam omnium sui optimarum providentiarum. Oportet enim nos orationibus primum in eam, ut bonorum principium, reduci, et magis ei approximantes, in hoc doceri optima dona circa eam collocata. Etenim ipsa quidem omnibus adest, non omnia vero ei adsunt. Tunc autem, cum eam invocamus castissimis quidem 122.1126C| orationibus, revoluto quoque animo, et ad divinam unitatem opportunitate, tunc et nos ei adsumus. Ipsa enim neque in loco est, ut et a quodam, aut ex aliis in alia transcendat; sed et in omnibus existentibus eam esse, dicere relinquitur, super omnia, et omnium comprehensiva multitudinis. Nos igitur ipsos orationibus extendimus in divinorum et optimorum radiorum excelsiorem respectum; veluti multi luminis splendorem, ex caelesti summitate suspensum, in ea, quae hic sunt, pervenientem, et semper ejus in conspectum manibus attributis agentes, trahere eam quidem putamus, veritate autem non deducimus illam, et sursum et deorsum praesentem, sed nos ipsi reducimur ad excelsiores lucidissimorum radiorum claritates. Aut velut in navim 122.1126D| ascendentes, et recipientes ex quadam petra extensos funes, et velut nobis in receptionem datos, non ad nos petram, sed nosmetipsos veritate et navim ad petram adducimus. Sicut et hoc in contrarium, si quis juxta validam petram stans in navi repellatur, aget quidem nihil in stantem et immutabilem petram, se vero ipsum ab illa segregabit, et quanto magis eam repulerit, tanto magis ab ea revertetur. Proinde et 122.1127A| ante omne et magis ex theologica oratione inchoari oportet, non ut trahentes ubique praesentem et nusquam virtutem, sed ut divinis memoriis et invocationibus nosmetipsos injungentes ei et adunantes. Et hoc autem aeque defensione dignum, quia glorioso duce nostro Ierotheo theologica diligentissima elementa excellentissime congregante, nos tanquam non sufficientibus illis, aliasque et praesentem theologiam conscripsimus. Etenim si quidem ille deinceps actitare omnes theologicas actiones dignum duxisset, et partitis ambitibus pertransisset totius theologiae capitulum, non fortassis nos in tantam aut insaniam, aut stultitiam veniremus, tanquam perspicacius illo et divinius arbitrando theologiis addere delectabiliora, haec superfluo dicentes, ac si 122.1127B| parvipendendo adhuc, et injuriam faciendo, et in magistrum et amicum existentem, et nos post Paulum divinum in illius eloquiis formati, gloriosissimam ejus et contemplationem et explanationem nobismetipsis subripientes. Sed quoniam veritate, quae divina sunt, pretiose introducens ille, conspicuas nobis definitiones exposuit, et in uno multa ambiens, prout possibile nobis, et his, quicunque sunt secundum nos magistri, nuper perfectarum animarum jubens aperire, et discernere nobis commensurabili sermone conspicuos et potentes intellectualissimae viri illius virtutis ambitus: et saepe nos et tu ipse in hoc exhortatus es, et librum ipsum, ut superexaltatum remisisti. Propterea et nos eum quidem, ut perfectorum et honorabilium sensuum 122.1127C| magistrum, his, qui super multos sunt, segregamus, veluti quaedam secunda eloquia, et Deo unctos consequentem. His autem, qui secundum nos sunt, proportionaliter nobis nos divina trademus. Si enim perfectorum est solida esca, tali esu alius quantae fuerit perfectionis? Recte igitur a nobis et convenientissime hoc dictum est, per seipsam quidem contemplativam invisibilium eloquiorum visionem, et conspectivam eorum doctrinam, honorabilis indigere virtutis; in hoc autem ferentium verborum scientiam et disciplinam minoribus devotis et sacratis convenire. Atqui et hoc nobis observatum est valde modulose. Itaque ipso divino duce juxta expressionem lucidam bene discretis, nihil omnino injungendum unquam ad tautologiam in propositi ab 122.1127D| eo eloquii explanationem. Quoniam et cum ipsis Deo acceptabilibus nostris summis sacerdotibus--quando et nos, ut aestimatur, et tu, et multi sanctorum nostrorum fratrum in visionem vitam inchoantis et Deum recipientis corporis convenimus; aderat autem et Dei frater Jacobus, et Petrus vertex et honorabilissima theologorum summitas: deinde placuit post visionem laudare summos sacerdotes simul omnes, quomodo unusquisque erat idoneus, multum 122.1128A| potentem bonitatem divinae infirmitatis--omnium dominabatur post theologos, ut cognoscis, aliorum sanctorum doctorum totus ex populis, totus existens semetipso, et ad laudandum societatem patiens, et ab omnibus, quibus auditus est, et visus, et cognitus est, et non cognitus est, Deo acceptabilis esse et divinus laudator judicatus. Et quid tibi de his, quae ibi theologice posita sunt, dicam? Etenim si non et a meipso eloquerer, saepe scio a te et partes quasdam divinarum illarum hymnodiarum audiens. Sic tibi festino ex parato divina persequi. Et ut ibi mystica, et ut multis ineffabilia, et ut incognita tibi relinquamus, ipse multis usus erat communicare, et quantos poterat in eam, quae secundum nos est, sacram scientiam adducere, quomodo supereminebat 122.1128B| multos sanctorum magistrorum et temporis mora, et mentis puritate, et ostensionum diligentia, et ceteris sacris orationibus. Itaque nequaquam aliquando ad sic magnum solem contradicere conati essemus. Sic enim nosmetipsos constituimus et cognovimus, ut neque sufficienter intelligere invisibilia divina capiamus, neque ut ineffabilia divinae cognitionis liceat dicere et exponere. Longe autem existentes, deserimur divinorum virorum in theologicam veritatem scientia, quia omnino etiam in hoc per abundantem timorem venimus, neque omnino audire aut dicere quid de divina philosophia, si non secundum intellectum percepimus. Sic non oportet susceptionem divinarum cognitionum negligere. Et hoc nos docuerunt non solum juxta naturam appetitus 122.1128C| animorum amabiliter semper dulces, adjuncta supernaturalium contemplatione, sed et ipsa divinarum legum egregia dispositio: ea quidem, quae super nos sunt, depellens multum actitare, et ut super dignitatem, et ut impossibilia: omnia autem, quaecunque a nobis appetuntur et donantur, discere attente imperans, et aliis divinitus tradere. His igitur et nos suasi, et ad possibilem divinorum inventionem laborantes aut formidantes, sed et non valentes in nostrum meliora aspicere, inadjutos relinquere non sustinentes, in conscribendum nosmetipsos perduximus, novum quidem nihil introducere audentes, subtilioribus autem et secundum partes singulas interrogationibus, quae praeclare dicta sunt vere ab Ierotheo, discernentes et exprimentes. CAPITULUM IV. De optimo, lumine, bono, amore, exstasi, zelo, et quia malum neque ὄν, neque ex eo, quod est, neque in existentibus. 122.1128D| Si commodum ergo, in eam jam sermone divinam nominationem redeamus, quam remote theologi superdivinae deitati ab omnibus segregant, ipsam, ut arbitror, divinam subsistentiam bonitatem dicentes, 122.1129A| et quia existendo optimum, ut essentiale optimum, in omnia, quae sunt, extendit bonitatem. Etenim sicut quidem qui secundum nos est sol, non cogitans aut praeeligens, sed eo esse illuminat omnia, quae participare lumen ejus secundum propriam potentia sunt rationem, sic et optimum super solem, ut super obscuram imaginem excellenter principale exemplum, ipsi subsistentiae omnibus existentibus proportionaliter supermittit totius bonitatis radios. Per quos subsistere invisibiles et intellectuales omnes, et essentiae, et virtutes, et operationes per eos sunt, et vitam habent non deficientem et non minoratam, omni corruptione et morte et materia et generatione purgatae, et instantia et fluxu et aliud aliter ferente mutabilitate sursum 122.1129B| positae, et incorporales, et immateriales intelliguntur, et ut intellectus supermundane intelligunt, et existentium proprie illuminantur rationes, et iterum in cognata, quae propria sunt, deferunt. Et habitationem ex bonitate habent, et fundamentum eis inde est, et continentia, et custodia, et refectio bonorum, et ejus appetentes, et esse, et bene esse habent, et ad eam, ut possibile, reformatae, et bene specificatae sunt, et his, quae post se sunt, communicant, ut divina lex suggerit, in eas ex bono prodeuntibus donis. Inde eis superornati ordines, ad se ipsas unitates, inter se invicem locationes, inconfusae discretiones, ad meliores reductivae minorum virtutes, circa secunda providentiae majorum, propriarum uniuscujusque virtutum custodiae, et 122.1129C| circa eas non labentes ambitus, circa appetitum optimi immutabilitates et sublimitates, et quaecunque alia dicta sunt a nobis in eo de angelicis proprietatibus et ordinationibus. Sed et quaecunque ipsius caelestis ierarchiae sunt angelicae mundationes, et supermundani luciducatus, et consummationes totius angelicae perfectionis, ex causalissima et fontali sunt bonitate, ex qua et deiforme eis donatum est, et elucere in eis occultam bonitatem, et esse angelos tanquam enuntiatores divini silentii, et ut luminaria clara in adytis existentis interpretativa praemissos. Sed et post illos sacros et sanctos intellectus, animae et quaecunque sunt animarum bona, per summe optimam sunt bonitatem, amatrices eas esse habendi essentialem vitam, insolubile 122.1129D| ipsum esse, et posse ad angelicas intentas vitas per eas ut optimas ductrices, in omnium optimorum bonitatem principalem reduci, et inde emanantium illuminationum in participatione fieri, secundum suam analogiam et deiformitatis donationem, quaeque virtus participare, et quaecunque alia a nobis in his, quae sunt de animabus, enumerata sunt. Sed et de ipsis, si oportet dicere, irrationabilibus animabus aut animalibus, quaecunque aëra secant, et quaecunque in terra gradiuntur, et quaecunque in terram extenduntur, et in aquis vitam aut in mari et in terra sortientia, et quaecunque sub terra 122.1130A| cooperta vivunt et obruta, et simpliciter quaecunque sensibilem habent animam aut vitam, et haec omnia per optimum animantur et vivificantur. Et germina omnia nutritivam et motivam habent vitam ex optimo, et quaecunque sit inanimalis et non vitalis essentia, per optimum est, et per ipsum essentialem habitum sortita. Si autem et super omnia existentia est, quomodo igitur est optimum? Et informe formificat, et in se solo non essentiale essentiae excellentia, et non vivens superans vita, et non intelligens superans sapientia, et quaecunque in optimo informium sunt supereminentis specificationis. Et si justum dicere, optimum quod est, super omnia existentiaet id, quod non ὄν, appetit, et contendit quomodo in optimo et hoc esse ente superessentiali 122.1130B| juxta omnium ablationem. Sed quod quidem nos in medio praetermissum effugit, et caelestium principum et sublimitatum causa optimum, non aucta et non minuta, et omnino immutabili eadem latitudine, et consonantium, si sic oportet dicere, maxima caelesti via motuum, et sideralium ordinum, et decorositatum, et luminum, et collocationum, et singularum stellarum permeabilis multi modae motionis, et ejus, quae est duorum luminarium, quae eloquia vocant magna, ab eisdem in eadem circummeabilis revolubilitatis, secundum quae apud nos dies et noctes terminatae, et menses et anni mensurati, temporis, et eorum quae in tempore sunt, circulares motus segregant, et numerant, et ordinant, et continent. Quid si quis dixerit de ipso 122.1130C| per se solari radio? Ex optimo enim lumen et imago bonitatis. Deinde et lucivoce laudatur optimum, velut in imagine principalis forma manifestata. Sic enim omnium summitatis divina bonitas a sublimissimis et maximis essentiis usque ad novissima pervenit, et adhuc super omnes est, neque his, quae sursum sunt, anticipantibus ejus excellentiam, neque his quae deorsum sunt, ambitum transgredientibus; sed et illuminat potentia omnia, et quae non sunt, facit, et vivificat, et continet, et perficit, et mensura est existentium, et aeternitas, et numerus, et ordo, et ambitus, et causa, et finis. Sic et divinae bonitatis significativa imago, magnus hic et plena luce, et semper lumine sol secundum multam consonantiam, et omnia quaecunque participare eum 122.1130D| possunt, illuminat, et superextentum habet lumen in omnia, expandens visibilem mundum, sursumque et deorsum propriorum radiorum claritates. Et si quid eas non participat, hoc non infirmitatis aut brevitatis est illuminativae ejus distributionis, sed per assumptionis luminis inopportunitatem non repansorum in luminis participationem. Itaque multa sic habentium radius transiens, quae post illa, illuminat, et nihil est visibilium, quo non recipiatur secundum propriae claritatis superexcellentem magnitudinem. Sed et ad generationem sensibilium corporum committitur, et ad vitam ea 122.1131A| movet, et nutrit, et auget, et perficit, et purgat, et renovat, et mensura est, et numerus horarum, dierum, et totius secundum nos temporis lux. Illa enim lux est, etsi tunc imperfecta erat, quam quidem divinus dixit Moyses, et ipsam illam terminasse primam secundum nos dierum trinitatem. Et sic quidem omnia ad semetipsam bonitas convertit, et principaliter congregatrix est dispersorum, ut principalis et unifica deitas, et omnia ipsam, ut principium, ut continentiam, ut finem appetunt, et optimum est, ut eloquia aiunt, ex quo omnia subsistunt et sunt, tanquam ex causa perfectissima adducta, et in quo omnia constituta sunt, tanquam in omnipotenti consulto custodita et comprehensa, et in quod omnia convertuntur, sicut in propriam singula summitatem, 122.1131B| et illud concupiscunt omnia, intellectualia quidem et rationalia scienter, sensualia vero sensibiliter, sensus autem expertia insito motu vitalis appetitus, inanimalia autem et tantummodo existentia ad solam essentialem participationem opportunitate. Secundum hanc significatoriae imaginis rationem et lux congregat et convertit ad seipsam omnia visibilia, mota, illuminata, caleficata, omnino ab ipsius splendoribus comprehensa. Ac per hoc et sol, quia omnia soluta facit, et congregat dispersa,et omnia eum sensibilia desiderant, aut ut videndi, aut ut movendi, et illuminandi, et calefaciendi, et omnino comprehendi a lumine appetentia. Et neque ibi dico juxta antiquitatis verbum, quia Deus est sol et Creator hujuscemodi universitatis, proprie procurat 122.1131C| manifestum mundum, sed quia invisibilia Dei a creatura mundi facturis intellecta conspiciuntur, et aeterna ejus virtus et divinitas. Sed haec quidem in symbolica theologia. Nunc autem intelligibile optimi lucivocum nobis laudandum et dicendum, quia lux invisibilis optimus dicitur, omnem quidem supercaelestem intellectum implendo invisibili lumine, omnem vero ignorantiam et errorem abigendo ex omnibus quibuscunque inest animabus, et omnibus ipse lumine sacro tradendo, et intellectuales earum oculos repurgando circumposita eis ex ignorantia caligine, et removendo et replicando multa gravitate tenebras condensas: et tradendo primo quidem claritate moderata, deinde illis tanquam degustantibus lumen, et magis desiderantibus, magis semetipsam intus 122.1131D| dando et copiose illucendo, quia dilexerunt multum, et semper extendendo eas in ea, quae ante sunt, juxta suam inspiciunt analogiam. Lux igitur invisibilis dicitur super omnem lucem optimum, ut radius fontalis et supermanans luminis effusio, omnem supermundanum, et circummundanum, et immundanum intellectum ex plenitudine sua illuminans, et intellectuales eorum totas revocans virtutes, et omnes continens superordinando, et omnia superans 122.1132A| superincumbendo, et simpliciter omnem illuminatricis virtutis dominationem, tanquam principalis lucis, et plusquam lucis, in semetipsa comprehendens et superans et intendens, et intellectualia et rationalia omnia congregans, et perdita faciens. Etenim sicut ignorantia separatrix errantium est, ita invisibilis luminis praesentia congregatrix et unitrix illuminatorum est et perfectiva, et adhuc conversiva ad vere ὅν, ex multorum opinione vanorum convertens varios vultus, aut potius dicendum phantasias, in unam veram et puram et uniformem congregans scientiam, et una et unitrice luce implicans. Hoc optimum laudatur a sacris theologis, ut bonum, et ut pulchrum, et ut dilectio, et ut dilectissimum, et quaecunque aliae decentes sunt formificae 122.1132B| et gratiosae speciositatis divinae nominationes. Bonum autem et pulchrum non separandum in ipsa in uno omnia comprehendenti causa. Haec enim in existentibus omnibus in participationes et participantia dividentes, bonum quidem esse dicimus pulchri particeps, pulchrum vero participationem pulchrificae omnium bonorum causae. Superessentiale autem bonum pulchrum quidem dicitur, propter ab eo omnibus existentibus traditam proprie unicuique pulchritudinem, et velut omnium bene compactionis et claritatis causale, instar lucis fulminans simul omnibus pulchrificas fontalis radii sui traditiones, et velut omnia ad seipsum vocans. Inde et pulchrum dicitur, et velut tota in totis se congregans. Et bonum vero, sicut omne bonum 122.1132C| simul, et plus quam bonum, et semper ὄν, secundum eadem et similiter bonum, et neque factum, neque solutum, neque auctum, neque tabidum, neque hic quidem bonum, hic vero malum, neque tum quidem, tum vero non, neque ad hoc quidem bonum, ad hoc autem malum, neque ibi quidem, ibi autem non, tanquam quibusdam quidem ὂν bonum, quibusdam vero non bonum: sed ut ipsum, per ipsum, cum ipso, uniforme semper ὂν bonum, et ut omnis boni fontem et pulchritudinem supereminenter in semetipso praeferens. Simpla enim et superexcellenti omnium bonorum natura omnis pulchritudo et omne bonum uniformiter secundum causam ante subsistit. Ex bono ipso omnibus existentibus esse secundum propriam rationem singula quaeque bona, et per bonum 122.1132D| omnium copulationes et amicitiae et societates, et bono omnia adunantur, et principium omnium bonum, velut factivum causale, et movens omnia, et continens ea propriae pulchritudinis amore, et summum omnium et. dilectissimum, velut perfectivum causale--propter enim bonum omnia fiunt--et exemplabile, quia secundum ipsum omnia segregantur. Ideo et id ipsum est optimo bonum, quia bonum et optimum juxta omnem causam omnia concupiscunt, 122.1133A| et non est quid existentium, quod non participat bonum et optimum. Audebit autem et hoc ratio dicere, quia et quod non ὄν, participat bonum et optimum. Tunc enim et hoc bonum et optimum, cum in Deo secundum omnium ablationem superessentialiter laudatur. Hoc unum optimum et bonum singulariter est omnium multorum bonorum et optimorum causale. Ex hoc omnes existentium essentiales subsistentiae, unitates, discretiones, immutabilitates, alteritates, similitudines, dissimilitudines, societates contrariorum, distinctiones unitorum, providentiae superiorum, vicissitudines aequiformium, conversiones inferiorum, omnium semetipsis custoditivae et immutabiles habitationes et collocationes: et iterum omnium in omnibus propriae unicuique 122.1133B| societates, et compaginationes, et inconfusae amicitiae, et harmoniae universitatis, in universo concretiones, insolubiles continentiae existentium non deficientes susceptiones faciendorum, status omnes et motus: alii intellectualium, alii animarum, alii corporum. Status enim est omnibus et motus, super omnem statum et omnem motum collocans unumquodque in suimet ratione, et movens in proprium motum. Et moveri quidem divini dicuntur animi: circulariter quidem, uniti non inchoantibus et non terminatis illuminationibus boni et optimi: directim vero, quandocunque proveniunt in subjectorum providentiam, recta omnia terminantes: oblique, quia et providentes inferioribus, inreversibiliter manent in immutabilitate, circa 122.1133C| immutabilitatis causale bonum et optimum incessanter circumeuntes. Animae autem motus est circularis quidem in semetipsam introitus ab his quae foris sunt, et intellectualium suarum virtutum uniformis conversio, sicut in quodam circulo inerrabile suum donans, et a multis, quae sunt extrinsecus, se convertens et congregans, primum in semetipsam, deinde velut uniformem factam, adunans adunate adunatis virtutibus, et sic in bonum et optimum manuducta, et super omnia existentia, et unum et idipsum, et non inchoans, et non finitum. Oblique vero anima movetur, quantum proprie se ipsa divinas illuminatur scientias, non intellectualiter et potenter, sed rationaliter et investigiose, et ut commixtis et transitoriis operationibus. Per vero directum, 122.1133D| cum non in semetipsam intrans, et singulari intellectualitate mota; hoc enim, ut dixi, est, quod secundum cyclum: sed ad ea circa se proveniens, et ab his extrinsecus, tanquam a quibusdam symbolis variatis et multiplicatis, in simplas et unitas reducitur contemplationes. Horum igitur et sensibilium in universo trium motuum, et multo prius unoquoque mansionum et stationum et collocationum causale est, et continens, et finis bonum et optimum, et super omnem statum et motum. Propterea omnis 122.1134A| status et motus et ex ipso, et per ipsum, et in ipsum, et propter ipsum. Etenim ex ipso, et per ipsum et essentia, et vita omnis, et mentis et animae et omnis naturae parvitates, aequalitates, magnitudines, mensurae omnes, existentium corrationabilitates, et compactiones, et concretiones, universitates, partes omnes, unum, et multitudo, conjunctiones partium, totius multitudinis unitates, consummationes universalitatum, quale, quantum, tantum, multum, comparationes, discretiones, omnis multitudo, omne summum, termini omnes, ordines, eminentiae, elementa, formae, omnis essentia, omnis virtus, omnis operatio, omnis habitus, omnis sensus, omnis ratio, omnis intellectus, omnis illuminatio, omnis scientia, omnis unitas, et simpliciter omne 122.1134B| ὂν ex bono et optimo, et in bono et optimo est, et in bonum et optimum convertitur. Et omnia, quaecunque sunt et fiunt, per bonum et optimum sunt et fiunt, et ad hoc omnia videt, et ab ipso moventur et continentur, et propter ipsum, et per ipsum, et in ipso omne principium exemplativum, consummativum, intellectuale, speciale, formale, et simpliciter omne principium, omnis continentia, omne summum: aut, ut comprehendens dicam: omnia quae sunt, ex bono et optimo, et omnia, quae non sunt, superessentialiter in bono et optimo: et est omnium principium et finis superprincipale et superfinale, quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso et in ipsum omnia, ut ait sacer sermo. Omnibus igitur est bonum et optimum concupiscibile et amabile et delectabile, 122.1134C| et per ipsum et propter ipsum minora et meliora conversibiliter amant, et sociative aequiformia, aeque honorabilia, et meliora minora provide, et haec semetipsa singula quaeque connexe et omnia bonum et optimum desiderantia facit, et vult omnia, quaecunque facit et vult. Audebit autem et hoc dicere vera ratio, quia et ipse omnium causalis per bonitatis excellentiam omnia amat, omnia facit, omnia continet, omnia convertit, et est etiam divinus amor optimus optimi per optimum. Ipse enim bene factor existentium amor, in optimo per excellentiam ante subsistens, non sinit ipsum infecundum in se ipso manere, movit autem ipsum in agendum juxta omnium genitivam excellentiam. Et ne quis nos arbitretur contra eloquia amoris cognominationem 122.1134D| honorificare. Est quidem enim irrationabile, ut arbitror, et stultum, non virtuti intentionis attendere, sed dictionis. Et hoc non est divina intelligere volentium proprium, sed sonos leves accipientium, et hos usque aures transeuntes extrinsecus continentium, et nolentium scire, quid quidem qualis dictio significet, quomodove eam oporteat et per alias aequepotentes et manifestiores dictiones declarare, patientiumque elementis, et literis non intellectis, et syllabis et dictionibus incognitis 122.1135A| et non ingredientibus in animae suae intellectuale, sed foris circa labia et auditus suos percrepitantibus, ac si non liceat, quattuor numerum per bis duo significare, aut simplam lineam per rectam lineam, aut maternitatem per paternitatem, aut aliis quibusdam multis orationis partibus idipsum significantibus. Oportet scire secundum rectam rationem, quia elementis, et syllabis, et dictionibus, et scripturis, et orationibus utimur per sensus. Sic cum nostra anima intellectualibus operationibus ad invisibilia movetur, abundant cum sensibilibus sensus: sicut et intellectuales virtutes, cum anima deiformis facta per unitatem ignotae inaccessibilis lucis, radiis desiderabilibus invisibilibus theoriis. Cum vero animus per sensibilia reformari festinat ad comtemplabiles 122.1135B| invisibilitates, pretiosiores omnibus sunt clariores sensibus provectus, lucidiora verba planiora visibilibus, sicut cum non plana sint accumbentia sensibus, neque ipsa animo assistere sensibilia bene poterunt. Veruntamen ut non haec dicere putemur, tanquam divina eloquia submoventes, audiant hanc amoris nominationem criminantes: Ama eam, inquit, et custodiet te; amplexare eam, et exaltabit te; honora eam, ut te comprehendat ; et quaecunque alia secundum amatorias theologias laudantur. Et quidem visum est quibusdam nostris Ierologis et divinius esse amoris nomen eo dilectionis. Scribit autem et divinus Ignatius: Meus amor crucifixus est. Et in ipsis ante introductionibus eloquiorum invenies quendam dicentem de divina sapientia: 122.1135C| Amator factus sum formae ejus. Itaque hoc amoris nomen ne timeamus, neque quis nos conturbet sermo de hoc disceptans. Mihi enim videntur theologi commune quidem duxisse dilectionis et amoris nomen: propterea autem divinis magis referre vere amorem, propter inconsequentem talium virorum adamationem. Pulchre enim vere amore non a nobis tantum, sed et ab eloquiis ipsis laudato, multitudines non capientes uniforme amatoriae divinae nominationis, proprie semetipsos in partibile et corporale et dividuum labefecerunt, cum non sit verus amor, sed umbra, aut magis casus vero amore. Remotum enim est multitudine singulare divini et unius amoris. Ideo et sic difficilius nomen multis putatum in divina sapientia statuitur, et ad reductionem eorum et restitutionem 122.1135D| in veri amoris notitiam, et ita, ut absolvatur in ipso difficultas. A nobis autem iterum, ubi et inconsequens quiddam saepe intelligendum terrenos caelos secundum opinionem melioris famae. Cecidit, quis ait, dilectio tua super me, sicut dilectio mulierum. In elucescentibus divinis sublimitatibus in eadem virtute statuitur a sacris theologis dilectionis et amoris nomen secundum divinas manifestationes. 122.1136A| Et est hoc virtutis unificae et conjunctivae, et differenter contemperativae in bono et optimo, per bonum et optimum antesubstitutae, ex bono et optimo per bonum et optimum editae, continentis quidem aequipotentia secundum sociabilem vicissitudinem, moventis autem prima ad minorum providentiam, et collocantis inferiora conversione superioribus. Est autem et ecstaticus divinus amor, non sinens seipsos esse amantes, sed amandorum. Et declarantur quidem superiora providentia facta inferiorum, et aequiformia inter se invicem continentia, et minora ad prima diviniori conversione. Proinde et Paulus magnus in excellentia divini factus amoris, et mente excedentem suam virtutem assumens, divino ore: Vivo ego, ait, jam non, vivit autem 122.1136B| in me Christus. Et vere amator et mente excedens, sicsic inquit, DEO, et non ipsam sui vivens, sed ipsam amatoris vitam, ut nimis dilectissimam. Audendum autem et hoc pro veritate dicere, quia et omnium causalis bonorum et optimorum omnium amore per excellentiam amatoriae bonitatis habitudine sua fit, in existentia omnia providentiis, et ut bonitate et dilectione et amore fovetur, et ex super omnia et omnibus remoto ad unum omnibus deducitur juxta mente excedentem superessentialem virtutem redeuntem semetipso. Propter quod et zelotem eum divini sapientes appellant, velut multum in existentia optimum amorem, et ut ad zelum suscitatorem concupiscentiae suae amatoriae, et ut zelotem eam ostendentem, et concupita zelantem, et ut provisis 122.1136C| eum existentibus per semetipsa zelantibus: et omnino bono et optimo est amabile et amor, et in bono et optimo ante collocantur, et per bonum et optimum sunt et fiunt. Quid autem omnino theologi volentes, aliquando quidem amorem et dilectionem ipsum dicunt, aliquando vero amatum et dilectum? Eo quidem enim causalis, et ut praevolens et genitor: hoc autem ipse est. Et eo quidem movetur, eo autem movet, quando ipse suimet et sibi est praecessor et movens. Sic autem dilectum quidem et amatum eum vocant, ut bonum et optimum: amorem vero iterum et dilectionem, ut moventem simul, et ut reducentem virtutem eum qui est in seipsum solum, ipsum per seipsum bonum et optimum. Et sic quidem edicendum, existentem semetipso per 122.1136D| semetipsum excellentis unitatis optimam processionem, et amatorium motum, simplum, per seipsum motum, per seipsum activum, praeexistentem in optimo, et ex optimo existentibus emanantem, et iterum in optimum convertentem se, et infinitum seipso, et carens principio, divinus amor ostenditur differenter, sicut quidam aeternus cyclus, per optimum, ex optimo, et in optimo, et in optimum, inenarrabili 122.1137A| conversione circuiens, et in eodem, et per idipsum et proveniens semper, et manens, et revolutus. Haec et communis noster sanctus perfector divinitus introduxit per amatorios hymnos, quorum non inconsequens recordari, et ut sacrum quoddam caput imponere de amore nostro sermoni. Ierothei sanctissimi ex amatoriis hymnis. Amorem sive divinum, sive angelicum, sive intellectualem, sive animalem, sive naturalem dicamus, unitivam quandam et continuativam intelligemus virtutem, superiora quidem moventem in providentiam inferiorum, aequiformia iterum in sociabilem vicissitudinem, et novissima subjecta ad meliorum et superpositorum conversionem. 122.1137B| Ejusdem ex iisdem amatoriis hymnis. Quoniam ex uno multos amores ordinavimus, consequenter diximus, quales quidem eorum, qui in mundo sunt, et supermundalium amorum et scientiae et virtutes, quos supereminent secundum redditam rationis speculationem, intellectualium et invisibilium amorum ordines et dispositiones, post quos per se intelligentes, et si qui vere ibi bonis amoribus superapparent, et hymnum proprie hymnizant. Et nunc iterum recipientes omnes in unum et complictum amorem, et omnium ipsorum patrem convolvamus simul et congregemus ex multis, primo in duas comprehendentes eum amatorias universaliter virtutes, quarum potentatur et principatur omnino ex omnium summitate omnis amoris immensurabilis causa, et ad quam extenditur 122.1137C| connaturaliter unicuique existentium ab existentibus omnibus universalis amor. Ejusdem ex iisdem amatoriis hymnis. Age nunc et has iterum in unum congregantes, dicamus, quia una quaedam est simplex virtus, seipsam movens ad unitivam quamdam temperantiam, ex optimo usque existentium novissimum, et ab illo iterum consequenter per omnia usque optimum ex seipsa, et per seipsam, et ad seipsam seipsam revolvens, et in seipsam semper eodem modo revoluta. Et quidem dixerit quis: Si omnibus est bonum et optimum amabile, et ad seipsum, et dilectum--appetit enim ipsum et quod non est, ut dictum est, et 122.1137D| contendit quomodo in ipso esse, et ipsum est formificum et informium, et in ipso, et quod non est, superessentialiter dicitur et est--quomodo daemonica multitudo non appetit bonum et optimum, admaterialis vero existens, et angelica erga appetitum optimi stabilitate recidens, malis omnibus causa et sibi ipsi et aliis, quaecunque vitiantur, dicitur? Quomodo autem omnino ex optimo aggravata daemonica gens non est deiformis? Aut quomodo optimum ex optimo factum mutatum est? Et quid vitiavit ipsum? Et omnino quid malum est? Et ex 122.1138A| quo principio substitit? Et ex quo existentium est? Et quomodo optimus ipsum adducere voluerit? Quomodo autem volens potuerit? Et si ex alia causa malum, quae altera existentibus praeter optimum causa? Quomodo autem et, providentia existente, est malum aut factum omnino, aut non interemptum? Et quomodo appetit quid existentium ipsum praeter optimum? Haec quidem ergo aeque dicit. Talis autem caecorum ratio. Nos vero dignabimur apud eum in rerum veritatem respicere. Et primum quidem hoc dicere confidemus: Malum non est ex optimo, et si ex optimo est, non malum. Neque enim ignis frigere, neque optimi non optima adducere. Et si existentia omnia ex optimo--natura enim optimo, 122.1138B| adducere et salvare, malo vero corrumpere et perdere--nihil est existentium ex malo, et neque ipsum erit malum. Si quidem et sibiipsi malum sit, et si non hoc, non omnino malum erit malum, sed habet quandam optimi, secundum quam omnino est, partem. Et si existentia bonum et optimum appetunt, et omnia quaecunque faciunt, per inspectum optimum faciunt: et omnis existentium speculatio principium habet et finem, optimum--neque enim in mali naturam respiciens facit quae facit--quomodo erit malum in existentibus, aut omnino ὄν, tali optimo desiderio desertum? Et si existentia omnia ex optimo, et optimum summitas existentium, est quidem in optimo, et quod non ὄν, ὄν; malum autem neque ὃν est. Si autem non, non omnino malum, neque 122.1138C| non ὄν. Nullum enim erit universaliter non ὄν, nisi in optimo secundum superessentiale dicitur hoc. Erit igitur optimum simpliciter et existente et non existente multo prius supercollocatum. Malum vero neque in essentiali, neque in non existentibus, sed et ipso non existente magis distat optimo et non essentialius. Unde ergo est malum, diceret quis. Si enim non est malum, virtus et malitia idem, et aut omnis omni et aut in partibili corrationale; aut neque virtuti pugnans erit malum. Et quidem contrarium temperantia et intemperantia, et justitia et injustitia. Et neque alicubi secundum justum et injustum dico, et temperantem et intemperantem, sed et ante foris manifestatam ejus, qui est in virtute, ad contra positum 122.1138D| distantiam, in ipsa multo prius anima universaliter disteterunt virtutibus malitiae, et rationi passiones insidiantur, et ex his necessarium dare, quod bono malum contrarium. Non enim sibi ipsi bonum contrarium, sed sicut ab uno principio et uno egenitum causali, societate et unitate et amicitia gaudet. Et neque minus bonum majori contrarium: neque enim minus calidum aut frigidum plurimo contrarium. Est ergo in existentibus, et ὂν est, et opponitur bono malum. Et si corruptio est existentium, non expellit hoc esse malum, se erit et hoc ὄν, et 122.1139A| existentium gignificum. Aut non saepe hujus corruptio, hujus fit generatio, et erit malum in universitatis plenitudinem comperfectum, et universo numquid imperfectum esse quod propter seipsum praestitum. Dicit autem ad haec vera ratio, quia malum, si malum, nullam essentiam aut generationem facit, solum vero vitiat et corrumpit, quantum in se, et existentium substantiam. Si autem genificum quis ei esse dicat, et hujus corruptione alteri dare generationem, respondendum vere, numquid corrumpunt, quae dant generationem? Sed corruptio quidem et malum, corrumpit et vitiat tantum: generatio vero et essentia per bonum fiunt. Et erit malum corruptio quidem per seipsum, genificum vero per bonum. 122.1139B| Et si quidem malum, neque ὄν, neque existentium factivum. Per autem bonum et ὄν, et bonum ὄν, et bonorum factivum. Magis autem neque enim erit idipsum secundum seipsum et bonum et malum, neque ejusdem corruptio et generatio eadem secundum idipsum virtus, neque hoc virtus, aut hoc corruptio. Ipsum quidem malum neque ὄν, neque bonum, neque gignificum, neque existentium et bonorum factivum. Bonum autem in quibus quidem cunque perfecte inest, perfecta facit, et pura, et integra omnia optima: minus vero ipsum participantia et imperfecta sunt bona, et mixta per defectum boni. Et non est universaliter malum, neque bonum, neque beneficum: sed quod magis aut minus bono proximum, proportionaliter 122.1139C| erit bonum, quoniam quidem ipsa per omnia veniens perfectissima bonitas, non usque solas implet circum se omnino optimas essentias, extenditur autem usque novissimas, his quidem universaliter adveniens, his autem minus, aliis vero novissime, ut unumquodque eam participare potest existentium. Et quaedam quidem omnino bonum participant, quaedam vero magis et minus privantur, quaedam autem obscuriorem habent boni participationem, et aliis secundum novissimam consonantiam adest bonum. Si enim non proportionaliter unicuique bonum adesset, essent divinissima et honorabilissima novissimorum habentia ordinem. Quomodo autem et esset possibile, uniformiter omnia participare bonum? Numquid omnia existentia similiter 122.1139D| in universalem ejus participationem opportuna? Nunc autem haec est boni virtutis superexcellens magnitudo, quia et privata et suimet privationem posse facit, secundum quod universaliter est sui participare. Et si oportet fidum dicere verum, et pugnantia ei sua virtute et sunt, et pugnare possunt, magis autem, ut comprehendens dicam, omnia existentia, quantum sunt, et bona sunt, et ex bono; quantum autem privantur bono, neque existentia sunt, neque bona. In quidem enim aliis habitudinibus, quale est caliditatis aut frigiditatis, sunt caleficata: 122.1140A| et relinquente ea caliditate et vitae et mentis multa existentium expertia, et essentia DEUS exaltatur, et est superessentialiter. Et simpliciter aliarum quidem simul omnium abeunte ipsa, quae non est ingenita, omnino habitudine sunt existentia et subsistere possunt. Quod vero per omnem modum bono privatum, numquam nusquam nec erat, neque est, neque erit, neque esse potest. Quale est incontinens. Etsi privetur bono juxta irrationabilem concupiscentiam, in hoc quidem neque est, neque existentia concupiscit, partic ipat tamen bonum secundum ipsam unitatis et amicitiae obscuram consonantiam. Et furor participat bonum, per se movendo et appetendo opinabilia mala ad opinabile bonum erigere et convertere. Et ipse certantis vitae 122.1140B| appetens, tanquam totius vitae appetens, et egregiae sibi opinionis, et hoc appetere, et ad egregiam vitam respicere, participat bonum. Et si omnino bonum consumpseris, neque essentia est, neque vita, neque concupiscentia, neque motus, neque aliud aliquid. Itaque et fieri ex corruptione generationem, non est mali virtus, sed minoris boni adventus, quantum et aegritudo defectus est ordinis non omnis. Si enim hoc fieret, neque aegritudo ipsa subsisteret. Manet autem et est aegritudo essentiam habens minimum ordinem, et in se substitutum. Quod enim omnino expers boni, neque ὄν, neque in existentibus: quod autem mixtum, per bonum in existentibus, ac per hoc in existentibus, et ὄν, quantum bonum participat. Magis autem existentia 122.1140C| omnia tantum erunt magis et minus, quantum optimum participant: etenim in essendo per seipsum, nunquam nusquam ὄν, neque erit. Hoc autem ibi quidem ὄν, ibi vero non ὄν, quantum quidem recedit ab eo, quod semper est, non est: quantum autem ex esse accepit, tantum est, et ei omnino esse, et quod non ὄν, ipso continetur et salvatur. Et malum, quod quidem est omnino a bono recessio, neque in magnis neque in minimis bonis erit. Hoc autem ibi quidem bonum, ibi vero non bonum, pugnat quidem bono cuidam, non omni autem bono: tenetur autem et hoc boni participatione, et substantificat et suimet privationem bonum tota sui participatione. Omnino enim abeunte bono quid erit bonum? Neque mixtum, neque per se malum. Si enim malum imperfectum 122.1140D| est bonum, absentia perfectissimi boni et imperfectum, et perfectum bonum aberit. Et tunc solum erit et videbitur malum, quando his quidem est malum, quibus opponitur, his autem tanquam bonis aufertur. Pugnare enim sibi invicem eadem per eadem, in omnibus impossibile. Non igitur ὄν malum. Sed neque in existentibus est malum. Si enim omnia existentia ex bono, et in omnibus existentibus et omnia continet bonum, aut non erit malum, aut in bono non erit. Etenim neque in igne frigus, 122.1141A| neque ille vitiatur eo, et malum bono existente. Si autem fuerit, quomodo erit in bono malum? Siquidem ex eo inconsequens et impossibile. Non potest enim, ut eloquiorum veritas ait, arbor bona fructus malos facere, neque illud iterum. Si autem non ex ipso, ex alio clarum, quia principio et causa. Etenim aut malum ex bono erit, aut bonum ex malo: aut si non hoc possibile, ex alio principio et causa erit et bonum malum. Omnis enim dyas non principium: monas autem erit totius dyadis principium. Et quidem inconsequens, ex uno et eodem duo omnimodo contraria provenire et esse, et ipsum principium non simplum et singulare, sed partitum et biforme, et contrarium in seipsum et mutabile. Immo vero neque duo existentium contraria principia 122.1141B| possibile esse, et ea inter se invicem et in universo pugnantia. Si enim hoc daretur, erit et Deus non innocens, neque sine rixa, siquidem si sit quid eum perturbans. Sequitur, erunt omnia inordinata et semper pugnantia. Et quidem amicitiam omnibus existentibus bonum tradit, et per se pax, et pacis donans laudatur a sacris theologis. Proinde et amica bona, et compacta omnia, et una vita egenita, et ad unum optimum coordinata et adunata, et similia comparata inter se invicem. Itaque non divinum malum, et malum non divinum. Sed neque ex Deo malum. Si enim non bonus, aut bene facit, et bona adducit, et non aliquando quidem et quaedam, aliquando autem non et non omnia. Transmutationem quidem in hoc faciet et mutabilitatem, et 122.1141C| circa se, hoc est, omnium divinissimum et causam. Si autem in Deo bonum subsistentia est, erit transferens ex bono Deus aliquando quidem ὤν, aliquando autem non ὤν. Si vero participatione bonum non habet, et ex altero habebit, et aliquando quidem habebit, aliquando autem non habebit. Non igitur ex Deo malum, neque in Deo, neque simpliciter secundum tempus. Sed neque in angelis est malum. Si enim enunciat bonitatem divinam deiformis angelus, illud ὢν secundum participationem secundo, quod quidem secundum causam enunciat primo, imago est Dei angelus, manifestatio occulti luminis, speculum purum, splendidissimum, immaculatum, incontaminatum, incoinquinatum, recipiens totam, si justum 122.1141D| dicere, speciositatem bene formatae deiformitatis, et pure declarans in seipso, sicut possibile est, bonitatem, quae est in adytis. Non igitur neque in angelis est malum: sed puniendo peccantes sunt mali. Hac ergo ratione et compescentes delinquentibus mali, et sacerdotum divinis mysteriis immundum prohibentes. Et quidem neque puniri malum, sed dignum fieri poena. Neque secundum dignitatem prohiberi sacris, sed non sanctum et non sacrum fieri, et incontaminatis inopportunum. 122.1142A| Sed neque daemones natura mali. Etenim si natura mali, neque ex bono, neque in existentibus, neque ex bonis conversum, natura et semper mali existunt, sequitur: sibimet sunt mali, an aliis? Si quidem sibimet, an corrumpunt seipsos? Si autem aliis, quomodo corrumpunt aut quid corrumpunt, essentiam, an virtutem, an actionem? Si quidem essentiam, primum quidem non juxta naturam. Natura enim incorruptibilia non corrumpunt, sed acceptiva corruptionis. Sequitur: neque hoc omnino et omnino malum, sed neque corrumpitur quid existentium, secundum quod essentia et natura, sed defectu juxta naturam ordinis, harmoniae et commensurationis ratio infirmatur, manere similiter habens. Infirmitas autem non perfecta. Si enim 122.1142B| perfecta, et corruptionem et subjectum interimit; et erit ipsa corruptio et suimet corruptio. Itaque hujusmodi non malum, sed deficiens bonum. Quod enim omnino expers boni, neque in existentibus erit. Et de virtutis et actionis corruptione eadem ratio. Deinde quomodo ex Deo facti daemones sunt mali? Bonum enim bona adducit et substituit. Et quidem dicuntur mali, dixerit quis, sed non secundum quod sunt, ex optimo enim sunt et optimam sortiebantur essentiam, sed secundum quod non sunt, infirmi, ut eloquia aiunt, servare suum principium. In quo enim, dic mihi, vitiari dicimus δαίμονας, si non in cessatione divinorum bonorum habitudine et actione? Sed itaque si natura mali daemones, semper mali. Et quidem malum instabile est. 122.1142C| Non igitur si semper sicsic habent, non mali: quod enim semper idipsum, optimi proprium. Si autem non et semper mali, non naturales, sed indigentiae angelicorum bonorum. Sed non omnino expertes boni, secundum quod et sunt, et vivunt, et intelligunt, et omnino est quidam in eis concupiscentiae motus. Mali autem esse dicuntur, propter quod infirmantur circa naturalem operationem. Falsa ergo conversio est eis malum, et a cognatis suis egressio, et informitas, et imperfectio, et impotentia, et salvante eis perfectionem virtute infirmitas, et fuga et casus. Sed itaque quid in daemonibus malum? Furor irrationabilis, amens concupiscentia, phantasia proterva. Sed haec et si sunt in daemonibus, non omnino neque in omnibus, neque haec secundum 122.1142D| se mala. Et enim in aliis animalibus non motus talium, sed interemptio est et corruptio animali, et malum. Habitus enim salvat, et esse facit haec habentem animalis naturam. Non igitur malum daemonica gens, quantum est juxta naturam, sed quantum non est. Et non mutatum est datum in eis totum bonum, sed ipsi dato ceciderunt toto bono. Et datas eis angelicas donationes nunquam ipsas commotas fuisse dicimus, sed sunt et integri et clarissimi, etsi ipsi non vident participantes suas 122.1143A| boni conspectivas virtutes. Itaque quod sunt, et ex optimo sunt et optimi, et bonum et optimum concupiscunt, esse, et vivere, et intelligere existentium appetentes: et privatione, et fuga, et casu, connaturalibus sibi optimis dicuntur mali, secundum quod non sunt: et quod non est appetentes, malum appetunt. Sed animas quis esse dicit malas? Siquidem quia contendunt malis provide et salutifere, hoc non malum, sed bonum, et ex bono, et malum bene faciente. Si autem vitiari animas dicimus, in quo vitiantur, si non in bonarum habitudinum et operationum defectu, et per propriam infirmitatem imperfectione et perditione? Etenim et aëra hunc circa nos obscurari dicimus defectu et absentia lucis: 122.1143B| ipsa autem lux semper lux est, et tenebras illuminans. Non igitur neque in daemonibus, neque in nobis malum, ut ὂν malum, sed ut defectus et desolatio propriorum bonorum perfectionis. Sed neque in animalibus irrationabilibus est malum. Si enim interimas furorem et concupiscentiam, et alia, quaecunque dicuntur, et non sunt simpliciter eorum naturae mala: grande quidem et ferox leo perdens neque leo erit. Mansuetus autem omnibus factus canis, non erit canis. Siquidem canis quoddam custoditivum, et quoddam adveniendi quidem domesticum, abigendi vero extraneum. Itaque quod non corrumpit naturam, non malum, corruptio autem naturae infirmitas et defectus naturalium habitudinum, et operationum, et 122.1143C| virtutum. Et si omnia, quae sunt per generationem, in tempore habent consummationem, neque imperfectum omnino contra omnem naturam. Sed neque in tota natura malum. Si enim non omnes naturales rationes contra universaliter naturam, nihil est ei contrarium: ejus autem per singula, hoc quidem secundum naturam erit, hoc vero non secundum naturam. Alii enim aliud contra naturam: et hoc inde contra naturam, ut malitia: hoc contra naturam privatio eorum, quae sunt naturae. Itaque non est mala natura, sed hoc naturae malum, non posse, quae sunt propriae naturae, perficere. Sed neque in corporibus malum. Vile enim et infirmum defectus formae et privatio ordinis: hoc autem 122.1143D| non omnino malum, sed minus bonum. Si enim omnino fiat solutio boni, et formae, ordinis, peribit et ipsum corpus. Quia vero neque malitiae causa animae corpus, clarum ex hoc, possibile esse, et sine corpore extra subsistere malitiam, sicut et in daemonibus. Hoc enim et intellectibus, et animabus, et corporibus malum, habitudinis propriorum bonorum infirmitas et casus. Sed neque multum murmurat in materia malum, ut aiunt, secundum quod materia. Etenim et ipsa ornatus, et formae, et speciei habet participationem. 122.1144A| Si autem sine his dum sit, materia secundum se sine delectatione est et informis, quomodo facit quid materia, quae neque pati potest secundum se habens, Sed itaque quomodo materia malum? siquidem enim nihil. Non enim est neque bonum, neque malum. Si autem quomodo existentia oportet omnia ex bono, et ipsa ex bono relinquitur? Et si bonum mali factivum, sit malum ut ex bono ὄν bonum, aut malum boni factivum, sit et bonum ut ex malo malum. Aut duo iterum principia, et haec alio uno juncta vertice. Si autem necessarium dicunt materiem ad plenitudinem totius mundi, quomodo materia malum? Aliud enim bonum, quod necessarium. Quomodo autem optimus ex malo adducit quaedam ad generationem? Aut quomodo malum optimo necessarium? Fugit 122.1144B| enim optimi naturam malum. Quomodo autem gignit et nutri naturam materia mala existens? Malum enim, secundum quod sit malum, nullius est genitivum, aut nutritivum, aut omnino factivum, aut salvativum. Si autem dicerent, ipsam quidem non facere malitiam in animabus, attrahere vero eas, et quomodo erit hoc verum? Multum enim suum in bonum aspiciunt. Et quidem quomodo fiat hoc, materia omnino eas in malum attrahente? Itaque non ex materia in animabus malum, sed ex ipso delicto. Si autem et hoc aiunt, materiam omnimode sequuntur et necessaria instabilis materia ex semetipsis collocari non valentibus, quomodo malum necessarium, aut necessarium malum? Sed neque hoc quod dicimus privare, secundum virtutem propriam pugnat bono. Universalis enim 122.1144C| privatio universaliter impotens: particularis vero non secundum quod privatio, habet virtutem, sed secundum quod non universalis est privatio. Privatione enim boni particulari existente, nondum malum: et facta, et mali natura periit. Colligenti autem dicendum: Bonum ex una et tota causa, malum ex multis et particularibus defectibus. Scit DEUS malum, an bonum et apud ipsum causae malorum virtutes sunt beneficae. Si malum aeternum, et creat, et potest, et est, et agit: unde ei haec? Aut ex bono, aut bono ex malo, aut ambobus ex alia causa. Omne quod secundum naturam, ex causa definita gignitur: si malum incausale et infinitum, non secundum 122.1144D| naturam. Neque enim in natura ejus contra naturam, neque inartificialis in arte ratio. Igitur anima malorum causa, sicut ignis calefaciendi: et omnia, quibuscunque vicina fuerit malitia replet. Bona quidem animae natura: operationibus autem aliquando quidem sic habet, aliquando vero sic. Siquidem ex natura et esse ejus malum, et unde ei esse? Ex creatrice omnium existentium optima causa. Sed si ex ea, quomodo secundum essentiam malum? Bona enim omnia eadem egenita. Si autem operationibus, si autem hoc non praemissum si 122.1145A| autem, numquid unde virtutes? Numquid et deiformitate ejus facta? Relinquitur ergo, malum infirmitas et defectus boni esse. Optimorum causa una, optimo malum contrarium, mali causae multae. Non quidem factivae malorum rationes et virtutes, sed impotentia, et infirmitas, et mixtura dissimilium immoderata. Neque immobilia, et semper sicsic habentia mala, sed multa, et infinita, et in diversa ferentia, et his multi omnibus et malis. Principium et finis erit bonum. Propter enim bonum omnia, et quaecunque contraria. Etenim et haec agimus bonum desiderantes. Nemo enim malum respiciens facit quae facit. Proinde neque substantiam habet malum, sed contra substantiam, propter bonum, et non ex eo factum. 122.1145B| Malo esse ponendum secundum accidens, et per aliud, et non ex principio proprio. Itaque quod factum, rectum quidem esse putandum, quia ex bono esse putandum, quia propter bonum fit, veritate autem non rectum esse. Quamobrem quod non bonum, bonum arbitramur. Ostenditur aliud concupiscibile, et aliud factum. Non igitur malum est ex via, neque est ex visione, neque est ex natura, neque est ex causa, neque est ex principio, neque est ex fine, neque est ex termino, neque est ex consilio, neque est ex substantia. Privatio igitur est malum, et defectus, et infirmitas, et immoderantia, et peccatum, et inconspicuum, et informe, et non vivens, et non intelligens, et irrationale, et imperfectum, et incollocatum, et 122.1145C| incausale, et infinitum, et infecundum, et pigrum, et infirmum, et inordinatum, et dissimile, et multum, et tenebrosum, et inessentiale, et hoc nunquam nusquam nullum ὄν. Quomodo omnino potest malum ad bonum ex mixtura? Quod enim omni bono expers, neque est quid, neque potest. Etenim si bonum et ὂν est, et consultorium, et bene potens, et activum, quomodo poterit quid contrarium bono, et substantia et sapientia et virtute et operatione privatum? Non omnia omnibus, et omnino eadem secundum idipsum mala. Daemoni malum, contra deiformem intellectum esse. animae, contra rationem: corpori, contra naturam. Quomodo omnino mala, providentia existente? Non 122.1145D| est malum, si malum neque ὄν, neque in existentibus, et nihil existentium improvisum. Neque enim est malum ὄν, conspicuum subsistens bono. Et si nullum existentium non particeps boni, malum autem defectus boni, nihil autem existentium privatur universaliter, bono: in omnibus existentium divina providentia, et nihil existentium non provisum. Sed et factis malis optime et pulchre providentia usa est ad nostram aut aliorum aut formationem aut utilitatem, 122.1146A| et proprie unicuique existentium providet. Propterea et vanam aut disceptantem multorum non recipimus rationem, qui oportere aiunt providentiam et invitos nos in virtutem ducere. Corrumpere enim naturam, non est providentiae. Unde ut providentia uniuscujusque naturae salvatrix per seipsos motorum, ut per seipsos motorum, providet, et omnia, et ea per singula, similiter universo et unicuique, quantum provisorum natura recipit totius et largissimae providentiae editas proportionaliter unicuique providas bonitates. Non igitur ὂν malum, neque in existentibus malum. Non omnino enim malum, vacat malum et fieri malum secundum virtutem, sed per infirmitatem. Et daemonibus, quod quidem sunt et ex bono, et bonum. 122.1146B| Malum autem ipsis ex propriis bonis casu et mutabilitates, circaque similitudinem et habitum infirmitas cognatae ipsis angelicae perfectionis. Et appetunt bonum, secundum quod et esse et vivere et intelligere substituuntur. Et si non appetunt bonum, id quod non est appetunt: et non erit hoc appetitus, sed vere appetitus peccatum. In scientia autem peccantes vocant etoquia circa erroneam boni scientiam aut actionem infirmos: et scientes voluntatem, et non facientes: auditores quidem infirmos aut circa fidem, aut operationem boni: et nolentiam quibusdam convenire benefaciendo per falsam conversionem aut infirmitatem voluntatis. Et sic omnino malum, ut saepe diximus, infirmitas, et impossibilitas, et defectus est aut scientiae, aut errantis 122.1146C| scientiae, aut fidei, aut desiderii, aut operationis boni. Et quidem dixerit quis, non vindicabile infirmitas, econtrario vero concessibile: siquidem non licitum erat posse, bene si haberet ratio: si autem ex bono posse, dante juxta eloquia ea, quae sunt opportuna omnibus, simpliciter non laudabile ex boni propriorum bonorum habitu peccatum et irrationabilis conversio, et fuga, et casus. Sed haec quidem a nobis in his, quae sunt de justa et divina justificationis observantia, satis secundum virtutem dicta sunt, secundum quam sacram actionem eloquiorum veritas sophisticas et veritatem et falsitatem contra Deum loquentes infirmavit, tanquam perverse sapientes rationes. Nunc autem, quantum secundum nos, sufficienter laudatur bonum, ut 122.1146D| vere mirabile, ut principium et finis omnium, ut continentia existentium, ut formificum non existentium, ut omnium bonorum causale, ut malorum non causale, ut providentia et bonitas universalis, et superans existentia et non existentia, et mala, et suam privationem bonam existentem omnibus appetibile, et amabile, et delectabile, et quaecunque alia in his palam vera ostendit, ut arbitror, ratio. CAPITULUM V. De ente in quo et de paradigmatibus. 122.1147A| Transeundum autem nunc in vere existentem vere entis theologicam essentiae nominationem. Tantum autem admonebimus, quia rationi intentio est, non superessentialem essentiam, quae superessentialis est, manifestare. Ineffabile enim hoc et incognoscibile est, et universaliter inexplanabile, et ipsam superexaltatam unitatem, sed substantificam in existentia omnia divinae essentiae principalis processionem laudare. Etenim optimi divina nominatio, totas omnium causalis processiones manifestans, et in existentia et in non existentia omnia extenditur, et super existentia et super non existentia 122.1147B| est. Haec vero entis in omnia existentia extenditur, et super omnia est. Ast ipsa vitae in omnia viventia extenditur, et super viventia est. Ipsa dein sapientiae in omnia intellectualia et rationalia et sensualia extenditur, et super haec omnia est. Has ergo ratio laudare desiderat providentiae manifestativas divinas nominationes. Non enim exponere ejus superessentialem bonitatem, et essentiam, et vitam, et sapientiam se superessentialis deitatis promittit, quae est super omnem bonitatam et deitatem et essentiam et sapientiam et vitam in occultis, ut eloquia dicunt, supercollocata, sed exprimentem beneficam providentiam, supereminentem bonitatem, et optimorum omnium causam laudat, et ὄν, et vitam, et sapientiam substantificam et vivificam, et 122.1147C| sapientiae datricem causam essentiae, et vitae, et intellectus, et rationis, et sensus percipientium. Non aliud autem esse optimum dicit, et aliud ὄν, et aliud vitam, aut sapientiam, neque multa causalia, et aliorum alias creatrices deitates supereminentes et subditas: sed unius Dei totas optimas processiones, et a nobis laudatas divinas nominationes: et esse quidem universalis unius Dei providentiae manifestativam, quasdam autem universaliorum ejusdem et particulariorum. Et quidem dixerit quis contra hoc, eodem existente vitam, et vita sapientiam superextentam, existentia quidem viventia, ea autem, quaecunque vivunt, sensualia, et eadem rationalia, et rationalia intellectus supereminent, et circa Deum sunt, et magis ei approximant. Et quidem oportebat maximarum 122.1147D| ex Deo donationum participantia et meliora esse, et cetera supereminere. Sed si quidem inessentialia et animalia quis substituat intellectualia, bene haberet ratio. Si autem et sunt divini animi super reliqua existentia, et vivunt super alia viventia, et intelligunt, et cognoscunt super sensum et rationem, et ultra omnia existentia bonum et optimum appetunt et participant, ipsi magis sunt circa optimum, abundantius ipsius participantes, et plures et majores 122.1148A| ex eo donationes accipientes, sicut et cetera sensualium superant ditia ex superabundantia rationis: et haec sensu, et alia vita. Et est, ut arbitror, hoc verum, quia magis ipsi sunt proximiora et diviniora reliquis. Quoniam quidem et de his diximus, age optimum, ut vere, et existentium omnium substantificum laudemus: ὢν totius esse secundum virtutem superessentialem est substituens causa, et creator existentis subsistentiae, substantiae, essentiae, naturae principium, et mensura seculorum, et temporum essentialitas, et aeternitas existentium, tempus factorum, esse utcumque factis. Ex onte aeternum, et essentia, et ὄν, et tempus, et generatio, et factum. In existenti existentia, et utrumque subsistentia et substantia. Etenim Deus nondum est ὤν, 122.1148B| sed simpliciter et incircumfinite totum in seipso esse coambiens. Proinde et rex dicitur seculorum, tanquam in semetipso et circa seipsum totius esse et ontis substitutor. Et neque erat, neque erit, neque factus est, neque fit, neque fiet. Magis autem neque est, sed ipse est esse existentibus, et non existentia solum, sed ipsum esse existentium ex ante aeternaliter onte. Ipse enim est secundum seculorum subsistens ante secula. Recipientes igitur dicamus, quia omnibus existentibus et seculis esse ex providente ontis. Et omne quidem seculum et tempus ex ipso: totius autem et seculi et temporis, et omnis utcumque ontis, qui est ante ὤν, principium et causa, et omnia ipsum participant, et a nullo existentium recedit, et ipse est ante omnia, et omnia in se constituit, et simpliciter si quis utcumque 122.1148C| est, in ante onte et est, et intelligitur, et salvatur. Et ante alia sui participantia esse praemittitur, et est ipsum per se esse maximum, per se vitam essendo, per se sapientiam essendo, et per se similitudinem divinam essendo, et alia quaecunque participantia, ante omnia esse participando. Magis et haec per se omnia ὢν existentia participando idipsum per se esse participant. Et nihil est essentia, et secundum id ipsum esse omnium. Merito aliis in principalius, ut ὢν, Deus ex praestantia aliorum sui bonorum laudatur. Etenim praeesse et superesse festinans, et superans esse, omne, hoc dico per se esse, ante substitit, et ex ipso esse omnis: quomodo ergo ὄν substitit? Et quidem principia existentium omnia, ipsius esse participantia, et sunt, et 122.1148D| principia sunt, et primo sunt, deinde principia sunt. Et si vult viventium, ut viventium, principium dicere per seipsam vitam, et similium, ut similium, per seipsam similitudinem, et unitorum, ut unitorum, per seipsam unitatem, et ordinatorum, ut ordinatorum, per seipsam ordinationem, et aliorum, quaecunque hujus, sive hujus, sive amborum, multorum participantia, hoc, aut hoc, aut ambo, aut multa sunt: per seipsa participia invenies ipsius esse 122.1149A| primum ea participantia, et eo esse primum quidem existentia, deinde hujus aut hujus principia existentia, et participando eo esse, existentia participata. Si autem haec participatione esse sunt, multo magis eorum participantia. Primam igitur ipsius per seipsum esse donationum, per seipsam summa bonitate praemissa, et maxima prima participantium laudant. Et sunt ex ipsa, et in ipsa, et ipsum esse, et existentium principia, et existentia omnia, et quae utcumque ab esse continentur: et hoc immensurate, et convolute, et unite. Etenim in monade omnis numerus ante subsistit, et habet numerum omnem monas in semetipsa singulariter, et omnis numerus unitur quidem in monade: quantum autem monade provenit, tantum discernitur et multiplicatur. 122.1149B| Et in centro omnes circuli lineae secundum primam unitatem consubstitutae sunt. Et omnes habet signum in semetipso simplas uniformiter unitas ad se invicem, et ad unum principium, ex quo procedebant, et in ipso quidem centro universaliter adunantur. Breviter autem eo distantes, breviter et discernuntur: magis autem recedentes, magis. Et simpliciter, quanto centro proximiores sunt, tantum et ipsi et sibi invicem adunantur: et quantum eo, tantum et a se invicem distant. Sed et in tota omnium natura omnes secundum singula naturae rationes convolutae sunt per unam inconfusam unitatem: et in anima uniformiter secundum partes omnium providae totius corporis virtutes. Nihil ergo inconsequens, ex obscuris imaginibus in omnium 122.1149C| causale ascendentes, supermundanis oculis contemplari omnia in omnium causali, et sibi invicem opposita uniformiter et unite. Principium enim est existentium, ex quo et ipsum esse, et omnia utcunque existentia, omne principium, omnis finis, omnis vita, omnis immortalitas, omnis sapientia, omnis ordo, omnis harmonia, omnis virtus, omnis custodia, omnis collocatio, omnis distributio, omnis intellectus, omnis ratio, omnis sensus, omnis habitus, omnis status, omnis motus, omnis unitas, omne judicium, omnis amicitia, omnis compactio, omnis discretio, omnis terminus, et alia quaecunque ab esse existentia omnia characterizant. Et ex ipsa omnium causa invisibiles et intellectuales deiformium angelorum essentiae, et animarum et totius mundi natura, 122.1149D| et quae utcunque aut in aliis subsistere, aut secundum excogitationem esse dicuntur. Et quidem igitur sanctissimae et praestantissimae virtutes vere existentes, et velut in vestibulis superessentialis Trinitatis stabilitae, ab ipsa, et in ipsa et esse, et deiformiter esse habent, et post illas subditae subjectum, et novissimae extremum, quantum ad angelos: quantum vero ad nos, supermundanum. Et alia omnia existentia per eandem rationem et esse, et bene esse habent: et sunt, et bene sunt, ex ante oute esse, et bene esse habentia: et in ipso et existentia, 122.1150A| et bene existentia, et ex ipso inchoata, et in ipso custodita, et in ipsum consummata. Et quidem honorabilissima ipsius esse tribuunt melioribus essentiis, quas et aeternas vocant eloquia: esse autem ipsum existentibus omnibus nunquam deseritur. Et ipsum vero esse ex ante onte, et ab ipso est esse, et non ipse esse, et eum habet esse, et ὢν principium et mensura, ante essentias ὢν et ontis, et seculi, et omnium substantificum principium, et medietas, et consummatio. Et propterea ab eloquiis ipse vere ante- ὢν juxta omnem existentium intelligentiam multiplicatur, et quod erat in ipso, et quod est, et quod erit, et quod factum est, et fit, et fiet, proprie laudatur. Haec enim omnia divinitus intelligentibus secundum omnem excogitationem ipsum 122.1150B| superessentialiter esse significant, et ubique existentium causalem. Etenim neque quidem est hoc, hoc autem non est: neque ibi quidem est, ibi autem non est: sed omnia est, ut causalis omnium, et in ipso omnia principia, omnes confines, omnes conclusiones, omnia existentia coambiens et praehabens, et super omnia est, ut ante omnia superessentialiter super- ὤν. Proinde et omnia de eo et simul praedicantur, et nihil est existentium: formosissimum, speciosissimum, sine forma, sine specie, principia et media et fines existentium immensurate et remote in semetipso praeambiens, et omnibus esse juxta primam et superunitam causam incontaminate declarans. Si enim juxta nos sol sensibilium essentias et qualitates, et quidem multas et 122.1150C| discretas existentes, tamen ipse unus ens, et uniformis illuminans lux renovat, et nutrit, et custodit, et perficit, et discernit, et unit, et refovet, et fecunda esse facit, et auget, et mutat, et collocat, et plantat, et removet, et vivificat omnia, et omnium unumquodque proprie sibi eundem et unum solem participat, et multorum participantium unus sol causas in seipso uniformiter praeambit: multo magis super terrae et ipsius et omnium causalis, praetexisse ipse omnium existentium paradigmata secundum unam superessentialem unitatem concedendum. Deinde et essentias adducit juxta ab essentia egressionem. Paradigmata autem dicimus esse ipsas in Deo existentium substantificas et uniformiter praetextas rationes, quas theologia praedestinationes vocat, et 122.1150D| divinas et optimas voluntates, existentium discretivas et factivas, secundum quas ipse superessentialis existentia omnia et praedestinavit et adduxit. Si autem philosophus dignum ducit Clemens, et ad aliquid paradigmata dici in existentibus antiquiora, provenit quidem non per propria et perfecta et simpla nomina ratio ipsi. Concedentes autem et hoc recte dici theologiae memorandum, dicentis, quia non ostendi tibi haec exire post ea, sed ut per haec proportionali scientia in omnium causam, quantum potentes sumus, ascendamus. Omnia ergo huic existentia 122.1151A| secundum unam omnium excelsam scientiam referendum, quoniam quidem ex esse substantifica processione et bonitate inchoans, et per omnia veniens, et omnia ex seipsa ut sint implens, et in omnibus existentibus exultans, omnia quidem in seipsa superat, secundum primam simplicitatis excellentiam omnem duplicitatem respuentem. Omnia autem similiter continet secundum supersimplicatam suam multitudinem, et ab omnibus singulariter participatur: sicut et vox una existens et eadem a multis audientibus velut una participatur. Omnium ergo principium et finis existentium ante- ὤν: principium quidem, ut causalis; finis vero, ut propter quem; et extremum omnium, et multitudo totius multitudinis et extremitatis supereminenter, ut oppositorum. 122.1151B| In uno enim, ut saepe dictum est, existentia omnia et superat et substituit, praesens omnibus et ubique, et secundum unum et idipsum, et secundum idipsum omne, et in omnia proveniens, et manens in seipso, et stans, et motus: neque stans, neque motus: neque principium habens aut medium aut finem: neque in quodam existentium, neque quid existentium ens. Et neque omnino ipsi appropinquat quid aeternaliter existentium, aut temporaliter substitutorum, sed et tempore et aeterno et in aeterno et quae in tempore sunt, omnibus removetur. Proinde et ipsum aeternam, et existentia et mensura existentium, et mensurata per ipsum, et ab ipso. CAPITULUM VI. De vita. 122.1151C| Sed de his quidem in aliis opportuniori tempore dicatur. Nunc autem laudanda est laudabilis vita aeterna, ex qua per seipsam vita, et omnis vita, et a qua in omnia, utcumque vitam participantia, vivere proprie unicuique exseminatur. Igitur et immortalium angelorum vita, et immortalitas, et imperdibile ipsum angelicae semper motionis, ex ipsa et per ipsam est et substitit. Idcirco et viventes semper et immortales dicuntur, et non immortales iterum, quia non a seipsis habent immortaliter esse, et aeternaliter vivere, sed ex vivifica et totius vitae factrice et continuatrice causa. Et sicut in onte dicimus, quia et ejusdem esse est causalis, sic et ibi iterum, quia et per seipsam vita est divina vita vitalis et substantialis, et omnis 122.1151D| vita et vitalis motus ex vita ipsa, quae est super omnem vitam, et omne principium totius vitae. Ex ipsa et animae imperdibile habent, et animalia omnia et germina secundum novissimam consonantiam animae habent vivere. Qua ablata juxta eloquium deficit vita omnis ad terram: et deficientia ad participandum eam infirmitate, iterum conversa, iterum animalia fiunt. Et donatur quidem primo per seipsam vitae, esse vitam, et omni vitae 122.1152A| et ab ea per singula esse proprie, singulam aestimatur natura subsistere. Et quidem supercaelestibus animis immaterialem et deiformem, et immutabilem immortalitatem, et inflexibilem et irreprehensibilem semper motionem, superextenta per magnitudinem bonitatis, et in daemonicam vitam. Neque enim illa esse ab alia causa, sed ex ipsa et esse vitam, et permanentiam habet. Donans autem et viris, ut commixtis, acceptabilem subeuntem angelicam vitam, et supermananti humanitate, et redeuntes nos in seipsam convertens et revocans. Et hoc autem divinius, quia et totos nos, animas dico et conjugata corpora, ad perfectissimam vitam et immortalem promittit transmutationem: rem vetustati quidem aeque contra naturam visam, 122.1152B| mihi autem et tibi et veritati, et divinam, et super naturam. Super naturam autem ei, quae seeundum nos est, dico visibilem, non fortissimam divinae vitae. Ipsi enim velut omnium existenti vitarum naturae, et maxime divinorum, nulla vita contra naturam aut super naturam. Itaque ipsa de hoc insaniae Simonis contradictoria verba longe divino loco, et tua sacra anima abigantur. Latuere enim eum, ut arbitror, haec sapientem aestimatum esse, non oportere bene sapientem praedicationi sensus ratione auxiliante uti contra omnium occultam causam. Et hoc ipsum est dicendum, hoc contra naturam dicere. Ipsi enim nihil contrarium. Ex ipsa vivificantur et circumfoventur et animalia omnia et germina. Et sive intellectualem dixeris, 122.1152C| sive rationalem, sive sensualem, sive nutritivam et auctivam, sive qualemcunque vitam, aut vitae principium, aut vitae essentiam, ex ipsa et vivit et vivunt, quae est super omnem vitam, et in ipsa secundum causam uniformiter ante substitit. Si enim plusquam vita, et vitarum principalis vita, et omnis vitae est causa, et vitae genitrix, et repletiva et discretiva vita, ex omni vita laudatur secundum multiplicem generationem omnium vitarum, ut largissima et omnis vita contemplativa, et laudata, et ut non indigens: magis autem plusquam plena vita per seipsam vivens, et super omnem vitam vivificans, et plusquam vivens, aut quoquo modo quis vitam ineffabilem humanitus laudabit. CAPITULUM VII. De sapientia, intellectu, ratione, veritate, fide. 122.1152D| Fer autem, si videtur, optimam et aeternam vitam, et ut sapientem, et ut per seipsam sapientiam laudemus: magis autem iterum omnis sapientiae substantialem, et super omnem sapientiam et intellectum superexistentem. Non enim solummodo Deus plusquam plenitudo est sapientiae, et intelligentiae ejus non est numerus: sed et omni rationi, et intellectui, 122.1153A| et sapientiae, supercollocatur. Et hoc excellenter intelligens divinus vere vir, communis nostra et magistri laetitia, stultum Dei sapientius est hominibus, inquit, non solum quia omnis humana deliberatio error quidem est judicata, ad pondus et manentiam divinarum et perfectissimarum intelligentiarum, sed quia et consuetudo est theologis, contrario mentis affectu in Deo, quae sunt, privatione depellere: sicut et invisibilem aiunt eloquia claram lucem, et multum laudabilem, et multivocum, ineffabilem, et innominabilem, et omnibus praesentem, et ex omnibus inventum, incomprehensibilem et investigabilem. Eodem modo et nunc divinus Apostolus laudasse dicitur stultitiam Dei, quod apparet in ea contra rationem et inconsequens, in 122.1153B| ineffabilem et ante omnem rationem referens veritatem. Sed quod quidem in aliis diximus, proprie nobis, quae sunt super nos, accipientes, et cum nutrimento sensuum adunati, et his, quae secundum nos divina conferentes, seducimur, secundum quod videtur, divinam et ineffabilem rationem persequentes. Oportet scire, nostrum animum habere quidem virtutem ad intelligendum, per quam invisibilia videt, unitatemque superexaltatam, naturamque, per quam connectitur ad summa sui. Juxta hanc igitur divina intelligendum, non secundum nos, sed totos nos totis ipsis existentes, et totos Deo factos. Melius enim, esse Dei et membra eorum. Sic enim erunt divina data cum Deo futuris. Hanc igitur irrationalem, et mente carentem, et stultam sapientiam 122.1153C| supereminenter laudantes, dicimus, quia totius est animi et rationis, et totius sapientiae et intellectus causa, et ipsa est omne consilium, et ab ipsa omnis scientia et intelligentia, et in ipsa omnes thesauri sapientiae et scientiae sunt absconditi. Etenim consequenter his jam praedictis, plus quam sapiens et sapientissima causa, et per seipsam sapientiae, et totius, et ejus, quae per singula est, substantia. Ex ipsa invisibiles et intellectuales angelicorum animorum virtutes simplas et beatas habent intelligentias, non in partitis aut a partitis aut sensibus aut rationibus artificialibus colligentes divinam scientiam, neque a quadam communi ad haec comprehensae, omni autem materiali et multitudine purgatae, pure, immaterialiter, uniformiter 122.1153D| invisibilia divinorum intelligunt, et est eis intellectualis operatio clara, et incontaminata puritate splendida, sciens et conspiciens divinarum intelligentiarum impartibiles et immateriales, et conformiter uni ad intellectuale supersapientem et animum et rationem, quantum possibile, reformatae 122.1154A| per divinam sapientiam. Et animae rationale habent, artificiose quidem et circulariter circa existentium veritatem deambulantes, et partibili et copioso varietatis relictae uniformibus animis: multorum autem in unum convolutione, et in angelorum intellectibus, in quantum animabus aptum et possibile, dignae factae. Sed et sensus ipsos non fortassis quis peccat, visionis sapientiae consonantiam dicens. At vero et daemonius animus, si animus, ex ipsa est: quantum autem animus est, si ratione quidem sic consequi non appetit, non videns, neque volens, casum sapientia potius eum asserendum. Sed quia quidem sapientiae ipsius et totius, et omnis animi et rationis, et sensus omnis, divina sapientia et principium et causa, et substantia, et consummatio, 122.1154B| et custodia, et finis dicitur: quomodo ipse Deus, qui est plus quam sapiens, sapientia et animus et ratio et cognitor laudatur? Quomodo enim intelliget quid invisibilium, non habens intellectuales operationes? Aut quomodo cognoscet sensibilia, omni sensui supercollocatus? Atqui omnia eum scire aiunt eloquia, et nihil effugere divinam scientiam: sed quod quidem diximus saepe, divina divinitus intelligendum. Non intellectuale enim et non sensuale, per excellentiam, non per defectum, in Deo ordinandum: sicut et irrationale reposuimus ei, qui est super rationem, et imperfectionem plus quam perfecto et ante perfecto, et intactam et invisibilem caliginem luci inaccessibili per excellentiam invisibilis luminis. Itaque divinus animus omnia continet, 122.1154C| omnibus remota scientia, juxta omnium causam, in seipso omnium scientiam praeambiens, prius quam angeli fierent, sciens et adducens angelos, et omnia alia ab intus et ab eo, ut sic dicam, principio sciens, et in essentiam ducens. Et hoc, arbitror, tradere eloquium, cum ait: Sciens omnia ante generationem eorum. Non enim ex existentibus existentia discens discens novit divinus animus, sed ex se, et in se, secundum causam omnium scientiam, et cognitionem, et essentiam praefert et antecoambivit, non secundum speciem singula contemplans, sed secundum unam causae circumstantiam omnia sciens et continens, sicut et lux secundum causam in seipsa cognitionem tenebrarum praeambivit, non aliunde videns tenebras, quam a lumine. Semet igitur divina sapientia cognoscens, 122.1154D| cognoscit omnia immaterialiter materialia, et non partite partita, et multa universaliter, ipso uno omnia et cognoscens et adducens. Etenim si secundum unam causam Deus omnibus existentibus esse tradit, secundum eandem unicam causam scivit omnia ut ex ipso existentia, et in ipso ante 122.1155A| substituta, et non existentibus accipiet eorum scientiam, sed et ipsis singulis eorum scientiae erit largitor. Non videns Deus propriam habet sui scientiam, alteram autem communem, existentia omnia comprehendens. Ipsa enim seipsam omnium causa cognoscens, vacatio ubi eorum, quae ab ipsa sunt, et quorum est causa, ignorantiae. Hac igitur Deus existentia cognoscit, non scientia existentium, sed ipsa sua. Etenim et angelos scire aiunt eloquia, quae sunt super terram, non sensibus haec cognoscentes sensibilia terrena, per propriam vero deiformis animi virtutem et naturam. In his autem quaerere oportet, quomodo nos Deum cognoscimus, neque intelligibilem, neque sensibilem, neque quid universaliter existentium existentem. Numquid itaque 122.1155B| est verum dicere, quia Deum cognoscimus non ex sua natura--incognoscibile enim hoc, et omnem rationem et intellectum superans--sed ex omnium existentium ordinatione, ex ipso praetenta, et imagines quasdam et similitudines divinorum ejus paradigmatum habente, in summum omnium vita et ordine secundum virtutem redeundum omnium ablatione, et eminentia, in omnium causa. Proinde et in omnibus Deus cognoscitur, et sine omnibus, et per scientiam Deus cognoscitur, et per inscientiam: et est ejus et intelligentia, et ratio, et scientia, et tactus, et sensus, et opinio, et phantasia, et nomen, et alia omnia. Et neque intelligitur, neque dicitur, neque nominatur, et non est quid existentium, neque in quodam existentium cognoscitur, 122.1155C| et in omnibus omnia est, et in nullo nullum, et ex omnibus in omnibus cognoscitur, et ex nullo in nullo. Et haec recte de Deo dicimus, et existentibus omnibus laudatur secundum omnium analogiam, quorum est causalis. Et est iterum divinissima Dei scientia, per incognitionem cognoscens secundum super animum unitatem, cum animus existentibus omnibus recedens, deinde et seipsum relinquens, unitur superapparentibus radiis, inde et ibi, inscrutabilis profundo sapientiae illuminatus. Et quidem et ex omnibus, quod quidem dixi, ipsa cognoscendum. Ipsa enim est, secundum eloquium, omnium factrix, et semper omnia compaginans, et insolubilis omnium congruentiae et ordinationis causa, et semper fines priorum connectens principiis secundorum, 122.1155D| et unam universitatis conspirantiam et harmoniam pulchram faciens. Ratio vero Deus laudatur a sacris eloquiis, non solum quia et rationis et intellectus et sapientiae est largitor, sed quia et omnium causas in seipso uniformiter praeambivit, et quia per omnia implet perveniens, ut eloquia aiunt, usque ad omnium finem. Et ante quidem haec in omni simplicitate divina supersimplicatur 122.1156A| ratio, et ab omnibus est super omnia, secundum superessentiale absoluta. Ipsa ratio est simpla et vere existens veritas, circa quam, ut puram et non errantem omnium scientiam, divina fides est unicum credentium fundamentum, eos collocans veritati, et eis veritatem, incredibili incommutabilitate simplam veritatis scientiam habentibus credulis. Ipsa enim est scientia adunatrix cognoscentium et cognitorum: ignorantia vero transmutabilis semper, et ex seipso ignoranti separationis causa. In veritate credentem, juxta sacrum verbum, nihil removebit ea, quae est secundum veram fidem, laetitia, in qua mansionem habebit stabili et intransmutabili uniformitate. Etenim scit ad veritatem unitus, ubi habet, et si multi corripiendo eum tanquam 122.1156B| mente excedentem. Latet quidem velut imago eos erroris a veritate per veram fidem mente excedens. Ipse autem vere scit seipsum, non, quod aiunt illi, insanientem, sed instabilitate et mutabilitate circa largissimum erroris varium ambitum, per immobilem et semper secundum eadem et sicsic habentem veritatem liberatum. Sic igitur secundum nos divinae sapientiae principales duces pro veritate moriuntur omni die, testimonium perhibentes, ut est consequens, et verbo omnino et opere, unicae propter Christianos verae scientiae, hoc est, omnium ipsam esse et simpliciorem et diviniorem, magis autem, ipsam esse solam, veram, et unam, et simplam divinam scientiam. CAPITULUM VIII. De virtute justitia, salute, redemptione, in quo et de inaequalitate. 122.1156C| Sed quoniam divinam veritatem, et plusquam sapientem sapientiam, et ut virtutem laudant, et ut justitiam theologi, et salutem ipsam vocant et redemptionem: age et haec, quantum possibile nobis, divina vocabula replicemus. Et quia quidem thearchia omnem excellit et superat utcumque et existentem et excogitatam virtutem, non arbitror quemquam in divinis eloquiis possidentium ignorare. Ubique enim theologia et dominam ipsam, et ipsis supercaelestibus virtutibus segregans tradit. Quomodo eam theologi et ut virtutem laudant, omni remotam virtute? Aut quomodo in ipsa virtutis vocabulum accipimus? Dicamus 122.1156D| igitur, quia virtus est Deus, ut omnem virtutem in seipso praehabens, et ut omnis virtutis causa, et omnia per virtutem inflexibilem et incircumfinitam producens, et ut a se essendi virtutem, sive totam, sive singulas quasque causalis ens, et multipotens, non solum omnem virtutem producendo, sed et super omnem per seipsam virtutem essendo et superando, et multipliciter multas existentibus 122.1157A| virtutibus alias adducendo, et non etiam aliquando valendo multas, et in multum productas virtutes super multam suae pontificae facturam et ineffabilium et incognitorum et superinvisibilium, omnia superante ejus virtute. Infinita autem essentia potentis, et infirmitatem virtute et novissima consonantium sibi comprehendit et superat, sicut et in his, quae secundum sensum potentia sunt, videmus, quia superlucentia luminaria et usque infirmas visiones anticipant, et magnitudines dicunt sonituum in non valde facile sonorum recipientes auditus subire. Omnino enim non audiens, non auditus: et universaliter non videns, neque visio. Ipsa clare multipotens Dei distributio omnia existentia implet, et nihil est existentium, quod omnino privetur, habere 122.1157B| quandam virtutem, sed aut intellectualem, aut rationalem, aut sensualem, aut vitalem, aut essentialem virtutem habet: et ipsum, si justum dicere, esse virtutem, in esse habet a superessentiali virtute. Ex qua sunt deiformes angelicarum dispositionum virtutes, ex ipsa et esse incasualiter habent, et omnes suos intellectuales et immortales semper motus, et fortitudinem ipsam, et indiminutum desiderium boni ex multum optima virtute acceperunt, ipsa permittexte eis posse et esse haec, et appetere semper esse, et hoc posse appetere posse semper. Proveniunt autem haec inflexibili virtute et in homines, et animalia, et germina, et totam universitatis naturam, et virtute unita sunt ad inter se invicem amicitiam et societatem, et discreta, ad esse secundum propriam 122.1157C| singula quaeque rationem et terminum inconfusa et imperturbata, et universitatis ordines et cumulationes in proprium optimum persalvat, et immortales angelicarum unitatum vitas immaculatas custodit, et caelestes, et illuminatrices, et sidereas essentias, et ordinationes immutabiles, et secundum posse esse facit: et temporis ambitus discernit quidem processionibus, colligit vero reversionibus: et ignis virtutes inextinguibiles facit, et aquae fluenta non deficientia, et aëream effusionem terminat, et terram in nihilo collocat, fecundos ejus partus incorruptibiles custodit, et in se invicem elementorum harmoniam et temperantiam inconfusam et inseparabilem salvat, et animi et corporis copulam continet, et germinum nutritivas et auctivas virtutes movet, et 122.1157D| superat essentiales omnium virtutes, et universitatis insolubilem mansionem munit, et deificationem ipsa donat, virtutem in hoc deificandis praestans. Et omnino nullum est universaliter existentium, omnipotenti munimine et circumstantia divinae virtutis privatum. Quod enim universaliter nullam virtutem habet, neque est neque quid est, neque aliqua ejus omnimodo positio. Et quidem ait Elymas magus: Si omnipotens est Deus, quomodo dicitur aliquid 122.1158A| non posse? A quo nostro theologo maledicitur divino Paulo, dicenti, non posse Deum scipsum negare. Addens autem hoc, valde expavesco, numquid et insipientiae debeo. Rideo, puerorum ludentium aedificia et super arenam et infirmum solvere tentans, et veluti quadam incomprehensibili visione considerare festinus de hoc theologicam virtutem. Suimet enim negatio casus veritatis est. Veritas autem ὂν est: et veritatis casus, ab existente lapsus. Si igitur veritas ὂν est, negatioque veritas ontis casus, ex onte cadere Deus non potest, et non esse non est: tanquam si quis dixerit, non posse non potest, et nescire secundum privationem nescit. Quod quidem sophos non intelligens, imitatur certantium imperitos luctatores, qui saepe infirmos 122.1158B| esse contracertantes opinando, secundum quod videtur sibi, et ad omnes eos viriliter umbratim pugnantes, et aëra vanis ictibus fiducialiter percutientes, aestimant contraluctantium suorum dominari, et seipsos praedicant, nescientes illorum virtutem. Nos autem theologum, secundum quod possibile, considerantes, plus quam potentem Deum laudamus ut omnipotentem, ut beatum, ut solum potentem, et dominantem in potentia sua seculi, ut secundum nullum existentium cadentem: magis autem et superantem omnia existentia per virtutem superessentialem, et omnibus existentibus posse esse, et esse secundum magnitudinem superantis virtutis copiosa effusione donantem. Justitia autem iterum Deus, velut omnibus quae sunt, secundum dignitatem distribuens 122.1158C| laudatur, et mensurationem, et formam, et ordinationem, et dispositionem, et omnes virtutes et ordines segregans unicuique juxta vere existentem justissimum terminum, et omnibus eorum singulorum per seipsam actionis causalis ens. Omnia enim divina justitia ordinat, et terminat, et omnia ab omnibus clara et inconfusa salvans, unicuique cognata omnibus existentibus donat, secundum unicuique existentium insitam dignitatem. Et si haec recte dicimus, quicunque divinis maledicunt, justitia eos latet, suam injustitiam in aperto condemnantes. Aiunt enim, debere inesse mortalibus immortalitatem, et imperfectis perfectum, et per seipsos motis alteram moventem necessitatem, et mutabilibus immutabilitatem, et perfecte potentia infirmis, et aeterna 122.1158D| esse temporalia, et intransmutabilia natura mobilia, et temporales delicias aeternas, et omnino quae sunt aliorum, aliis porrigunt. Oportet scire, divinam justitiam in hoc vere existentem veram justitiam, quia omnibus retribuit propria secundum uniuscujusque existentium dignitatem, et uniuscujusque naturam in propria salvat ordinatione et virtute. Sed quis dixerit: Non est justitiae forsan, agentes sanctos inter non adjuvantes a deludentibus 122.1159A| extorquendos. Ad quem dicendum sic: Si quidem diligunt, quos dicis sanctos, in terra a materialibus zelanda, divino penitus ceciderunt amore: et nescio quomodo sancti vocentur injuste agentes, vere amabilia et divina non zelantibus, et non amantibus ab ipsis non sancte approbata. Si autem vere existentia amant, laetari oportet quorum appetitores, quando appetita assequuntur. Vel non tunc magis appropinquant angelicis virtutibus, cum, ut possibile est, desiderio divinorum redeunt materialium perpessione exercitati. Ad hoc valde viriliter pro bono instant. Itaque verum dicere, quia hoc magis est divinae justitiae proprium, nolle perdere potenter agentium fortitudinem materialium vinculis. Numquid vero, si quis conatus fuerit hoc facere, inter 122.1159B| non adjuvantes, sed collocantes eos in bona et irreprehensibili statione, et retribuentes talibus existentibus, quae secundum dignitatem sunt. Haec igitur divina justitia et salus omnium laudatur, propriam uniuscujusque et puram ab aliis essentiam et ordinem salvans et custodiens, et foetida purgans in omnibus propriae actionis. Si autem quis salutem laudaverit, et sic ex malis omnibus omnes velut parturientem eripientem, omnino ibi et hunc laudabilem laudatorem largissimae salutis recipiemus. Et hanc autem etiam primam salutem omnium dignum judicabimus eum definisse omnia in seipsis intransmutabilia, et stabilia, et inflexibilia ad subjecta salvantem, et omnia custodientem non pugnantia et non bellantia, suisque singula quaeque rationibus disposita, 122.1159C| et omnem iniquitatem et extraneam actionem ex omnibus exterminantem, et corrationalitate uniuscujusque constituentem irrationalitates extra cadentes in contraria, et non transgredientes. Deinde et hanc salutem non respectu quis laudarit sacrae theologiae, velut omnia existentia salutari omnium bonitate propriorum optimorum casu redimentem, quantum uniuscujusque salvandorum recipit natura. Proinde et redemptionem ipsam nominant theologi, quantum non sinit vere existentia ad non esse cadere, et quantum et si quid ad delictum aut inordinatum deceptum sit, et diminutionem quandam patiatur propriorum bonorum perfectionis, et hoc passione et inertia et privatione redimit, implens indigentiam, et paterne infirmitatem despiciens, 122.1159D| et restituens a malo, magis autem statuens in bono, supertimidum bonum replens, et ordinans, et ornans inordinatum ejus et inornatum, et integritatem perficiens, et omnium solvens maculas. Sed de his quidem et de justitia dictum est, secundum quam omnium aequitas mensuratur et terminatur, et omnis iniquitas, quae est per privationem, in ipsis singulis aequitatis exterminatur. Aequitatem enim si quis auferret in toto, totorum 122.1160A| ad tota differentias, et ejus, quae est justitia, custodem, quae non concedit commixta tota in totis facta perturbari, custodiens vero, quae sunt omnia, per species singulas, in quibus unumquodque esse substituit. CAPITULUM IX. De maqno, parvo, eodem, altero, simili, dissimili, statu, motu, aequalitate. Quoniam autem et magnum et parvum ponitur in omnium causali, et idipsum, et alterum, et simile, et dissimile, et status, et motus: da, et his divini nominativis agalmatis quaecumque nobis manifesta sunt, contemplabimur. Magnus igitur Deus in eloquiis laudatur, et in magnitudine, et in aura leni divinam manifestante parvitatem: et idem ipse, cum aiunt 122.1160B| eloquia: Tu autem idem ipse es, et alter, quando ut multum figuratus et multiformis ab ipsis eloquiis plasmatur, et similis, ut similium et similitudinis substitutor, et dissimilis omnibus, ut non ente ei simili, et stans, et movens, et ut sedens in aeternum, et motus, ut in omnia vadens: et quaecunque aliae eisdem aequipotentes divinae nominationes ab eloquiis laudantur. Magnus igitur Deus nominatur, secundum quod scit suum magnum omnibus magnis suis tradens, et omnem magnitudinem extrinsecus superexcellens, et superextentum universalissimum locum continens, omnem superans numerum, omnem multitudinem transgrediens, et secundum superplenitudinem suam et magnam operationem, et manantes suas donationes, et quantum ipsae ab omnibus 122.1160C| participatae secundum multam et largam effusionem indiminutae omnino sunt, et eandem habent super plenitudinem, et non minuuntur participationibus, sed et magis supermanant. Magnitudo haec et multa est, et informabilis, et innumerabilis: et haec est superexcellentia, secundum absolutam et superordinatam inacceptibilis magnitudinis effusionem. Parvum autem sive minutum in ipso dicitur omni finito spatio emunitus, et per omnia consequenter locatus. Et quidem omnium causale est parvum. Nusquam enim invenies parvi formam non participans. Sic igitur in Deo parvum accipiendum est, velut in omnia et per omnia firmiter locatum, et operans, et pervestigans usque ad divisionem animae et corporis, compaginumque et medullarum et notionum cordis, 122.1160D| magis autem existentium omnium. Non enim est creatura non apparens in conspectu ejus. Parvum tantum est, et quantum incomprehensibile, multum, infinitum, comprehendens omnia: ipsum autem incomprehensibile. Idipsum vero superessentialiter aeternum, inconversibile, in seipso manens semper secundum eadem et similiter habens, omnibus similiter praesens, et idipsum per seipsum a seipso, firmiter et incontaminate in formosissimis summis, 122.1161A| magna immutabilitate, et naturali collocatum societate intransmutabile, incasuale, inflexibile, inalienatum, purum, immateriale, simplicissimum, non indigens, non crescens, non diminutum, non genitum, non sic, non quomodo aut factum aut imperfectum, aut ab hoc aut hoc non factum, nullo modo nunquam nusquam ὄν, sed sicut omne ingenitum et absolute ingenitum, et semper ὄν, et ipsum perfectum ὄν, et idipsum ὄν per seipsum, et a seipso uniformiter et aequiformiter segregatum, et idipsum ex seipso omnibus participari opportunis superillucens, et altera alteris componens, magnitudo et causa naturalis immutabilis societatis in seipso, et contraria similiter supereminens secundum unam et singularem totius naturalis immutabilis societatis supereminentem causam. Alterum 122.1161B| autem, quoniam omnibus provide Deus adest, et omnia in omnibus propter omnium salutem sit quidem ὄν, ex seipso et propria naturali immutabilitate inconversibiliter per operationem unam et incessabilem stans, et seipsum porrigens inflexibili virtute ad deificationem conversorum, et alteritatem variarum Dei per multiformes visiones figurarum, altera quaedam visibilibus perlucens significare aestimandum. Quomodo enim, si animam ipsam corporali specie ratio effingeret, et partes corporales impartibili circumplasmaret, aliter intelligeremus in ipsa circumpositas partes impartibilitati, quae est secundum animam proprie. Et caput quidem animum, cervicem autem opinionem, ut medio rationis et irrationalitatis, pectus vero furorem, ventrem ast concupiscentiam, 122.1161C| crura quoque et pedes naturam diceremus, partium nominibus virtutum symbolis utentibus. Multo magis in omnium summa alteritatem formarum et figurarum sacris et divinis et mysticis replicationibus solvere oportet. Et consilium trina corporum schemata intacto et non figurato Deo circumligavit: latitudinem quidem divinam dicendo superlatissimam in omnia Dei processionem, longitudinem vero superextentam in omnia virtutem: profundum ast, omnibus existentibus incomprehensibilem obscuritatem et ignorantiam. Sed ut nihil lateat nosipsos ex alterarum figurarum et informium replicatione, eas quidem incorporales divinas nominationes his, quae sunt per symbola sensibilia, commiscentes: propterea de his quidem in 122.1161D| symbolica theologia. Nunc vero hoc divinam alteritatem, non alienationem quandam superinconversibilis immutabilisque naturalis societatis suspicabimur, sed singulare ipsius multiplex et uniformes in omnia multae fecunditatis processiones. Similem autem Deum, siquidem unum et idipsum dixerit quis, sicut totum per totum in seipso singulariter et impartite existentem similem, non spernendum nobis similis divinum vocabulum. Theologi autem super omnia Deum, aut ipsum nulli aiunt esse similem: 122.1162A| ipsum vero similitudinem venatricem donare ad se conversis, ea secundum virtutem medietate eorum, quae sunt super omnem et visionem et rationem. Et est divinae similitudinis virtus, advenientia omnia ad causale convertens. Haec igitur dicendum similia Deo, et secundum divinam imaginem et similitudinem. Non enim ipsis Deum similem, quia neque homo propriae imagini similis. In aeque potentibus enim possibile esse, et similia haec inter se esse, et converti in alterutram similitudinem, et esse ambo sibi invicem similia, secundum praecedentem similis speciem: in causali autem et causativis non recipimus reciprocationem. Non enim solum his aut his simile esse donatur: omnibus autem similitudinem participantibus essendi similibus 122.1162B| Deus causa fit, et est et ipsa per seipsam similitudinis substitutrix, et in omnibus simile vestigio quodam divinae similitudinis simile est, et unitatem eorum complet. Et quid oportet de hoc dicere? Ipsa enim theologia dissimilem eum esse praecipit, et omnibus incompactum, ut omnibus alterum: et quod est mirabilius, quia nihil esse simile ei dicit. Et quidem non est contraria ratio ad ipsum similitudini. Eadem enim et similia Deo, et dissimilia: illud quidem secundum acceptam ipsius inimitabilis imitationem, hoc vero secundum distantiam causativorum a causali, et mensuris multis et incomparabilibus. Reliquum autem, et de divino statu sive sede dicamus. Quid autem aliud, praeter manere ipsum in seipso Deum, et immobili naturali immutabilitate 122.1162C| unimode fixum esse, et supercollocari secundum eadem, et circa idipsum et similiter operari, et secundum stabilissimum ipsum ex seipso omnimodo subsistere, et secundum idipsum intransmutabilem, et universaliter immutabilem, et haec superessentialiter. Etenim ipse est omnium stationis et aedificationis causalis, qui est super omnem aedificationem et stationem, et in seipso omnia constituit ex propriorum bonorum statione immobilia et custodita. Quid autem et cum iterum theologi et in omnia provenientem, et mutabilem dicunt immutabilem? Nonne divinitus et hoc intelligendum? Moveri enim ipsum pie arbitrandum, non secundum delationem, aut alienationem, aut alternationem, aut conversionem, aut localem motum, 122.1162D| non rectum, non circulariter ferentem, non ex ambobus, non intelligibilem, non animalem, non naturalem, sed in essentiam ducere Deum, et continere omnia, et universaliter omnibus providere, et adesse omnibus omnium immensurabili circumstantia, et in existentia omnia providis processionibus et operationibus. Sed et motus Dei immutabilis divinitus ratione concedendum laudare. Et rectus quidem inflexibilis intelligendus, et irrevocabilis processio operationum, et ex ipso omnium 122.1163A| generatio: elicoeides vero, id est obliquus, stateralis processio et fertilis status. Quod autem secundum cyclum, idipsum et media et extrema continens et continenda continere, et in ipsum ab ipso pervenientium conversio. Si autem quis similiter in eloquiis ipsam justitiae divinam nominationem in aequo accipiat, dicendum, acquum Deum, non solum in non partitam et irreprehensibilem, sed etiam ut in omnia et per omnia ex aequitate pervenientem, et ut per seipsam aequalitatis substitutorem, juxta quam aeque operatur per se invicem omnium similem capacitatem, et accipientium ex aequitate participationem, secundum singulorum opportunitatem, et aequitatem secundum dignitatem, et in omnia distributum datum, et per omnia aequalitatem invisibilem, intellectualem, 122.1163B| rationalem, sensualem, essentialem, naturalem, voluntariam excellenter et universaliter in seipso anticipando, secundum super omnia totius aequalitatis factricem virtutem. CAPITULUM X. De omnipotente, antiquo dierum, in quo et de aeterno et tempore. Hora autem est, sermone multivocum Deum ut omnipotentem, et ut antiquum dierum laudare. Hoc quidem enim dicitur, propter quod omnium ipse sit omnipotens aedificatio, continens et ambiens tota, et collocans, et fundans, et constringens, et infirmum in se omne perficiens, et ex seipso omnia, sicut ex radice omnia tenenti, ducens, et in 122.1163C| seipsam omnia velut in consultum omnipotentissimum convertens, et continens ut omnium aedificatio, omnipotens, comprehensa omnia secundum unam superantem omnia continentiam muniens, et non sinens ea cadentia seipsa, ut ex perfectissima refectione mutata, perire. Dicitur autem omnipotens thearchia, et ut omnium potens, et pure ministrantibus ea praestans, et, ut omnibus praecepit, amabilis est, immittens omnibus voluntarias copulationes, et dulces partus divini et omnipotentis et immaterialis bonitatis ipsius amoris. Dierum autem antiquus Deus laudatur, propter quod omnium ipse sit et aeternum, et tempus, et ante dies, et ante aeternum, et tempus. Et quidem tempus, et diem, et spatium temporis, et aeternum 122.1163D| divinitus eum esse dicendum, ut existentem secundum omnem motum intransmutabilem et immobilem, et in semper movendo manentem ex seipso, et ut aeterni, et temporis, et dierum causalem. Proinde et in sacris mysticarum visionum theophaniis et vetus et novus formatur, seniore quidem antiquum et existentem a principio, juniore vero non senescentem significante, clarissime a principio per omnia usque ad finem eum provenire 122.1164A| docente: aut, ut divinus noster sacer perfector ait, utroque antiquitatem divinam declarante, seniore quidem, quod primum in tempore, juniore vero, quod secundum numerum est antiquius, habente, quoniam unitas, et quae sunt circa unitatem, in multum progredientium numerorum antiquior. Oportet autem, ut arbitror, temporis, et aeterni naturam ex eloquiis scire. Etenim non quae sunt omnino et absolute ingenita et vere aeterna, ubique aiunt aeterna, et incorruptibilia, et immortalia, et immobilia, et existentia similiter, quomodo existentia dicta sunt: Elevamini portae aeternales, et similia. Saepe autem et antiquissima aeterni cognominatione characterizant, et totum verum est, quando secundum nos temporis 122.1164B| statum aeternum appellant, quantum proprietas aeterni est antiquum et immutabile et universale esse metiendo. Tempus autem vocant in generatione et corruptione et mutabilitate, et aliud aliter habens. Proinde et nos hic secundum tempus terminandos aeterni participationem theologia dicit, cum incorruptibile et semper sicsic habens, aeternum intelligimus. Eloquiis vero est, quando et in temporibus aeternum glorificatur, et aeternum tempus, et si magis in ipsis quidem et potentius existentia aeterna, et quae in generatione sunt, tempore dicta et declarata sunt. Oportet itaque non simpliciter coaeterna Deo, qui est ante aeternum, aestimari, quae aeterna dicta sunt. Pretiosissima autem eloquia inconversibilia sequentes, 122.1164C| aeterna quidem et temporalia, secundum cognitos ipsos ad obaudiendum modos, media vero existentium et factorum quaecunque, alibi quidem aeternum, alibi vero tempus participant. Deum ast et ut aeternum, et ut tempus laudare, ut temporis totius et aeterni causalem, et antiquum dierum, ut ante tempus, et plusquam tempus, et moventem spatia temporum et tempora, et iterum ante aeterna subsistentem, quantum et ante aeternum est, et plusquam aeternum, et regnum ejus regnum omnium seculorum. CAPITULUM XI. De pace, et quid vult sibi hoc per seipsum esse, quae per seipsam vita, quae per seipsam virtus, et quae sic dicta. 122.1164D| Age nunc divinam et archisynagogam pacem laudibus pacificis favorabimus. Ipsa est enim omnium adunatrix, et omnium consensus, et connaturalitatis genitrix et operatrix. Proinde et omnia ipsam appetunt, partibilem eorum multitudinem convertentem in totam unitatem, et civile universitatis bellum adunantem in aequiformem cohabitationem. Participatione divinae pacis primores congregatarum virtutum ipsae, et ad seipsas, et ad se invicem 122.1165A| uniuntur, et ad unam omnium pacem pristinam, et quae sibi subjecta uniunt, ipsaque ad seipsa, et ad se invicem, et ad unum et perfectum omnium pacis principium et causam: quae impartibiliter superfirmata totis, velut quibusdam claustris divisorum convenientium omnia terminat, et consummat, et tutificat, et non sinit separata fundi ad multum et infinitum, inordinata, et incollocata, deserta Deo facta, et sua unitate exeuntia, et inter se invicem turbulentissime confusa. De hac igitur quia est divina pace et silentio, quod sacer Justus ἀφθεγξίαν vocat, et in omnem cognitam processionem, immobilitatem, ut et silet, et silentium ducit, et ut in seipsa, et intra seipsam est, et ad seipsam totam tota superunitur, et neque in seipsam intrans, et multiplicans 122.1165B| seipsam, deserit suam unitatem, sed et provenit in omnia, intus ibi manens per excellentiam omnia superantis unitatis. Neque dicere, neque intelligere cuidam existentium est fas, neque possibile, sed, ut ineffabile et idipsum et incognoscibile in ipsam reponentes, tanquam omnium existentem summitatem, intellectas ejus et dictas participationes, et hoc, ut possibile viris et nobis a multis optimis relictis superspeculabimur. Et primum quidem hoc dicendum, quia per seipsam pacis, et totius, et per unumquodque, est substantia, et quia omnia ad se invicem contemperat per inconfusam eorum unitatem, per quam inseparabiliter unita, et indistanter aeque perfecta, secundum propriam singula speciem statuit, non superobscurata per 122.1165C| mixturam ad opposita quidquam obcaecant unitricis diligentiae et puritatis. Unam igitur quandam et simplam pacificae unitatis contemplabimur naturam, copulantem omnes sibi, et sibimetipsis, et invicem, et salvantem omnia in inconfusa omnium continentia, et conspicua, et contemperata. Per quam divini animi intellecti intellectibus suis uniuntur, et intelligentibus, et iterum in incognitum ascendunt super animum collocatorum contactum. Per quam animae largissimas suas rationes intelligentes, et ad unam intellectualem congregatae puritatem, progrediuntur proprie sibimet via et ordine per immaterialem et impartibilem intelligentiam in unitatem super intellectum. Per quam una et insolubilis 122.1165D| omnium complicatio secundum divinam ejus harmoniam constituitur, et compaginatur consonantia perfecta, et consensus, et congerminatio congregans inconfuse, inseparabiliterque confusa. Pervenit enim perfectissimae pacis universitas in omnia existentia, secundum simplicissimum ejus et clarum unificae virtutis adventum, unificans omnia, et conjungens summa per media summis, per unam connaturalem conjugata amicitiam, et perfrui se donans etiam novissimis universitatis extremitatibus, et omnia cognata faciens unitatibus naturalibus, immutabilibus societatibus, adunationibus, congregationibus, inseparabiliter scilicet divina pace stante, et ab 122.1166A| uno omnia ostendente, et per omnia veniens, et propria naturali et immutabili societate veniens. Provenit enim in omnia, et tradit omnibus proprie ipsis ex seipsa supermanans magnitudo pacificae generationis, et manet per excellentiam unitatis tota ad totam, et per totam seipsam superunitam. Quomodo autem, dixerit quis, appetunt omnia pacem? Multa enim alteritate et discretione gaudent, et nunquam aliquando habentem silere voluerint. Et si quidem alteritatem et discretionem, qui haec dicit, ait uniuscujusque existentium proprietatem, et quia hanc existentium nullum ὄν, quod quidem est, velit aliquando perdere, non fortassis neque nos ad hoc contradicemus, sed hunc pacis appetitum manifestabimus. Omnia enim diligit ad seipsa pacificare 122.1166B| et uniri, et a suis et a seipsis immutabilia et incasualia esse: et est per unumquodque commixta proprietate perfectissima pax custoditiva, pacem donantibus suis providentiis, omnia imperturbata et inconfusa ad tanta et ad se invicem salvans, et omnia in fortitudine et inflexibili virtute ad suam pacem et tranquillitatem statuens. Deinde mota omnia non silere, sed moveri semper eorum motum vult. Et hoc appetitus est divinae omnium pacis, omnia in seipsis incasualia salvantis, et omnium motorum proprietatem et motivam vitam, immutabilem et incasualem custodientis, in mota ad se pacificantia, et sicsic habentia, agendo quae sua sunt. Si autem secundum casum pacis alteritatem dicens, confirmat non esse omnibus amabilem pacem, magis 122.1166C| quidem nihil existentium esse, quod ab omni penitus unitate cecidit. Quod enim omnino instabile et multum, et incollocatum, et infinitum, neque ὄν est, neque in existentibus. Si autem tales ait paci et pacis bonis infestos esse, contentionibus et furoribus et alienationibus et instabilitatibus gaudentes, et ipsi obscurissimis umbris pacis concupiscentiae detinentur, ad quas passionibus turbati multum mobilibus, et eas sistere indisciplinate appetentes, et aestimantes plenitudine semper refluentium pacificare seipsos instructione tenentium voluptatum perturbatos. Quid si quis dixerit de ipsa secundum Christum paciflua humanitate, secundum quam non discimus adhuc pugnare, neque nobis ipsis, neque 122.1166D| invicem, neque angelis, sed et ipsis divina per virtutem cooperabimur, secundum providentiam Jesu omnia in omnibus operantis, et facientis pacem ineffabilem, et ex seculo praedestinatam, et reconciliantis nos sibi ipsi in spiritu, et per seipsum et in ipso patri. De quibus supereminentibus donis in theologicis characteribus sufficienter dictum est, attestantium nobis sacra eloquiorum intelligentia. Quoniam et aliud me per epistolam interrogabas, quid forsan, quando dico per seipsum esse, per seipsam vitam, per seipsam sapientiam, et ad seipsam dicebas dubitare, quomodo Deum aliquando quidem ipsum vitam dico, aliquando vero per seipsam 122.1167A| vitae substitutorem: necessarium aestimavimus, sancte Dei homo, et hac te in nobis dubitatione absolvere. Et primum quidem, ut multoties dicta et nunc recipiamus, non est contrarium, per seipsam virtutem, aut per seipsam vitam dicere Deum, et per seipsam vitae, aut pacis, aut virtutis substitutorem. Quaedam quidem enim ex existentibus, et maxime ex primum existentibus, ut causalis omnium existentium dicuntur: quaedam vero, ut super omnia etiam primo existentia, superis superessentialiter. Quid autem omnino, inquis, quod per seipsum esse dictum est, aut per seipsam vitam, aut quaecunque absolute et principaliter esse, ex Deo primitus substituisse exposuimus. Hoc autem dicimus, non est pravum, sed rectum, et simplicem declarationem 122.1167B| habet. Non enim essentiam quandam divinam aut angelicam esse dicimus, per seipsam essendo essendi quae sunt omnia causam; solummodo enim essendi omnia quae sunt, et ipsum esse superessentiale principium, et essentiam, et causalem. Neque vitae parentem aliam deitatem, praeter superdivinam omnium quaecunque vivunt, et editae vitae causam vitam. Neque colligentem dicendum principales existentium et creatrices essentias et substantias, quas quidam et deos existentium et creatores promptos confestim perfecerunt, quos vere et proprie dicendum, neque ipsi formaverunt non existentes, neque patres eorum. Sed per seipsum esse, et per seipsam vitam, et per seipsam deitatem dicimus principaliter quidem et deiformiter 122.1167C| et causaliter unum omnium superprincipale et superessentiale principium et causam. Participaliter autem editas ex Deo non participante providas virtutes, per seipsam deificationem, per seipsam vivificationem, per seipsam deificationem, quas existentia proprie sibimetipsis participant, et existentia, et viventia, et divina, et sunt, et dicuntur, et alia similiter. Proinde et primarum ipsarum optimus substitutor dicitur esse, deinde totarum earum, deinde particularium ipsarum, deinde totarum ipsarum participationum, deinde particulariter earum participantium. Et quid oportet de his dicere, quando quidam divinorum nostrorum sacrorum magistrorum, et per seipsam bonitatis et deitatis substitutricem aiunt plusquam optimam et plusquam 122.1167D| divinam per seipsam bonitatem et divinitatem, dicentes esse beneficam et deificam ex Deo procedentem donationem, et per seipsam formam, per seipsam formificam fusionem, et totam formam, et particularem formam, et universaliter bona, et particulariter bona: et quaecunque alia secundum eundem dicta sunt et dicentur modum, declarantia providentiam 122.1168A| et bonitatem participatas ab existentibus, ex Deo non participante provenientes copiosa fusione, et superscatentes, ut diligens omnium causalis summitas omnium, et superessentiale, et supernaturale omnino superexcellit ea, quae sunt secundum qualemcunque essentiam et naturam. CAPITULUM XII. De sancto sanctorum, rege regum, domino dominorum, Deo deorum. Sed quoniam quidem de his quaecunque dicere oportebat, competentem acceperunt, ut arbitror, finem, laudandus est nobis magnivocus ut sanctus sanctorum, et rex regnantium, et regnans in secula, et super secula, et adhuc, et ut Dominus dominorum, et Deus deorum. Et primum quidem dicendum, 122.1168B| quid per seipsam sanctitatem esse arbitramur, quid regnum, quid dominationem, quid divinitatem, et quid volunt declarare eloquia duplicatione existentium. Sanctitas igitur est, quantum secundum nos dicendum, omni inquinatione libera et perfectissima et incontaminatissima puritas. Regnum autem omnis finis et ornatus et legis et ordinis distributio. Dominatus vero non subditorum excellentia tantum, sed et omnis et bonorum et optimorum perfectissima et omnimoda possessio, et vera et immutabilis firmitas: propter quod et dominatus a Domino, et dominabile, et dominari. Deitas vero omnia considerans providentia et bonitate perfecta, et omnia circumspiciens et continens, et a seipsa replens et superans omnia providentia sua fruentia. Haec igitur 122.1168C| omnia in superexcellenti causa absolute laudanda. Et addendum, ipsa supereminens est sanctitas, et dominatus, et regnum, et superincumbens et simplicissima deitas. Etenim ex ipsa in uno et cumulate nascitur et distribuitur omnis clara diligentia totius sincerae puritatis, omnis existentium et ordinatio et dispositio, inconvenientiam et inaequalitatem et immensurabilitatem exterminans, et in bene ordinatam similitudinem et rectitudinem resplendens, et circumducens participare se digne facta: omnis perfectio, et omnium bonorum omnimoda possessio, omnis optima contemplatio et continuatio eorum, quae provisa sunt, seipsam divinitus addens ad deificationem desiderantium. Quoniam vero superplenitudo omnium est omnium causalis, secundum 122.1168D| unam omnia superantem excellentiam, sanctus sanctorum laudatur, et cetera, secundum supermanantem causam et exaltatam supereminentiam: tanquam si quis dixerit: Quantum superat non existentibus existentia sancta, divina, domina, regalis, et ipsa participantia, ipsae per se participationes: tantum supercollocatur omnibus existentibus, qui 122.1169A| est super omnia existentia, omnium participantium et participationum non participans causalis. Sanctos autem et reges et dominos et deos vocant eloquia ipsas in singulis principaliores dispositiones, per quas secundae ex Dei donis accipientes, illarum distributionis simplicitatem circa suos differentias multiplicant, quarum praestantes varietatem provide et deiformiter ad unitatem ipsam, quae est earum, congregant. CAPITULUM XIII. De perfecto et uno. Tanta et de his. In hoc autem residuum, si videtur, sermone fortissimum collocemus. Etenim theologia de omnium causa et omnia, et simul 122.1169B| omnia praedicat, et ut perfectum solum, et ut unum laudat. Perfectum quidem ergo est, non solum ut per seipsum perfectum, secundum seipsum a seipso uniformiter segregatum, et totum per totum perfectissimum, sed et plusquam perfectum, secundum omnium excellentiam, et omnem quidem multitudinem terminans, omni vero summitati superexpansum, et a nullo locatum aut comprehensum, sed extentum in omnia simul et super omnia non deficientibus augmentis et infinitis operationibus. Perfectum iterum dicitur, et velut non auctum, et semper perfectum, et ut indiminutum, ut omnia in seipso superans et supermanans secundum unam et incessabilem et eandem per se superplenam et non minoratam largitatem, per 122.1169C| quam perfecta omnia perficit, et propria replet perfectione. Unum vero, quia omnia universaliter est per unius unitatis excellentiam, et omnium est et unius irreversibiliter causalis: nullum enim existentium est non participans unius, sed sicut simul omnis numerus monade participat, et unum duo et decem dicitur, et semis unum, et tertium et decimum unum: sic omnia et omnium pars unum participant, et essendo unum omnia sunt existentia. Et non est omnium causa unum, multis unum: sed ante omne unum et multitudinem, et omne unum et multitudinem terminat. Neque enim est multitudo non participans quid unius: sed hoc quidem multa partibus, unum toto: et hoc multa accidentibus, unum subjecto: et hoc multa numero 122.1169D| aut virtutibus, unum specie: et hoc multa speciebus, unum genere: et hoc multa processionibus, unum principio: et nihil est existentium, quod non participet vel quid unius, deorsum omnia, singulariter omnia, et tota omnia, et opposita universaliter comprehendentis. Et sine quidem uno non erit multitudo, sine autem multitudine erit unum: sicut et monas ante omnem numerum multiplicatum, et si omnibus omnia unita quis posuerit, omnia erunt toto unum. Sed itaque et hoc cognoscendum, 122.1170A| quia secundum unum uniuscujusque praecogitata est species, unire dicitur unita, est omnium est unum exemplar, et si interimas unum, neque universitas, neque pars, neque aliud aliquid existentium erit: omnia enim in seipso unum uniformiter praeambit et circumprehendit. Ipsa igitur theologia totam thearchiam, ut omnium causam, laudat unius vocabulo, et unus Deus pater, et unus Dominus Jesus Christus, unus autem et ipse spiritus, per superexcellentem totius divinae unitatis impartibilitatem, in qua omnia singulariter connectuntur, et superuniuntur, et adest superessentialiter. Proinde et omnia in ipsam juste remittuntur et referuntur, sub qua, et ex qua, et per quam, et in qua, et in quam omnia sunt, et coordinantur, et manent, et 122.1170B| continentur, et replentur, et convertuntur: et non invenies quid existentium, quod non in uno, secundum quod omnis deitas superessentialiter nominatur, et est hoc, quod quidem est, et perficit, et salvat. Et oportet nos ex multis in unum virtute divinae unitatis conversos, unitim laudare totam et unam divinitatem, omnium causam, unum quod est ante omne unum, et multitudinem, et partem et totum et definitionem, et infinitum, et summitatem, et terminum, et magnitudinem, omnia existentia, et ipsum esse terminans, et omnium, et universorum omnium, et simul et ante omnia, et super omnia, et singulariter causa, et super ipsum unum ὄν, et ipsum unum terminans, quoniam ὂν unum existentibus innumerabile est: numerus autem essentiam 122.1170C| participat. Superessentiale autem unum, et ὂν unum, et omnem numerum terminat, et ipsum est ab uno numeri omnis existentis principium et causa et numerus et ordo. Idcirco et unitas laudatur et Trinitas super omnia deitas: non est neque unitas, neque Trinitas, aut a nobis, aut alio quodam existentium cognita, sed etsi superadunatum ejus divinamque fecunditatem vere laudemus triadica et monadica divina nominatione, plusquam nominabilem nominamus in essentiis superessentialem. Neque una monas, aut Trinitas, neque numerus, neque unitas, aut fecunditas, neque aliud quid existentium aut cuidam existentium cognitum educit super omnia et verbum et intellectum in obscuritatem super omne et verbum et intellectum superessentialiter 122.1170D| superessentialis superdivinitatis, neque nomen ejus est, neque verbum, sed in inviis exaltatur. Et neque ipsum quod est bonitatis, tanquam adunantes ei proferimus, sed desiderio intelligendi quid et dicendi de ineffabili natura illa nominum pretiosissimum ei primo devovemus: et consonabimus forsan etsi in hoc theologis, rerum autem veritate relinquemur. Idcirco et ipsi per depulsiones invium praehonorificaverunt, sic excedente anima suis cognationibus, et per omnes divinas intelligentias proficiscente, 122.1171A| quibus removetur quod est super omne nomen, et omne verbum, et scientiam, novissimorumque omnium ipsum contingente, quantum et nobis illud contingere possibile est. Has nos intellectuales divinas nominationes concordantes, quantum licet, replicavimus, non solum earum diligentia deficientes--hoc enim vere et angeli dixerint--neque juxta angelos ex earum hymnodia. Et novissimis enim relinquuntur potentissimi apud nos theologorum. Neque quidem eorum theologorum, neque eorum philosophantium aut consequentium, sed et ipsa similiter nobis ordinatorum novissime et subjecte. Itaque si quidem recte habent quae dicta sunt, et quantum juxta nos est, vere tetigimus virtutem Dei voce replicationis, in omnium bonorum causalem actus referendus, donantem 122.1171B| primo se dicere, deinde bene dicere. Et si quid similium virtutum praetermissum est, et illud nos secundum easdem artes ad obaudiendum deprecationi. Si autem haec aut non recte, aut imperfecte 122.1172A| habent, et veritate aut universaliter aut particulariter aberravimus, tuae sit humanitatis, corrigere non voluntarie ignorantem, et tradere verbo discere deprecanti, et suffragari non sufficientem virtutem habenti, et sanare nolentem aegrotare, et quaedam quidem a seipso, quaedam vero ab aliis invenientem, omnia autem ex Deo accipientem, et in nos transferre. Numquid affliges amicum virum benefacientibus? Vides enim, quia et nos nihil traditorum nobis ierarchicorum verborum in nosmetipsos contraximus, et sollicitos nos et vobis et aliis divinis viris et tradidimus et trademus, sicsic nos dicere idonei, et quibus dicuntur audire, in nullo traditione injuriam patientes, si non ad intelligentiam aut ex positionem eorum infirmemur. Sed haec quidem 122.1172B| peto Deo amicum, hanc habeat et dicat. Et sit nunc hic, intellectis divinis vocabulis, secundum nos finis, quoniam symbolicam theologiam, duce Deo, transcendemus. Explicit liber de divinis nominibus. <poem> SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE LIBER QUARTUS DE MYSTICA THEOLOGIA. 122.1171| 122.1171B| Epigramma in beatum Dionysium de mystica theologia. Novam claritatem in reliqua et scientiam subsistentium, noctem per divinam, quam non justum licet nominare. Compresbytero TIMOTHEO DIONYSIUS presbyter. INCIPIUNT CAPITULA DE MYSTICA THEOLOGIA. 122.1172B| V. Quia nihil intelligibilium omnis intelligibilis per excellentiam causalis. I. De mystica theologia. II. Quomodo oportet et uniri et hymnos referre omnium causali et super omnia. III. Quae καταφατικαὶ theologiae, quae ἀποφατικαὶ. IV. Quia nihil sensibilium omnis sensibilis per excellentiam causalis. 122.1171C| . 122.1171| INCIPIT LIBER DE MYSTICA THEOLOGIA. </poem> CAPITULUM I. De mystica theologia . 122.1171C| Trinitas superessentialis, et superdeus, et superoptime Christianorum inspector theosophiae, dirige nos in mysticorum eloquiorum superincognitum et 122.1172C| superlucentem et sublimissimum verticem, ubi nova et absoluta et inconversibilia theologiae mysteria, secundum superlucentem absconduntur occulte docentis silentii caliginem, in obscurissimo, quod est supermanifestissimum, supersplendentem, et in qua omne relucet, et invisibilium superbonorum splendoribus 122.1173A| superimplentem invisibiles intellectus. Mihi quidem haec opto. Tu autem, o amice Timothee, circa mysticas speculationes corroborato itinere et sensus desere, et intellectuales operationes, et sensibilia, et invisibilia, et omne non ens, et ens; et ad unitatem, ut possibile, inscius restituere ipsius, qui est super omnem essentiam et scientiam. Ea enim teipso et omnibus immensurabili et absoluto pure mentis excessu ad superessentialem divinarum tenebrarum radium, omnia deserens et ab omnibus absolutus ascendes. His autem, vide, quomodo nemo indoctorum auscultet. Indoctos autem dico, in his, quae sunt, conformatos, et nihil super existentia superessentialiter esse imaginantes. Sed his quidem hi, quos videre ea, quae secundum seipsos est, 122.1173B| scientia oportet tenebras latibulum ejus. Si autem super hos sunt divinae in mysteria introductiones, quid quis dixerit de aliis ardentibus, quicunque omnibus superpositam causam ex ipsis in his, quae sunt, novissimis characterizant, et nihil eam superare aiunt ab ipsis fictarum impietatum et multiformium formationum? In ipsa etiam oportet omnes existentium ponere et affirmare positiones, veluti omnium causa, et omnes eas potentius negare, tanquam super omnia superexistente, et non aestimari depulsiones oppositas esse intentionibus, sed multo prius ipsam super privationes esse, quae est super omnem ablationem et positionem. Sic igitur divinus Bartholomaeus ait, et multam theologiam esse, et minimam, et evangelium latum, et magnum, et 122.1173C| iterum correptum. Mihi videtur supernaturaliter intelligens, quia et multiloqua est optima omnium causa, et breviloqua simul, et sine verbo, quomodo neque verbum, neque intelligentiam habet, eo quod omnibus ipsa superessentialiter superposita est, et solis incircumvelate et vere manifesta, polluta omnia et immunda transgredientibus, et omnem omnium sanctarum summitatum ascensionem superascendentibus, et omnia divina lumina et sonos et verba caelestia superantibus, et in caliginem occidentibus, ubi vere est, ut eloquia aiunt, omnium summitas. Etenim non simpliciter divinus ipse Moyses primus mundari jubetur, et iterum ab his, qui tales non sunt, segregari, et post omnem purgationem audit multivocas tubas, et videt luminaria 122.1173D| multa aperte fulgurantia, et multum fusos radios. Deinde multis segregatur, et cum electis sacerdotibus in summitatem divinarum ascensionum praecurrit: et si eis sic manentibus fit Deo, contemplatur vero non ipsum, invisibilis enim, sed locum ubi stetit. Hoc autem arbitror significare divinissima et sublimissima visibilium et intelligibilium, ypotheticos quosdam esse sermones, subjectorum omnia superanti, per quae super omnem intelligentiam ipsius praesentia ostenditur, intelligibilibus summitatibus 122.1174A| sanctissimorum ejus locorum supergrediens: et quod ipsis absolvitur visibilibus et videntibus, et in caliginem ignorantiae occidit vere mysticam, per quam docet omnes gnosticas receptiones, in qua omne relucet, et invisibili innascitur omnis, qui est in omnium summitate, et a nullo, neque a seipso, neque altero, omnino autem ignoto omni scientia in otio per id quod melius est intellectus, et nihil cognoscendum super animum sic cognoscentium . CAPITULUM II. Quomodo oportet et uniri et hymnos referre omnium causali et super omnia. Juxta hanc nos fieri superlucentem oramus caliginem, et per invisibilitatem et ignorantiam videre et 122.1174B| cognoscere ipsum super Deum et scientiam. Hoc non videre et scire, idipsum est vere videre et cognoscere, superessentialem superessentialiter laudare per omnium existentium ablationem, sicut per seipsum naturale agalma facientes, auferunt ea, quae superadjecta sunt, pura occulti visione vetantia, et ipsam in seipsa ablatione sola occultam manifestant formam. Oportet autem, ut arbitror, ablationes in contrarium positionibus laudare. Etenim illas quidem a praestantissimis inchoantes, et per media in novissima descendentes, apponimus. Hinc vero a novissimis ad principalissimas ascensiones facientes, omnia auferimus, ut incircumvelate cognoscamus illam ignorantiam, ab omnibus ignorantibus in omnibus existentibus circumvelatam, et superessentialem 122.1174C| illam videamus caliginem, ab omni in existentibus luce occultatam. CAPITULUM III. Quae sunt καταφατικαὶ theologiae, quae ἀποφατικαἰ. In theologicis igitur characteribus potentissima affirmativae theologiae laudavimus, quomodo divina et optima natura unica dicitur, quomodo triadica, quae secundum ipsam dicta et paternitas, et filiolitas, quid vult declarare in spiritu theologia, quomodo ex immateriali et impartibili optimo in corde bonitatis germinata sunt lumina, et quomodo ipsius in ipso et in seipsis et inter se invicem coaeternae in germinatione mansionis servaverunt reditum, quomodo superessentialis Jesus humanis naturalibus 122.1174D| veritatibus essentia factus est, et quaecunque alia ab eloquiis expressa sunt secundum theologicos characteres. In eo autem qui est de divinis nominibus, quomodo optimus nominatur, quomodo ὤν, quomodo vita, et sapientia, et virtus, et quaecunque alia intelligibilis sunt divinae nominationis. In symbolica vero theologia, quae sint a sensibilibus in divina transnominationes, quae divinae formae, quae divinae figurae, et partes, et organa, qui divini loci et mundi, qui furores, quae tristitiae et maniae, quae 122.1175A| ebrietates et crapulae, quae juramenta, quae execrationes, qui somni, quae vigiliae, et quaecunque aliae symbolicae sunt divinae similitudinis sacre figuratae formationes. Et te arbitror considerasse, quomodo verbis copiosiora magis sunt novissima primis. Etenim habere theologicos characteres, et divinorum nominum reserationem breviorem verbis esse symbolica theologia. Quoniam quidem quantum ad superiora respicimus, tantum verba contemplationibus invisibilium coartantur: sicut et nunc in ipsam super intellectum occidentes caliginem, non brevem sermonem, sed sermonis defectum et nominationis inveniemus. Et ibi quidem desursum ad novissima descendens sermo, juxta quantitatem ejus, quae est universaliter ad proportionalem multitudinem, inventus 122.1175B| est. Nunc autem ab his, quae deorsum sunt, ad superpositum ascendens, secundum mensuram invii corripitur, et post omne invium totus sine voce erit, et totus adunabitur sono carenti. Quare autem omnino, inquis, ex praestantissimo ponentes divinas positiones, a novissimis inchoamus divinam ablationem? Quia quid super omnem ponentes positionem, ex magis ipsi cognatiori conditionalem affirmationem oportuit ponere: quod autem super omnem ablationem auferentes, ex magis ipso distantibus auferre. An non magis est vita et bonitas, quam aer et lapis? Et magis non crapulae, et non maniae, quam non dicitur neque intelligitur? CAPITULUM IV. Quia nihil sensibilium omnis sensibilis per excellentiam causalis. 122.1175C| Dicamus igitur sic: Omnium causa, et super omnia ens, neque carens essentia est, neque carens vita, neque irrationabilis est, neque insensualis, neque corpus est, neque figura, neque species, neque qualitatem, aut quantitatem, aut tumorem habet, neque in loco est, neque videtur, neque tactum sensibilem habet, neque sentitur, neque sensibilis est, neque inordinationem habet, neque 122.1176A| perturbationem a passionibus materialibus commota, neque impotens est sensibilibus succumbens casibus, neque indigens est lucis, neque mutationem, aut corruptionem, aut partitionem, aut privationem, aut fluxum, neque aliud quid sensibilium est, neque habet CAPITULUM V. Quia nihil intelligibilium omnis intelligibilis per excellentiam causalis. Iterum autem ascendentes dicamus, ὢν neque anima est, neque intellectus, neque phantasiam, aut opinionem, aut verbum, aut intelligentiam habet, neque ratio est, neque intelligentia, neque dicitur, neque intelligitur, neque numerus est, neque ordo, 122.1176B| neque magnitudo, neque parvitas, neque aequalitas, neque similitudo aut dissimilitudo, neque stat, neque movetur, neque silentium ducit, neque habet virtutem, neque virtus est, neque lux, neque vita est, neque hostia est, neque seculum, neque tempus, neque tactus est ejus intelligibilis, neque scientia, neque veritas est, neque regnum, neque sapientia, neque unum, neque unitas, neque deitas, aut bonitas, neque spiritus est, sicut nos scimus, neque filiolitas, neque paternitas, neque aliud quid nobis aut alicui existentium cognitum, neque quid non existentium, neque quid existentium est, neque existentia eam cognoscunt, an ipsa sit, neque ipsa cognoscit existentia, an existentia sunt, neque verbum ejus est, neque nomen, neque scientia, 122.1176C| neque tenebrae est, neque lumen, neque error, neque veritas, neque est ejus universaliter positio, neque ablatio, sed eorum, quae post eam sunt, positiones et ablationes facientes, ipsam neque auferimus, neque ponimus, quoniam et super omnem positionem est perfecta et singularis omnium causa, super omnem ablationem excellentia omnium simpliciter perfectione, et summitas omnium. Explicit liber de mystica theologia. <poem> SANCTI DIONYSII AREOPAGITAE EPISTOLAE DIVERSAE. 122.1175| 122.1175D| I. Gajo monacho. II. Eidem. III. Eidem. IV. Eidem. V. Dorotheo ministro. VI. Sosipatro sacerdoti. VII. Polycarpo summo sacerdoti. 122.1176D| X. Joanni theologo apostolo et evangelistae circumcluso in Pathmos. VIII. Demophilo monacho de propria mansuetudine et bonitate. IX. Pito summo sacerdoti interroganti per epistolam, quae sapientiae domus, quis crater, et qui cibi ejus, et qui potus. 122.1175| insulam. INCIPIUNT EPISTOLAE DIVERSAE SANCTI DIONYSII </poem> I Epistola sancti Dionysii Areopagitae Gajo monacho missa. 122.1177A| Tenebrae quidem obscurae fiunt lumine, et magis multo lumine. Ignorantiam occultant scientiae, et magis multae scientiae. Haec supereminenter, sed non secundum privationem accipiens, approba supervere, quia latet habentes ὂν lumen, et vere scientia secundum Deum ignorantia, et superpositae ipsius tenebrae velantur ab omni lumine, et abscondunt omnem scientiam. Et si quis videns Deum intellexit quod vidit, non ipsum contemplatus est, sed quid eorum ab ipso existentium et cognitorum. Ipse autem super animum et essentiam supercollocatus, universaliter non cognoscendo neque videndo, 122.1177B| et est superessentialiter, et super animum cognoscitur. Et ipsa secundum quod melius perfectissima ignorantia scientia est ejus super omnia cognita. II. Eidem. Quomodo omnium summitas et super divinitatem est et super bonitatem? Si deitatem et bonitatem intelligas ipsam rem benefici et deifici muneris, et non imitabilem superdei et superoptimi, secundum quam deificamur et bonificamur. Etenim si hoc principium fit deificandi, et optime agitur deificatis et optime factis, omnis principii superprincipalis, et sic dictae deitatis et bonitatis, ut divinitatis et bonitatis est summitas, quantum inimitabilis et immensurabilis, 122.1177C| superat imitationes et participationes, et imitantes et participantes. III. Eidem. Ex occulto est, quod contra spem, et ex eo usque obscurum in manifestum deductum. Ast secundum Christum humanitate et hoc arbitror theologiam declarare, ex occulto superessentialem in nostram manifestationem humanitus essentiatum provenisse. Occultus autem est et post manifestationem, aut ut hoc divinius dicam, et in manifestatione. Et hoc enim Jesu occultatur, et nullo verbo, neque intellectu secundum ipsum investigatur mysterium, sed et dictum ineffabile manet, et intellectum incognitum. IV. Eidem. 122.1177D| Quomodo, inquis, Jesus omnium επεκεινα, omnibus 122.1178A| est hominibus essentialiter coordinatus Non? enim ut causalis hominum, hic dicitur homo, sed ut hoc secundum essentiam totam vere homo ὤν. Nos autem Jesum non humanitus segregamus. Neque enim homo tantum, neque superessentialis sit homo tantum, sed homo vere, differenter humanus, super homines, et secundum homines, ex hominibus ex essentia superessentialis essentiatus. Est autem nihil minus superessentialitatis superplenitudo semper superessentialis. Itaque tali magnitudine et in essentiam vere veniens, et super essentiam essentiatus est, et super hominem operatur quae sunt hominis. Et declarat virgo supernaturaliter parturiens, et aqua instabilis, materialium et terrenorum pedum sustinens gravitatem, et non imaginatam, sed 122.1178B| supernaturali virtute ad insolubile constitutam. Quid si quis cetera plurima existentia pertranseat, per quae divinitus videns super animum cognoscet, et in humanitate Jesu intentiones virtutem supereminentis depulsionis habentes? Etenim ut colligentes dicamus, neque homo erat, non ut non homine, sed ut ex hominibus hominum ἐπέκεινα, et super hominem vere homo factus. Et ceterum non secundum Deum divina operatus est, neque humana secundum hominem, sed humanato Deo novam quandam deihumanam operationem nobis conversatus est. V. Dorotheo ministro. 122.1178C| Divina caligo est inaccessibile lumen, in quo habitare Deus dicitur, et invisibili existente, propter supereminentem claritatem, et inaccessibili eodem per superexcellentiam superessentialis luminum manationis. In hoc fit omnis Deum scire et videre dignus, eo non videndo neque cognoscendo, vere in quo super visionem et cognitionem factus, hoc ipsum cognoscens, quia super omnia est sensibilia et intelligibilia, et prophetice videns: Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, et non potero ad eam. Sic ergo divinus Paulus cognovisse Deum dicitur, cognoscens eum super omnem existentem intellectum et scientiam . Propter quod et investigabiles esse vias ejus ait, et inscrutabilia judicia ejus, et inenarrabiles donationes ejus, et pacem 122.1178D| ejus superantem omnem intellectum, sic inveniens super omnia, et hoc super intelligentiam cogno scens, quia omnium est ἐπέκεινα, omnium causalis ens. VI. Sosipatro sacerdoti. 122.1179A| Noli hoc aestimare victoriam, sacer Sosipater, in religionem aut gloriam injuriam facere noli optimam manifestam. Neque enim oportet judicatam eam redarguas, jam Sosipatri bona. Possibile enim et te et alios multos falsis et manifestis unum ὄν et occultum verum latere. Neque enim si quid non rubeum, jam album, si quis non equus, ex necessitate homo. Sic autem facies, mihi credens, dimittes quidem hoc secundum alios dicere, pro veritate autem vere dices, sic omni modo esse irreprehensibilia quae dicta sunt. VII. Polycarpo summo sacerdoti. 122.1179B| Ego quidem nescio ad Graecos aut alteros dicens, sufficere arbitrans optimis viris, si verum ab ipso in seipso potuerint et cognoscere et dicere, an vere habet. Hoc enim, quodcunque est juxta legem veritatis, recte ostenso et puro stante, omne aliter habens, et veritatem affectans, redarguetur, et alterum ὂν vere ontis, et dissimile, et opinabile illud magis quam ὄν. Superfluum igitur est, veritatis manifestatorem ad hos aut illos dimicare. Dicit enim unusquisque habere numisma regale, et utique habet quandam puri cujusdam, ejus vere fallacem umbram. Et si hunc redarguas, alter et iterum alter de eodem contendit. Eodem autem vere posito recte ratione, et ab aliis omnibus selecto ridente, omne quod non sic per omnia habens, idipsum ex seipso irreprehensibili 122.1179C| statu vere vero expellitur. Hoc igitur, ut arbitror, bene cognoscens, non acceleravi ad Graecos aut alteros dicere: sed idoneum mihi et hoc Deus det, de veritate scire primum, deinde scientem ut oportet dicere. Ubi autem inquis, maledicere mihi sophistam Apollophanem, et paternam sententiam revocando, tanquam Graecorum in Graecos non sancte utenti. Et quidem ad ipsum nos erat verius dicere, quomodo Graeci divinis non sancte in divina utuntur, per sapientiam Dei divinum expellere tentantes cultum. Et sic multam ego quidem dico gloriam quibusdam poetarum, materialiter et passibiliter remanentium, et creaturae contra Creatorem servientium. Sed et ipse Apollophanes non sancte divinis in divina utitur. Ea enim existentium scientia, 122.1179D| bene dicta ab ipsius philosophia, et a divino Paulo sapientia Dei vocata, et ad causalem ipsorum existentium et scientiae eorum, oportuit reduci veros philosophos. Et ut non ipsam aliorum, aut ipsam ipsius ultra quod putandum redarguat quid opinionem, oportet considerare Apollophanem, sapiens qui est, non aliter aliquando potuisse caelestem 122.1180A| transcendere ordinationem et motionem, si non ipsum essendi ipsam et bene eminentem, et causalem habuisset in hoc moventem, facientem omnia et transformantem secundum sacrum verbum. Quomodo igitur non colit incognitum nobis, et ex hoc et vere existentem, et vere Deum ducens eum causalissima et superineffabili virtute, cum sol ab ipso et luna secundum virtutem et statum supernaturalissimum simul universo ad omnino immobile definiuntur, et in mensuram diei totius in eisdem stant omnia signis? Aut, quod eo amplius, siquidem omnibus et melioribus et continentibus sic evectis non circumducta sunt quae continentur? Et cum alia quaedam dies secundum continuitatem fere triplicatur, et in viginti 122.1180B| omnibus horis fit, quod non omni tempore vias contrarias redit et revertitur: sic valde supernaturalibus econtrario circumductionibus sol proprio cursu quinqueformem suum motum in horis decem convolvens, analytice iterum totum in aliis decem novam quandam semitarum viam retrograditur. Hoc et Babylonios merito inflexit, et sine pugna Ezechiae subegit, tanquam in aequali Deo cuidam et superanti homines. Et neque hic dico in Aegypto magnas operationes, aut alia quaedam alicubi divina signa facta, sed communia et caelestia, et in universo et in omnibus triumphantia. Ait autem omnino Apollophanes non esse haec vera. Magis quidem hoc Persarum sacerdotalibus infertur memoriis, et adhuc Magi memoranda triplasii mythri 122.1180C| perficiunt. Sed licitum sit ipsi his propter ignorantiam aut magnam incredulitatem. Dic autem ei: Quid dicis de ipsa in salutari cruce facta eclipsi? Nam utrique tunc juxta solis civitatem simul advenientes et consistentes, mirabiliter soli lunam incidentem vidimus--non enim erat coitus tempus--iterum autem ipsam a nona hora usque vesperas, in solis diametrum supernaturaliter econtrario consistentem. Admone autem quiddam et alterum ipsum. Scit enim, quia et occasum ipsum ex Orientalibus videbamus inchoantem, et usque solarem summitatem venientem, deinde retrogradientem, et iterum non ex eadem et occasum et repurgationem, sed secundum diametrum econtrario factam. Talia sunt tunc temporis supernaturalia, et solo Christo causalissima 122.1180D| virtute faciente magna et ampla, quorum non est numerus. Haec si tibi justum dic et possibile, Apollophani redargue, et mihi tunc et convenientem tibi et conspeculantem, et conquirentem omnia, et conferentem. Negligit et divinationis tunc, nescio. Inde Apollophanes abiit, et ad me, sicut facta sunt, conferens ait: Haec, o bone 122.1181A| Dionysi, divinarum vicissitudines rerum. Tanta per epistolam a nobis dicta sunt. Tu autem idoneus, et quae desunt adimplere, et adducere perfecte Deo virum sapientem multum existentem, et sane non indignantem mansuete discere supersapientem religionis nostrae veritatem. VIII. Demophilo therapeutae de propria mansuetudine et bonitate. Hebraeorum historiae aiunt, o nate Demophile, et sacrum illum Moysea per multam mansuetudinem divina amicitia dignefactum. Et si aliquando eum extra divinum vultum scribunt, non prima tamen mansuetudine expellunt. Dicunt vero, quia valde arroganti et resistenti divinis consiliis, iratus sit 122.1181B| furore Dominus. Cum autem ipsum praedicatorem faciunt divinis judicibus dignis, ex ante habita boni divina imitatione praedicatur. Etenim erat mansuetus nimis, et propter hoc dicitur famulus Dei, et in divinam visionem simul omnibus prophetis dignior. Sed et ad eum et Aaron duri quidam de principali sacerdotio et gentis principatu contendebant, superare quidem omni amore honoris et amore principatus, et accepit Deo judice populi praestantiam. Quoniam quidem et superimposuerunt ei, et de prioribus improperantes minabantur, et jam fere praevaluerunt, clamavit quidem mansuetus Deum in salutem. Confisus est autem valde humilis, quoniam omnibus esset malis inchoatis inaccusabilis. Jam enim, nam oportuit colloquentem Deo optimo, ad 122.1181C| hoc praecipua similitudine, quantum licet, reformari, in se intelligebat Deo amabiles operationes. Quid autem Dei patrem David faciebat Dei amicum? Etenim optimus existebat, et erga inimicum optimus. Inveni, inquit, superoptimus, amicus optimus, virum secundum cor meum. Et quidem lex optima donata est, et subjugatis inimico providere. Et Job, ut malitiam non habens, justificatus est. Et Joseph in supergredientes fratres non vindicavit. Et Abel simpliciter et insuspecte convenit fratricidae. Et omnis theologia deiformes praedicat, non ante intelligentes mala, non ante facientes: sed neque ab aliorum malitia ex optimo mutatos econtrario deiformiter, et in malos bene facientes et expandentes in ipsos multam bonitatem, et ad simile 122.1181D| clementer evocantes. Sed superius respiciemus, non virorum sacrorum honestates, non humanorum angelorum bonitatem enunciantes, propiciantium gentibus, et obsecrantium pro eis Deum, et perditis et male agentibus comminantium multitudinibus, et contristantium quidem de malis, laetantium autem salute 122.1182A| in optima transvocatorum, et quaecunque alia de benefactoribus angelis theologia tradit. Sed et vere optimi et superoptimi Christi benefacientes radios in silentio accipientes, ab ipsis in divinas optimas operationes ejus clare ducimur. Nam nonne est potentissimae et super intellectum bonitatis, quia existentia esse facit, et quia omnia haec ad esse adduxit, et omnia vult semper fieri approximantia sibi, et communicantia eorum quae sunt ejus, secundum singulorum opportunitatem? Quid autem, quia et redeuntibus amabiliter habetur, et contendit, et desiderat non indignando amantes et deliciosos ipsos, et in vanum accusantes sustinet, et ipse defendit, magis promittit curare, et in ipsis perfectis sic accedentibus accurrit et obviat, et totus 122.1182B| totos amplectens salutat, et non accusat de prioribus, sed diligit advenientem, et diem festum agit, et convocat amicos, videlicet optimos, ut sit omnium laetantium habitatio. Demophilus autem, et si quis alius optimis infestus, valde juste increpatur, et docetur bona, et melioratur. Quomodo enim non oportebat, inquam, optimum in salute perditorum laetari et vita mortuorum? Itaque et in humeros tollit, quos vix ab errore convertit, et optimos angelos in laetitiam suscitat, et bonus est super ingratos, et oriri facit solem suum super bonos et malos, et ipsam animam suam ponit pro refugientibus. Tu vero, ut literae tuae declarant, et procidentem sacerdoti, ut ais, impium et malum, nescio quomodo de ipso praesens recalcitrasti. Deinde, 122.1182C| quod quidem oportuit, confitetur ad medicinam malorum venire. Tu autem non exhorruisti, sed bonum sacerdotem cum ferocia detraxisti, misertum esse poenitentis, et impium justificantem. Et ad finem: Vade, inquis, sacerdoti, cum similibus: et insiluisti, dum non esset justus, ad adyta, et sancta sanctorum prohibuisti, et scribis nobis, quia futurum esset corrumpere sacra, provide salvavi, et adhuc incontaminata custodio. Nunc igitur ausculta nostris: corrigere sacerdotem sub te ministrantibus, aut aeque potentibus tibi famulis corrigendum, etsi impie agere in divina videatur, et si aliud quid interdictorum redarguatur agens. Si enim inornata et inconsequentia divinissimorum sunt, et finibus et legibus expellis, non habet rationem pro Deo, Deo traditam 122.1182D| subverti ordinationem. Non enim in seipsum Deus partitus est. Quomodo enim stabit regnum ejus? Et si Dei est, ut eloquia aiunt, judicium, sacerdotes autem angeli et prophetae post summos sacerdotes sunt divinorum judiciorum, ab his divina convenienter tibi per medios ministros, cum sit tempus, 122.1183A| disce, per quos et esse famulus digne factus es. Aut numquid et sacra symbola hoc clamant? Etenim non simpliciter omnibus quidem exaltantur sancta sanctorum. Approximat autem magis his sacre perficientium ornatus, deinde sacerdotum dispositio: consequens autem his ipsa ministrantium: ordinatis autem famulis portae talium sunt segregatae, ad quas et perficiuntur, et adstant, non ad custodiam earum, sed et ad ordinationem et cognitionem suam magis populo quam sacerdotales approximantes. Inde sacerdotum sancta ordinatio principalis recipere eos sacre ponit divinis, aliis, videlicet interioribus ipsis, dationem quidem tradens. Etenim circa divinum symbolice semperstantes altare, amant et audiunt divina clare eis revelata, et procedentes 122.1183B| deiformiter sunt quae extra divina vela subjectis famulis, et sacro populo, et purgatis ordinibus manifestant secundum dignitatem sacra bene incontaminata custodita, usque dum tyrannice eis insiliens, triumphare tibi sancta sanctorum coegisti nolentia, et habere inquis sacra et custodire. Et quidem neque vidisti, neque audisti, neque habes quid pertinentium ad sacerdotes, sicut neque veritatem eloquiorum cognovisti, quotidie ad haec verbo pugnans, subvertens auditores. Et si quidem gentis principatum quis obtinuit inordinate sibi contra regem, juste punitus est. Et si principem justificantem quosdam, aut condemnantem, adstans quis sub ipso ordinatorum redarguere ausus sit, nondum enim dico detrahere, et simul ex principatu expellere, tu homo sic audax 122.1183C| es contra mansuetum et optimum, et hierarchicam ejus legislationem? Et haec oportuit dicere, cum super dignitatem quis tentans, tamen convenientia agere videbatur. Etenim neque hoc licitum ulli. Quid enim inordinatum Ozias faciebat, adolens Deo? Quid autem Saul immolans. Quidve tyrannici daemones vere theologantes Jesum? Sed interdictus theologia omnis extraneus episcopus, et unusquisque in ordine ministrationis suae erit, et solus summus sacerdos in sancta sanctorum intrabat, et semel in anno. Et hoc in omni secundum legem ierarchica purificatione. Et sacerdotes circumprendunt sancta, et Levitae non tangent sancta, ut non moriantur. Et iratus est furore Dominus super protervia Oziae, et Maria lepra percussa, legislatori legem ponere tentans, et in Σκεῦα filios 122.1183D| insiluere daemonia. Et: Non mittebam eos, inquit, et ipsi currebant: et non loquebar ad eos, et ipsi prophetabant: et impius immolans mihi vitulum, sicut occidens canem. Et simpliciter dicendum: Non sustinet iniquos perfecta Dei justitia. Dicentibus autem ipsis: In nomine tuo virtutes multas fecimus, respondetur: Nescio vos, ite omnes operatores iniquitatis. 122.1184A| Itaque nefas, ut sacra eloquia aiunt, sancta ultra dignitatem persequi. Attendere vero unumquemque sibiipsi oportet, et non excelsiora, et profundiora noscere, intelligere vero sola secundum dignitatem sibi ordinata. Quid ergo, inquis, non oportet sacerdotes impie agentes, aut aliud quid inordinatorum redarguendos corrigi: solis autem licitum erit gloriosis in lege, per praevaricationem legis Deum dehonorare? Et quomodo sacerdotes manifestatores sunt Dei? Quomodo annunciant populo divinas virtutes, non cognoscentes suam virtutem? Aut quomodo illuminant obscurati? Quomodo autem divinos tradent spiritus, neque si est Spiritus sanctus, habitu et veritate credentes? Ego antem defendam te ad haec. Etenim non inimicus 122.1184B| Demophilus, neque patiar te percuti Satana. Nam et unaquaeque circa Deum dispositio deiformior magis distante est, et illuminantior simul et illuminatior: magis vero lumini proximior, et non localiter excipiens, sed secundum Dei receptricem oportunissimam proximitatem. Si igitur sacerdotum est dispositio illuminatrix, omnino decidit ex sacerdotali ordine et virtute, qui non est illuminator, aut ubi magis non illuminatus. Et audax mihi videtur ierarchica talis tentans, et neque metuit neque erubescit divina ultra dignitatem persequens, et arbitrans Deum ignorare, quae quidem ipse a seipso cognovit, et seducere arbitrando falsivoce a se Patrem vocatum, et audet pollutas suas blasphemias, non enim dicerem orationes, in divina symbola 122.1184C| Christiformiter superorare. Non est ipse sacerdos, non est, sed inimicus, dolosus, illusor suimet, et lupus in divinam plebem, ovina pelle armatus. Sed non Demophilo haec justum corrigere. Non enim theologia injuste justificationes jubet persequi. Justa autem est persequi, cum distribuere vult quis unicuique secundum dignitatem, juste hoc omnibus persequendum, non ultra eorum dignitatem. Quoniam et angelis justum distribui, quod secundum dignitatem et distribuitur. Verumtamen non a nobis, o Demophile, per ipsos autem nobis ex Deo, et ipsis per jam praecellentes angelos. Et simpliciter dicendum, in omnibus existentibus per prima secundis distribuuntur, quae sunt secundum dignitatem ab omnium ordinatissima et justissima providentia. Ipsi 122.1184D| quidem ergo et aliis subsistere a Deo ordinati, distribuunt post se, et obedientibus secundum dignitatem. Demophilus autem verbo, et furore, et concupiscentia, quae sunt secundum dignitatem, segreget, et ne injuriam suae faciat ordinationi, sed principetur subjectis superius verbum. Etenim in ecclesia videntes servum domino, et seniori juniorem, aut et 122.1185A| filium patri maledicentem simul et sequentem, et plagas superponentem, impie agere putaremur, nisi melioribus accurrentes adjuvissemus: et quidem sane illi antea juste fecerunt. Quomodo non et confundemur, praesentes a furore et concupiscentia injustificatum verbum et ex Deo datum magisterium expellens, et in nobis impietatem et injustam inordinationem, et seditionem, et inornatum suscitantes? Merito beatus noster ex Deo legislator, non dignatur ecclesiae Dei praeesse, non propriae domui bene jam praesidentem. Etenim ordinans seipsum, et alterum ordinat: et qui alterum, et domum: et qui domum, et civitatem: et qui civitatem, et gentem: et simpliciter dicendum, ut eloquia aiunt, qui in pauco fidelis, et in multo fidelis est, et qui in pauco infidelis, 122.1185B| et in multo infidelis est. Ipse quidem igitur concupiscentia et furore et verbo, quae sunt secundum dignitatem, segrega. Tibi autem praesunt divini ministri, et his sacerdotes: summi vero sacerdotes sacerdotibus, et summis sacerdotibus apostoli et apostolorum successores. Et sicubi quis et in illis, eo quod debet, erraverit, ab aeque potentibus sanctis iterum dirigetur, et non circumvertetur ordo super ordinem, sed unusquisque in ordine suo et in administratione sua erit. Tanta tibi a nobis de sciendo et agendo, quae tua sunt. De autem in virum, ut inquis, impium et peccatorem inhumanitate nescio quomodo defleam contritionem dilectissimi mei. A quo enim aestimas famulos a nobis ordinari? Etenim si non in bono, omnino ubi nobis necesse sit te esse, secundum nos famulatu omni alienum. Et vide a te 122.1185C| etiam Deum quaerere et sacerdotes alios, ab illis curari magis quam perfici, et esse consuetae inhumanitatis in mansuetum ministrum. Numquid nosipsos ad omnino sanctum perfecimus, et non indigemus divinae ex seipsa humanitatis? An duplum peccatum, ut eloquia aiunt, secundum impios peccamus, nescientes in quo offendimus, sed et justificantes nosipsos, et aestimantes videre, vere autem non videntes? Expavit caelum super hoc, et exhorrui ego, et diffido in meipso. Et si non tuas insequerer, quasi non deberent bene cognosce literas, non fortassis reprehensae sunt. Siquidem alii me quidam de te consulere dignum ducebant, quia Demophilus aestimat optimum in omnia Deum non esse et humanum, 122.1185D| neque seipsum indigere miserentis aut salvantis. Sed et sacerdotes ex procreatione digni bonitate portare ignorantias populi bene sciunt, quia et ipsi circumvolvuntur infirmitate. Sed divinus sanctus perfector ad alienatam exivit, et propterea peccatoribus, ut sacra eloquia aiunt, segregatus, et in 122.1186A| seipso dilectionis ostensionem facit ovium clementissimam pastoralitatem. Et malum quidem vocat non dimittentem conservo debitum, neque particulariter tradentem donante sibi omne multa bonitate. Justi autem propriis ejus perfruuntur. Super his necessarium timere et me, et Demophilum. Etenim et in ipsum impie agentibus, in se patiendo remissionem producit a patre: comminatur et discipulis, quia et impietate immisericorditer dignum duxere judicare persequentes eum Samaritanos. Hoc autem toties dictum non feroci epistola--sursum enim et deorsum fremis--sic non teipsum, sed Deum vindicasti. Propter malitiam, dic mihi, bonum? Cessa: non habemus summum sacerdotem non potentem compati infirmitatibus nostris, sed et sine malitia est, et misericors. Non contendet, neque clamabit, 122.1186B| et ipse mansuetus, et ipse propitiatio est de peccatis nostris. Itaque non recipimus tui non zelandos motus, neque si multoties recipias Phinees et Eliam. Haec enim audiente Jesu, non placebant mites tunc et optimi spiritus participes discipuli. Etenim sacratissimus noster mirabilis ordinator in mansuetudine docet oppositos doctrinae Dei. Doceri enim, non puniri oportet ignorantes: sicut et caecos non crucifigimus, sed manuducimus. Tu vero et respicere in lumen inchoantem virum quasi puer novus dans repellis, et cum multa confusione procidentem ferocitate recalcitras. Hoc autem multo honore dignum, quod Christus super montes optimus ens, errantem inquirit, et refugientem advocat, et inventum vix in humeros tollit. Numquid, rogo, 122.1186C| non male sic de nobis ipsis consiliamur? Numquid in nosipsos impellimus telum? Quod quidem injuste facere quosdam, sive econtrario bene facere conantes, illi quidem non semper egerunt quae voluerunt. Sibimet autem malitiam aut bonitatem consociantes, qui divinis virtutibus, aut diuturnis pleni passionibus erunt. Et ipsi quidem angelorum bonorum sequaces et comites, et hic et illic cum omni consecratione et libertate ab omnibus malis in semper existentia secula beatissimas sortientur quietes, et cum Deo semper erunt, quod est omnium bonorum maximum. Isti autem discedent divina simul et sua pace, hic et post mortem similiter simul obscuris erunt daemonibus. Propterea nobis multa sollicitudo, 122.1186D| cum Deo optimo fieri, et esse cum Domino semper, et non malis ex justo consegregari, quae secundum dignitatem ex nobismetipsis sustinentes. Quod quidem et ego omnium maxime timeo, et oro omnium malorum particeps non esse. Et si vis, et divinae visionis sancti cujusdam viri recordabor: et non ridebis, 122.1187A| vera enim dicam. Dum essem aliquando juxta Cretam, sanctus introduxit me Carpus, vir et si quis alius, per multam puritatem animi ad divinas visiones valde opportunus. Et quidem neque sanctis mysteriorum sacrificiis conabatur, nisi prius ipsi secundum ante perfectas orationes sacras et propiciatas visione supermanifestata. Dicebat igitur, contristatum se aliquando infidelium quodam. Tristitia autem erat, quia ab Ecclesia ille quendam bonum seduxit, adhuc laetis ipsis diebus consummatis. Oportebat utrumque divinitus superglorificare, et Deum salvatorem conprehendentem accipientem, eum quidem convertisse, hunc vero bonitate vicisse, et non relinquere admonitum, et per vitam omnem usque hodie, et sic in divinam eos ducere cognitionem, 122.1187B| tanquam jam et certum exstinctis ipsis judicatis et irrationabilibus ferocibus in lege justa sapere coactis. Sed in seipso non prius hoc patiens, nescio quomodo tunc multam quandam inclementiam et amaritudinem intexens, infirmatus est quidem sic male habens. Vespera enim erat. Circa autem medias noctes, solebat enim in hoc tempus ipse ex seipso ad divinas laudes evigilare, surgit quidem, neque somnis ei multum existentibus, et semper offendentium extrinsecus perturbatione abutens: stans tamen in divinum colloquium, non recte frenatus est, indignatus est, non esse justum dicens, si viverent viri impii, et subvertentes vias Domini rectas. Et haec dicens, petiit a Deo igne quodam caelesti utriusque in semel immisericorditer requiescere 122.1187C| vitas. Haec autem dicens ait putasse videre subito domum, in qua quidem stabat, concussam prius, ex tecto in duo media divisam, et quemdam rogum multae lucis in conspectu suo, et talem, videbatur enim ceterum sub aethere locus, ex caelesti regione usque ad se descendentem, caelum autem ipsum reflagrans, et in dorso caeli ipsum Jesum multis humaniformiter ipsi adstantibus angelis. Et haec quidem vidisse desursum, et se mirari. Deorsum vero incurvans Carpus: Videbam, inquit, et terram profundam. Hoc ad tristitiam est chasma, et tenebrosum separatum, et quidem viros illos, quibus calumniabatur, ante ab ipso juxta ostiolum stetisse chasmatis subtremulos, miseros, tantum nondum descendentes a propriorum pedum instabilitate. Deorsum 122.1187D| autem a chasmate serpentes repere, et circa pedes eorum suppositos, aliquando quidem retrahere, involutos simul et aggravantes et trahentes, aliquando autem dentibus aut palatis tumescentes, aut suburgentes, et semper in tristitiam immittere machinantes. Esse autem et viros quosdam in medio cum serpentibus, contra viros superadjectos, concutientes simul et subvertentes et percutientes. Videbantur autem esse ad interrogandum illi, quaedem quidem 122.1188A| nolentes, quaedam vero volentes, a malo post pauca vim facientes simul et interrogantes. Dixit autem Carpus, seipsum delectari deorsum videntem, eorum autem, quae sursum, negligere: indignari autem et parvipendere, quia non ceciderunt jam, et rei toties superadjicientem, et non valentem contristari, et fatigari. Et respicientem vix videre quidem iterum caelum, sicut et prius videbat: Jesum autem miserentem facti, exurgere super caelesti throno, et usque eos descendentem, manum optimam praestare, et angelos cum ipso accipientes alium aliunde recepisse viros, et dicere Carpo Jesum: Manu jam ante praeordinata puer secundum me residuum. Paratus enim sum iterum pro hominibus resalvandis pati. Et adamabile mihi hoc, non aliis peccantibus hominibus. 122.1188B| Verumtamen vide, si bene habere tibi, in chasmate et cum serpentibus mansionem commutare ejus, quae est cum Deo et optimis et humanis angelis. Haec sunt, quae ego audiens credo vera esse. IX. Tito pontifici interroganti per epistolam, quae sapientiae domus, quis crater, et qui cibi et potus. Sanctus quidem Timotheus, o bone Tite, nescio an quid cognitorum mihi theologicorum symbolorum recessit relinquens. Sed in symbolica theologia bene discrevimus, omnes eloquiorum de Deo aestimationes esse multis monstruosas. Etenim in consequentia contaminatam extergentes imperfectionibus animarum, quandocunque arcanae sophiae patres 122.1188C| per quaedam occulta et audacia aenigmata manifestant divinam, et mysticam, et inviam immundis veritatem. Propterea non credimus multi de divinis mysteriis rationibus. Contemplamur enim solummodo ea cum connaturalibus nobis sensibilibus symbolis. Oportet autem et exuentes ea in semetipsis nuda et pura facta videre. Sic enim in contemplantibus aperirent quidem fontem vitae in seipsum fusum, et in seipso stantem videntes, et unam quandam virtutem, simplam, per seipsam motam, per seipsam operantem, seipsam non deserentem, sed scientiam omnium scientiarum subsistentem, et semper per seipsam contemplantem. Oportere igitur et ipsi et aliis apud nos aestimavimus, quantum possibile esset, replicare variabiles deformitates de Deo symbolicae 122.1188D| sacrae figurationis. Quod enim extra eam hoc omni repletur incredibili et fictiformi monstrositate, utpote in superessentiali quidem divina generatione, ventrem Dei corporaliter Deum gignentem reformantis, et verbum in aëra profusum ex corde virili eructantis ipsum, et spiritum exspiratum ab ore describentis, et sinus Deo fecundos gremio gestantes, Deum filium corporaliter nobis laudantis, aut plantatim haec figurantis, et arbores quasdam et frutices 122.1189A| et flores et radices praemittentis, aut fontes aquarum emanantis, aut claritatibus processivas luminis generationes, aut alias quasdam superessentialium theologicorum manifestorias sacras descriptiones. Deinde invisibilium Dei providentiarum, aut donorum, aut manifestationum, aut virtutum, aut proprietatum, percussionum, aut mansionum, aut processionum, aut discretionum, aut unitatum, humanum figmentum Deo et bestiarum, et animalium aliorum, et germinum, et lapidum variam formationem circumfingentis, et ornatus ei muliebres, aut barbaricas armorum facturas circumponentis, figulariam aut conflatoriam, ut artifici cuidam, apponentis, et equos et currus ei et thronos substernentis, et quotidianas escas quasdam pulmentificas 122.1189B| praeparantis, et bibentem, et inebriatum, et somnolentum, et crapulatum transformantis. Quid si quis dicat iras, tristitias, varia juramenta, insanias, maledictiones, furores, multiformia et obliqua repulsionis peccati promissionum sophismata, in Genesi gigantum pugnam, per quam deliberare ex timore dicitur potentibus illis viris, hanc aedificationem non injuria quorumdam aliorum, sed pro salute eorum machinantibus, et consilium illud juxta caelum in dolo et seductione Achab paratum, et canticorum materiales et adulteras multas passiones, et quaecunque alia omnia audacis sunt divinae formationis sacre composita declarativa occultorum problemata et multiplicata et partia unitatum et carentium partibus, et figurativa et multiformia carentium 122.1189C| formis et figuris? Quorum si quis videre potuerit intus occultam pulchritudinem, inveniet mystica et deiformia omnia, et multi theologici luminis repleta. Non enim arbitramur manifesta compositorum propter seipsa reformari, praetendi autem ante praetenta, et invisibili multa scientia, ut non immundis facile accepta sint sacratissima. Solis autem revelentur divinitatis sinceris amatoribus, tanquam omnem puerilem phantasiam in sacris symbolis formantibus, et idoneis transcendere simplicitate animi, et contemplativae virtutis opportunitate, ad simplam et supernaturalem et praecollocatam symbolorum veritatem. Sed itaque et hoc intelligere oportet, duplicem esse theologorum traditionem: unam quidem arcanam et mysticam, alteram vero manifestam 122.1189D| et notiorem: et eam quidem symbolicam et perfectivam, hanc vero philosophicam et approbativam, et complectitur effabili ineffabile. Et aliud quidem patitur et indiget dictorum veritatis: hoc vero agit et collocat Deo ineffabilibus doctrinae introductionibus. Et quidem neque secundum sanctorum mysteriorum teletas alii secundum nos, alii legalis traditionis sacri magistri divinorum defuere symbolorum: sed et sacratissimos angelos per aenigmata divina mystice producentes videmus, et ipsum Jesum in parabolis theologantem, et deifica mysteria tradentem 122.1190A| per typicam coenam. Etenim erat consequens, non solum incontaminata multis salvari sancta sanctorum, sed et hoc humanam vitam non partibilem simul et non partitam subsistentem, proprie seipsa divinas illuminari scientias: et hoc quidem impassibile animae in simpla et intima deiformium agalmatum segregare spectacula. Passibile autem ejus connaturaliter famulari simul et extendi in divinissima praemachinatis typicorum symbolorum performationibus, sic cognata hujusmodi genuit velamina et declarant quicumque et ante velamina extra theologiam manifestam relinquentes, in seipsis reformant similitudinem quandam ad intelligentiam se dictae theologiae manuducentem. Et haec visibilis universitatis mundi factura, invisibilis Dei praemissa 122.1190B| est, sicut ait Paulus, et vera ratio. Proinde et theologi quaedam quidem civiliter et legaliter inspiciunt, quaedam autem purgative et incontaminate: et quaedam quidem humanitus et medie, quaedam autem supermundane et perfective: et tum quidem ex legibus manifestatorum, tum vero ex occultorum legibus secundum consequentiam suppositis sacris literis et intellectibus et animabus. Non enim historiam nudam, sed vitalem habet perfectionem praeposita eis simul omnis, et per omnia ratio. Oportet igitur et nos, pro populari de ipsis susceptione, palam sacrorum symbolorum sanctam pulchritudinem permittere, et non spernere ea, divinorum cum sint characterum poscere formationes, et imagines manifestae arcanorum et supernaturalium speculaminum. 122.1190C| Etenim non solum superessentialia lumina, et invisibilia, et simpliciter divina typicis pervariantur symbolis, sicut supernaturalis Deus ignis dictus, et invisibilia Dei eloquia ignita. Insuper autem et invisibilium simul et intellectualium angelorum deiformes ornatus variis formis describuntur, et multis speciebus et igneis figurationibus. Et aliter oportet eandem ignis imaginem juxta superintelligentiam Dei dictam excipere: aliter autem secundum ipsam invisibilium ejus providentiarum aut rationum: et aliter in angelis. Et eam quidem secundum causam, istam vero secundum subsistentiam, hanc vero secundum participationem, et alia aliter secundum haec theoria et disciplinalis ordinatio intentionem ponit. Et non ut consequebantur sacra 122.1190D| symbola confundere, sed convenienter ea causis, aut subsistentiis, aut virtutibus, aut ordinibus, aut dignitatibus: replicare, quorum sunt manifestatoria composita. Et ut non ultra quod oportet extendamus in ipsis, jam proposita nobis quaestio scienda. Et dicimus, quia omnis esca perfectiva est nutriendorum, imperfectionem eorum et indigentiam replens, et infirmum curans, et vitam eorum custodiens, et florere faciens, et renovans, et vitale eis beneficium donans, et simpliciter contristantem et imperfectum respuens, et laetitiam eorum et perfectionem largiens. 122.1191A| Bene igitur supersapiens et optima sophia ab eloquiis laudatur, cratera mysticum statuens, et sacrum eis potum profundens, magis autem ante hos solidas escas proponens, et cum excelsa praedicatione ipsa desiderantes se optime et pulchre desiderans. Duplicem igitur escam divina sapientia proponit: unam quidem solidam et manducabilem, alteram vero humidam et profusam, et in cratere porrigit providas suas bonitates. Ipse igitur crater rotundus dum sit et repandus, symbolum sit expansae simul et in omnia circumeuntis sine principio et infinitae horum omnium providentiae. Verumtamen quoniam in omnia proveniens, manet in seipsa, et stat in immutabili naturae similitudine, et perfectissima irremeabiliter seipsa collocata uniformiter et 122.1191B| fixe, sic crater stat. Aedificans autem et sapientia domum sibi dicitur, et in ipsas solidas escas et potus et cratera proponens: sic esse divina divinitus symbola facientibus clarum, quia et providentia perfectissima est ipse essendi et bene essendi omnia causalis, et in omnia procedit, et in omni fit, et continet omnia, et iterum ipse in eodem per excellentiam, nullum in nullo per nullum est, sed exaltatur omnibus, ipse in seipso similiter et aeternaliter ens, et stans, et manens, et semper secundum eadem et sicsic habens, et nullo modo extra seipsum factus, neque propria gravitate et incommutabili mansione et bonitate relictus: sed et in seipsa totas et perfectissimas providentias optime operans, et proveniens in omnia, et manens in seipso, et 122.1191C| stans semper et motus, neque stans, neque motus. Sed o si quis dixerit providas operationes in mansione, et mansionem in providendo connaturaliter simul et supernaturaliter habens. Sed quae solida esca, et quae humida? Has enim optima sapientia donare simul et providere laudatur. Ipsam quidem solidam escam compositionem gestare arbitror intellectualis et nutritoriae perfectionis, et naturalis immutabilitatis, secundum quam divina constiterunt, et potentem et uniformem et inseparabilem scientiam participant cum intellectualibus sensibilium illorum, quibus sapientissimus Paulus ex sapientia accipiens, vere solidam escam tradit. Humidam autem perfuse simul et in omnia provenire festinantis virtutis, et adhuc per varia et multa et partita, 122.1191D| in simplam et non tremulantem divinam cognitionem nutritos familiares ipsis bonitate manuducentis. Propter quod et rore, et aqua, divina et invisibilia eloquia, et lacte et vino, et melle adimaginantur, propter vitae fecundam eorum, ut in aqua, virtutem: et auctivam, ut in lacte: et revivificativam, ut in vino: et purgativam simul et custoditivam, ut in melle. Haec enim divina sapientia donat 122.1192A| provenientibus copiose eis, et non deficientibus epulis affluentia largiente et supermanante. Hoc autem vere epulari, et propter haec vivificatrix simul et parvulorum nutrix, et renovatrix, et perfectrix laudata. Secundum hanc autem sacram epulationis apertionem, et ipse omnium bonorum causalis Deus inebriari dicitur, propter superplenitudinem et intelligentiam epulationis: aut potus dicendum, epulationis Dei perfectissimam et ineffabilem deterius immensurabilitatem. Ut enim in nobis secundum quod ebrietas immoderata repletio est, et mente et sensibus ecstasis, sic secundum quod melius, in Deo ebrietatem non aliud quid oportet intelligi, praeter superabundantiam et causam provenientem in ipso omnium bonorum immensurabilem. Sed et consequens 122.1192B| ebrietatis sapientiae ecstasis, supereminens Dei superintelligentia intelligenda, secundum quam et exaltatur intelligendo superintelligere ens, et superintelligitur et super ipsum esse, et ipse omnium, quaecunque sunt, optima inebrians simul et satians est Deus, tanquam omnium ipsorum simul et superplenorum immensurabilis universitatis superexcellentia, et iterum extra et summitas omnium sursum positus. Ab his autem volentes et in regno Dei sanctorum convivia juxta eundem accipiemus modum. Transiens enim, ait, ipse rex discumbere eos faciet, et ipse ministrabit eis. Significant autem haec communem quandam et aeque invisibilem sanctorum in divinis bonis societatem, et Ecclesiam primogenitorum descriptorum in caelis, et spiritus sanctorum 122.1192C| omnibus optimis perfectos, et primum optimis repletos. Et recubitum requiem arbitramur multis doloribus vitam illaesam, et conversationem divinam in lumine et regione viventium, omni sensu sacro repletam, et largissimorum et beatorum optimorum copiosam dationem, per quam laetitia omni replentur. Hoc autem est laetari, Jesu recumbere eos faciente, et ministrante, et aeternam requiem donante, et plenitudinem bonorum distribuente simul et infundente. Inquisitionem vero bene scio, et benedictum somnum Dei, et evigilantiam aperuisse, cum dicimus, divinum somnum esse remotum Dei, et incommunicabile provisis: vigilare autem, in providendum eos doctrina, aut salute deprecantibus succursum. Multa autem theologica symbola 122.1192D| praetermissa. Ideo superfluum arbitrantes esse, eadem eisdem revolventes alia videri, simul etiam vobis in bonis obediendum, et cognoscentes quae quidem sunt epistolae, ab his quae dicta sunt, quiescimus, excedentes, ut aestimo, in plus quam nostris literis debita. Hanc autem totam nostram symbolicam theologiam mittimus, per quam invenies cum sapientiae domo et columnas septem bene discretas, 122.1193A| et solidam escam ejus in thymiamata et panes divisa, et quae vini temperantia, iterumque quae ab ebrietate Dei crapula. Et haec quae nunc dicta, latius in ea declarantur. Et est, ut arbitror, omnium symbolicarum theologiarum inventrix optima, et conveniens eloquiorum sacris traditionibus et veritatibus. X. Joanni theologo apostolo et evangelistae determinato in Pathmos insulam . Appellans sacram animam, dilectissime, et est mihi hoc apud te supra Apostolos inseparabilius. Ave vere dilectissime, vere amabili et desiderabili et dilecto valde dilectissime. Quid mirum si Christus vere dicat, et discipulos injusti civitatibus exagitent, ipsi, quae sunt, secundum dignitatem sibimet 122.1193B| attribuentes, et a sanctis polluti distincti et redeuntes, vere significativas imagines in ea quae sunt visibilia invisibilium. Neque enim in seculis venturis causalis erit ex se justarum separationum Deus: sed ex Deo omnino seipsos segregantes, sicut etiam alios videmus hinc jam cum Deo factos, quoniam qui sunt veritatis amatores, passibilitate quidem recedunt materialium, in omni autem omnibus malis libertate et amore divino bonorum omnium pacem diligunt, et sanctificationem ex praesenti vita incipiunt futuram, angelice et pulchre in medio hominum conversantes, cum impassibilitate omni, et divina nominatione, et bonitate, et aliis optimis. Vos igitur non et si aliquando sic insaniam ducebamini 122.1193C| quid pati, sed et corporis passiones solummodo judicare 122.1194A| eas sentiendo credo. Injuste autem affligentes vos, et circumscribere aestimantes non recte evangelii solem juste interveniens oro, haec dimittentes quae in seipsis agunt, in bonum converti, et ad seipsos nos attrahere et recipere lumen. Nos autem non econtrario privatione Joannis clarissimi radii, nunc quidem praeparatos in memoria et renovatione tuae verae theologiae, paulo post autem, dico enim et jam audacius, vobis ipsis adunandos. Dignus autem fide omnino sum, haec praecognita tibi et discens ex Deo et dicens, quia et ab ea, quae in Pathmo est, custodia dimitteris, et in Asiacam terram reverteris, et operaberis ibi optimi Dei imitationes, et his, qui tecum sunt, trades? <poem> Nobilibus quondam fueras constructa patronis: 122.1194B| Subdita nunc servis heu! male Roma ruis. Deseruere tui tanto te tempore reges, Cessit et ad Graecos nomen honosque tuus. Constantinopolis florens nova Roma vocatur: Moribus et muris Roma vetusta cadis. Transiit imperium, mansitque superbia tecum, Cultus avaritiae te nimium superat Vulgus ab extremis distractum partibus orbis, Servorum servi, nunc tibi sunt domini. In te nobilium, rectorum nemo remansit, Ingenuique tui rura pelasga colunt. Truncasti vivos crudeli vulnere sanctos, Vendere nunc horum mortua membra soles. Jam ni te meritum Petri Paulique foveret, 122.1194C| Tempore jam longo Roma misella fores. </poem> 8y285wbfxni0xi4ob5t6v80xc7g6vsz 0 62294 264836 206463 2026-05-06T19:57:15Z Demetrius Talpa 13304 264836 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |ScriptorMaximus Constantinopolitanus |OperaeTitulus=Versio Ambiguorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo VII |Genera=theologia, philosophia |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne |Interpres= Iohannes Scotus Eriugena |AnnusInterpretationis= saeculo IX |LinguaNativa= Graeca }} '''[[Patrologia Latina/122|Migne ''Patrologia Latina Tomus 122'']] ''' PRAEFATIO. 122.1193| 122.1193C| Domino gloriosissimo piissimoque divina providente atque adjuvante gratia regi CAROLO JOANNES extremus servorum Vestrorum perpetuam in Christo salutem. Hoc opus Maximi monachi atque abbatis, quod 122.1194C| sanctissimo atque beatissimo archiepiscopi Cyzici Joanne postulante, de quorundam in sermonibus beatissimi Gregorii Theologi Ambiguorum, hoc est intellectu difficilium, explanationibus composuit, de 122.1195A| Graeco in Latinum Vobis jubentibus edidi. Difficillimum prorsus, orthodoxissime Regum, servulo vestro, imbecilli valde etiam in Latinis, quanto magis in Graecis, laborem injunxistis. Insuper etiam accelerare veluti erudito utriusque linguae citoque perficere imperastis. Sed pro viribus ingenioli mei et acceleravi, et divina ducente ac largiente gratia ad finem usque perduxi. Fortassis autem qualicunque apologia defensus, non tam densas subierim caligines, nisi viderem, praefatum beatissimum Maximum saepissime in processu sui operis obscurissimas sanctissimi theologi Dionysii Areopagitae sententias, cujus symbolicos theologicosque sensus nuper Vobis similiter jubentibus transtuli, introduxisse, mirabilique modo dilucidasse, in tantum, 122.1195B| ut nullo modo dubitarem, divinam clementiam, quae illuminat abscondita tenebrarum, sua ineffabili providentia hoc disposuisse, ut ea quidem, quae nobis maxime obstrusa in praedictis beati Dionysii libris, aut vix pervia, sensusque nostros fugere videbantur, aperiret, sapientissimo praefato Maximo lucidissime explanante. Exempli gratia, ut pauca de pluribus dicam, quomodo causa omnium, quae Deus est, una sit simplex et multiplex: qualis sit processio, id est, multiplicatio divinae bonitatis per omnia, quae sunt, a summo usque deorsum, per generalem omnium essentiam primo, deinceps per genera generalissima, deinde per genera generaliora, inde per species specialiores usque ad species specialissimas per differentias proprietatesque descendens. Et iterum, ejusdem, 122.1195C| divinae videlicet, bonitatis qualis sit reversio, id est, congregatio per eosdem gradus ab infinita eorum, quae sunt, variaque multiplicatione usque ad simplicissimam omnium unitatem, quae in Deo est et Deus est; ita ut et Deus omnia sit, et omnia Deus sint. Et quomodo praedicta quidem divina in omnia processio ἀναλυτικὴ 122.1196A| dicitur, hoc est resolutio, reversio vero θέωσις, hoc est deificatio. Et qua ratione, quae sunt maxima multiplicatione, minima sunt virtute, quae vero minima multiplicatione, maxima virtute. Quid καταφατικὴν et ἀποφατικὴν dicam θεολογίαν, in quibus maxime praedicti beati Dionysii Areopagitae profundissima divinissimaque admiranda est disputatio? Quam clare pulchreque aperit, quomodo, cum inter se oppositae valdeque contrariae videantur, ad unum tamen consensum perveniunt, ut, dum una neget, altera confirmet, utrumque in utraque contineatur; ita fit, ut et καταφατικὴ non confirmet, quod ἀποφατικὴ abnegat, neque ἀποφατικὴ abneget, quod καταφατκὴ affirmat. Et non solum has duas maximas theologiae partes in Deo, sed etiam in omni creatura esse 122.1196B| manifestissimis declarat exemplis; per eas namque ordines caelestium essentiarum et discernuntur et ordinantur. Et qua ratione Deus dicitur movere et moveri, dum sit immutabilis. Et quod nec sensibilia per sensum Deus sentiat, nec intelligibilia per intellectum, nec sensibilia per intellectum, nec intelligibilia per sensum, sed omnia in aeternis suis rationibus contemplatur. De unitate quoque trium divinarum substantiarum, deque tribus substantiis divinae unitatis veluti mysticissimo mirabiliter disputat senario: et multa alia, quae studiosus praesentis operis lector inveniet. Εὐσεβέστατε igitur Regum, opus, quod ad communem catholicae fidei illuminationem jussistis fieri, altissimae auctoritatis Vestrae judicio non respuatis roborari, et inter 122.1196C| similia sanae doctrinae instrumenta recipi, cum ex praeclarissimis Graecorum fontibus non dubitetis derivari. In quibus si quid incognitae adhuc nobis doctrinae inveniatur, auctoribus ipsis est deputandum, quia nemo aliud in hoc opere recte mihi debet tribuere, nisi solummodo simpliciter transtulisse. JOANNIS SCOTI VERSIO AMBIGUORUM S. MAXIMI. 122.1195D| Sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo Cyzici Joanni Maximus humilis monachus. Laudantur quidem, et fortassis juste, ab omnibus, qui bona propter studium doctrinae promptiores amant, et disciplinam, quae in eis est, sollicitiores cogitant, ad meliores et meliorum magistros accedentes; quia per interrogationem sapientum disciplinam reverenter accipientes, seipsos ab ignorantia et imperitia et earum opprobrio liberant. Vos autem quis digne laudarit sermo? Aut quis hominum, etsi intelligentiae experimentum accipiens, vestrae virtutis magnitudinem idoneus inveniet? Quia probabiles ovium rationabilium pastores dum sitis, et ad supernum ovile vocibus fistulae spiritualis eas ducere et introducere nostis, singularem, multis impossibilem, mysticae divinorum scientiae habitudinem 122.1196D| praeoccupastis, per quam Christi Ecclesiae digni fidelesque gubernacula, navis in modum, disciplinate dirigitis cum onere fidei, divinaeque conversationis decore ad portum divinae voluntatis, per mare seculi tentationibus illaesam. De his autem, quae vobis cognita sunt, quorum etiam magistros vos constituit Dominus, non solum sapientiores, si quis vestrum est omnino secundum scientiam superior, sed et nullo dignos, et penitus omnis imperitos doctrinae, fide inveniendi quid nobile etiam apud immundos, sicut soliti estis, indignum interrogare non ducitis. Ac per hoc accipiens et ego venerabilem vestram epistolam, scribere vobis jubentem de unoquoque dubiorum vobis Capitulorum in sancti theologi Gregorii sermonibus, de quibus studium habebam, quando cum convenientibus eram, redditam 122.1197A| tunc rationem scripturae commendo. Vos quidem merito virtutis miratus sum, et in ipsa claram atque excelsam Christo placentem vestram hospitalitatem laudavi, magis vero per omnem modum per vos et in vobis glorificatum Dominum, qui fecit vos ad hoc dignos fieri, donatamque ab ipso virtutem, qui suis servis per vestra opera veritatis aperte pulchritudinem manifestat, usque ad me parvum, et nullo dignum, et indoctum, et omni nudum omnino virtute et scientia. Ac per hoc humiliatos considerans, meipsum accipere vestrum praeceptum secundum virtutem compuleram, dum in nullo temerarius aestimabor multis vestri gratia faciens sermonem, sed et vos gratam et amabilem obaudientiae mercedem accipere expectanti vestras 122.1197B| videlicet orationes intentas consuete donabitis, ut Christus Dominus, qui est paratum timentium se adjutorium, veniat mihi sermonis adjutor; magis autem dicendo totum pie, ut Verbum largiatur verbum. Posco autem vos postulantes, ne ornatam quaeratis a me dictionem, qui ornantes auditum sermones non habeo, et curiosis bombis ambitus facere ignoro. Talium enim doctrinarum dum sim inscius, et curae, quae in eis est, magnitudinem non constituens, dilectissimum reor atque optabile, si sensum sancti hujus et magni magistri, etsi confusa explanatione, et hoc aliquantulum considerarim, non tamen multiplici versu expositionem honorificando. Theologus enim iste vir, sicut scitis, brevis sermonibus dum sit, et multus intellectu, necessitatem 122.1197C| dat explanare volenti ejus intentionem, etsi facundissimus et sapientissimus in multis sit, et magis mihi indocto. Si vero vos consuete Deo amabilis moverit zelus, dum ad breve simul ac planum ea, quae scripta sunt, deferimus, nos magis quam totum intellectum erigimus ad id, quod excelsius est, mercedem per se perfectam accipietis, deiferi illius scilicet ad Dominum omnium orationes, utpote non concedentes ejus divinos et supernaturales intellectus, spretis ac vilibus tractari contemplationibus. Consequenter autem vestrae epistolae per singula capita inquisitionem feci, et literis commendavi, bonos atque misericordes vos eorum, quae dicta sunt, judices fieri deprecans. CAPITULUM I. EX SERMONE DE HOSPITALITATE. In hoc: Parco ut cooperatori, et non habeo quomodo fugiam superventum, aut quomodo non a Deo cadam, gravatus pueris deripientibus aut detinentibus in terram. 122.1197D| Non id ipsum deripi, quod est detineri, visum est beato huic viro; neque sic arbitreris, probatissime, si quid tibi intelligere ipsius magnanimitate dignum sollicitudini sit. Nam superfluus verbis, et intellectum sermones 122.1198A| supereminentem non habens manifestaretur, si non omni fere syllabae decentem inserens notitiam, ad pulcherrima et utilia sequentes ducendo, ullo modo disceptandi relinqueretur. Non sic haec habent se longe, sed et intellectui sermonem sapienter constituunt, et sermonem excelsum excelsus supereminet intellectus, ut excelsus excelso annuntietur, et veritatis aliquantulum ex ambobus interim multis, aut etiam omnibus, invia magnitudo ostendatur. Ut vero manifesta nobis sit omnis eorum, quae dicta sunt, obscuritas, ipsa, ut se habent, beati considerabimus verba. Parco, inquit, ut cooperatori, et non habeo quomodo fugiam superventum, aut quomodo non a Deo cadam, gravatus pueris deripientibus aut detinentibus in terram. Haec dicens, non 122.1198B| de se ipso omnino, sed per se ipsum de communi humanitate disputat, videns, quia omnis, qui salutem amat, aut actioni penitus aut contemplationi attendit. Absque enim virtute et scientia nullus ullo modo aliquando consequi salutem potuit. Si ergo per contemplationem, inquit, collocatorum Deo et beata pulchritudine fruentium unus constitutus sum, pacem habens in omnibus et sanctificationem, quippe meipsum applicans Deo inseparabili per cognitionem similitudine, irrationabiles virtutes animae cogitando decenter, et menti per rationem adducendo, et familiares faciendo, furorem dico et concupiscentiam, eam quidem in caritatem, cum vero in gaudium mutans, siquidem gaudii proprium est, exultare divinitus et laetari, sicut praeexultavit ex matre 122.1198C| Joannes, magnus veritatis praecursor et praedicator, aut sicut, dum quiescere fecit arcam Israel rex David. In matre enim, etsi difficilis ratio, quippe invia multis, sed tamen vera, et nos et Deus verbum sumus, qui universitatis est factor et Dominus, qui quidem in praesentis vitae statu occulte, veluti in matre, et vix sensibilis huic mundo apparet, et hoc his, qui sunt secundum Joannem in spiritu, homines vero veluti ex matre, materiali videlicet circumstantia, etsi tantisper in his, quae sunt, occultum perspiciunt verbum. Et in hoc fortassis sint, qui gaudiis Joannis laetantur. Ad ineffabilem namque futuri seculi gloriam, et claritatem, et vitae, quae in ipso est, proprietatem nil matris distat judicio laetantis comparata praesens vita, in qua propter nos infantes 122.1198D| sensibus Deus, qui est Verbum perfectum et plusquam perfectum, ut misericors, infans factus est. Si ergo, ut dictum est, talis quis sum, possibili hominibus secundum praesentem vitam transitoriam in divina summitate, neglexero vero deiformem habitum, meipsum ad corporis libens inclinans desiderium, dereptus sum gravatus pueris, id est curis, et a Deo cecidi, utpote de solo regno caelorum cogitationem 122.1199A| et inquisitionem, cui non licebat, terrenae dico vitae, attribuens, et sensibus conferendo, quam ad Deum ferendo animum dehonestans. Si vero adhuc per activam vitam bellator contra armatas passiones sum, nondum per eas accipere volentium inimicorum pure effugiens dolos, et dilexero indiscrete corpus, detentus sum ab eo, videlicet ad illud habitum a virtute separari praesumens. Deripitur itaque contemplativus, immoderatus jam per habitum adveniens corpori, divinarum negligens contemplationum, detinetur vero activus, corpori pugnans, datus ad ipsum luctationi, laborando pro virtute, quae est animae libertas, servus esse passionum eligens. CAPITULUM II. EJUSDEM EX EODEM SERMONE. In hoc: Quae erga me sapientia, et quod magnum mysterium? An vult partem nos esse Dei, et desursum fluentes, ut non per dignitatem exaltati, et caelestia contemplantes despiciamus Creatorem, in luctatione ac pugna, quae contra corpus est, ad ipsum semper aspiciendum, et conjunctam infirmitatem nutrituram esse dignitatis. 122.1199B| Haec quidem consequentes verba, nullamque, ut oportet, pro labore inquirendae veritatis mercedem accipientes, ad id, quod facile est, et multas habet jam ex Graecorum doctrinis occasiones, confugiunt, dicentes, quandam extitisse, ut eis visum est, rationabilium unitatem, per quam cognati sumus Deo, mansionemque in ipso habebamus et collocationem. Adhuc vero et factum motum, ex quo dispersa sunt differenter rationalia, ad generationem 122.1199C| corporalis hujus mundi, Deumque noscens praeparatam gratiam, ligare ea corporibus in ultionem eorum, quae ante commissa sunt, et hoc per haec insinuasse verba arbitrantur magistrum. Sed ignorant, quomodo impossibilia sequuntur, et inopportuna considerantur, sicut procedens posthac consequensque ac vera approbabit ratio. Si enim Deus immutabilis est, utputa omnium plenitudo, omne autem, quod ex non existentibus esse accipit, movetur: merito ad quandam omnino fertur causam. Nondum vero, quod movetur, stat, jure extremo ad quietem virtutis motae, quae secundum desiderium est, nondum largito. Nihil enim aliud sistere, quod fertur secundum naturam, 122.1199D| consuevit, quam illud ostensum: nullum itaque motum stat, utpote novissimo nondum fortassis viso, quoniam neque illud alicubi apparens, eorum, quae circa se feruntur, motum stabilitavit. Si autem hoc aliquando fuisse ex praecepto jubent, et ex, in novissimo videlicet et permanenti dato, collocatione et mansione permotata rationabilia dispersionem acceperunt, ut non superflua dicam, qualis approbatio, eosdem in seipsis in infinitum habitum rationabilia lapsus ex necessitate juste sustinebunt. A nullo 122.1200A| enim per experimentum spernendi semel corroborantur, neque in aeternum corroboratum iri ulla prohibens erit ratio. Ferri vero sic rationabilia, et nullam habere vel sperando basim immobilem in bono fixurae, quid aliud fieret miserabilius? Si vero posse quidem dixerint, nolle vero, nisi per factum contrarii experimentum, et sic non per seipsum ut bonum, sed per contrarium, erit eis bonum ex necessitate amabile, quomodo non ex natura aut proprie, quod est amabile, est. Omne enim, quod non per seipsum bonum est et amabile, et omnem ad se non attrahens motum, non est proprie bonum. Ac per hoc neque attrahat juste delectantium se desiderium, sed et gratias restat confiteri eos malo, qui talem sequuntur sapientiam, merito per ipsum, 122.1200B| quod necesse est, discentes, in bono scilicet fixuram quoquomodo habere poenitentes, et generationem ab eo necessario dixerint, siquidem sibimet generationem astruere noverunt, natura ipsa utiliorem, jure dum sit proficua secundum eorum doctrinam et omnium pretiosior possessio. Ex caritate dico generationem, per quam naturaliter inest, omnia ex Deo facta in Deum congregari perpetuo atque inconversibiliter. Et iterum. Eorum, quae ex Deo facta sunt, et intelligibilium et sensibilium generatio ante motum intelligitur. Non enim potest ante generationem motus esse. Eorum enim, quae facta sunt, est motus, sive intelligibilium intelligibilis, sive sensibilium sensibilis. Nullum enim eorum, quae facta sunt, est omnino eadem ratione immobile; neque 122.1200C| eorum anima carentium et sensibilium, sicut studiosioribus eorum, quae sunt, contemplatoribus visum est. Moveri enim omnia dixerunt aut per rectam lineam, aut per circulum, aut oblique. Omnis enim motus simplici et composito continetur modo. Si ergo intelligitur generatio ante motum eorum, quorum est, inspicitur profecto eorum, quorum est, motus per generationem, utpote dum sit post eam secundum notitiam. Talem autem motum virtutem vocant naturalem, ad suum finem festinantem, qui sacram divinorum nobis mysteriorum scientiam sacre introduxerunt, aut passionem, id est, motum ex altero venientem ad alterum, cujus finis est impassibilitas, aut operationem activam, cujus finis est per seipsum perfectio. Nullum vero 122.1200D| eorum, quae facta sunt, suimet finis est, quoniam neque sui causa est; alioquin et ingenitum, et carens principio, et incommutabile esset, merito ad nullum quoquomodo habens moveri; transcenderet enim eorum quae sunt naturam, utpote pro nullo esset; siquidem vera de ipso definitio, quamvis aliena, quae dicit, finis est, pro quo omnia, ipse vero pro nullo. Neque per se perfectio, alioquin non efficeretur jure plenum; et similiter et a 122.1201A| nullo esse haberet; per se enim perfectum, quemadmodum et incausale. Neque impassibilitas, alioqui et manens et infinitum et incircumscriptum esset. Non enim pati naturaliter inest, quod universaliter impassibile est, quod neque amatur ab alio aut movetur ad aliud quid per amorem. Nullum igitur eorum, quae generata sunt, motum stat, utpote primam et manentem causam, ex qua esse his, quae sunt, inest, nondum comprehendens, aut intra novissimum factum est datum, aut ex primogenita unitate rationabilium sparsor sibimet corporum generationem consequenter coaptans arbitratus est. Et testimonium perhibent Moyses et David et Paulus sancti, et eorum Dominus Christus. Moyses quidem. Ne gustet ex ligno, 122.1201B| vitae primum parentem describens; et alibi dicens: Non enim venistis usque nunc in quietem et in haereditatem, quam Dominus Deus vester dabit vobis. David vero: Satiabor clamans dum apparuerit mihi gloria tua, et sitivit anima mea ad Deum fortem viventem; quando veniam et apparebo vultui Dei? Paulus quoque Philippensibus quidem scribens: Si quomodo occurram in resurrectionem, quae est ex mortuis, non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim; expecto vero, si forte comprehendam, in quo et comprehensus sum ab Jesu Christo. Hebraeis item: Ipse enim intrans in requiem suam et ipse quievit ab operibus suis, veluti a propriis Deus. Et iterum in eadem epistola: Neminem pervenisse ad promissiones affirmat. Christus vero: Venite ad 122.1201C| me, omnes laborantes et onerati, et ego quiescere vos faciam. Nondum ergo ullo modo ullum eorum, quae facta sunt, naturalem virtutem ad finem motam stabilitavit, neque operationem quiescere fecit contendentem se suo fine, neque passionis, quae secundum motum est, fructum messuit, impassibilitatem dico et immutabilitatem. Solius enim Dei est, finis esse et perfectio et impassibilitas; eorum vero, quae facta sunt, ad finem principio carentem moveri, et a tanto perfecto fine quietam facere operationem, et pati, sed non esse, aut non fieri secundum essentiam non est delectabile. Omne enim factum et creatum non immensum profecto, fideliter autem passioni auscultandum. Non enim ea, quae secundum conversionem et corruptionem 122.1201D| virtutis est, hic declaratur passio, sed ea, quae per naturam subsistit in his, quae sunt; omnia enim, quaecunque facta sunt, patiuntur moveri, sicut ea quae non sunt, per se ipsum motus aut per se ipsam virtus sunt. Si ergo, quae genita sunt, rationabilia subsistunt, omnino etiam moventur, utpote ex principio secundum naturam per esse, ad finem secundum cognitionem per bene esse mota. Finis enim eorum, quae moventur, motus ipsum in 122.1202A| eo, quod semper est, bene esse est; sicut et principium est ipsum esse, quod quidem est Deus, qui et esse dat, et bene esse donat, jure principium et finis. Ex ipso enim et absolute moveri nos ut a principio, et quoquomodo moveri ad se, ut ad finem, est. Si autem movetur corrationabiliter sibimet intellectualiter intellectuale, omnino etiam intelligit; si autem intelligit, omnino amat quod intelligit; si amat, patitur omnino ad ipsum ut amabile excessum; si autem patitur, profecto etiam festinat; si festinat, omnino etiam intendit validum motum; si autem intendit validum motum, non stat quousque fiat totum in toto amato, et a toto comprehendatur, libenter totum secundum voluntatem salutarem accipiens circumscriptionem, ut totum 122.1202B| toto afficiatur circumscribente, ut nihil omnino restet velle ex seipso, seipsum totum cognoscere valendo circumscriptum, sed ex circumscribente, sicut aer per totum illuminatus lumine, et igne ferrum totum toto liquefactum, aut si quid aliud talium est. Ex quibus speculative futuram, sed non jam factam et incorruptam, dignis bonitatis participationem per similitudinem solummodo accipimus, quoniam et super omnia haec sunt, quae speranda sunt, merito dum sint summa visionis, sicut scriptum est, et auditus et intellectus. Et hoc utique est ipsa subjectio, qua divinus Apostolus ait Patri Filium subjecturum fore, voluntarie accepturi subjectos esse, post quam et per quam novissima inimica destruetur mors, utpote corruptionis potentia, per quam ad nos fecit introitum, 122.1202C| ipso in nobis, qui per se potens est, adjuvante secundum nos, voluntarie universaliter Deo implente et bene regnante quod regit, otium agendo, ne quid velit, praeter quod vult Deus; sicut alibi ait ipse in seipso formans, quod nostrum est, salvator ad Patrem: Verumtamen non sicut ego volo sed sicut tu: et post eum divinus ac mirabilis Paulus, veluti seipsum negans, et propriam habere jam vitam nesciens: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus. Non conturbet vos, quod dictum est; non enim ablationem propriae potentiae fieri dico, sed positionem magis secundum naturam fixam et immutabilem, id est excessum intellectualem, ut unde nobis subsistit esse, et moveri accipere desideremus, velut imagine redeunte ad principale exemplum, 122.1202D| et signi instar per figuram bene compacti principali formae, et aliorsum ferri neque habente de cetero, neque valente, an apertius dicendum et verius, neque posse volente, merito divina accepta operatione, magis autem Deus per deificationem facta, et plus dilectata excessu ab his, quae naturaliter in ea sunt, et ab his, quae sunt et intelliguntur, per superantem se gratiam spiritus, et solummodo habentem operatorem Jesum et accipientem, ita ut sit una et sola per 122.1203A| omnia operatio Dei et dignorum Deo, magis autem solius Dei, utpote toto totos dignos bene ac pulchre ambiente. Omni enim necessitate per omnia circa aliud quid quiescent potestativo motu qui secundum desiderium est, novissimo apparente dato et participato, et corrationabiliter participantium virtuti incomprehensibiliter, ut ita dicam, capto; ad quod omnis festinat conversatio excelsi et intellectus, et in quod omnis stabilitatur appetitus, et supra quod nullo modo fertur; neque enim habet, et ad quod tendit omnis festinantis motus, et a quo venientibus omnis contemplationis requies, ut ait beatus iste magister. Neque erit quid extra Deum tunc manifestatum, aut Deo econtra imaginari visum, ut alicujus desiderium ad seipsum fluere erroris sit, omnibus ambitis ab ipso intelligibilibus 122.1203B| et sensibilibus secundum ineffabilem ipsius manifestationem et praesentiam; sicut neque in die siderea lumina et ipsa astra, sole apparente multo et incomparabili lumine, ex quo eis lumina esse, occultata, et neque, quia sunt, quantum sensui cognita. In Deo vero plus, quantum inter non creatum et creatum, infinita medietas est et differentia. Tunc enim per essentiam eorum, quae sunt, subsistentiam secundum quod, quid, et quomodo, et in quo esse, ut arbitror, scientes, ad quid appetitum adhuc per cognitionem non movebimus, uniuscujusque et in unoquoque eorum, quae post Deum sunt, cognitione nobis consummata, et infinita ac divina et incomprehensibili fructuose nobis proportionaliter proposita mansione et participatione. Et hoc est, quod valde 122.1203C| philosophatum est secundum deiferum hunc magistrum dicentem, cognoscituros nos quandoque quantum cogniti sumus, cum deiforme hoc et divinum, nostrum animum et rationem proprio admiscebimus, et imago revertetur ad principale exemplum, cujus nunc habet appetitum. De eo igitur, quod non sit dispertita unitas, et quomodo secundum notitiam ex possibilibus nunc nobis Scripturae intellectibus et disputationibus erit futurorum status, dictum est hactenus; de eo vero, quomodo, dum pars Dei simus, a Deo refluximus, Deo duce hinc sermonem faciam. Quis enim ratione considerans et sapientia ea, quae sunt, ab eo, quod non est, a Deo in id, quod est, transducta, si per naturalem eorum, quae sunt, infinitam differentiam et varietatem prudenter animae 122.1203D| contemplativum adduceret, et inquisitiva condiscerneret ratione, per intelligentiam, secundum quam creata sunt causam, non multas cognosceret causas unam causam, eorum, quae facta sunt, inseparabiliter cumdiscretam differentiam per eorum et inter se invicem et seipsa inconfusam proprietatem; et iterum, unam multas, omnium ad eum relatione, per seipsum inconfuse subsistens, unum essentiale et unum substantiale Dei et Patris Deum Verbum, merito principium et causam omnium, in quo creata 122.1204A| sunt omnia, quae in caelis et quae in terra, sive visibilia sive invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates: omnia ex ipso et per ipsum et in ipso creata sunt. Causas enim eorum, quae facta sunt, habens ante secula praesubstitutas, voluntate bona secundum eas visibilem et invisibilem ex non existente substituit creaturam, ratione et sapientia omnia secundum opportunum tempus et fecit et facit, et quae universaliter sunt et quae per singula. Causam enim Angelorum creationis praeduxisse credimus causam uniuscujusque complentium mundum, qui super nos est, essentiarum et virtutum; rationem hominum rationem uniuscujusque ex Deo esse accipientium, ut non per singula dicam, siquidem ipse infinite per seipsum supereminentia, 122.1204B| dum sit ineffabilis et intelligibilis, et omnis summa creaturae, et existentis per seipsam et intellectae differentiae et discretionis, seipsum in omnibus, quae ex eo sunt, singulorum analogiam bene ac pulchre ostendens et multiplicans; et in seipsum omnia recapitulans, per quem et esse, et permanere, et ex quo, quae genita sunt, et ad quem genita sunt, et manentia et mota participant Deum. Omnia enim participant, eo quod ex Deo facta sunt, proportionaliter Deum, sive per intellectum, sive rationem, sive sensum, sive motum vitalem, sive essentialem, et habitum opportunitatem, ut magno et divino manifestatori Dionysio videtur Areopagitae. Unusquisque ergo intelligibilium et rationabilium angelorum et hominum per eam, qua creatus est, rationem, qua 122.1204C| in Deo est, et ad Deum est, pars est et dicitur Dei, per suam anteexistentem in Deo, sicut dictum est, causam. Itaque, si secundum ipsam moveretur, in Deo fieret, in quo essentiae suae ratio ante inest, ut in principio et causa, et nullius alicujus ante proprium principium desiderium accipere vellet, neque reflueret a Deo, sed magis per eam, quae ad eum est, intentionem Deus fieret, et pars Dei diceretur, participando connaturaliter Deum, utpote secundum naturam sapienter ac rationabiliter per pulchrum motum suum accepturus principium et causam, non habens aliorsum de cetero post suum principium ad rationem, per quam crearetur, ascensum et restitutionem movendi, aut quomodo moveretur, in divino 122.1204D| videlicet desiderio, motu suo ipsum finem accipiente divinam visionem, ut Basilius declarat in interpretatione in sanctum prophetam Isaiam, dicens sic: Sabbatha autem vera sunt reposita requies populo Dei, quae quidem eo, quod vera sunt, recipit Deus et manifestat summa Sabbatha quietis, ille cui mundus crucifixus est, discedens profecto a mundanis, et in proprium locum spiritualis quietis occurrens, in quo factus non jam movebitur a suo loco, dum sit silentium et pax circa illum statum. Omnium igitur locus dignorum tali beatitudine Deus est, secundum quod 122.1205A| scriptum est: Esto mihi in Deum protectorem et in locum munitum salvandi me. Apud quem firmiter omnium rationes fixae sunt, per quas etiam cognoscere omnia ante generationem eorum dicitur, merito in ipso et apud ipsum existentibus per ipsam veritatem omnibus, etsi ea omnia, et quae sunt et quae futura sunt, non simul suis causis, ut cognita sunt a Deo, in essentiam adducta sunt, sed singula quaeque opportuno tempore secundum Creatoris sapientiam pulchre juxta eorum causas creata sunt, et per se esse operatione accipiunt; quoniam ipse quidem semper secundum operationem est creator, ea vero potentia quidem sunt, operatione autem nondum; quia neque possunt horum simul esse infinitum et finita, neque ulla ratio approbare manifestabitur, 122.1205B| horum simul esse valens essentiam et superessentiale, et in idipsum ducere menso immensum, et ei, quod in habitu est, quod caret habitudine, et quod nullam habet in se categoriae speciem affirmatam et per omnes eas categoriarum videlicet species constituto. Omnia enim, quae creata sunt, secundum essentiam et generationem omnino in omnibus affirmantur per formas, et existentibus eorum, quae extrinsecus sunt circa eam, rationibus continentur. Sublata itaque summa et abdicativa Verbi theologia, secundum quam neque dicitur neque intelligitur, neque est omnino quid alicui cognitorum, merito superessentiale, neque a quodam ullo modo in aliquo participatur; multae causae una causa est, et una multae. Nam secundum bonam ac pulchram in ea, 122.1205C| quae sunt, unius et factricem et continuatricem processionem multae una. Per vero in unum multorum conversoriam et manuductricem relationem et providentiam, velut in principium omnipotens, aut centrum rectarum ex eo linearum principia praeambiens, et sic omnes congregans, una multae. Pars igitur sumus et dicimur Dei, eo quod essentiae nostrae rationes in Deo praesubstitutae sint; fluentes vero desursum iterum dicimur, eo quod non secundum in Deo praesubsistentem causam, per quam facti sumus, moti fuimus. Secundum alterum quoque modum facile est pie amare eorum, quae sunt, causam erudito de hoc rationem percurrere. Si enim essentiam unicuique virtutis unum subsistere Dei Verbum non dubitatur--nam essentia omnium virtutum ipse est Dominus 122.1205D| noster et Deus Jesus Christus, sicut scriptum est: Qui factus est nobis a Deo sapientia, et justitia, et sanctificatio, et redemptio; profecto haec, quae dicta sunt, absolute in seipso habet jure, qui est per se sapientia et justitia et sanctitas, et non sicut in nobis cum definitione, verbi gratia, sicut sapiens homo aut justus homo--omnis profecto homo virtutem secundum habitum fixum participans, sine ambiguitate Deum participat essentiam virtutum, veluti naturalis semen boni fideliter per voluntatem colens, et id ipsum ostendens principio finem, et principium fini, magis vero id ipsum principium esse et finem, 122.1206A| quasi securus Deum constituens concionator; siquidem universae rei principium et finem qui in seipso videt, subsistere credit: principium quidem, quasi inde accipiens et essentiam per participationem naturale bonum; finem vero, veluti per cognitionem ipsius principii et appetitum, laudabilem, ad ipsum sine errore ducentem cum festinatione perficiens cursum, per quem fit Deus ex Deo, Deus esse accipiens; merito secundum imaginem naturali bono, voluntate, per virtutes addens similitudinem, per insitam ad proprium principium ascensionem et familiaritatem. Et impletur de cetero in ipso apostolicus sermo dicens: In ipso enim vivimus et movemur et sumus. Fit enim in Deo per excellentiam anteexistentem in Deo essentiae rationem non corrumpens, 122.1206B| et movetur in Deo secundum praecedentem in Deo bene esse rationem, per virtutes operans, et vivit in Deo secundum praecedentem in Deo semper esse rationem. Hic quidem jam secundum impassibilem valde habitum id ipsum sibimet et incommutabilis est: in futuro vero seculo secundum datam theosin praedictas in Deo antecedentes causas, magis autem Deum, in quo causae bonorum praefixae sunt, in caritate amans et salutaturus: et est pars Dei, ut est per essentiae suae in Deo rationem, et ut bonus per bene essendi in Deo rationem, et ut Deus per semper essendi rationem, merito eas honorans, et secundum eas operans, et per eas seipsum quidem Deo soli per totum inserens, Deum vero solum sibimet per totum et imaginans et formans, 122.1206C| ita ut et ipse sit gratia et vocetur Deus, et Deus sit condescensione, et vocetur per se homo, et mutuo in hoc affectu ostendatur virtus, quae et hominem Deo per divinum amorem deificat, et Deum homini per humanum amorem inhumanat, et facit per bonam conversionem Deum quidem hominem per hominis deificationem, et hominem Deum per Dei inhumanationem. Vult enim semper et in omnibus Dei Verbum et Deus sua incorporatione operari mysterium. Qui vero suum relinquens principium, pars Dei constitutus per existentem in ipso virtutis rationem secundum redditam causam, ad id, quod non est, irrationabiliter fertur, recte de sursum defluere dicitur, non ad suum principium et causam, a qua et in qua et per quam factus est, motus; et 122.1206D| est in meatu instabili et inordinatione fluxili animae et corporis a non errante et similiter habente causa, ad id, quod malum est, voluntario momento expulsionem suam peragens; ex quo et fluere proprie dicitur, eo quod in se motae ad Deum inseparabiliter animae gressus faciendo, valido potentiae, quod deterius est et quod non est, pro meliori volens mutavit. Has autem, quas dixeram rationes, ipse quidem Areopagita sanctus Dionysius praedestinationes et divinas voluntates vocari a divina scriptura nos edocet. Similiterque et qui sint circa Pantaenum magni Clementis amicum, qui factus est magister 122.1207A| Stromatei, divinas voluntates a Scriptura vocari dicunt, inde interrogati a quibusdam superbis in eorum eruditione, quae extrinsecus sunt, quomodo cognoscere ea, quae sunt, Deum aestimant Christiani, suscipientibus illis, intellectualiter intelligibilia et sensualiter sensibilia eum cognoscere ea quae sunt. Respondemus, neque sensualiter sensibilia, neque intellectualiter intellectualia. Non enim esse possibile est, ut ostendit ratio, eum, qui est super ea, quae sunt, per ea, quae sunt, ea, quae sunt, accipere; sed sicut suas voluntates cognoscere eum dicimus ea quae sunt, addentes etiam ex causa ratiocinationem. Si enim voluntate omnia fecit, et nulla contradicit ratio, cognoscere autem suam voluntatem Deum, semper pium dicere et justum est, 122.1207B| unumquodque vero eorum, quae facta sunt, volens fecit; igitur ut suas voluntates Deus cognoscit ea quae sunt, quoniam et volens ea, quae sunt, fecit. Hinc et ego aspiciens censeo secundum has dixisse scripturam rationes hoc: Cognoscebam te super omnes ad Moysen, et de quibusdam hoc: Cognovit Dominus qui sunt sui, et iterum hoc ad quosdam: Non novi vos. Sic profecto unumquemque aut secundum voluntatem et rationem, aut contra voluntatem et rationem Dei voluntarius motus divinam audire vocem praeparavit. Haec et hujusmodi deiferum hunc virum arbitror intelligentem dicere: cum deiforme hoc et divinum nostrum animum et rationem proprio admiscebimus, et imago revertetur ad principale exemplar, cujus nunc habet appetitum; ac per hoc similiter 122.1207C| per pauca haec verba quodcunque aliquando eorum, quae sunt, tetigisse mensuram arbitrantes aestimandum doctrinaliter retrahere, et rationem, quomodo pars Dei sumus, declarare, et futuram beatae quietis proprietatem insinuasse, et ad immobilem ipsius et quietem, et nullo modo cadentem fructum incitasse in ea, quae in hoc est, spe purgatos et festinantes. Oportebat enim, quemadmodum ad hoc habemus et in essentia et ratione notiones, per rationem et naturam recte quidem ingredi simplo ordine, et nos sine omni qualicunque quaestione, circa quam solam et peccare est et falli, deiformiter, quantum possibile est, omnia cognoscemus; non jam per ignorantiam ab eo, qui circa ea est, motu detenti, merito magno animo et rationi et spiritui nostrum 122.1207D| animum et rationem et spiritum, magis autem toti Deo totos nos ipsos, veluti principali exemplo imago, accedentes, sicut etiam in sermone, qui est de grandine, edocet sic dicens: Et nos quidem ineffabilis lux accipiet, et sanctae ac regalis contemplatio trinitatis illuminantis planius et purius et totius toti animo mixtae, quam etiam solam regnum caelorum ego pono, cum delectatione delectatur et laetatur, ut his, quae sunt ipsius, audax conjungam quae mea sunt, omnis creatura rationalis angelorum et 122.1208A| hominum, quicunque nullam secundum motum, qui ad finem est, naturaliter compactarum eis divinarum rationum ab ipso Creatore per negligentiam corruperunt, magis autem seipsos temperanter salvaverunt, totos inconversibiliter, utpote divinae organa naturae, et esse et futuros esse scientes, quos per totum totus circumspirans Deus in modum animae, veluti membra corporis compacta et optima Domino factos ad voluntatem tractat, et propria implet gloria et beatitudine, vitam dans et donans aeternam, atque ineffabilem, et omnibus modis universa liberam cognitione constitutae proprietatis praesentis, et per corruptionem constitutae vitae. Quam videlicet vitam aeternam non aer inspirans, neque sanguinis rivuli epate fluentes constituunt, sed Deus 122.1208B| totus totis participatus, et animae in modum ad corpus animae et per mediam animam ad corpus factus, sicut novit ipse, ut ea quidem inconversibilitatem accipiat, illud vero immortalitatem, et totus homo deificetur per inhumanati Dei gratiam deificantis; totus quidem homo manens secundum animam et corpus per naturam, et totus factus Deus secundum animam et corpus per gratiam, et convenientem sibi per totum divinam beatae gloriae claritatem, post quam nihil est ad intelligendum lucidius aut excelsius. Quid enim θεώσεως dignis amabilius, per quam Deus diis factis unitus, omnino universitatem suam facit per bonitatem? Ac per hoc delectationem et passionem et gaudium bene nominaverim talem statum, qui est per divinam notitiam, 122.1208C| et consequentem se laetitiae fructum: delectationem quidem merito, dum sit finis naturalium operationum, sic enim delectationem definiunt; passionem vero, veluti extendentem virtutem, et ad id, quod facit, id, quod patitur, inducentem, secundum redditam aëris ad lucem et ad ignem ferri paradigmaticam causam, et credibilem naturaliter ac vere, neque aliud quidesse praeter hoc, eorum, quae sunt, capitulum [hoc est consummationem], quam impassibilitas opportune sequitur; gaudium quoque jure, dum nihil habeat contrapositum, neque praeteritum neque futurum; gaudium enim dicunt neque tristitiam nosse praeteritam, neque ex timore satietatem acceptum iri spectandam, sicut delectatio. Unde etiam veluti demonstrativam appellationem futurae 122.1208D| veritatis subsistentem decreverunt ubique et a Deo inspirati sermones, et ex eis divina sapientes mysteria Patres nostri. Itaque quemadmodum in transitu apparet per me paululum, et naturaliter et per [scripturam] Patres ostensum est, quomodo nullum eorum, quae facta sunt, unquam sistis motu, neque in se secundum divinam speculationem accepit quietem, cum his quoque, quomodo impossibile est in Deo per mansionis dignorum reprehendi firmitatem. Quomodo enim est possibile, ut his, quae dicta sunt, parvum 122.1209A| quoddam ad confirmationem ex ratiocinationibus demus adjutorium, semel in Deo substantialiter factos ingratam per desiderium accepisse satietatem, dum omnis satietas secundum suam rationem et definitionem constituta desiderium extinguat, et secundum duos constituatur modos. Aut enim, quae subjecta sunt, veluti parva circumscribens desiderium extinguit, aut spernens veluti turpia ac deformia abominatur; ex his satietas fieri consuevit. Deus vero natura subsistens infinitus ac pretiosus, extendere magis fruentium se per participationem ad id, quod infinitum est, desiderium consuevit. Si autem hoc verum, sicut et est, non erat igitur illa, quae dicta est, unitas rationabilium, quae satietatem accipiens perseverantiae, quae in Deo, partita est, et ex propria discissione 122.1209B| mundi hujus generationem cointroduxit, ne optimum bonum circumscriptum faciamus et vile, veluti satietate quadam circumfinitum, et seditionis causam factam illis, quorum desiderium id, quod incommutabile est, tenere non potuit. Et ne vanitatem talem quidam de cetero adorent, ut mihi videtur, ea quae non sunt fingentes, et, quod eo gravius, beatum hunc Patrem, veluti talia sapientem, calumnientur, in quo non solum se ex priori specie vitae animas in corpora venire in ultionem eorum, quae ante perpetrata sunt, malorum dicentes consequenter possunt, sed et alios seducere sic habere, rationabiliter conando per personarum probitatem, neque bene neque sancte agentes, sed illos, qui sic habent, habere dimittentes, nos ipsi pie intellectum magistri cum his, quae dicta 122.1209C| sunt, etiam per alium contemplabimur modum. Non arbitror igitur humanae eum generationis hic, sed ingenitae ei miseriae causam narrare voluisse. Lugens enim corporis nostri miseriam per hoc dicendo: O conjunctionem et separationem, quam, dum timeo, circumsequor, et quod amo dedi, et reliqua, et veluti apud semetipsum deliberans de causa eorum, quibus dehonestamur, malorum, et contra eam sapientissima prudentia disputans per hoc quod dicit: Quae erga me sapientia, et quod magnum mysterium? addidit, solutionem plane faciens, sic: An vult partem nos esse Dei, et desursum fluentes, ut non per dignitatem exaltati, et caelestia contemplantes; despiciamus Creatorem in luctatione ac pugna, quae contra corpus est, ad ipsum 122.1209D| semper aspiciendum, et conjunctam infirmitatem nutrituram esse dignitatis. Ac si sic diceret: quoniam quidem ex anima et corpore per bonitatem a Deo factus est homo, in hoc meditabitur, quod sibi rationalis et intellectualis data sit anima, quippe secundum imaginem facientis eam substituta, quae per desiderium quidem, et ex tota virtute universalem caritatem firmiter Deum cognitione possidet, et secundum similitudinem deificationem accipiet, secundum vero disciplinalem ad subjectum 122.1210A| providentiam, et de diligendo proximo sicut seipsam jubens mandatum, prudenter corpus recipit, per virtutes etiam illud famulari Deo efficit ut conservum, et per suam medietatem factorem faciet possessurum, et data immortalitate insolubili vinculo illud sibi conjuncturum, ut quod Deus animae, hoc anima corpori fiat, et unus ostendatur omnium Creator, proportionaliter per humanitatem omnia ingrediens quae sunt, et in unum veniant multo a se invicem secundum naturam distantia circa unam hominis naturam, sibi invicem convenientia, et fit omnia in omnibus ipse Deus, omnia comprehendens, et unum substituens sibimet, eo quod nullum amplius eorum, quae sunt, sinitur possidere motum, et ipsius expers praesentiae, 122.1210B| per quam et Dii et filii, et corpus et membra et pars Dei et horum similia et sumus et dicimur ea, quae ad finem est, relatione divinae speculationis. Quoniam igitur et hoc et in hoc homo factus est, in primo vero patre eo, quod paratum est ad potentiam, abusus est ad malum, transferens ex eo, quod concessum est, ad id, quod prohibitum est, desiderium--etenim erat per se potens, et adhaerere Domino, et in spiritum fieri; adhaerere meretrici, et in corpus fieri seductus elegit, et divina et beata visione volens seipsum expulit, sic, dum esset Deus gratia, terra fieri per voluntatem praehonorans--sapienter simul et misericorditer et suae convenienter bonitati nostrae salutis dispensator Deus, irrationabili motui intellectualis virtutis, 122.1210C| quae in nobis est, consequentem opportune affixit vindictam, illud ipsum fortassis juxta rationem puniens morte, pro quo secundum animum soli Deo debitam caritatis projecimus virtutem, ut nihil amantes, per passionem quandoque poenitentiam agentes, ad id, quod est, iterum eandem reducere disceremus virtutem. Quod quidem procedens manifestius facit dicens: Sed mihi quidem per hoc videtur nihil hic bonorum esse fidele hominibus neque longaevitatem, at si quid aliud, et hoc bene artifici verbo, et omnem intellectum superante sapientia machinatum est, deludendo nos visibilibus, in aliudque aliter transmutatis et transmutantibus, et sursum et deorsum ferentibus, et titubantibus, et priusquam comprehendantur 122.1210D| abeuntibus et fugientibus, ut in his instabile et anomalum contemplantes, ad futuram transeamus. Quid enim faceremus in praesenti, dum nobis ad bene agendum non permaneat, tantum ei attribuimus, et sic nos erga ipsum delectatio et error habet servituti subjiciens, ita ut nihil melius neque excelsius praesentibus intelligere valeamus, et si haec audientes et credentes secundum imaginem Dei nos factos fuisse sursum attendentem et ad seipsam trahentem. Et iterum in sermone ad urbane viventes, dicens: Ut sciamus, nihil nos esse ad veram sapientiam et primam, 122.1211A| sed ad ipsum semper intendamus solummodo, et quaeramus qui inde sunt splendoribus coruscare, siquidem per inaequalitatem visibilium et titubantium transducit nos in ea quae stant et permanent. Non igitur, ut arbitror, ipsius, quae secundum generationem humanitatis est, causae in talibus, ut dictum est, Magister facit declarationem, sed ipse usque post generationem nostram aggravat vitam infelicitatis propter praevaricationem, quemadmodum curiosius atque studiosius divinas ipsius literas cogitantibus est manifestum. Istius enim causam unde, et per quid, et ex quo, et propter quid per haec nobis addidit verba, propter eam administratam nostram sapienter a Deo salutem declarans; illius vero, in quo facta est mysterio, insinuans virtutem, 122.1211B| altero verborum usus est modo, totam sui de hoc piam voluntatem faciens manifestam; sicut in eo, qui est in γενέθλια, id est nativitates, sermone manifestat dicens: Animus igitur jam et sensus, sic a se invicem discreti propriis definitionibus, intus steterunt, et creatoris Verbi magnitudinem in seipsis ferebant, silentes laudabant magnificentiam magnivoci praedicatores, nondum vero erat concretio ex utrisque, neque quaedam mixtura contrariorum sapientiae majoris et circa naturas multae perfectionis indicia, neque omnes thesauri bonitatis cogniti. Hoc autem volens artifex verbum ostendere, animal unum, ex invisibili dico et visibili natura, hominem creat, et ex materia quidem accipiens corpus jam ante substituta, a seipso vero vitam imponit; intellectualem 122.1211C| quoque animam et imaginem Dei novit verbum, veluti quendam mundum secundum, in parvo magnum, in terra statuit, angelum alium, adoratorem mixtum, et reliqua. In eo vero, qui est in φῶτα, hoc est baptismata, sermone: Quoniam sic haec, aut hoc. Oportebat vero non his, qui sursum sunt, solummodo adorationem circumscribi, sed esse quosdam et deorsum adoratores, ut implerentur omnia gloria Dei, quoniam et Dei; et propterea creatur homo manu Dei, honorificatus etiam imagine. Haec quidem sufficere suscipio, etsi parva constituant, non omnino contentiose discernenti, et solummodo pugnare gloriosum non judicanti, ad ostendendam totam Magistri de his, quae dicta sunt, intelligentiam. Si autem de hoc, quomodo Dei portionem Magister nos vocavit, 122.1211D| repugnatur, multipliciter quidem jam superius de hoc reddita est ratio. Ut autem fidelior fiat spiritualibus contendens verbis, sanctus et beatus Apostolus Paulus occultam in Deo ante secula laudans sapientiam, et omnem tenebrosam humanam vitam illuminans, et ignorantiae caliginem animabus abigens, de hoc satisfacit Ephesiis, dicens haec: Ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis, in cognitione ejus: illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis vos, quae sit spes vocationis ejus, et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, credentes secundum operationem potentis virtutis ejus, quam operatus 122.1212A| est in Christo, suscitans eum ex mortuis, et eum sedere faciens in dextra sua in caelestibus, super omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem, et omne nomen nominatum non solum in seculo hoc, sed etiam in futuro. Et omnia dedit sub pedes ejus, et eum dedit caput super omnia Ecclesiae, quae est corpus ejus et plenitudo ejus, omnia in omnibus implentis. Et post aliquanta iterum: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam vero Prophetas, quosdam Evangelistas, quosdam pastores et magistros, ad cognitionem Sanctorum in opus administrationis, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei, et cognitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi: ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur 122.1212B| omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad artem erroris: veridici autem in caritate, crescamus in eum per omnia, qui est caput Christus, ex quo omne corpus compaginatum et collocatum per omnem ab eo administrationem, secundum operationem unuscujusque membri, incrementum corporis facit in aedificationem suimet in dilectione. Non aestimo de cetero alicujus indigere testimonii pie vivere cognoscentem ad manifestationem secundum Christianos vere creditae veritatis, aperte discentem per illud: Quia et membra et corpus et plenitudo sumus omnia in omnibus implentis Christi Dei secundum ante secula in Deo et Patre occultam voluntatem recapitulati in ipsum per Filium suum et Dominum Jesum Christum Dominum nostrum. 122.1212C| Mysterium enim occultum erat a seculis et a generationibus, nunc autem manifestatum per Filii Dei veram et perfectam inhumanationem, qui sibi adunavit secundum substantiam inseparabiliter et inconfuse nostram naturam, et nos per eam, quae ex nobis et nostra est, intellectualiter et rationaliter animatam sanctam suam carnem, veluti per primitias sibimet copulavit, et unum et idipsum sibimet esse per suam humanitatem dignatus est; sicut praedestinatum est ante secula in ipso esse veluti membra corporis sui, in modum animae ad corpus in spiritu compaginavit sibi et contulit, et in mensura induxit aetatis spiritualis secundum ipsum plenitudinis: ostendit etiam, nos in hoc factos fuisse, et ante secula erga nos optimam Dei voluntatem, non 122.1212D| accipiendam per aliquam novitatem, secundum propriam vero rationem, in plenitudinem venit per alium profecto introductum mirabiliorem modum. Oportebat enim Deum quidem, sibimet similes nos facientem, habentes bonitatis ipsius participaliter acuta insignia, et in se esse ante secula videntem, et in hunc omnino beatissimum finem ducentem, modum nobis per bonum usum naturalibus potentiis largientem, homine vero voluntarie hunc modum expellente per abusionem naturalibus potentiis, ut non longe a Deo fieret peregrinans homo, alium introducere priori mirabiliorem et diviniorem, quantum eo, quod est secundum naturam, quod super naturam est superius. Et hoc est secretissimae Dei 122.1213A| ad homines peregrinationis, quantum omnes credimus, mysterium; si enim, inquit divinus Apostolus, primum testamentum maneret incontaminatum, non quaereretur secundi locus. Etenim omnibus praeclarum est, quomodo in Christo factum in fine seculi mysterium, sine dubio in principio seculi in primo parente praevaricationis est approbatio et consummatio. Utiliter ergo dictum est a Magistro partis vox secundum redditos modos; et omnis ingenuus et animam et membrorum modum acceperit sic dictam vocem, nullam sibi cogitationum nequitiam afferens, sciens idipsum esse membrum et partem in talibus. Si enim portio corporis subsistit membrum, portio autem idipsum est et pars, id ipsum itaque membrum et pars est. Si autem id 122.1213B| ipsum membrum est et pars, membrorum vero cumulatio et compositio corpus facit organicum, corpus autem organicum animae unitum intellectuali hominem perfectum ostendit: igitur partem hominis qui dicit esse animam seu corpus seu membrum ejus, a veritate non aberrabit. Si autem intellectualis animae, utpote hominis, subsistit corpus organum, per totum vero corpus tota implens anima vivere ei et moveri dat, ut simpla per naturam et incorporalis, non condispertita aut conclusa in eo, sed toti et unicuique membrorum ejus, sic consuevit eam suscipere juxta naturaliter subjectam sibi acceptivam operationis animae virtutem, tota praesens differenter eam accipientia membra proportionaliter ad observationem unum fieri corpus adjungit; introductum 122.1213C| est in magnum et ineffabile Christianorum beatae spei mysterium, et parvis et secundum nos, magnas et supra nos non alienas accipiens similitudines, qui quietam et bene facilem de talibus adhuc intelligentiam creavit. Ac de hoc, quod animae ante corpora subsistant, irrationabilem opinionem reliquens, nobiscum credat Domino dicenti de his, qui in resurrectionem surgent, non posse mori propter ipsius videlicet purgatissimam jure novissimi dati manifestationem et participationem. Et iterum: Omnis, qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum. Quod quidem, si ante fieret aliquando, impossibile esset, ut ante datum est, per conversionem quandam qualemcunque recipere mortem. Et extra naturales non egrediatur rationes, per vanitatem 122.1213D| non existentem de anima opinionem divinitus admirans. Si enim hominis partes, sicut ante redditum est, corpus et anima constituuntur, partes autem necessario relationem ad aliquid accipiunt; totum enim habet omnino praedicamentum. Quae vero sic dicuntur ad aliquid, eorum sunt, quae simul ubique et semper secundum generationem sunt, quemadmodum partes speciem totam coitu perficiunt, sola intelligentia ad hoc dignoscendum, quid sit secundum essentiam unumquodque, a se invicem separata; animam igitur et corpus merito partes hominis inter se invicem ante subsistere temporaliter aut post subsistere, impossibile est, alioqui ratio illa, quae sic dicitur ad aliquid solvetur. Et iterum, si per se 122.1214A| species ante corpus est anima, aut corpus; speciem vero aliam horum utrumque secundum animae ad corpus compositionem, aut corporis ad animam perficit, aut patientia omnino hoc faciunt aut naturaliter existentia. Et si quidem patientia, patiuntur id, quod non erant, existere, et corrumpuntur; si vero naturaliter existentia, semper hoc eo, quod naturale est, profecto operabuntur, et nunquam quiescet anima coincorporari, neque coinanimari corpus. Sed non est, ut arbitror, passionis aut partium naturalis potentiae, secundum alterius coitum ad alteram, totius secundum speciem plenitudo, sed in ipsis simul secundum speciem totam generationis est. Nonne igitur possibile, sine corruptione ex specie in speciem transmittere qualemcunque speciem? Si autem, 122.1214B| quia post mortem et solutionem corporis est anima et subsistit, dicunt, etiam ante corpus esse eam posse et subsistere, inconsiderate, ut mihi videtur, ratio eorum procedit. Non enim eadem est generationis et essentiae ratio. Ea enim, quando, et ubi esse, et ad quid est: ea vero esse, et quid, et quomodo esse est, declarat. Si autem hoc, est quidem semper, postquam fit, per essentiam anima, enimvero non absoluta, per generationem, sed cum conjunctione temporis et loci, et ad aliquid. Non enim simpliciter dicitur anima post mortem corporis ipsa anima, sed hominis anima, et cujusdam hominis anima; habet enim et post corpus sic speciem suam totam secundum habitum veluti partis praedicatam humanam. Similiter autem et corpus, mortuum quidem per naturam, 122.1214C| non vero absolutum per generationem. Non enim simpliciter dicitur corpus post separationem ab anima corpus, sed hominis corpus, et cujusdam hominis corpus, etsi corrumpatur, et in ea, ex quibus est, resolvi elementa consuescat; habet enim et sic quasi speciem totam suam secundum habitum, veluti partis praedicatam humanam. In ambobus itaque habitus, anima dico et corpore, veluti totius formae humanae partes, inseparabiliter intellectus, demonstrat et simul eorum genesin, et secundum essentiam ad se invicem differentiam ostendit, nullo modo secundum essentiam in eis insitas offendens rationes. Igitur omnino impossibile corpus aut animam invenire aut dicere sine habitu, simul enim cum altero introducitur alicujus 122.1214D| esse alterum. Itaque si alterum subsistat ante alterum, quomodo ut alicujus auscultandum? Habitus enim immutabilis est. Hactenus de his. Et siquidem a veritate sermo non recessit, Deo gratias per vestras orationes ad bene intelligendum ducenti; si vero alicubi a veritate deficit, vos reformate rationis diligentiam, ex Deo talium inspirati scientiam. CAPITULUM III. EX EODEM SERMONE. In hoc: Dum etiam a seipsa materies fert inordinatum veluti influxum. Arbitror quoque, praesentem sermonis intentionem prioris intellectum habere capituli. Quia enim praetermisit 122.1215A| plurima contra materiae amatores et corporis, haec addidit, ut hinc possent pie intentionem Sancti perscrutantes conjicere sic. Quoniam incorruptibilitatis et immortalitatis pulchritudine a Deo clarificatus factus est homo, materialis vero circa se naturae turpitudinem intellectuali pulchritudini praeponens, oblitus est decorae secundum animam dignitatis, magis autem Dei, animam deiformiter formantis, [ omne quod fecit ] sententia dignum, secundum divinum judicium nostram sapienter administrat salutem, colligitque fructum, non solum ipsam corporis corruptionem et mortem et ad omnem passionem promptissimum motum et opportunitatem, sed et extra et circa eum materialis essentiae instabile et anomalum et ad alienandum ferens et 122.1215B| facile, sive tunc ipsam [ videlicet animam ] Deo propter praevaricationem nostro corpori commiscente, et ad alienandum eam, sic corpore ad passionem et corruptionem et omnino solutionem, sicut mortalium in paradiso pellium declarat amictus, inserente potentiam, juxta quod scriptum est, quia et ipsa creatura subjecta est corruptioni nolens, sed propter subjicientem in spe; seu ex principio, per praescientiam sic eam creante, propter praevisam hominis praevaricationem, ita ut patiendo et vitiando per se in consensum ipsius et propriae dignitatis veniret, et inseparate reciperet ad corpus et seipsam iterum affectum. Concedit enim sapientissimus vitae nostrae provisor, naturaliter uti saepe rebus propriis motibus ad nostram temperantiam, interdum insane eas 122.1215C| tractantes, ex confusione et perturbatione circa eas et ex eis, ad id, quod amabile est secundum naturam, adducens interim nostrum irrationabilem ad ea quae praesentia sunt amorem. Tribus enim existentibus universalibus modis, per quos dicunt erudite nostras sanari passiones, per singulos modos sapienter inordinato materiae, ordinate secundum super nos et meliorem rationem, ad cognitam Deo bonam pulchramque perfectionem, gubernata malitiae passionum gravedine, medicamentum ponitur. Aut enim antecommissorum peccatorum poenam repetentes, quorum aeque neque vestigium memoria detinemus propter ignorantiam; fortassis vero recordantes, opportunam delictis restituere correctionem non sustinuimus, seu nolentes, seu non valentes 122.1215D| propter ingenitum malitiae habitum; seu infirmitatem purgamur, aut praesentem et distributam malitiam repellimus, et iterum ad habitum futurae vitae praediscimus aspicere; aut firma tolerantia et pia fortitudine mirabile exemplum aliis hominibus alius proponit homo, siquidem excelsus, aut intelligentia atque virtute gloriosus, et idoneus per seipsum imperterrita contra terrores copula manifestare interim occultam veritatem. Admonet itaque eos, qui nihil supra praesentem vitam intelligere possunt, 122.1216A| ne in sanitate corporis confidant, et distillando mobili rerum cursu per earum defectus exaltentur, dum praesens steterit vita, et in talem corruptionem circumvolvantur, circa quam conversio est et mutabilitas; dum sit hoc incertum, quid ex corpore et exterius rerum dissimilitudine ac perturbatione eis contingat. Hoc enim arbitror dicere eum per hoc, dum a seipsa materies fert inordinatum, pro eo quod est, dum sub corruptione et mutabilitate est hoc totum, et corpus humilitatis induamur, et aeque ex ipso per insitam infirmitatem multis modis malis subjicimur, ne ab invicem separemur per eam, quae circa nos est, inaequalitatem, sed magis prudenti cogitatione naturali collegio inaequalitatem plane faciamus, aliorum defectus nostris ipsis adimplentes 122.1216B| superabundantiis. Propter hoc fortassis praesens concessa est conversari anomalia, ut ostenderetur rationis, quae in nobis est, potentia, praehonorans omnibus virtutem. Omnium enim hominum eadem est corporis et eorum, quae extra sunt, conversio et mutabilitas, quae fert et fertur, et solummodo hoc stabile possidet ac firmum, quod instabile est ac volubile. CAPITULUM IV. EJUSDEM EX SERMONE IN ATHANASIUM. In hoc: Non enim habet quid altius quam omnino habet. Videtur mihi per haec absolvisse ab omni comparativo et discretivo et quoquomodo aliter dicto habitu edoctum iste deifer Magister. Nam immensam 122.1216C| esse talem orationis speciem dicunt, qui in talibus sapientes sunt, et hanc posse incomparabiliter super omnia esse dicere, quippe virtutem habet supereminentis negationis. CAPITULUM V. EJUSDEM EX EPITAPHIO IN SANCTUM ATHANASIUM. In hoc: Cui igitur licitum fuit, per rationem et contemplationem pertranseunti materiam et carnale hoc, sive nimbum oportet dicere, sive velamen, cum Deo fieri, et purissimo lumine teneri, quantum possibile est humanae naturae, beatus iste ascensione hinc, et illinc deificatione, de qua syncere philosophari donatur, et super materialem dualitatem fieri per intellectam in trinitate unitatem. Ego quidem non possum deficiens habere redditam de virtute sanctorum Magistri rationem, etsi quidam, ut scripsistis, hoc arbitrantur, per hoc, 122.1216D| ratione et contemplatione solummodo, sine actione, post Deum transeuntium ipsam dicere philosophiam; e contrario vero compactam actioni veram circa ea, quae sunt, eorum et judicationem et operationem, quam philosophiam solam vere plenissimam ego saltem audax definio, magis aperte introduxisse eam suscipio, ratione et contemplatione corrigi eam manifestans. Quippe rationi conjuncta omnino actione, et judicatione, quae in ipsa est, per contemplationem comprehensa. Siquidem rationis est, ordinare corporis 122.1217A| motum, veluti freno quodam recta ratiocinatione ab eo, qui est ad inconsequentiam, meatu disciplinaliter retentum, contemplationis vero, quae bene intellecta atque discreta sunt, prudenter extollere judicando, tanquam lucem clarissimam, per veram scientiam ipsam veritatem ostendens. His ambobus maxime creatur omnis sapiens virtus et custoditur, ab his etiam manifestatur per corpus non tota; non enim capitur corpore, dum sit character divinae potentiae, sed quaedam eorum, quae ipsius sunt, umbrae. Et hoc non propter seipsam, propter nudos vero ipsius gratia, ut in imitationem veniant deiformis Deum diligentium virorum conversationis; ut per participationem boni et ipsi malitiae turpitudinem deponentes, dignorum Deo 122.1217B| partes fiant, aut deprecantes adjutorium quoddam a potentibus consequi, ut occultum in profundo animae eximiorum affectum per corpus actione manifesta accipientes, omnia in omnibus factam, et per omnia omnibus praesentem Dei providentiam, et ipsos laudent; ut si nemo esset, qui bene agere deprecaretur, seu qui ad virtutem exemplo formari debeat, ipsum solum sufficere sibi omnino, quae secundum animam sunt, virtutum donis fruentem. Et sine earum per corpus ad manifestum approbatione non est incongruum dicere. Qui igitur pie per contemplationem intelligit, quomodo habent ea quae sunt, et per rationabile consilium considerate ac recte de ipsis rationem definit, et custodit sibimet judicium, magis vero seipsum judicio irreprehensibilem, 122.1217C| omnem simul comprehendens habet virtutem, ad nihil aliud post cognitam veritatem, adhuc motus, et omnia praeteriit festinanter, nullius omnino rationem faciens eorum, quaecunque carnis et mundi sunt et dicuntur, informatam habens jam ratione comprehensam sine pugna actionem; quippe omnes sibimet intellectualis nostri potentissimas impassibiles inferens rationes, per quas omnis virtus et scientia est et consistit, jure dum sint rationabilis animae potentiae, ut sint quidem omnino corpore non indigentes, ut vere manifestae sint propter causas praedictas, secundum tempus eo uti non vituperantur. Dicunt enim intellectualis esse specialiter notiones intelligibilium, virtutes, scientias, artium rationes, propositum, 122.1217D| consilium, generaliter vero judicia, comparationes, fugas, appetitus; et quaedam quidem esse solius secundum animum contemplationis, quaedam vero secundum rationem disciplinalis potentiae. Si autem talibus custoditam propriam vitam sancti conservaverunt, igitur comprehensim per rationem et contemplationem beatus iste vir omnes, quae sunt secundum virtutem et scientiam, introduxit rationes a sanctis comprehensas, per quas divinam notitiam per contemplationem scienter accipientes, prudenter secundum rationem per 122.1218A| virtutes divinam sibimet coaptavere formam omnino: non esse necessarium judicans per corpus nominare actionem, cognoscens non eam virtutis esse factricem, sed manifestatricem, et solummodo divinarum intelligentiarum et disputationum ministrum Ut autem et per alium modum manifestum fiat quod dictum est: dicunt, qui nostrarum rerum diligenter rationes percurrunt, rationalis quidem esse contemplativum et activum. Et contemplativum quidem secundum intellectum; quippe habet ea quae sunt: activum vero secundum consilium, quod definit actionibus rectam rationem. Et vocant quidem contemplativum, intellectum; activum vero rationem; et illud quidem sapientiam, illud vero prudentiam. Si autem hoc verum, ex causa itaque 122.1218B| actionem, secundum quod consequens est, at non ex materia nominavit Magister rationem, nullam habentem oppositum habitudinem appellans; rationabiliter enim et scienter, at non per inimicitiam et contentionem, instat veris contemplativus, et praeter ipsa aliud quid videre propter eorum delectationem non recipit. Si vero opus est et aliter hoc apertius facere, iterum, qui secundum virtutem perfectionis rationes exercent, dicunt, quosdam nondum ad materiam secundum habitum communione purgatos circa actiones effici, dum sit mixta adhuc eis circa ea, quae sunt, judicatio, et sunt conversibiles, nondum circa conversibilia habitum deponentes; quosdam vero per virtutis summitatem Deo secundum habitum approximantes, 122.1218C| et ipsius secundum intelligentiam beatitudine fruentes, ad seipsos solummodo et Deum conversos, rumpendo sincere materialis habitudinis vincula, actionibus quidem a materia perfecte alienantur, contemplatione vero et Deo familiares fiunt. Propterea, inquiunt, manent inconversibiles, non habentes adhuc ad materiam habitudinem, per quam cum materia naturaliter mobili contra naturam commoveri ex necessitate consuevit, qui materiae per habitudinem concretus est, et maximae videns indigere potentiae ad depositionem materialis passibilitatis, ab ea liberari volentem, ait Magister: Cui igitur licitum fuit per rationem et contemplationem pertranseunti materiam, et carnale hoc, sive nimbum oportet dicere sive velamen, cum Deo fieri cet. CAPITULUM VI. QUOMODO EST NIMBUS ET VELAMEN CARO. 122.1218D| Cur autem nimbum esse et velamen carnem dicit Magister, videns quippe, quia omnis humanus animus errans, et a naturali motu retro aspiciens, circa passionem et sensum et sensibilia motum facit, non habens aliorsum moveri, ab eo motu, qui ad Deum naturaliter fert, deficiens, et divisit carnem in passionem et sensum, carnis enim animatae utrumque est, per nimbum et velamen haec declaravit. Nimbus enim est principali animae superobumbrans 122.1219A| carnalis passio, et velamen est error secundum sensum, superficiebus sensibilium ipsum vincens, et ad intelligibilia transitum muniens. Per haec oblivionem naturalium bonorum accipiens anima, circa sensibilia totam suam operationem convertit, furores et concupiscentias et delectationes per ea, quae dicta sunt, inhonestas invenit. CAPITULUM VII. QUOMODO VOLUPTAS FIT. Omnis enim delectatio eorum, quae interdicuntur, ex passione per medium sensum ad aliquid sensibile omnino fieri consuevit. Neque enim aliud aliquid est delectatio, quam species sensus in sensivo per quoddam sensibile formati, vel modus sensivae operationis per irrationabilem concupiscentiam constitutus. 122.1219B| Concupiscentia enim sensui apposita in delectationem vertitur, addens ei speciem; et sensus per concupiscentiam motus delectationem operatur, quiddam sensibile accipiens. Cognoscentes igitur sancti, quia per mediam carnem ad materiam anima contra naturam mota, terrenam induitur formam, ipse magis per mediam animam secundum naturam ad Deum motam etiam carnem Deo decenter famulari intellexerunt, per institutionem virtutum acceptabiliter ipsam divinis ornantes intellectibus. CAPITULUM VIII. QUOMODO ET QUANTI MOTUS SUNT ANIMAE. Tres enim universales motus habere animam in unum collectos, a caritate docuerunt; unum secundum 122.1219C| animam, alterum secundum rationem, tertium secundum sensum. Et unum quidem simplum et interpretatione carentem, per quem incognite circa Deum mota, nullo modo ex ullo eorum, quae sunt, ipsum per excellentiam cognoscit. Alterum vero secundum causam definitivam incogniti, per quem naturaliter mota, omnes naturales rationes per causam solummodo cogniti, dum sint in ea formatrices, sibi ipsi per operationem secundum scientiam imponit. Tertium autem compositum, per quem ea, quae extra sunt, tangens, veluti ex quibusdam signis visibilium rationes apud seipsam reformat, magnanimiter per hos secundum verum et immutabilem naturalis motus modum, praesens laborum seculum transcenderunt. Sensum quidem simpliciter spirituales solas 122.1219D| rationes sensibilium habentem, per mediam rationem ad animam referentes, rationem vero uniformiter per unam simplamque atque inseparabilem prudentiam eorum, quae sunt, habentem, rationes animo adunantes, ipsum autem animum circa omnia, quae sunt, motu pure absolutum, et ab ipsa secundum se naturali operatione quietum Deo offerentes, per eum universaliter ad Deum conscendentes, toti toto Deo contineri per spiritum digni facti sunt, totam caelestis, 122.1220A| quantum hominibus possibile est, imaginem ferentes, et tantum attrahentes divina notitia, si fas est hoc dicere, quantum ipsi attracti Deo inserti sunt. Dicunt enim, inter se invicem esse paradigmata Deum et hominem, et tantum homini Deum per misericordiam humanari, quantum homo seipsum Deo per caritatem confortatus consecravit, et tantum a Deo hominem secundum animum rapi ad incognitum, quantum homo invisibilem natura Deum per virtutes fecit manifestum. Ab hac itaque per rationem et contemplationem constituta philosophia, per quam etiam corporis necessario nobilitatur natura, absque errore, divino sauciati sancti desiderio, per insitas eis naturales ad divina intelligentias digne ac pulchre ad 122.1220B| Deum pervenerunt, corpus et mundum militariter pertranseuntes, sibi invicem haec copulata contemplantes, mundum quidem naturae, corpus vero sensui, et alterum alteri succumbere per consequentiam alterius ad alterum qualicunque proprietate. Et nihil horum per seipsum ratione circumscriptionis subsistere liberum, et turpe ducentes mortalibus et circumscriptis corrumpi et circumscribi animae immortale et semper mobile, soli Deo immortali et omni infinitate superiori insolubiliter seipsos alligaverunt, nullo modo mundi atque carnis refluxionibus inditi. Haec est omnis virtutis et scientiae plenitudo. Aestimo vero, quia et finis. Sed si aliquando circa eorum, quae sunt, speculamina moti sunt sancti: non in hoc illa ipsa principaliter 122.1220C| contemplari et cognoscere, sicut nos, materialiter moti sunt, sed ut per omnia et in omnibus et existentem et apparentem Deum multiformiter laudarent, et multum sibimet admirationis colligerent virtutem et glorificationis causam. Animam namque a Deo accipientes, intellectum et rationem et sensum habentem, cum intelligibili et hanc sensibilem, sicut et rationem, quae est per enunciationem cum ea, quae inseparabiliter est, et intellectum cum intellectuali passibilem, quem etiam phantasiam vocant animalis, per quem et reliqua animalia et se invicem et nos et locos, quos peragravere, cognoscunt, circa quam phantasiam sensum constitui dicunt, qui talia sapiunt, organum ipsius dum sit, per quod recipit, quae per eam 122.1220D| imaginata sunt, opportunum esse arbitrati sunt horum operationes consequenter non sibimet, sed donanti Deo, per quem et ex quo haec sunt, referendo. Tres enim existentes universales modos, quantum hominibus est possibile, ex ipsa circa ea, quae sunt, diligenti consideratione eruditi, in quibus Deus omnia fecit; in hoc namque esse et bene esse et semper esse conditor nos substituit, et duos quidem extremos a solo Deo habitos ut a causa, 122.1221A| alium vero medium et nostro pendentem arbitrio et motu, et per seipsum extremis proprie dici praestantem, et eo absente abusive eis etiam appellatio constituitur, illud bene non habentibus conjunctum, non aliterque posse adesse eis et custodiri, quae in extremis est, veritatem, quam facere consuevit id quod est bene esse per medium extremis admixtum, quam ex ipso ad Deum semper motu intellexerunt, et deinceps naturali ratione hinc contemplativum animae extendentes, et modo quodam non oportere conversibiliter uti naturalibus operationibus propter superantem necessario corruptionem, eo modo, qui est per abusionem naturalibus potentiis, ipsa non utente ratione aperte audientes, ac plane per decentem naturae rationem ad ipsius causam ferri 122.1221B| didicerunt, ut, unde simpliciter eis est esse et vere esse, quandoque adjectum accipiant. Quid enim 122.1222A| fortassis lucri erit, ad seipsos aeque ratiocinantes, dicebant, non a seipso existenti causali ad seipsum, aut aliud quid praeter Deum moto, quando in rationem ipsius esse nihil sibimet a seipso, aut ab alio quodam praeter Deum acquirere poterit. Per hoc animum quidem circa solum Deum et virtutes ejus intelligi, et ineffabili gloriae beatitudinis ejus addici, rationem vero interpretem intelligibilium fieri, et laudatricem, et ad ea unificos recte disputare modos, sensum vero per rationem nobilitatum ipsas in universo differentes virtutes et operationes imaginantem in his, quae sunt, quantum possibile, est animae annunciare rationes docentes, et per animum et rationem veluti navim sapienter animam gubernantes, lubricam hanc et instabilem et in aliud 122.1222B| aliter ferentem et sensum agitantem vitae viam siccis pertransierunt vestigiis. (no apparatus) bjoaaveop4zhddf685gqz10lqmvx830 0 62451 264798 228410 2026-05-06T18:31:50Z Demetrius Talpa 13304 264798 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= Catalogus alter pontificum Romanorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae|! |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus alter pontificum Romanorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0138D <poem> Catalogus alter pontificum Romanorum 1. 127.0133A| Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum, Antiochenus, filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, frater Andreae, primum sedit cathedram episcopatus in Antiochia an. 6, et in Romam ingressus sub Nerone Caesare, ibique sedit annis 25, menses 2, dies 4. Hic scripsit duas Epistolas, quae Canonicae nominantur, et Evangelium Marci, et ordinavit episcopos tres, Linum, et Cletum, et Clementem, et presbyteros 10, et diaconos 8. 2. Linus, natione Italus, regionis Tusciae, patre Herculano, sedit annis 11, m. 3, d. 11. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 18. 3. Cletus, natione Romanus de regione Vico Patritii, patre Aemiliano, sedit annis 12, m. 1, d. 11. Hic ex beati Petri praecepto 25 presbyteros ordinavit in Roma. Alia manu: Sub Vespasiano et Tito imperatore. 4. Clemens, natione Romanus, de regione Caelio monte, ex patre Faustino, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 10, diaconos 127.0133B| 2. Alia manu: Sub Domitiano, et Nerva, et Trajano imperatore. 5. Anacletus, natione Graecus de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 5, diaconos 3. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 6. Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo nomine Juda, de civitate Bethlehem, sedit annis 9, m. 10, d. 2. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 7. Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro de regione Caput Tauri, sedit annis 10, m. 6, d. 2. Hic constituit aquam sparsionis cum sale benedici. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore, et sub Aelio Hadriano imperatore. 8. Xystus, natione Romanus, et patre Pastore de regione Vialata, sedit annis 10, m. 2, d. 1. Hic constituit 127.0133C| ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Hic ordinavit episcopos 4, presbyteros 9, diaconos 4. Alia manu: Sub Hadriano imperatore. 9. Telisphorus, natione Graecus, ex anachorita, sedit annis 21, m. 3. Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur, et in Natale Domini in nocte, ut missae celebrarentur, et Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 8. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 10. Yginus, natione Graecus ex philosopho de Athenis, cujus genealogiam non inveni, sedit annis 4, m. 3, d. 4. Hic clerum composuit, et distribuit gradus ecclesiasticos. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 15, diaconos 5. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 11. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquilae, sedit annis 18, m. 4, d. 3. Hic angelo monente praecepit Pascha die Dominico 127.0133D| celebrari. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 19, diaconos 21. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 12. Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne de vico Umisa, sedit annis 10, m. 4, d. 3. Hic constituit ut clericus comam non nutriret. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 17, diaconos 4. 127.0134A| 13. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio de civitate Fundis, sedit annis 9, m. 6, d. 12. Hic constituit ut nulla monaca pallam sacratam tangeret, nec incensum poneret in sanctam ecclesiam. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 9. 14. Eleuther, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur, quae rationabilis humanaque esset. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 12, diaconos 8. 15. Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Hic constituit ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Pius. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 4, diaconos 7. 16. Zephirinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos 8, menses 7, dies 10. Hic ordinavit episcopos 13, presbyteros 4, diaconos 7. 17. Calistus, natione Romanus, ex patre Domitio ex regione Ravennatium, sedit annos 6, menses 2, dies 10. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 16, 127.0134B| diaconos 3. Et alia manu: Sub Marco Aurelio imperatore. 18. Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos 4, menses 10, dies 11. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Aurelio Alexandro imperat. 19. Antherus, natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos 12, mens. 1, d. 12. Hic gesta martyrum diligenter exquisivit; hic ordinavit episcopum 1. Et alia manu: Sub Maximo Imperatore. 20. Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos 9, menses 5, dies 2. Hic ordinavit episcopos 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Maximo imper. 21. Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio, sedit annos 14, menses 11, dies 11. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 21, diaconos 7. Et alia manu: Sub Gordiano, et Philippo, et Decio imperatore. 127.0134C| 22. Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos 2, mens. 2, dies 2. Hic levavit corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diac. 4. Et alia manu: Sub Decio imper. et Gallo, et Volusiano imper. 23. Lucius, natione Romanus, ex patre Porfirio, sedit annos 3, menses 3, dies 3. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi episcopum in omni loco non desererent. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diaconos 4. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 24. Stephanus, natione Romanus, ex patre Jobio, sedit annos 7, menses 5, dies 2. Hic constituit sacerdotes, et levitas, ut vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imperatore. 127.0134D| 25. Xistus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annum 1, menses 10, dies 23. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 4, diaconos 7. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 26. Dionysius ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos 6, menses 2, dies 4. Hic presbyteris ecclesias dedit, et parochias, 127.0135A| et dioeceses constituit. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 12, diaconos 6. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 27. Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos 4, menses 3, dies 25. Hic constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 8, diaconos 5. Et alia manu: Sub Claudio et Aureliano imperatore. 28. Eutitanus, natione Tuscus, ex patre Marino de Civitate Lunis, sedit ann. 1, m. 1, d. 1. Hic constituit ut fruges super altare, favae et uvae benedici. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 14. diaconos 5. Et alia manu: Sub Aureliano imperatore. 29. Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani, ex patre Gagio, sedit annos 11, menses 4, dies 12. Hic ordines ecclesiasticos disposuit. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 26, diaconos 8. 127.0135B| 30. Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos 9, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 4, diac. 2. 31. Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto de regione Vialata, sedit annos 5, mens. 7, dies 21. Hic constituit titulos in urbe Roma propter baptismum et poenitentiam. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 2. 32. Eusebius, natione Graecus, ex medico, sedit annos 2, m. 1, d. 3. Hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi, et Judas baptizatus est. Hic ordinavit episcopos 14, presbyteros 14, diaconos 3. 33. Mathiadis, natione Afer, sedit annos 4. Hic constituit ut nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejuniis quis de fidelibus ageret. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 7, diac. 5. 34. Sylvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos 23, mens. 10, d. 11. Hic congregavit 127.0135C| episcopos trecentos octodecim et exposuerunt fidem catholicam, et chrisma ab episcopo confici, et baptizatum confirmari. Hic Dalmaticas praecepit indui. Hic sacrificium totum in lineum pannum involvi. Hic ordinavit episcopos 65, presbyt. 42, diaconos 26. 35. Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 2, menses 8, dies 21. Hic constituit ut episcopus civitatis, qui hostiam consecrat, pallium uteretur. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 25, diac. 6. 36. Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos 15, mens. 2, d. 6. Hic constituit ut nullus clericus causam in publico ageret, nisi in ecclesia. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 27, diaconos 4. 37. Liberius, natione Romanus, ex patre Augustino, sedit annos 6, menses 3, dies 4. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 18, diaconos 127.0135D| 5. 38. Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit ann. 1, m. 3, d. 2. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 21, diac. 5. 39. Damasus, natione Spanus, ex patre Antonio, sedit annos 18, m. 3, d. 11. Hic accusatus invidiose de adulterio purgatus est a quadraginta quatuor episcopis. Hic constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 31, diaconos 11. 40. Syritius, natione Romanus, ex patre Tibustio, sedit annos 15. Hic ordinavit episcopos 32, presbyteros 31, diaconos 16. Hic praecepit poenitentibus in ultimum viaticum non negare. 41. Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit annos 3, dies 10. Hic constituit ut quando evangelium recitatur, sacerdotes non se erigerent, sed curvi starent. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 5. 127.0136A| 42. Innocentius, natione Albanense, ex patre Innocentio, sedit annos 15, menses 2, dies 21. Hic constituit ut qui natus fuerit de Christiana, denuo nasci per baptismum. Hic constituit sabbato jejunare, quia Dominus sabbato in sepulcro jacuit, et discipuli sabbato jacuerunt. Hic ordinavit episcopos 54, presbyteros 30, diac. 11. 43. Zosimus, natione Graecus, ex patre Ebramio, sedit annum I, menses 3, dies 11. Hic multa constituit in Ecclesia. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 10, diaconos 3. 44. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundio presbytero, sedit annos 3, menses 8, d. 7. Hic constituit ut nulla mulier, aut monacha pallam sacratam lavaret, aut incensum in ecclesia poneret, nisi minister. Hic ordinavit episc. 36, presbyteros 13, diac. 3. 45. Coelestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 8, menses 10, dies 17. Hic constituit 127.0136B| ut antiphona ante sacrificium caneretur, quod ante non fiebat, nisi tantum Epistola beati Pauli recitabatur et sanctum Evangelium. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 32, diaconos 12. 46. Xistus, natione Romanus, ex patre Xisto, sedit annos 8, menses 19. Hic incriminavit post annum, et mensibus octo a quodam Basso, et cum quinquaginta septem episcopis purgavit se, et Bassus est damnatus. Hic ordinavit episcopos 52, presbyteros 28, diaconos 12. 47. Leo, natus Tuscus, ex patre Quintiano, sedit ann. 21, men. 1, dies 13. Hic congregavit episcopos mille ducentos, qui exposuerunt fidem catholicam, duas naturas uno in Christo Deum et hominem. Hic ordinavit episcopos 185, presbyteros 81, diac. 31. 48. Hilarius, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annos 6, menses 3, dies 10. Hic spargit epistolas de fide catholida per orbem Orientalem, et confirmavit tres synodos, Nicaeeni, Ephesini, et 127.0136C| Chalcedonensem. Hic ordinavit episcopos 25, diaconos 5. 49. Simplicianus, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos 15, men. 1, dies 8. Hic constituit ut ad sanctum Petrum et sanctum Paulum, sanctumque Laurentium presbyteri manerent propter poenitentes, et baptismum. Hic ordinavit episcopos 37, presbyteros 58, diaconos 11. 50. Felix, natione Romanus, ex patre Felice presbytero de titulo Fasciola, sedit annos 8, m. 11, d. 19. Hic ordinavit episcopos 31, presbyteros 18, diac. 5. 51. Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos 4, menses 8, dies 19. Hic liberavit a periculo famis civitatem Romae. Hic fecit tractatos et hymnos sicut beatus Ambrosius. Hic ordinavit episcopos 67, presbyteros 32, diaconos 2. 52. Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro 127.0136D| de regione quinta Caput Tauri, sedit ann. 1, mens. 11, dies 24. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 13. 53. Symmachus, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos 11, menses 7, dies 27. Hic et Laurentius sub intentione uno die ordinati sunt, Symmachus in Lateranis, Laurentius in ecclesia B. Mariae; et Symmachus confirmatus est in sede secundum judicium Theodorici regis, et Symmachus postea incriminatus cum centum quindecim episcopis se purgavit. Hic constituit ut omni die 50 Natalitiis Sanctorum Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit episcopos 117, presbyteros 92, diaconos 16. 54. Hirmisda, natione Campanus, ex patre Justo de civitate Frisinone, sedit annos 9, dies 14. Hic constituit clerum, et psalmis erudivit. Hic ordinavit episcopos 55, presbyteros 21. 55. Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantio, 127.0137A| sedit annos 2, menses 8, dies 16. Hic in custodia afflictus moriens: Hic ordinavit episcopos 15. 56. Felix, natione Sommum, ex patre Castorio, sedit annos 4, menses 2, dies 13. Ipse ordinatus est in quietem. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 55, diaconos 4. 57. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Sigiboldo, sedit annos 2, dies 26. Hic et Dioscorus sub intentione ordinati sunt; sedi Dioscorus eodem tempore defunctus, Bonifacius sedem tenuit. 58. Mercurius, qui et Joannes, natione Romanus, ex patre Projecto, de Caelio monte, sedit annos 2, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 15. 59. Agapitus, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit menses 11, dies 19. Hic ordinavit episcopos 11, diac. 4. 127.0137B| 60. Silverius, natione Campanus, ex patre Hormisda episcopus Romae, sedit ann. 1, menses 5, d. 11. Hic ordinavit episcopos 81, presbyteros 46, diaconos 16. 61. Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicariano, sedit annos 11, menses 10, dies 18. Hic est ordinatus a duobus episcopis et uno presbytero. Hic ordinavit episcopos 49, presbyteros 26, diaconos 9. 62. Joannes, natione Romanus, ex patre Anastisio, sedit annos 12, menses 11, dies 26. Hic amavit et restauravit cymiteria sanctorum martyrum, et constituit per singulas Dominicas oblationes et luminaria ibidem agere. Hic ordinavit episcopos 61, presbyteros 26, diaconos 13. 63. Benedictus, natione Romanus, de patre Bonifacio, sedit annos 4, mensem 1, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 15, diaconos 3. 127.0137C| 64. Pelagius, natione Romanus, de patre Ungildo, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Eodem tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent quia aquae diluvii superinundarent, et talis cladis, qualis a saeculo nullus meminit fuisse. Hic ordinavit episcopos 48, presbyteros 28, diaconos 8. 65. Gregorius, natione Romanus, de patre Gordiano, sedit annos 13, menses 6, dies 10. Hic exposuit Omelias 40 et Moralia Job, et super Ezechielem, Pastoralemque, et Dialogos, et multa alia fecit. Hic augumentavit in Canone, diesque nostros, usque in finem missae, Anglosque convertit ad Dominum nostrum. Hic fecit ut missa super corpus beati Petri caneretur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 39, diac. 5. 66. Sabianus, natione Tuscus de civitate Blera, de patre Bono, sedit annum 1, menses 5, dies 8. Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Hic ordinavit episcopos 26. 127.0137D| 67. Bonifacius, natione Romanus, de patre Joanne, sedit menses 8, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21. 68. Bonifacius, natione Marsorum de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos 6, menses 8, dies 13. Hic ordinavit episcopos 35, diaconos 8. 69. Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos 3, dies 33. Hic dilexit clerum multum. Hic ordinavit episcopos 39, presbyteros 19, diac. 5. 70. Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapolim, ex patre Joanne, sedit annos 5. Hic constituit ut nullus traheretur de ecclesia. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 25, diaconos 4. 71. Honorosius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos 12, menses 11, dies 18. Hujus temporibus levata est trabes in ecclesia beati 127.0138A| Petri. Hic ordinavit episcopos 88, presbyteros 13, diaconos 11. 72. Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses 2, d. 4. Hic ordinavit episcopos 4. 73. Joannes, natione Dalmatica, ex patre Venantio, sedit annum 1, mens. 9, dies 18. Hic per omnem Dalmaticam et Histriam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum, qui praedicati erant. Hic ordinavit episcopos 4. 74. Martinus, de civitate Tudertina provinciae, Tusciae, sedit annos 6, mens. 1, dies 26. Hic congregavit synodum episcopos centum quinque et condemnavit Cyrrum Alexandrinum, et Sergium, Pyrrum, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum, qui contra immaculatam fidem novitates in nocte resumpserunt, et sextam synodum conscribens confirmavit episcopum 1. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 11. 75. Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro 127.0138B| episcopo de civitate Hierusalem, sedit, annos 6, menses 5, dies 18. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 21, diaconos 4. 76. Eugenius, natione Romanus, ex patre Rufiano, sedit annos 2, mens. 9, dies 24. Hic ordinavit episcopos 21. 77. Vitalianus, natione Signensis provinciae Campaniae, ex patre Anastasio, sedit annos 14, menses 6. Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnino conservavit. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 22, diacon. 1. 78. Adeodatus, natione Romanus, ex monachis de patre Cobiano, sedit annos 4, menses 2, dies 5. Hic ordinavit episcopos 47, presbyteros 14, diaconos 2. 79. Donus, natione Romanus, ex patre Mauricino, sedit annum 1, menses 5, dies 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 10, diaconos 5. 80. Agatho, natione Sicula, sedit annos 2, menses 6, dies 4. Hic ordinavit episcopos 18, presbyteros 9, diaconos 3. 127.0138C| 81. Leo Junior, natione Sicula, de patre Paulo, sedit menses 10, dies 17. Hic constitutum fecit, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus ab archivo ecclesiae nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversi officii ecclesiae persolvere debeat. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 9, diaconos 3. 82. Benedictus junior, natione Romanus, sedit menses 10, dies 12. Hic ordinavit episcopos 12. 83. Joannes, natione Syrus, de provincia Antiochia, ex patre Cyriano, sedit annum 1, dies 9. Hic ordinavit episcopos 13. 84. Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis ortus, ex patre Tyberio in Parmomo Siciliae. Hic statuit ut tempore Domini corporis Agnus Dei a clero et populo decantaretur. Hic constituit ut diebus annuntiationis Domini, et sanctae Mariae, et sancti Simeonis, quod Ypapanti Graece dicitur, Letaniae exeant. Hic ordinavit episcopos 97, presbyteros 18, diaconos 4. Sedit annos 13, menses 7, dies 23. 127.0138D| 85. Joannes, natione Graecus, sedit annos 3, m. 2, dies 12. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 9, diaconos 2. 86. Joannes, natione Graecus, de patre Platone, sedit annos 2, menses 6, dies 17. Hic ordinavit episcopos 19. 87. Sisinnus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 88. Constantinus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 89. Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos 5, menses 9, dies 11. Hic constituit ut in quadragesimalis quinta feria jejunium atque missarum celebrationes fierent, quod ante non agebatur. Hic ordinavit episcopos 150, presbyteros 25, diaconos 4. 90. Gregorius, natione Syrus, ex patre Joanne, 127.0139A| sedit annos 10, menses 8, dies 25. Hic constituit Graeca Latinaque lingua eruditos psalmos omnes per ordinem memoriter retinens, et in eorum sensibus subtilissima excitatione limatus. Hic ordinavit episcopos 80, presbyteros 24, diaconos 4. 91. Zacharias, natione Graecus, ex patre Policrono, sedit annos 10, menses 3, dies 14. Hic ordinavit episcopos 85, presbyteros 30, diacanos 5. 127.0140A| 92. Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos 5, dies 24. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 2, diaconos 2. 93. Paulus. 94. Adrianus. 95. Leo 96. Stephanus. 97. Paschalis. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] g0z9wkxb29jun7w8tbn010eg001akzb 264799 264798 2026-05-06T18:33:20Z Demetrius Talpa 13304 264799 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= Catalogus alter pontificum Romanorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae|!, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus alter pontificum Romanorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0138D <poem> Catalogus alter pontificum Romanorum 1. 127.0133A| Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum, Antiochenus, filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, frater Andreae, primum sedit cathedram episcopatus in Antiochia an. 6, et in Romam ingressus sub Nerone Caesare, ibique sedit annis 25, menses 2, dies 4. Hic scripsit duas Epistolas, quae Canonicae nominantur, et Evangelium Marci, et ordinavit episcopos tres, Linum, et Cletum, et Clementem, et presbyteros 10, et diaconos 8. 2. Linus, natione Italus, regionis Tusciae, patre Herculano, sedit annis 11, m. 3, d. 11. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 18. 3. Cletus, natione Romanus de regione Vico Patritii, patre Aemiliano, sedit annis 12, m. 1, d. 11. Hic ex beati Petri praecepto 25 presbyteros ordinavit in Roma. Alia manu: Sub Vespasiano et Tito imperatore. 4. Clemens, natione Romanus, de regione Caelio monte, ex patre Faustino, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 10, diaconos 127.0133B| 2. Alia manu: Sub Domitiano, et Nerva, et Trajano imperatore. 5. Anacletus, natione Graecus de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 5, diaconos 3. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 6. Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo nomine Juda, de civitate Bethlehem, sedit annis 9, m. 10, d. 2. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 7. Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro de regione Caput Tauri, sedit annis 10, m. 6, d. 2. Hic constituit aquam sparsionis cum sale benedici. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore, et sub Aelio Hadriano imperatore. 8. Xystus, natione Romanus, et patre Pastore de regione Vialata, sedit annis 10, m. 2, d. 1. Hic constituit 127.0133C| ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Hic ordinavit episcopos 4, presbyteros 9, diaconos 4. Alia manu: Sub Hadriano imperatore. 9. Telisphorus, natione Graecus, ex anachorita, sedit annis 21, m. 3. Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur, et in Natale Domini in nocte, ut missae celebrarentur, et Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 8. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 10. Yginus, natione Graecus ex philosopho de Athenis, cujus genealogiam non inveni, sedit annis 4, m. 3, d. 4. Hic clerum composuit, et distribuit gradus ecclesiasticos. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 15, diaconos 5. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 11. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquilae, sedit annis 18, m. 4, d. 3. Hic angelo monente praecepit Pascha die Dominico 127.0133D| celebrari. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 19, diaconos 21. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 12. Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne de vico Umisa, sedit annis 10, m. 4, d. 3. Hic constituit ut clericus comam non nutriret. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 17, diaconos 4. 127.0134A| 13. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio de civitate Fundis, sedit annis 9, m. 6, d. 12. Hic constituit ut nulla monaca pallam sacratam tangeret, nec incensum poneret in sanctam ecclesiam. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 9. 14. Eleuther, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur, quae rationabilis humanaque esset. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 12, diaconos 8. 15. Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Hic constituit ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Pius. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 4, diaconos 7. 16. Zephirinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos 8, menses 7, dies 10. Hic ordinavit episcopos 13, presbyteros 4, diaconos 7. 17. Calistus, natione Romanus, ex patre Domitio ex regione Ravennatium, sedit annos 6, menses 2, dies 10. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 16, 127.0134B| diaconos 3. Et alia manu: Sub Marco Aurelio imperatore. 18. Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos 4, menses 10, dies 11. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Aurelio Alexandro imperat. 19. Antherus, natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos 12, mens. 1, d. 12. Hic gesta martyrum diligenter exquisivit; hic ordinavit episcopum 1. Et alia manu: Sub Maximo Imperatore. 20. Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos 9, menses 5, dies 2. Hic ordinavit episcopos 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Maximo imper. 21. Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio, sedit annos 14, menses 11, dies 11. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 21, diaconos 7. Et alia manu: Sub Gordiano, et Philippo, et Decio imperatore. 127.0134C| 22. Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos 2, mens. 2, dies 2. Hic levavit corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diac. 4. Et alia manu: Sub Decio imper. et Gallo, et Volusiano imper. 23. Lucius, natione Romanus, ex patre Porfirio, sedit annos 3, menses 3, dies 3. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi episcopum in omni loco non desererent. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diaconos 4. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 24. Stephanus, natione Romanus, ex patre Jobio, sedit annos 7, menses 5, dies 2. Hic constituit sacerdotes, et levitas, ut vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imperatore. 127.0134D| 25. Xistus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annum 1, menses 10, dies 23. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 4, diaconos 7. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 26. Dionysius ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos 6, menses 2, dies 4. Hic presbyteris ecclesias dedit, et parochias, 127.0135A| et dioeceses constituit. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 12, diaconos 6. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 27. Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos 4, menses 3, dies 25. Hic constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 8, diaconos 5. Et alia manu: Sub Claudio et Aureliano imperatore. 28. Eutitanus, natione Tuscus, ex patre Marino de Civitate Lunis, sedit ann. 1, m. 1, d. 1. Hic constituit ut fruges super altare, favae et uvae benedici. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 14. diaconos 5. Et alia manu: Sub Aureliano imperatore. 29. Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani, ex patre Gagio, sedit annos 11, menses 4, dies 12. Hic ordines ecclesiasticos disposuit. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 26, diaconos 8. 127.0135B| 30. Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos 9, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 4, diac. 2. 31. Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto de regione Vialata, sedit annos 5, mens. 7, dies 21. Hic constituit titulos in urbe Roma propter baptismum et poenitentiam. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 2. 32. Eusebius, natione Graecus, ex medico, sedit annos 2, m. 1, d. 3. Hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi, et Judas baptizatus est. Hic ordinavit episcopos 14, presbyteros 14, diaconos 3. 33. Mathiadis, natione Afer, sedit annos 4. Hic constituit ut nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejuniis quis de fidelibus ageret. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 7, diac. 5. 34. Sylvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos 23, mens. 10, d. 11. Hic congregavit 127.0135C| episcopos trecentos octodecim et exposuerunt fidem catholicam, et chrisma ab episcopo confici, et baptizatum confirmari. Hic Dalmaticas praecepit indui. Hic sacrificium totum in lineum pannum involvi. Hic ordinavit episcopos 65, presbyt. 42, diaconos 26. 35. Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 2, menses 8, dies 21. Hic constituit ut episcopus civitatis, qui hostiam consecrat, pallium uteretur. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 25, diac. 6. 36. Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos 15, mens. 2, d. 6. Hic constituit ut nullus clericus causam in publico ageret, nisi in ecclesia. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 27, diaconos 4. 37. Liberius, natione Romanus, ex patre Augustino, sedit annos 6, menses 3, dies 4. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 18, diaconos 127.0135D| 5. 38. Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit ann. 1, m. 3, d. 2. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 21, diac. 5. 39. Damasus, natione Spanus, ex patre Antonio, sedit annos 18, m. 3, d. 11. Hic accusatus invidiose de adulterio purgatus est a quadraginta quatuor episcopis. Hic constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 31, diaconos 11. 40. Syritius, natione Romanus, ex patre Tibustio, sedit annos 15. Hic ordinavit episcopos 32, presbyteros 31, diaconos 16. Hic praecepit poenitentibus in ultimum viaticum non negare. 41. Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit annos 3, dies 10. Hic constituit ut quando evangelium recitatur, sacerdotes non se erigerent, sed curvi starent. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 5. 127.0136A| 42. Innocentius, natione Albanense, ex patre Innocentio, sedit annos 15, menses 2, dies 21. Hic constituit ut qui natus fuerit de Christiana, denuo nasci per baptismum. Hic constituit sabbato jejunare, quia Dominus sabbato in sepulcro jacuit, et discipuli sabbato jacuerunt. Hic ordinavit episcopos 54, presbyteros 30, diac. 11. 43. Zosimus, natione Graecus, ex patre Ebramio, sedit annum I, menses 3, dies 11. Hic multa constituit in Ecclesia. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 10, diaconos 3. 44. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundio presbytero, sedit annos 3, menses 8, d. 7. Hic constituit ut nulla mulier, aut monacha pallam sacratam lavaret, aut incensum in ecclesia poneret, nisi minister. Hic ordinavit episc. 36, presbyteros 13, diac. 3. 45. Coelestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 8, menses 10, dies 17. Hic constituit 127.0136B| ut antiphona ante sacrificium caneretur, quod ante non fiebat, nisi tantum Epistola beati Pauli recitabatur et sanctum Evangelium. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 32, diaconos 12. 46. Xistus, natione Romanus, ex patre Xisto, sedit annos 8, menses 19. Hic incriminavit post annum, et mensibus octo a quodam Basso, et cum quinquaginta septem episcopis purgavit se, et Bassus est damnatus. Hic ordinavit episcopos 52, presbyteros 28, diaconos 12. 47. Leo, natus Tuscus, ex patre Quintiano, sedit ann. 21, men. 1, dies 13. Hic congregavit episcopos mille ducentos, qui exposuerunt fidem catholicam, duas naturas uno in Christo Deum et hominem. Hic ordinavit episcopos 185, presbyteros 81, diac. 31. 48. Hilarius, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annos 6, menses 3, dies 10. Hic spargit epistolas de fide catholida per orbem Orientalem, et confirmavit tres synodos, Nicaeeni, Ephesini, et 127.0136C| Chalcedonensem. Hic ordinavit episcopos 25, diaconos 5. 49. Simplicianus, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos 15, men. 1, dies 8. Hic constituit ut ad sanctum Petrum et sanctum Paulum, sanctumque Laurentium presbyteri manerent propter poenitentes, et baptismum. Hic ordinavit episcopos 37, presbyteros 58, diaconos 11. 50. Felix, natione Romanus, ex patre Felice presbytero de titulo Fasciola, sedit annos 8, m. 11, d. 19. Hic ordinavit episcopos 31, presbyteros 18, diac. 5. 51. Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos 4, menses 8, dies 19. Hic liberavit a periculo famis civitatem Romae. Hic fecit tractatos et hymnos sicut beatus Ambrosius. Hic ordinavit episcopos 67, presbyteros 32, diaconos 2. 52. Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro 127.0136D| de regione quinta Caput Tauri, sedit ann. 1, mens. 11, dies 24. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 13. 53. Symmachus, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos 11, menses 7, dies 27. Hic et Laurentius sub intentione uno die ordinati sunt, Symmachus in Lateranis, Laurentius in ecclesia B. Mariae; et Symmachus confirmatus est in sede secundum judicium Theodorici regis, et Symmachus postea incriminatus cum centum quindecim episcopis se purgavit. Hic constituit ut omni die 50 Natalitiis Sanctorum Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit episcopos 117, presbyteros 92, diaconos 16. 54. Hirmisda, natione Campanus, ex patre Justo de civitate Frisinone, sedit annos 9, dies 14. Hic constituit clerum, et psalmis erudivit. Hic ordinavit episcopos 55, presbyteros 21. 55. Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantio, 127.0137A| sedit annos 2, menses 8, dies 16. Hic in custodia afflictus moriens: Hic ordinavit episcopos 15. 56. Felix, natione Sommum, ex patre Castorio, sedit annos 4, menses 2, dies 13. Ipse ordinatus est in quietem. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 55, diaconos 4. 57. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Sigiboldo, sedit annos 2, dies 26. Hic et Dioscorus sub intentione ordinati sunt; sedi Dioscorus eodem tempore defunctus, Bonifacius sedem tenuit. 58. Mercurius, qui et Joannes, natione Romanus, ex patre Projecto, de Caelio monte, sedit annos 2, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 15. 59. Agapitus, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit menses 11, dies 19. Hic ordinavit episcopos 11, diac. 4. 127.0137B| 60. Silverius, natione Campanus, ex patre Hormisda episcopus Romae, sedit ann. 1, menses 5, d. 11. Hic ordinavit episcopos 81, presbyteros 46, diaconos 16. 61. Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicariano, sedit annos 11, menses 10, dies 18. Hic est ordinatus a duobus episcopis et uno presbytero. Hic ordinavit episcopos 49, presbyteros 26, diaconos 9. 62. Joannes, natione Romanus, ex patre Anastisio, sedit annos 12, menses 11, dies 26. Hic amavit et restauravit cymiteria sanctorum martyrum, et constituit per singulas Dominicas oblationes et luminaria ibidem agere. Hic ordinavit episcopos 61, presbyteros 26, diaconos 13. 63. Benedictus, natione Romanus, de patre Bonifacio, sedit annos 4, mensem 1, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 15, diaconos 3. 127.0137C| 64. Pelagius, natione Romanus, de patre Ungildo, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Eodem tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent quia aquae diluvii superinundarent, et talis cladis, qualis a saeculo nullus meminit fuisse. Hic ordinavit episcopos 48, presbyteros 28, diaconos 8. 65. Gregorius, natione Romanus, de patre Gordiano, sedit annos 13, menses 6, dies 10. Hic exposuit Omelias 40 et Moralia Job, et super Ezechielem, Pastoralemque, et Dialogos, et multa alia fecit. Hic augumentavit in Canone, diesque nostros, usque in finem missae, Anglosque convertit ad Dominum nostrum. Hic fecit ut missa super corpus beati Petri caneretur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 39, diac. 5. 66. Sabianus, natione Tuscus de civitate Blera, de patre Bono, sedit annum 1, menses 5, dies 8. Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Hic ordinavit episcopos 26. 127.0137D| 67. Bonifacius, natione Romanus, de patre Joanne, sedit menses 8, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21. 68. Bonifacius, natione Marsorum de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos 6, menses 8, dies 13. Hic ordinavit episcopos 35, diaconos 8. 69. Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos 3, dies 33. Hic dilexit clerum multum. Hic ordinavit episcopos 39, presbyteros 19, diac. 5. 70. Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapolim, ex patre Joanne, sedit annos 5. Hic constituit ut nullus traheretur de ecclesia. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 25, diaconos 4. 71. Honorosius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos 12, menses 11, dies 18. Hujus temporibus levata est trabes in ecclesia beati 127.0138A| Petri. Hic ordinavit episcopos 88, presbyteros 13, diaconos 11. 72. Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses 2, d. 4. Hic ordinavit episcopos 4. 73. Joannes, natione Dalmatica, ex patre Venantio, sedit annum 1, mens. 9, dies 18. Hic per omnem Dalmaticam et Histriam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum, qui praedicati erant. Hic ordinavit episcopos 4. 74. Martinus, de civitate Tudertina provinciae, Tusciae, sedit annos 6, mens. 1, dies 26. Hic congregavit synodum episcopos centum quinque et condemnavit Cyrrum Alexandrinum, et Sergium, Pyrrum, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum, qui contra immaculatam fidem novitates in nocte resumpserunt, et sextam synodum conscribens confirmavit episcopum 1. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 11. 75. Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro 127.0138B| episcopo de civitate Hierusalem, sedit, annos 6, menses 5, dies 18. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 21, diaconos 4. 76. Eugenius, natione Romanus, ex patre Rufiano, sedit annos 2, mens. 9, dies 24. Hic ordinavit episcopos 21. 77. Vitalianus, natione Signensis provinciae Campaniae, ex patre Anastasio, sedit annos 14, menses 6. Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnino conservavit. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 22, diacon. 1. 78. Adeodatus, natione Romanus, ex monachis de patre Cobiano, sedit annos 4, menses 2, dies 5. Hic ordinavit episcopos 47, presbyteros 14, diaconos 2. 79. Donus, natione Romanus, ex patre Mauricino, sedit annum 1, menses 5, dies 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 10, diaconos 5. 80. Agatho, natione Sicula, sedit annos 2, menses 6, dies 4. Hic ordinavit episcopos 18, presbyteros 9, diaconos 3. 127.0138C| 81. Leo Junior, natione Sicula, de patre Paulo, sedit menses 10, dies 17. Hic constitutum fecit, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus ab archivo ecclesiae nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversi officii ecclesiae persolvere debeat. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 9, diaconos 3. 82. Benedictus junior, natione Romanus, sedit menses 10, dies 12. Hic ordinavit episcopos 12. 83. Joannes, natione Syrus, de provincia Antiochia, ex patre Cyriano, sedit annum 1, dies 9. Hic ordinavit episcopos 13. 84. Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis ortus, ex patre Tyberio in Parmomo Siciliae. Hic statuit ut tempore Domini corporis Agnus Dei a clero et populo decantaretur. Hic constituit ut diebus annuntiationis Domini, et sanctae Mariae, et sancti Simeonis, quod Ypapanti Graece dicitur, Letaniae exeant. Hic ordinavit episcopos 97, presbyteros 18, diaconos 4. Sedit annos 13, menses 7, dies 23. 127.0138D| 85. Joannes, natione Graecus, sedit annos 3, m. 2, dies 12. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 9, diaconos 2. 86. Joannes, natione Graecus, de patre Platone, sedit annos 2, menses 6, dies 17. Hic ordinavit episcopos 19. 87. Sisinnus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 88. Constantinus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 89. Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos 5, menses 9, dies 11. Hic constituit ut in quadragesimalis quinta feria jejunium atque missarum celebrationes fierent, quod ante non agebatur. Hic ordinavit episcopos 150, presbyteros 25, diaconos 4. 90. Gregorius, natione Syrus, ex patre Joanne, 127.0139A| sedit annos 10, menses 8, dies 25. Hic constituit Graeca Latinaque lingua eruditos psalmos omnes per ordinem memoriter retinens, et in eorum sensibus subtilissima excitatione limatus. Hic ordinavit episcopos 80, presbyteros 24, diaconos 4. 91. Zacharias, natione Graecus, ex patre Policrono, sedit annos 10, menses 3, dies 14. Hic ordinavit episcopos 85, presbyteros 30, diacanos 5. 127.0140A| 92. Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos 5, dies 24. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 2, diaconos 2. 93. Paulus. 94. Adrianus. 95. Leo 96. Stephanus. 97. Paschalis. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] hfzkf3elkd4lft4b2xcarxp2kke95fz 264800 264799 2026-05-06T18:33:38Z Demetrius Talpa 13304 264800 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= Catalogus alter pontificum Romanorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus alter pontificum Romanorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0138D <poem> Catalogus alter pontificum Romanorum 1. 127.0133A| Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum, Antiochenus, filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, frater Andreae, primum sedit cathedram episcopatus in Antiochia an. 6, et in Romam ingressus sub Nerone Caesare, ibique sedit annis 25, menses 2, dies 4. Hic scripsit duas Epistolas, quae Canonicae nominantur, et Evangelium Marci, et ordinavit episcopos tres, Linum, et Cletum, et Clementem, et presbyteros 10, et diaconos 8. 2. Linus, natione Italus, regionis Tusciae, patre Herculano, sedit annis 11, m. 3, d. 11. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 18. 3. Cletus, natione Romanus de regione Vico Patritii, patre Aemiliano, sedit annis 12, m. 1, d. 11. Hic ex beati Petri praecepto 25 presbyteros ordinavit in Roma. Alia manu: Sub Vespasiano et Tito imperatore. 4. Clemens, natione Romanus, de regione Caelio monte, ex patre Faustino, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 10, diaconos 127.0133B| 2. Alia manu: Sub Domitiano, et Nerva, et Trajano imperatore. 5. Anacletus, natione Graecus de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annis 9, m. 2, d. 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 5, diaconos 3. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 6. Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo nomine Juda, de civitate Bethlehem, sedit annis 9, m. 10, d. 2. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore. 7. Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro de regione Caput Tauri, sedit annis 10, m. 6, d. 2. Hic constituit aquam sparsionis cum sale benedici. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 6, diaconos 2. Alia manu: Sub Trajano imperatore, et sub Aelio Hadriano imperatore. 8. Xystus, natione Romanus, et patre Pastore de regione Vialata, sedit annis 10, m. 2, d. 1. Hic constituit 127.0133C| ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Hic ordinavit episcopos 4, presbyteros 9, diaconos 4. Alia manu: Sub Hadriano imperatore. 9. Telisphorus, natione Graecus, ex anachorita, sedit annis 21, m. 3. Hic constituit ut septem hebdomadas ante Pascha jejunium celebraretur, et in Natale Domini in nocte, ut missae celebrarentur, et Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 8. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 10. Yginus, natione Graecus ex philosopho de Athenis, cujus genealogiam non inveni, sedit annis 4, m. 3, d. 4. Hic clerum composuit, et distribuit gradus ecclesiasticos. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 15, diaconos 5. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 11. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquilae, sedit annis 18, m. 4, d. 3. Hic angelo monente praecepit Pascha die Dominico 127.0133D| celebrari. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 19, diaconos 21. Alia manu: Sub Antonino Pio imperatore. 12. Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne de vico Umisa, sedit annis 10, m. 4, d. 3. Hic constituit ut clericus comam non nutriret. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 17, diaconos 4. 127.0134A| 13. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio de civitate Fundis, sedit annis 9, m. 6, d. 12. Hic constituit ut nulla monaca pallam sacratam tangeret, nec incensum poneret in sanctam ecclesiam. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 9. 14. Eleuther, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur, quae rationabilis humanaque esset. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 12, diaconos 8. 15. Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Hic constituit ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et Pius. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 4, diaconos 7. 16. Zephirinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos 8, menses 7, dies 10. Hic ordinavit episcopos 13, presbyteros 4, diaconos 7. 17. Calistus, natione Romanus, ex patre Domitio ex regione Ravennatium, sedit annos 6, menses 2, dies 10. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 16, 127.0134B| diaconos 3. Et alia manu: Sub Marco Aurelio imperatore. 18. Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos 4, menses 10, dies 11. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Aurelio Alexandro imperat. 19. Antherus, natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos 12, mens. 1, d. 12. Hic gesta martyrum diligenter exquisivit; hic ordinavit episcopum 1. Et alia manu: Sub Maximo Imperatore. 20. Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos 9, menses 5, dies 2. Hic ordinavit episcopos 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Maximo imper. 21. Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio, sedit annos 14, menses 11, dies 11. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 21, diaconos 7. Et alia manu: Sub Gordiano, et Philippo, et Decio imperatore. 127.0134C| 22. Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos 2, mens. 2, dies 2. Hic levavit corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diac. 4. Et alia manu: Sub Decio imper. et Gallo, et Volusiano imper. 23. Lucius, natione Romanus, ex patre Porfirio, sedit annos 3, menses 3, dies 3. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi episcopum in omni loco non desererent. Hic ordinavit episcopos 7, presbyteros 4, diaconos 4. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 24. Stephanus, natione Romanus, ex patre Jobio, sedit annos 7, menses 5, dies 2. Hic constituit sacerdotes, et levitas, ut vestes sacratas in usu quotidiano non uti, nisi in ecclesia tantum. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 6, diaconos 5. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imperatore. 127.0134D| 25. Xistus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annum 1, menses 10, dies 23. Hic ordinavit episcopos 3, presbyteros 4, diaconos 7. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 26. Dionysius ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos 6, menses 2, dies 4. Hic presbyteris ecclesias dedit, et parochias, 127.0135A| et dioeceses constituit. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 12, diaconos 6. Et alia manu: Sub Valeriano et Gallieno imper. 27. Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos 4, menses 3, dies 25. Hic constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 8, diaconos 5. Et alia manu: Sub Claudio et Aureliano imperatore. 28. Eutitanus, natione Tuscus, ex patre Marino de Civitate Lunis, sedit ann. 1, m. 1, d. 1. Hic constituit ut fruges super altare, favae et uvae benedici. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 14. diaconos 5. Et alia manu: Sub Aureliano imperatore. 29. Caius, natione Dalmata, ex genere Diocletiani, ex patre Gagio, sedit annos 11, menses 4, dies 12. Hic ordines ecclesiasticos disposuit. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 26, diaconos 8. 127.0135B| 30. Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos 9, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 5, presbyteros 4, diac. 2. 31. Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto de regione Vialata, sedit annos 5, mens. 7, dies 21. Hic constituit titulos in urbe Roma propter baptismum et poenitentiam. Hic ordinavit presbyteros 12, diaconos 2. 32. Eusebius, natione Graecus, ex medico, sedit annos 2, m. 1, d. 3. Hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Christi, et Judas baptizatus est. Hic ordinavit episcopos 14, presbyteros 14, diaconos 3. 33. Mathiadis, natione Afer, sedit annos 4. Hic constituit ut nulla ratione die Dominico, aut quinta feria jejuniis quis de fidelibus ageret. Hic ordinavit episcopos 12, presbyteros 7, diac. 5. 34. Sylvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos 23, mens. 10, d. 11. Hic congregavit 127.0135C| episcopos trecentos octodecim et exposuerunt fidem catholicam, et chrisma ab episcopo confici, et baptizatum confirmari. Hic Dalmaticas praecepit indui. Hic sacrificium totum in lineum pannum involvi. Hic ordinavit episcopos 65, presbyt. 42, diaconos 26. 35. Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 2, menses 8, dies 21. Hic constituit ut episcopus civitatis, qui hostiam consecrat, pallium uteretur. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 25, diac. 6. 36. Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos 15, mens. 2, d. 6. Hic constituit ut nullus clericus causam in publico ageret, nisi in ecclesia. Hic ordinavit episcopos 9, presbyteros 27, diaconos 4. 37. Liberius, natione Romanus, ex patre Augustino, sedit annos 6, menses 3, dies 4. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 18, diaconos 127.0135D| 5. 38. Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit ann. 1, m. 3, d. 2. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 21, diac. 5. 39. Damasus, natione Spanus, ex patre Antonio, sedit annos 18, m. 3, d. 11. Hic accusatus invidiose de adulterio purgatus est a quadraginta quatuor episcopis. Hic constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 31, diaconos 11. 40. Syritius, natione Romanus, ex patre Tibustio, sedit annos 15. Hic ordinavit episcopos 32, presbyteros 31, diaconos 16. Hic praecepit poenitentibus in ultimum viaticum non negare. 41. Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit annos 3, dies 10. Hic constituit ut quando evangelium recitatur, sacerdotes non se erigerent, sed curvi starent. Hic ordinavit episcopos 11, presbyteros 8, diaconos 5. 127.0136A| 42. Innocentius, natione Albanense, ex patre Innocentio, sedit annos 15, menses 2, dies 21. Hic constituit ut qui natus fuerit de Christiana, denuo nasci per baptismum. Hic constituit sabbato jejunare, quia Dominus sabbato in sepulcro jacuit, et discipuli sabbato jacuerunt. Hic ordinavit episcopos 54, presbyteros 30, diac. 11. 43. Zosimus, natione Graecus, ex patre Ebramio, sedit annum I, menses 3, dies 11. Hic multa constituit in Ecclesia. Hic ordinavit episcopos 8, presbyteros 10, diaconos 3. 44. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundio presbytero, sedit annos 3, menses 8, d. 7. Hic constituit ut nulla mulier, aut monacha pallam sacratam lavaret, aut incensum in ecclesia poneret, nisi minister. Hic ordinavit episc. 36, presbyteros 13, diac. 3. 45. Coelestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos 8, menses 10, dies 17. Hic constituit 127.0136B| ut antiphona ante sacrificium caneretur, quod ante non fiebat, nisi tantum Epistola beati Pauli recitabatur et sanctum Evangelium. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 32, diaconos 12. 46. Xistus, natione Romanus, ex patre Xisto, sedit annos 8, menses 19. Hic incriminavit post annum, et mensibus octo a quodam Basso, et cum quinquaginta septem episcopis purgavit se, et Bassus est damnatus. Hic ordinavit episcopos 52, presbyteros 28, diaconos 12. 47. Leo, natus Tuscus, ex patre Quintiano, sedit ann. 21, men. 1, dies 13. Hic congregavit episcopos mille ducentos, qui exposuerunt fidem catholicam, duas naturas uno in Christo Deum et hominem. Hic ordinavit episcopos 185, presbyteros 81, diac. 31. 48. Hilarius, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annos 6, menses 3, dies 10. Hic spargit epistolas de fide catholida per orbem Orientalem, et confirmavit tres synodos, Nicaeeni, Ephesini, et 127.0136C| Chalcedonensem. Hic ordinavit episcopos 25, diaconos 5. 49. Simplicianus, natione Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annos 15, men. 1, dies 8. Hic constituit ut ad sanctum Petrum et sanctum Paulum, sanctumque Laurentium presbyteri manerent propter poenitentes, et baptismum. Hic ordinavit episcopos 37, presbyteros 58, diaconos 11. 50. Felix, natione Romanus, ex patre Felice presbytero de titulo Fasciola, sedit annos 8, m. 11, d. 19. Hic ordinavit episcopos 31, presbyteros 18, diac. 5. 51. Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos 4, menses 8, dies 19. Hic liberavit a periculo famis civitatem Romae. Hic fecit tractatos et hymnos sicut beatus Ambrosius. Hic ordinavit episcopos 67, presbyteros 32, diaconos 2. 52. Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro 127.0136D| de regione quinta Caput Tauri, sedit ann. 1, mens. 11, dies 24. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 13. 53. Symmachus, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos 11, menses 7, dies 27. Hic et Laurentius sub intentione uno die ordinati sunt, Symmachus in Lateranis, Laurentius in ecclesia B. Mariae; et Symmachus confirmatus est in sede secundum judicium Theodorici regis, et Symmachus postea incriminatus cum centum quindecim episcopis se purgavit. Hic constituit ut omni die 50 Natalitiis Sanctorum Gloria in excelsis Deo caneretur. Hic ordinavit episcopos 117, presbyteros 92, diaconos 16. 54. Hirmisda, natione Campanus, ex patre Justo de civitate Frisinone, sedit annos 9, dies 14. Hic constituit clerum, et psalmis erudivit. Hic ordinavit episcopos 55, presbyteros 21. 55. Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantio, 127.0137A| sedit annos 2, menses 8, dies 16. Hic in custodia afflictus moriens: Hic ordinavit episcopos 15. 56. Felix, natione Sommum, ex patre Castorio, sedit annos 4, menses 2, dies 13. Ipse ordinatus est in quietem. Hic ordinavit episcopos 19, presbyteros 55, diaconos 4. 57. Bonifacius, natione Romanus, ex patre Sigiboldo, sedit annos 2, dies 26. Hic et Dioscorus sub intentione ordinati sunt; sedi Dioscorus eodem tempore defunctus, Bonifacius sedem tenuit. 58. Mercurius, qui et Joannes, natione Romanus, ex patre Projecto, de Caelio monte, sedit annos 2, menses 4, dies 6. Hic ordinavit episcopos 16, presbyteros 15. 59. Agapitus, natione Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit menses 11, dies 19. Hic ordinavit episcopos 11, diac. 4. 127.0137B| 60. Silverius, natione Campanus, ex patre Hormisda episcopus Romae, sedit ann. 1, menses 5, d. 11. Hic ordinavit episcopos 81, presbyteros 46, diaconos 16. 61. Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicariano, sedit annos 11, menses 10, dies 18. Hic est ordinatus a duobus episcopis et uno presbytero. Hic ordinavit episcopos 49, presbyteros 26, diaconos 9. 62. Joannes, natione Romanus, ex patre Anastisio, sedit annos 12, menses 11, dies 26. Hic amavit et restauravit cymiteria sanctorum martyrum, et constituit per singulas Dominicas oblationes et luminaria ibidem agere. Hic ordinavit episcopos 61, presbyteros 26, diaconos 13. 63. Benedictus, natione Romanus, de patre Bonifacio, sedit annos 4, mensem 1, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 15, diaconos 3. 127.0137C| 64. Pelagius, natione Romanus, de patre Ungildo, sedit annos 10, menses 2, dies 10. Eodem tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent quia aquae diluvii superinundarent, et talis cladis, qualis a saeculo nullus meminit fuisse. Hic ordinavit episcopos 48, presbyteros 28, diaconos 8. 65. Gregorius, natione Romanus, de patre Gordiano, sedit annos 13, menses 6, dies 10. Hic exposuit Omelias 40 et Moralia Job, et super Ezechielem, Pastoralemque, et Dialogos, et multa alia fecit. Hic augumentavit in Canone, diesque nostros, usque in finem missae, Anglosque convertit ad Dominum nostrum. Hic fecit ut missa super corpus beati Petri caneretur. Hic ordinavit episcopos 62, presbyteros 39, diac. 5. 66. Sabianus, natione Tuscus de civitate Blera, de patre Bono, sedit annum 1, menses 5, dies 8. Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Hic ordinavit episcopos 26. 127.0137D| 67. Bonifacius, natione Romanus, de patre Joanne, sedit menses 8, dies 28. Hic ordinavit episcopos 21. 68. Bonifacius, natione Marsorum de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos 6, menses 8, dies 13. Hic ordinavit episcopos 35, diaconos 8. 69. Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos 3, dies 33. Hic dilexit clerum multum. Hic ordinavit episcopos 39, presbyteros 19, diac. 5. 70. Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapolim, ex patre Joanne, sedit annos 5. Hic constituit ut nullus traheretur de ecclesia. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 25, diaconos 4. 71. Honorosius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos 12, menses 11, dies 18. Hujus temporibus levata est trabes in ecclesia beati 127.0138A| Petri. Hic ordinavit episcopos 88, presbyteros 13, diaconos 11. 72. Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses 2, d. 4. Hic ordinavit episcopos 4. 73. Joannes, natione Dalmatica, ex patre Venantio, sedit annum 1, mens. 9, dies 18. Hic per omnem Dalmaticam et Histriam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum, qui praedicati erant. Hic ordinavit episcopos 4. 74. Martinus, de civitate Tudertina provinciae, Tusciae, sedit annos 6, mens. 1, dies 26. Hic congregavit synodum episcopos centum quinque et condemnavit Cyrrum Alexandrinum, et Sergium, Pyrrum, et Paulum patriarcham Constantinopolitanum, qui contra immaculatam fidem novitates in nocte resumpserunt, et sextam synodum conscribens confirmavit episcopum 1. Hic ordinavit episcopos 28, presbyteros 11. 75. Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro 127.0138B| episcopo de civitate Hierusalem, sedit, annos 6, menses 5, dies 18. Hic ordinavit episcopos 46, presbyteros 21, diaconos 4. 76. Eugenius, natione Romanus, ex patre Rufiano, sedit annos 2, mens. 9, dies 24. Hic ordinavit episcopos 21. 77. Vitalianus, natione Signensis provinciae Campaniae, ex patre Anastasio, sedit annos 14, menses 6. Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnino conservavit. Hic ordinavit episcopos 27, presbyteros 22, diacon. 1. 78. Adeodatus, natione Romanus, ex monachis de patre Cobiano, sedit annos 4, menses 2, dies 5. Hic ordinavit episcopos 47, presbyteros 14, diaconos 2. 79. Donus, natione Romanus, ex patre Mauricino, sedit annum 1, menses 5, dies 10. Hic ordinavit episcopos 6, presbyteros 10, diaconos 5. 80. Agatho, natione Sicula, sedit annos 2, menses 6, dies 4. Hic ordinavit episcopos 18, presbyteros 9, diaconos 3. 127.0138C| 81. Leo Junior, natione Sicula, de patre Paulo, sedit menses 10, dies 17. Hic constitutum fecit, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus ab archivo ecclesiae nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversi officii ecclesiae persolvere debeat. Hic ordinavit episcopos 21, presbyteros 9, diaconos 3. 82. Benedictus junior, natione Romanus, sedit menses 10, dies 12. Hic ordinavit episcopos 12. 83. Joannes, natione Syrus, de provincia Antiochia, ex patre Cyriano, sedit annum 1, dies 9. Hic ordinavit episcopos 13. 84. Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis ortus, ex patre Tyberio in Parmomo Siciliae. Hic statuit ut tempore Domini corporis Agnus Dei a clero et populo decantaretur. Hic constituit ut diebus annuntiationis Domini, et sanctae Mariae, et sancti Simeonis, quod Ypapanti Graece dicitur, Letaniae exeant. Hic ordinavit episcopos 97, presbyteros 18, diaconos 4. Sedit annos 13, menses 7, dies 23. 127.0138D| 85. Joannes, natione Graecus, sedit annos 3, m. 2, dies 12. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 9, diaconos 2. 86. Joannes, natione Graecus, de patre Platone, sedit annos 2, menses 6, dies 17. Hic ordinavit episcopos 19. 87. Sisinnus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 88. Constantinus, natione Syrus, de patre Joanne, sedit annos 7, dies 15. Hic ordinavit episcopos 64, presbyteros 10, diaconos 2. 89. Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos 5, menses 9, dies 11. Hic constituit ut in quadragesimalis quinta feria jejunium atque missarum celebrationes fierent, quod ante non agebatur. Hic ordinavit episcopos 150, presbyteros 25, diaconos 4. 90. Gregorius, natione Syrus, ex patre Joanne, 127.0139A| sedit annos 10, menses 8, dies 25. Hic constituit Graeca Latinaque lingua eruditos psalmos omnes per ordinem memoriter retinens, et in eorum sensibus subtilissima excitatione limatus. Hic ordinavit episcopos 80, presbyteros 24, diaconos 4. 91. Zacharias, natione Graecus, ex patre Policrono, sedit annos 10, menses 3, dies 14. Hic ordinavit episcopos 85, presbyteros 30, diacanos 5. 127.0140A| 92. Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos 5, dies 24. Hic ordinavit episcopos 15, presbyteros 2, diaconos 2. 93. Paulus. 94. Adrianus. 95. Leo 96. Stephanus. 97. Paschalis. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] cyvxevmw4vnftj4eq2ua67x6ulxivbs 0 62453 264804 228413 2026-05-06T18:34:42Z Demetrius Talpa 13304 264804 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus=Catalogus pontificum Romanorum et decretorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' <poem> Catalogus pontificum Romanorum et decretorum Catalogus pontificum Romanorum et decretorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0144B Catalogus pontificum Romanorum et decretorum 127.0141A| Beatus Petrus sedit annos 25, menses 2, dies 7. Hic martyrio cum Paulo coronatur post passionem Domini anno 38. Linus an. 11, m. 3, d. 12. Obiit 8 Kal. Oct.; hic ex praecepto B. Petri constituit ut mulier non velato capite in ecclesiam non introeat. Cletus an. 12, m. 1, d. 11. Obiit 6 Kal. Maii. Hic ex praecepto B. Petri 25 presbyteros ordinavit in urbe Roma. Clemens annos 9, menses 2, dies 10. Anacletus an. 11, mens. 1, dies 7. Evaristus annos 13. Alexander an. 11, m. 7, d. 1, cessavit d. 35. Hic in passionem Domini miscuit in praedicatione sacerdotum, quando missae celebrantur. Natione Romanus. Xistus an. 10, m. 3, d. 21, cess. d. 11. Natione Romanus. Hic constituit ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. 127.0141B| Telephorus an. 11, m. 2, d. 22. cess. d. 7. Natione Graecus. Hic constituit in Nativitate Domini noctu missas celebrare, et hymnum angelicum, id est Gloria in Excelsis Deo. Iginus an. 4, m. 3, d. 7, cess. d. 3. Natione Graecus. Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Annitius an. 8, m. 3, d. 6, cess. d. 17. Obiit 15 Kal. Maii. Pius an. 11, m. 4, d. 3. cess. d. 14. Hic constituit ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Sother an. 9, m. 3, d. 20, cess. d. 22. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in sancta ecclesia. Eleuther an. 15, m. 6 d. 5, cess. d. 6. Obiit 7 Kal. Junii. Victor an. 10, m. 2, d. 10, cess. d. 12. Obiit 6 Kal. Augusti. Zepherinus an. 16, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Obiit 5 Kal. Sept. 127.0141C| Calistus an. 7, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Hic constituit ter in anno fieri jejunium die Sabbati. Urbanus an. 8, m. 11, d. 12, cess. d. 30. Hic obiit 15 Kal. Jun. Pontianus an. 5, m. 2, d. 2, cess. d. 10. Obiit Kal. [3 Kal.] Nov. Antherus an. 12, m. 1, d. 12, cess. d. 13. Fabianus an. 14, m. 11, d. 7, cess. d. 13. Cornelius an. 3, m. 2, d. 10, cess. d. 66. Lucius an. 3, m. 3, d. 3, cess. d. 33. Hic praecepit ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium ecclesiasticum. Obiit 11 Kal. Sept. Stephanus an. 4, m. 2, d. 15, cess. d. 22. Hic constituit ut vestimenta ecclesiastica, quibus Deo ministratur, et sacra debent esse, et honesta, quibus aliis usibus nemo debet perfrui, quam ecclesiasticis, et Deo dignis officiis, quae nec ab aliis debent contingi, nec ferri, nisi a sacris hominibus. Xistus natione Graecus an. 2, m. 11, d. 6, cess. 127.0141D| d. 25. Dionysius an. 2, m. 3, d. 7, cess. d. 5. Felix an. 2, m. 10, d. 25, cess. d. 5. Hic constituit 127.0142A| supra memorias martyrum missas celebrare. Obiit 4 Kal. Junii. Euticianus an. 8, m. 10, d. 4, cess. d. 8. Hic constituit fruges super altare tantum uvae et fabae benedici. Obiit 11 Kal. Aug. Caius an. 11, m. 4, d. 9, cess. d. 11. Marcellinus an. 9, m. 2, d. 25, cess. episcopatus an. 7. m. 6, d. 25. Marcellus an. 5, m. 7, d. 21, cess. d. 20. Eusebius an. 2, m. 2, d. 25, cess. d. 7. Sub hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Chisti 5 Non. Maii. Obiit 6 Non. Octobris. Melciades an. 3, m. 7, d. 21, cess. d. 16. Obiit Idus Decembr. Silvester an. 23, m. 10, d. 11, cess. d. 15. Hic constituit ut baptizatum liniat presbyter chrismate levatum de aqua propter occasionem mortis: et nullus laicus crimen clerico audeat inferre. Item constituit ut sacrificium altaris non in sericum, neque 127.0142B| in pannum tinctum celebretur, nisi tantum in linium de terra procreatum, ab episcopo benedictum: sed sicut corpus Domini nostri Jesu Christi in sindonem mundam lineam sepultus est, sic missa celebretur. Marcus an. 11, m. 7, d. 20. Episcopatus cess. d. 20. Obiit 3 Nonas Octobris. Julius an. 11, m. 2, d. 5, cess. d. 25. Liberius an. 10, m. 3, d. 4, cess. d. 6. Felix (2) an. 1, m. 3, d. 2, cess. d. 38. Passus 3 Idus Nov. Damasus an. 18, m. 2, d. 10, cess. d. 31. Siricius an. 15, m. 11, d. 25, cess. d. 20. Anastasius (1) an. 2, d. 26, cess. d. 20. Obiit 5 Kal. Maii. Innocentius an. 15, m. 2, d. 21, cess. d. 33. Obiit 6 Kal. Aug. Zosimus an. 1, m. 8, d. 23, cess. d. 11. Hic constituit a levitis cereum benedici. Obiit 8 Kal. Maii. 127.0142C| Bonefacius an. 3, m. 5, d. 13, cess. d. 9. Obiit 9 Kal. Nov. Coelestinus an. 7, m. 10, d. 9, cess. d. 21. Obiit 8 Aprilis. Xistus (III) an. 8, d. 19, cess. d. 22. Leo (Primus) an. 22, m. 1, d. 26, cess. d. 7. Obiit 4 Idus Apr. Hylarius an. 6, m. 3, d. 10, cess. d. 10 Simplicius an. 15, m. 1, d. 7, cess. d. 6. Hic fecit ordinationes in urbe Roma mense Decembri, et Febr. num. 3 presbyteros 63, diaconos 11, episcopos per diversa loca. Felix (3) an. 8, m. 11, d. 17, cess. d. 5. Gelasius an. 4, m. 8, d. 18, cess. d. 8. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma in mense Febr. et decemb. Presbyteros 32, diacones 2, episcopos per diversa loca. Hic fecit tractus, et hymnos, sicut B, Ambrosius. Obiit 12 Kal. Decembr. Anastasius an. 1, m. 11, d. 24, cess. d. 4. Multi clerici et presbyteri separaverunt se a communione 127.0142D| istius, eo quod communicasset Fotino diacono, et quia voluit occulte revocare Acatium, nec potuit, Obiit 4 Kal. Decembr. 127.0143A| Simachus an. 15, m. 8, d. 27, cess. d. 7. Hic constituit ut omni die Dominico, vel natali martyr. Gloria in Excelsis diceretur. Hic fecit ordinationes 4 in urbe Roma mense Decembri, et Febr. presbyteros 92, diac. 16, episcopos per diversa loca 117. Hormisda ann. 8, d. 17, cess. d. 6. Obiit 8 Idus August. Joannes an. 2, m. 8, d. 17, cess. d. 58. Hic a Theodorico rege captus, et maceratus in custodia apud Ravennam defunctus est martyr 15 Kal. Junii. Felix (4) an. 4, m. 2, d. 13. cess. d. 3. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma mens. Febr. et Mar., presbyteros 55, diaconos 4, episcopos per diversa loca 28. Obiit 5 Idus Octobr. Bonefacius (2) an. 2, d. 26, cess. m. 1, d. 15. Obiit 6 Kal. Nov. Joannes (2) an. 2, m. 4, d. 6, cess. d. 6. Obiit 6 Kal. Junii. Agapitus m. 11, d. 18, cess. d. 24. Obiit 10 Kal. Maii. 127.0143B| Silverius an. 1, m. 5, d. 11. Hic dolo captus, et monastica veste indutus, et a Vigilio archidiacono in Pontias insulas missus, pane tribulationis, et aqua angustiae sustentatus deficiens mortuus est confessor, et sepultus in eodem loco 12 Kal. Jul. Hic taliter subscripsit in damnatione Vigilii. Sic decet sanctorum fidem Patrum in Ecclesia servari Catholica, ut quod habuit, amittat qui improperabili temeritate, quod non accepit, assumpsit. Vigilius an. 17, m. 6, d. 26, cess. m. 3, d. 5. Pelagius an. 11, m. 10, d. 18, cess. m. 2, d. 25. Joannes (3) an. 12, m. 11, d. 26, cess. m. 10, d. 3. Obiit 14 Kal. Augusti. Benedictus an. 4, m. 1, d. 29, cess. d. 11. Tempore istius gens Longobardorum invasit Italiam. Pelagius (2) an. 10, m. 2, d. 10, cess. m. 3, d. 25. Obiit d. 7 Febr. Gregorius an. 13, m. 6, d. 10, cess. m. 5, d. 23. Hic addidit in Canone: Diesque nostros in tua pace. 127.0143C| Hic constituit ut supra corpus B. Petri missa celebraretur. Fabianus an. 1, m. 5. d. 8, cess. m. 11, d. 26. Obiit 8 Kal. Mart. Bonefatius (3) m. 8, d. 22, cess. m. 10, d. 6. Obiit 11 Id. Nov. Bonefatius (4) an. 6, m. 8, d. 13. Hic impetravit a Phoca templum Pantheum, in quo fecit ecclesiam S. Mariae et omnium martyrum. Obiit 8 Kal. Jun. Deusdedit an. 3, d. 24, cess. d. 13. Obiit 6 Idus Nov. Bonefatius (5) an. 5 et d. 13. Obiit 8 Kal. Novembr. Honorius an. 12, m. 11, d. 17, cess. an. 1, m. 7, d. 18. Obiit 4 Id. Oct. Severinus m. 2, d. 4, cess. m. 4, d. 29. Obiit 4 Non. Aug. Joannes (4) an. 1, m. 9, d. 19, cess. m. 1, d. 13. Obiit 4 Id. Oct. Theodorus an. 6, m. 5, d. 18, cess. d. 42. Obiit 2 127.0143D| Id. Maii. Martinus an. 6, m. 1, d. 29, cess. d. 28. 127.0144A| Eugenius an. 2, m. 9, d. 29, cess. d. 28. Obiit 4 Non. Jun. Vitalianus an. 14, m. 6, cess. m. 2, d. 13. Obiit 6 Kal. Febr. Adeodatus an. 4, m. 2, d. 5, cess. m. 2, d. 5 et m. 4, d. 90. Obiit 6 Kal. Junii. Donus (Primus) an. 5, m. 5, d. 10, cess. m. 2, d. 15. Agatho an. 2, m. 6, d. 4, cess. an. 1, m. 7, d. 5. Obiit 4 Id. Jan. Leo (2) m. 10, d. 25, cess. m. 2, d. 15. Obiit 5 Non. Julii. Joannes (5) an. 1, d. 9, cess m. 1, d. 19. Obiit 4 Non. Aug. Conon m. 11, cess. d. 13. Obiit 11 Kal. Octobr. Sergius (Primus) an. 13, m. 8, d. 24, cess m. 1, d. 20. Hic constituit ad missam cantari Agnus Dei. Obiit 6 Idus Sept. Joannes (6) an. 3, m. 2, d. 12, cess. m. 1, d. 18. Joannes (7) an. 2, m. 7, d. 17, cess. m. 4. Obiit 127.0144B| 5 Kal. Nov. Sisignius d. 20, cess. m. 1, d. 18. Constantinus an. 7, d. 15, cess. d. 40. Obiit 6 Idus Apr. Gregorius (2) an. 16, m. 9, cess. m. 1, d. 10. Hic adjecit in Canone: Quorum solemnitas in conspectu gloriae. Obiit 4 Id. Febr. Gregorius (3) an. 10, m. 8, d. 25, cess. d. 8. Zaccharias an. 10, m. 3, d. 13. Stephanus (2) an. 5, d. 29, cess. m. 1, d. 5. Hic pergens Franciam, unxit Pipinum, qui veniens Italiam, abstulit Ravennam cum 20, aliis civitatibus de manu Aistulphi, et sub jure Sancti Petri restituit. Obiit 6 Kal. Maii. Paulus an. 10, m. 1, cess. an. 1, m. 1. Stephanus (3) an. 3, m. 5, cess. d. 29. Adrianus (Primus) an. 23, m. 10, cess. d. 17. Hic fecit venire Carolum regem Romam propter Desiderium Longobardorum regem. Obiit 6 Kal. Januarii. 127.0144C| Leo (3) an. 20, m. 5, et d. 17. Hic a suis caecatus est, et in arcta positus custodia: post paucos dies recepit visum, et lingua ad loquendum illi restituta est. Hic constituit, ut ante tertium diem Ascensionis Dominicae lettaniae celebrentur. Hic coronavit Carolum. Stephanus (4) an. 7. Paschalis an. 7, d. 16. Eugenius (2) an. 4, m. 7, d. 23. Valentinus mens. 10, d. 40. Gregorius (4) an. 16. Sergius (2) an. 3. Hic coronavit Ludovicum. Leo (4) an. 8, m. 3, d. 5. Benedictus (2) an. 2, m. 6, d. 10. Nicolaus (1) an. 9, m. 6, d. 20. 127.0144D| Reliqui Pontifices usque ad Paschalem 2, in quem desinit Catalogus, non apponuntur, cum ad Historiam Anastasianam non pertineant. Vide Schelestr. pag. 644. ==o== Catalogus pontificum Romanorum et decretorum Catalogus pontificum Romanorum et decretorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0144B Catalogus pontificum Romanorum et decretorum 127.0141A| Beatus Petrus sedit annos 25, menses 2, dies 7. Hic martyrio cum Paulo coronatur post passionem Domini anno 38. Linus an. 11, m. 3, d. 12. Obiit 8 Kal. Oct.; hic ex praecepto B. Petri constituit ut mulier non velato capite in ecclesiam non introeat. Cletus an. 12, m. 1, d. 11. Obiit 6 Kal. Maii. Hic ex praecepto B. Petri 25 presbyteros ordinavit in urbe Roma. Clemens annos 9, menses 2, dies 10. Anacletus an. 11, mens. 1, dies 7. Evaristus annos 13. Alexander an. 11, m. 7, d. 1, cessavit d. 35. Hic in passionem Domini miscuit in praedicatione sacerdotum, quando missae celebrantur. Natione Romanus. Xistus an. 10, m. 3, d. 21, cess. d. 11. Natione Romanus. Hic constituit ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. 127.0141B| Telephorus an. 11, m. 2, d. 22. cess. d. 7. Natione Graecus. Hic constituit in Nativitate Domini noctu missas celebrare, et hymnum angelicum, id est Gloria in Excelsis Deo. Iginus an. 4, m. 3, d. 7, cess. d. 3. Natione Graecus. Hic clerum composuit, et distribuit gradus. Annitius an. 8, m. 3, d. 6, cess. d. 17. Obiit 15 Kal. Maii. Pius an. 11, m. 4, d. 3. cess. d. 14. Hic constituit ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Sother an. 9, m. 3, d. 20, cess. d. 22. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret, nec incensum poneret in sancta ecclesia. Eleuther an. 15, m. 6 d. 5, cess. d. 6. Obiit 7 Kal. Junii. Victor an. 10, m. 2, d. 10, cess. d. 12. Obiit 6 Kal. Augusti. Zepherinus an. 16, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Obiit 5 Kal. Sept. 127.0141C| Calistus an. 7, m. 2, d. 10, cess. d. 6. Hic constituit ter in anno fieri jejunium die Sabbati. Urbanus an. 8, m. 11, d. 12, cess. d. 30. Hic obiit 15 Kal. Jun. Pontianus an. 5, m. 2, d. 2, cess. d. 10. Obiit Kal. [3 Kal.] Nov. Antherus an. 12, m. 1, d. 12, cess. d. 13. Fabianus an. 14, m. 11, d. 7, cess. d. 13. Cornelius an. 3, m. 2, d. 10, cess. d. 66. Lucius an. 3, m. 3, d. 3, cess. d. 33. Hic praecepit ut duo presbyteri, et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent propter testimonium ecclesiasticum. Obiit 11 Kal. Sept. Stephanus an. 4, m. 2, d. 15, cess. d. 22. Hic constituit ut vestimenta ecclesiastica, quibus Deo ministratur, et sacra debent esse, et honesta, quibus aliis usibus nemo debet perfrui, quam ecclesiasticis, et Deo dignis officiis, quae nec ab aliis debent contingi, nec ferri, nisi a sacris hominibus. Xistus natione Graecus an. 2, m. 11, d. 6, cess. 127.0141D| d. 25. Dionysius an. 2, m. 3, d. 7, cess. d. 5. Felix an. 2, m. 10, d. 25, cess. d. 5. Hic constituit 127.0142A| supra memorias martyrum missas celebrare. Obiit 4 Kal. Junii. Euticianus an. 8, m. 10, d. 4, cess. d. 8. Hic constituit fruges super altare tantum uvae et fabae benedici. Obiit 11 Kal. Aug. Caius an. 11, m. 4, d. 9, cess. d. 11. Marcellinus an. 9, m. 2, d. 25, cess. episcopatus an. 7. m. 6, d. 25. Marcellus an. 5, m. 7, d. 21, cess. d. 20. Eusebius an. 2, m. 2, d. 25, cess. d. 7. Sub hujus temporibus inventa est crux Domini nostri Jesu Chisti 5 Non. Maii. Obiit 6 Non. Octobris. Melciades an. 3, m. 7, d. 21, cess. d. 16. Obiit Idus Decembr. Silvester an. 23, m. 10, d. 11, cess. d. 15. Hic constituit ut baptizatum liniat presbyter chrismate levatum de aqua propter occasionem mortis: et nullus laicus crimen clerico audeat inferre. Item constituit ut sacrificium altaris non in sericum, neque 127.0142B| in pannum tinctum celebretur, nisi tantum in linium de terra procreatum, ab episcopo benedictum: sed sicut corpus Domini nostri Jesu Christi in sindonem mundam lineam sepultus est, sic missa celebretur. Marcus an. 11, m. 7, d. 20. Episcopatus cess. d. 20. Obiit 3 Nonas Octobris. Julius an. 11, m. 2, d. 5, cess. d. 25. Liberius an. 10, m. 3, d. 4, cess. d. 6. Felix (2) an. 1, m. 3, d. 2, cess. d. 38. Passus 3 Idus Nov. Damasus an. 18, m. 2, d. 10, cess. d. 31. Siricius an. 15, m. 11, d. 25, cess. d. 20. Anastasius (1) an. 2, d. 26, cess. d. 20. Obiit 5 Kal. Maii. Innocentius an. 15, m. 2, d. 21, cess. d. 33. Obiit 6 Kal. Aug. Zosimus an. 1, m. 8, d. 23, cess. d. 11. Hic constituit a levitis cereum benedici. Obiit 8 Kal. Maii. 127.0142C| Bonefacius an. 3, m. 5, d. 13, cess. d. 9. Obiit 9 Kal. Nov. Coelestinus an. 7, m. 10, d. 9, cess. d. 21. Obiit 8 Aprilis. Xistus (III) an. 8, d. 19, cess. d. 22. Leo (Primus) an. 22, m. 1, d. 26, cess. d. 7. Obiit 4 Idus Apr. Hylarius an. 6, m. 3, d. 10, cess. d. 10 Simplicius an. 15, m. 1, d. 7, cess. d. 6. Hic fecit ordinationes in urbe Roma mense Decembri, et Febr. num. 3 presbyteros 63, diaconos 11, episcopos per diversa loca. Felix (3) an. 8, m. 11, d. 17, cess. d. 5. Gelasius an. 4, m. 8, d. 18, cess. d. 8. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma in mense Febr. et decemb. Presbyteros 32, diacones 2, episcopos per diversa loca. Hic fecit tractus, et hymnos, sicut B, Ambrosius. Obiit 12 Kal. Decembr. Anastasius an. 1, m. 11, d. 24, cess. d. 4. Multi clerici et presbyteri separaverunt se a communione 127.0142D| istius, eo quod communicasset Fotino diacono, et quia voluit occulte revocare Acatium, nec potuit, Obiit 4 Kal. Decembr. 127.0143A| Simachus an. 15, m. 8, d. 27, cess. d. 7. Hic constituit ut omni die Dominico, vel natali martyr. Gloria in Excelsis diceretur. Hic fecit ordinationes 4 in urbe Roma mense Decembri, et Febr. presbyteros 92, diac. 16, episcopos per diversa loca 117. Hormisda ann. 8, d. 17, cess. d. 6. Obiit 8 Idus August. Joannes an. 2, m. 8, d. 17, cess. d. 58. Hic a Theodorico rege captus, et maceratus in custodia apud Ravennam defunctus est martyr 15 Kal. Junii. Felix (4) an. 4, m. 2, d. 13. cess. d. 3. Hic fecit ordinationes 2 in urbe Roma mens. Febr. et Mar., presbyteros 55, diaconos 4, episcopos per diversa loca 28. Obiit 5 Idus Octobr. Bonefacius (2) an. 2, d. 26, cess. m. 1, d. 15. Obiit 6 Kal. Nov. Joannes (2) an. 2, m. 4, d. 6, cess. d. 6. Obiit 6 Kal. Junii. Agapitus m. 11, d. 18, cess. d. 24. Obiit 10 Kal. Maii. 127.0143B| Silverius an. 1, m. 5, d. 11. Hic dolo captus, et monastica veste indutus, et a Vigilio archidiacono in Pontias insulas missus, pane tribulationis, et aqua angustiae sustentatus deficiens mortuus est confessor, et sepultus in eodem loco 12 Kal. Jul. Hic taliter subscripsit in damnatione Vigilii. Sic decet sanctorum fidem Patrum in Ecclesia servari Catholica, ut quod habuit, amittat qui improperabili temeritate, quod non accepit, assumpsit. Vigilius an. 17, m. 6, d. 26, cess. m. 3, d. 5. Pelagius an. 11, m. 10, d. 18, cess. m. 2, d. 25. Joannes (3) an. 12, m. 11, d. 26, cess. m. 10, d. 3. Obiit 14 Kal. Augusti. Benedictus an. 4, m. 1, d. 29, cess. d. 11. Tempore istius gens Longobardorum invasit Italiam. Pelagius (2) an. 10, m. 2, d. 10, cess. m. 3, d. 25. Obiit d. 7 Febr. Gregorius an. 13, m. 6, d. 10, cess. m. 5, d. 23. Hic addidit in Canone: Diesque nostros in tua pace. 127.0143C| Hic constituit ut supra corpus B. Petri missa celebraretur. Fabianus an. 1, m. 5. d. 8, cess. m. 11, d. 26. Obiit 8 Kal. Mart. Bonefatius (3) m. 8, d. 22, cess. m. 10, d. 6. Obiit 11 Id. Nov. Bonefatius (4) an. 6, m. 8, d. 13. Hic impetravit a Phoca templum Pantheum, in quo fecit ecclesiam S. Mariae et omnium martyrum. Obiit 8 Kal. Jun. Deusdedit an. 3, d. 24, cess. d. 13. Obiit 6 Idus Nov. Bonefatius (5) an. 5 et d. 13. Obiit 8 Kal. Novembr. Honorius an. 12, m. 11, d. 17, cess. an. 1, m. 7, d. 18. Obiit 4 Id. Oct. Severinus m. 2, d. 4, cess. m. 4, d. 29. Obiit 4 Non. Aug. Joannes (4) an. 1, m. 9, d. 19, cess. m. 1, d. 13. Obiit 4 Id. Oct. Theodorus an. 6, m. 5, d. 18, cess. d. 42. Obiit 2 127.0143D| Id. Maii. Martinus an. 6, m. 1, d. 29, cess. d. 28. 127.0144A| Eugenius an. 2, m. 9, d. 29, cess. d. 28. Obiit 4 Non. Jun. Vitalianus an. 14, m. 6, cess. m. 2, d. 13. Obiit 6 Kal. Febr. Adeodatus an. 4, m. 2, d. 5, cess. m. 2, d. 5 et m. 4, d. 90. Obiit 6 Kal. Junii. Donus (Primus) an. 5, m. 5, d. 10, cess. m. 2, d. 15. Agatho an. 2, m. 6, d. 4, cess. an. 1, m. 7, d. 5. Obiit 4 Id. Jan. Leo (2) m. 10, d. 25, cess. m. 2, d. 15. Obiit 5 Non. Julii. Joannes (5) an. 1, d. 9, cess m. 1, d. 19. Obiit 4 Non. Aug. Conon m. 11, cess. d. 13. Obiit 11 Kal. Octobr. Sergius (Primus) an. 13, m. 8, d. 24, cess m. 1, d. 20. Hic constituit ad missam cantari Agnus Dei. Obiit 6 Idus Sept. Joannes (6) an. 3, m. 2, d. 12, cess. m. 1, d. 18. Joannes (7) an. 2, m. 7, d. 17, cess. m. 4. Obiit 127.0144B| 5 Kal. Nov. Sisignius d. 20, cess. m. 1, d. 18. Constantinus an. 7, d. 15, cess. d. 40. Obiit 6 Idus Apr. Gregorius (2) an. 16, m. 9, cess. m. 1, d. 10. Hic adjecit in Canone: Quorum solemnitas in conspectu gloriae. Obiit 4 Id. Febr. Gregorius (3) an. 10, m. 8, d. 25, cess. d. 8. Zaccharias an. 10, m. 3, d. 13. Stephanus (2) an. 5, d. 29, cess. m. 1, d. 5. Hic pergens Franciam, unxit Pipinum, qui veniens Italiam, abstulit Ravennam cum 20, aliis civitatibus de manu Aistulphi, et sub jure Sancti Petri restituit. Obiit 6 Kal. Maii. Paulus an. 10, m. 1, cess. an. 1, m. 1. Stephanus (3) an. 3, m. 5, cess. d. 29. Adrianus (Primus) an. 23, m. 10, cess. d. 17. Hic fecit venire Carolum regem Romam propter Desiderium Longobardorum regem. Obiit 6 Kal. Januarii. 127.0144C| Leo (3) an. 20, m. 5, et d. 17. Hic a suis caecatus est, et in arcta positus custodia: post paucos dies recepit visum, et lingua ad loquendum illi restituta est. Hic constituit, ut ante tertium diem Ascensionis Dominicae lettaniae celebrentur. Hic coronavit Carolum. Stephanus (4) an. 7. Paschalis an. 7, d. 16. Eugenius (2) an. 4, m. 7, d. 23. Valentinus mens. 10, d. 40. Gregorius (4) an. 16. Sergius (2) an. 3. Hic coronavit Ludovicum. Leo (4) an. 8, m. 3, d. 5. Benedictus (2) an. 2, m. 6, d. 10. Nicolaus (1) an. 9, m. 6, d. 20. 127.0144D| Reliqui Pontifices usque ad Paschalem 2, in quem desinit Catalogus, non apponuntur, cum ad Historiam Anastasianam non pertineant. Vide Schelestr. pag. 644. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 58gdto0dwlzixr2fm37nt9mxogalhb7 0 62454 264803 228414 2026-05-06T18:34:35Z Demetrius Talpa 13304 264803 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus=Catalogus pontificum Romanorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus pontificum Romanorum Catalogus pontificum Romanorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0146A Catalogus pontificum Romanorum <poem> 127.0143D| Petrus sedit annos xx, menses ij, dies iii. Linus sed. an. xj, mens. iij, d. xij. Clitus sed. an. xij, mens. j, d. ij. Climens sed. an. viij, mens. x, d. j. Euvaristus sed. an. viij, mens. x, d. ij. Alexander sed. an. xij, mens. vij, d. ij. 127.0144D| Xistus sed. an. x, mens, ij, d. j. Thelispher sed. an. xj, mens. j, d. xxj. Egenus sed. an. iiij, mens. iij, d. j. Osus [Pius] sed. an. xviij, mens. . . , d. j. Anicetus sed. an. xj, mens. iiij, d. ij. Socher sed. an. viiij, mens. ij, d. xxj Eleutherius sed. an. xv, mens. iij, d. ij. Victor sed. an. xv, mens. iij, d. x. 127.0145A| Vepherinus sed. an. xviij, mens. vij, d. x. Calistus sed. an. v, mens. x, d. x. Urbanus sed. an. viiij, mens. j. d. ij. Pontianus sed. an. vij, mens. x, d. xxij. Anthirus sed. an. . . , mens. j, d. xj. Favianus sed. an. xiiij, mens. ij, d. x. Cornilius sed. an. ij, mens. iij, d. . . Lucius sed. an. iiij, mens. viij, d. . . Stefanus sed. an. vj, mens. j, d. . . Sistus sed. an. j, mens. j, d. . . Dionethius sed. an. viij, mens. v, d. . . Felix sed. an. iiij, mens. j, d. x. Euthitianus sed. an. j, mens. j, d. . . Gajus sed. an. xj, mens. iiij, d. . . Marcellus sed. an. j, mens. iiij, d. . . Eusebius sed . . . , mens. . . Melsiadis sed. an. iiij, mens. . . Silvester sed. an. xxiij, mens, x, d. . . Positio ejus Kalendas Januarias. Marcus sed. an. ij, mens. j, d. xx. 127.0145B| Julius sed. an. xv, mens. ij, d. viij. Liberius sed. an. vj, mens. iv, d. viij. Felix sed . . . d. j. Damasus sed. an. xviij, mens. iij, d. xj. Siricius sed. an. xv. 127.0146A| Anasthasius sed. an. iij, d. xxj. Innocentius sed. an. xv, mens. ij, d. xxj. Josemus sed. an. vij, mens. ix, d. ix, rec. mane xix. Bonefatius sed. an. iij, mens. viij, d. vj. Celestinus sed. an. ix, mens. x, d. xvij. Sistus sed. an. viij, mens. . . d. xix. Leo sed. an. xx, mens. j, d. xiij. Helarus sed. an. vj, mens. iij, d. x. Simplicius sed. an. xv, mens. . . , d. vij. Item Felix sed. an. viij, mens. v, d. xvij Athelacius [Gelasius] sed. an. iv, mens. viij, d. xviij. Anastasius sed. an. j, mens. xj, d. xxiv. Symmachus sed. an. xv, mens. vij, d. xvij. Hormisda sed. an. ix, mens. . . d. xvij. Joannis sed. an. ij. Felix sed. an. iij. Bonefatius sed. an. ij. 127.0146B| Item Joannis sed. an. ij. Agapitus sed. an. j. Silverius sed. an. j. Vigilius sed. an. xiiij. Ab apostoleca sede Petri apostoli usque ordenatione sancti Sivestri anni CCLVII. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] o7b2hoivm70702is59kaussp24gfo74 0 62455 264801 228415 2026-05-06T18:34:12Z Demetrius Talpa 13304 264801 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= Catalogus episcoporum Romanorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Papae, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus episcoporum Romanorum Catalogus episcoporum Romanorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0146C Catalogus episcoporum Romanorum <poem> 127.0145B| Linus sedit annos xij, menses v, dies xij. Clerus sed. an. viij, mens. ij, d. v. Clemens sed. an. vj, mens. j, d. xiv. Evaristus sed. an. xiv, mens. iij. d. xij. 127.0145C| Alexander sed. an. vij, mens. vj, d. vj. Xystus sed. an. xxv, mens. ij, d. j. Thelisforus sed. an. xj, mens. iiij, d. xxvj. Yginus sed. an. vj, mens. iij, d. iv. Pius sed. an. xviij, mens. iv, d. iij. Anicitus sed. an. xj, mens. iv, d. iij. Soter sed. an. xiv, mens. v, d. ij. Filetus [Eleutherius] sed. an. v, mens. x, d. xxij. Victor sed. an. xv, mens. iij, d. x. Severinus sed. an. xviij, mens. vj, d. v. Calestus sed. an. v, mens. ij, d. x. Urbanus sed. an. ix, mens. j, d. ij. Pontianus sed. an. ix, mens. v, d. ij. Antherus sed. an. xj, mens. j, d. x. Galitanus [Fabianus] sed. an. xiv, mens. j, d. x. Cornelius sed. an. ij, mens. ij, d. iij Lucius sed. an. iij, mens. iij, d. iij. Stephanus sed. an. . . . Xystus sed. an. j, mens. x, d. xxvj. 127.0145D| Dionysius sed. an. vj, mens. v, d. j. Felix sed. an. iij, mens. j, d. xxv. Eutychianus sed. an. j, mens. j. Caius sed. an. xj, mens. iv, d. xij. Marcellus sed. an. ix, mens. iv, d. xvj. Eusebius sed. an. vj, mens. j, d. iij. Militiades sed. an. iv, mens. . . . Sylvester sed. an. xxiij, mens. x, d. xj. Marcus sed. an. ij. . . . d. x. Julius an. xv, mens. ij, d. x. Liberius an. vj, mens. vj, d. iv. Felix sedit . . . . Damasus sed. an. xviij, mens. iij, d. xij. Syricius an. xv. Anastasius an. iij, d. x. Innocentius an. xv, mens. j, d. xxj. Zosimus an. j, mens. iij, d. xj. Bonifacius an. iij, mens. viij, d. vj. Coelestinus an. viij, mens. x, d. xvj. 127.0146B| Xystus an. viij, mens. . . . d. xvij. Leo an. xxj, mens. j, d. xiij. Hilarus an. vj, mens. ij, d. xij. Simplicius an. xv, mens. j, d. vj. 127.0146C| Felix an. viij, mens. x, d. xviij. Gelasius an. iv, mens. viij, d. xviij. Anastasius an. j, mens. xj, d. xxiij. Symmachus an. xv, mens. vij, d. xvij. Hormisda an. ix, mens. . . . d. xvj. Joannes an. ij, mens. ix, d. xvj. Felix an. iv, mens. ij, d. xij. Bonifacius an. ij, d. xxvj. Joannes an. ij, mens. iv, d. vj. Agapitus an. iv, mens. xj, d. xviij. Sylverius an. ij, mens. v, d. xxvj. Vigilius an. xvij, mens. vij. Pelagius an. . . . mens. ix, d. xix. Joannes an. xij, mens. xj, d. xxvj. Benedictus an. iv, mens. j, d. xxvij. Pelagius an. x, mens. ij, d. x. Gregorius an. xiij, m. ij, d. x. [Fiunt usque hic LXIII.] Salvinianus sed. an. j, mens. v, d. ix. Bonifacius sed. an. . . . mens. viij, d. xxii. 127.0146D| Item Bonifacius an. . . . mens. viij, d. . . Deus dedit an. iij, d. xx. Bonifacius an. v, mens. x. Honorius an. xij, mens. xj, d. xvij. Severinus an. . . . mens. ij, d. iv. Joannes an. j, mens. viij, d. vj. Theodorus an. vj, mens. v, d. xviij Martinus an. iij, mens. j, d. xxvj. Eugenius an. ij, mens. ix, d. xix. Vitalianus an. xiv, mens. vj. Adeodatus an. iv, mens. ij, d. v. Donus an. j, mens. v, d. x. Agatho an. ij, mens. vj, d. xiv. Leo sed. an. . . . mens. x, d. xviij. Benedictus sed. mens. x, d. xiij. Joannes sed. an. . . . d. x. Conon sed. mens. xj. Sergius sed. ann. . . . Joannes sed . . . . </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] k6h51l9fami4m8xcoobwwg2qyvnu7n3 0 62456 264802 228416 2026-05-06T18:34:29Z Demetrius Talpa 13304 264802 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus= Catalogus imperatorum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IX |Genera=Histioria, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus imperatorum Catalogus imperatorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0330A Catalogus imperatorum <poem> Tyberius, privignus, gener, et filius adoptione Augusti imperavit annis XXIII, vixit LXXXIII. 127.0323D| Julius Cesar. Primo imperavit anno Urbis conditae DCXCVIIII. Octavianus filius Octavii Senatoris; imperavit annis leg. LVI. XLVI; vixit LXXVII. Hujus anno imperii XLII. Jesus Christus Filius Dei Dominus noster secundum carnem natus est sexta mundi aetate. Secundum Hebraeos a mundi principio annis III. DCCCCLII. Secundum Graecos annis VI. DVIII. Urbis DCCLI. obiit. 127.0324D| Hujus anno XV. Christus baptizatus est: XVIII, passus, obiit. Hoc in Chronico numeri semper exprimuntur per literas numerales alphabeti Latini. Compendii tamen caussa reddemus sequentes per cifras Arabicas. Gajus Callicula, nepos Tiberii ann. 3, mens. 10, dies 8, vixit annis 39, occisus. Claudius patruus Calliculae Drusi privigni Augusti Octaviani. Hujus anno secundo Petrus Romam venit, anno Dominicae Incarnationis 45, et sedit in cathedra annis 25, obiit. 127.0325A| Nero. Hujus avunculus Callicula fuit. Imperavit annis 14, vixit vero 31. Hujus extremo anno Petrus, et Paulus Apostoli passi sunt, anno Domini 70. Passionis 38, occisus. Galba senator, imperavit mens. 7, vixit ann. 73, occisus. Otho. Lucius Imp. dies 5, vixit annos 38, occisus. Vitellius, imperavit mens. 8, d. I, vixit ann. 57, occisus. Vespasianus illustris imp. ann. 9, d. 7, vix. 69, obiit. Titus filius Vespasiani, imperavit ann. 2, mens. 8, d. 20, vixit 41, obiit. Domitianus frater Titi junior, imperavit ann. 15, vixit 35, occisus. 127.0325B| Nerva imp. ann. I, m. 4, d. 8, vix. 71, obiit. Trajanus filius consul Nervae adoptivus, imper. ann. 19, m. 6, d. 15, vix 63, obiit. Adrianus filius consobrinae Trajani, imp. ann. 21, m. 10, d. 20, vixit 60, ann. obiit. Antoninus Pius gener, et adoptivus Adriani, genere clarus, annis 23, vixit 77, obiit. Antoninus Philosophus severus, nobilissimus, ann. 18, vixit 61, obiit. Severus Annius Antoninus gener, et simul imperator annis 11, obiit. Antoninus Commodus imp. ann. 12, m. 8, occis. Pertinax Praefectus imp. dies 80, vixit ann. 70, occis. Salvius Julianus imp. m. 7, occis. 127.0325C| Decius Pannoniae Inferioris natus cum filio suo Severus Philosophus Septimius ex Africa, Tribunus, pertinax vocatus, imp. ann 16, m. 3, obiit. Antoninus M. Aurelius Bassianus Caracalla, imp. ann. 6, mens. 2, vix 43, ob. (Corr. occis. ) Macrinus Opilius praefectus, cum Filio Diadumeno annum 1, m. 2, occisus. Aurelius Antoninus, filius Caracallae putatus, sacerdos Heliogabali ann. 2, m. 8, occisus. Aurelius Alexander ann. 13, m. 8, occis. Maximinus miles ann. 3, diebusque paucis, occis. Gordianus Filius Gordiani, et Africae Proconsul. annis 7, occis. Philippus cum filio Philippo ann. 5, Urbis anno millesimo, occis. 127.0325D| ann. 2, anno Christi 293, occis. Gallus Hostilianus, et Galli filius Volusianus ann. 2, occis. Emilianus Maurus fuit. imp. mens. 3, occis. Gallienus et fr. ejus Valerianus simul imper. ann. 9, occis. Postumus ann. 10, occis. Carus diebus 2, occis. Victorinus ann. 2, occis. Tetricus senator Imperator. Odenathus. Claudius post Gallienum imp. ann. 2, obiit. Quintilius frater Claudii diebus 17, occis. Aurelianus ann. 5, mens. 6, occis. 127.0326A| Tacitus mens. 6, obiit. Florianus dies 22. Probus illustris. ann. 6, mens 4, occis. Carus Narbonensis, et Carinus et Numerianus annis 2, occiditur. Diocletianus Dalmatiae natus filius Anull. senatoris libertinus, vixit ann. 68. Maximianus cum Diocletiano. Constantius proles filii Claudii imperatoris ex prima conjuge sua Helena habuit Magnum Constantinum. Ex Theodora quoque privigna Maximi imperatoris cognomento Herculii, sex liberos fratres Constantini habuit, ex quibus exstitit Constantinus pater Galli Dalmatii: a quo genitus est Dalmatius juvenis, et Julianus Apostata, imper. ann. 13. 127.0326B| Galerius, occis. Severus, occis. Maximianus socer Constantini, occis. Maxentius filius Maximiani, occis. Licinius Daciae oriundus ann. 14, vix. 60, occis. Maximius, obiit. Constantinus vero Magnus filius Constantii post mortem Patris imperare coepit, atque anno 18, imperii baptizatus est a Sancto Silvestro Papa, post tyrannorum interfectionem, scilicet Maxentii Herculii filii et Maximiani atque Licinii cognati supradicti Constantini. Imperavit ann. 31, vixit 66, obiit, etc. Constans. Constantius annis 38, vixit 55, occis. 127.0326C| Magnentius, occis. Vetrannius, depositus. Nepotianus filius Sororis Constantini, imp. d. 28, occis. Gallus, occis. Julianus annis 7, vixit 31, occis. Jobinianus de Pannonia, m. 7, vix. ann. 33, obiit. 38 Valentinianus 1, filius Gratiani, Christianissimus tribunus scutariorum, Pannoniae: Urbis anno 1118, imp. an. 11, vixit 55, anno Christi 409, obiit. 40 Gratianus filius Valentiniani Aug. ann. 6, vix. 29, occis. 39 Valens 1, Arrianus, frater Valentiniani Aug. ann. 3, occis. 127.0326D| Valentinianus. 11, filius Valentiniani aug. occis. 41 Theodosius 1, Orthodoxus Hispaniensis, filius Theodosii ann. 17, vix. 50, obiit. Eugenius, occis. 42 Archadius ann. 12, et Honorius ann. 30, filii Theodosii, Urbis anno 1149 obiit. 43 Theodosius 2, filius Archadii annis 55, obiit. Roma capta est a Gothis, Conditionis anno 1164, die 3. Constantinus. 2. Comes mens. 7, obiit. Theodosius. Valentinianus 3, ann. 30, gener Theodosii aug. filius Constantii ex Placidia Augusta sorore Honorii, occis. 127.0327A| 44 Marcianus annis 7, Urbis 1211, anno Christi 440, occis. Maximus m. 2, obiit. Roma capta est a Genserico, et a Guandalis, conditionis anno 1208, per Alaricum ann. 43. 45 Leo 1, ann. 17. Urbis 1211, obiit. Leo 2, filius Leonis Aug. Majorianus ann. 4. Ravennae imperavit, occis. Severus ann. 4. Ravennae imperavit, obiit. Anthemius ann. 4. Ravenae imperavit, occis. Olibrius mens. 7, post quem Lucerius domesticus Ravennae imperavit, obiit. Theodoricus rex, occis. Zeno post Leonem imperavit. Gensericus rex Guandalorum, obiit. 127.0327B| Odoacer rex annis 14, in tota Italia. Augustulus menses 11. Urbis conditae anno 1209, à Gajo Caesare ann. 517, anno Christi 475, depositus. 47 Anastasius 1, haereticus, anno Incarn. Domini 492, imp. ann. 27, occis. Justinus 1, anno Incarn. Domini. 518. Imp. ann. 11, obiit. 49 Justinianus 1, filius sororis Justini, an. Dominic. Inc. 529, obiit. Athalaricus rex ann. 4. Gothis regn. Post quem Theodatus; deinde verò Guittigis. Tunc Hildebadus; ex hinc Aerarius. Post hos autem Totila. Justinus 2, minor aug. ann. 11, anno Domini 568; Albuin rex Langobard. apud Ticinum annis 3. 127.0327C| Heraclonus filius Heraclei ann. 2. Ajo dux Beneventan. Tyberius 2, ann. 7. Langobardi Italiam capiunt. Faroaldus dux primus Spoleti. Cleph regnat anno 1, mens. 6. Autharius filius ejus an. 6. Totto dux primus Beneventanus. Mauricius Cappadox ann. 21, cum Theodosio Tyberio, et Constantino filiis SS. Ariulfus dux Raroaldo successit apud Spoletum. Post quem Theudebaldus filius Faroaldi Ducis superioris. Agilulfus regn. ann. 25. Focas Aug. Psci patricii strator ann. 8. Arichis Dux Beneventanus annis 50. Heraclius filius Heracliani Africam regentis Adadoloaldus regn. ann. 10. 127.0327D| Arioaldus ann. 12. Rotharius ann. 16, et mens, 4. Constantinus 2, filius Heraclei mens. 6. Tato dux Spolet. ann. 1, mens 5. Constantinus 3, qui et Constans filius Constantini ann. 28. Reduald. dux Benevent. ann. 5, occis. Mezecius Aug. tyrannus. Grimualdus dux Benev. an. 25, occid. Constantinus 4, filius Constantis Aug. ann. 17. Transmundus dux Spolet. Justinianus 2, filius Constantini ann. 10. Hic Africam abstulit Sarracenis. Leo 2, annis 6. Tyberius 3. 127.0328A| Justinianus 2, iterum imperavit cum filio Tyberio ann. 6. Philippicus haereticus, qui et Bardans dicebatur an. 1, m. 6. Anastasius 2, qui et Arthemius. Theodosius 3, anno 1 Leo 3, haereticus exustor imaginum sanctorum ann. 24. Constantinus 5, ann. 35. Leo 4, ann. 5. Albuin Langobardorum rex decimus de Pannonia Ticinum venit anno Domini 569. Ep. 7. Conc. 7, et ult. ann. 3, obsessam obtinuit; et regnavit ann. 3, mens. 6. Cleph. ann. 1, m. 6. 127.0328B| Radualdus dux Benevent. ann. 5. Grimualdus dux Post hunc sine rege sub ducib. Langob. fuerunt an. 10. Faroaldus dux primus exstitit Spoletanus. Autharius Clephonis filius regn. ann. 6. Torto dux primus Benevent. Agilulfus dux Taurinatium regn. ann. 25. Ariulfus dux Faroaldo successit apud Spoletum. Post hunc Theudelabius filius Faroaldi superioris. Arichis dux Benevent. ann. 50. Adadoloaldus filius Agilulfi annis 10. Arioaldus ann. 12. Rotharius genere arod. in anno 77. Langobardorum regnat ann. 16, mens. 4. Ajo filius Arichis anno 1, mens. 5. 127.0328C| germanus ejus ann. 25. Radoaldus filius Rotharii regn. ann. 5, d. 7. Aripertus filius Gunduald. regn. ann. 1, m. 3. Tato dux Spolet. Grimualdus gener Ariperti regis regnavit ann. 9. Transimundus dux Spolet. comes dudum Campaniae. Perctarit solus regn. ann. 7, cum filio suo Chuniperto ann. 10. Romualdus dux Benevent. ann. 16. Grimualdus filius ejus ann. 3. Gisulfus germanus ejus. Cunipertus absque patre regn. ann. 12. Luitpertus regn. mens. 8. Regipertus dux Taurinensium, invaso regno, moritur eodem anno. 127.0328D| Aripertus filius ejus regn. cum eo, sive solus usq. ann. 12. Faroaldus filius SS. Transmundi dux Spoleti. Ansprandus regn. mens. 3. Luitprandus filius ejus regn. an. 31, m. 7; obiit indict. 11. Romualdus filius Gisulfi dux Benevent. Transmundus contra patrem suum Faroaldum rebellans clericum illum fecit, et ducatum Spoletanum invasit. Hildericus dux Spolet. Agiprandus nepos regis dux Spolet. Hildeprandus nepos Liutprandi. Ratchis regn. Lupo dux Spolet. 127.0329A| Haistulfus regn. Desiderius germanus Rachisi regis. Hic regnum perdidit circa annum Incarn. d. 774 et una cum conjuge in Franciam est delatus. Theodoricus dux Spolet. Hildeprandus dux Spolet. Guinichis dux Spolet. Karolus, rex Francorum, et Romanorum imperator primus filius Pipini regis Francor. Coronatur ann Dom. 774. Pipinus filius Caroli imp. Guinichis dux Spolet. Karolus 2 imp. Bernardus rex Langobard. Ludovicus imperator 1, filius Caroli. 127.0329B| Lotharius filius Ludovici 1, imperator Gerardus dux. Eschrotonius comes. Berengarius dux. Ludovicus 2 imperator, filius Lotharii. Karolus 4, filius Ludovici imp. anno Domini 880. Karolus imperator. Guido princeps Italiae imper. anno Domini 890. Lambertus filius Cuidonis imper. Hugo rex anno Domini 927. Lotharius filius Hugonis regis. Bonifacius, et Thebaldus filius ejus duces. Berengarius, et Adelbertus filius ejus regn. anno Dom. 951. Sarilo marchio. 127.0329C| Leo dux Sabin. Rainerius dux Sabin. 127.0330A| Azo comes Sabin. Joseph dux Sabin. Teuzo comes Sabin. Transmundus dux. Otto 1, imperator anno Domini 960. Pandolfus princeps, et marchio. Benedictus comes. Crescentius comes. Johannes comes. Theophanius imp. anno Domini 990. Otto 3, filius Ottonis 2, imper. anno Domini 996. Rainerius, et Crescentius comites. Girardus comes Johannes comes. Heinricus, 1 rex anno Domini 1003. 127.0330B| Heinricus 2, rex 1, imperator anno Domini 1014. Crescentius, et Oddo comites. Oddo et Ber. comites. Gregorius comes. Oddo et Petrus comites. Oddo et Crescentius germani comites. Chuonradus imper. anno Domini 1028. Crescentius, et Johannes nepos ejus. Johannes Patricius. Crescentius et Otto comites. Heinricus 3, rex anno Domini 1040. Heinricus imperator anno Domini 1047. Heinricus imp. 2, anno Domini 1046, indict. 9. Heinricus imp. 2, o [ hoc est mortuus est ] anno Domini 1056. 127.0330C| Heinricus 3, imp. anno Domini 1084. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] if1cp8txmk00hrquekbfzttvhjwm7rn 0 62460 264805 228417 2026-05-06T18:34:53Z Demetrius Talpa 13304 264805 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus=Catalogus summorum pontificorum |OperaeWikiPagina=Catalogus summorum pontificorum |Annus=saeculo IX |Genera=Papae, Indices |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/127|Migne ''Patrologia Latina Tomus 127'']]''' Catalogus summorum pontificorum Catalogus summorum pontificorum (Auctor incertus), J. P. Migne 127.0334B Catalogus summorum pontificorum <poem> 127.0329C| Beatus Petrus primum in Cathedra Antiochiae sedit annis vii, deinde urbem Romam ingressus Dominicae 127.0329D| incarnationis anno xlv ejus cathedram sedit ann. xxv, mensib. ii, dieb. vii, Claudii imperatoris anno ii, temporibus Tyberii Caesaris et Gaji, Claudii et Neronis. Hic post incarnationem Domini anno lxx, post passionem vero ejus anno xxxviii, cum coapostolo Paulo coronatur martyrio.+ Linus sedit annis xi, mensibus iii, diebus xii, temporibus Neronis. Cletus sed. ann. xii, m. i d. xi, temporibus Vespasiani et Titi. Clemens sed. ann. viiii, m. ii, d. x, temporibus Galbae, et Vespasiani. Cessavit Episcopatus diebus xxii. Anacletus annis xi, m. i, d. vii, temporibus Domitiani, cessavit dies xiii. 127.0330C| Evaristus annis xiii, m. vii, d. ii, temporibus Domitiani, Nervae atque Trajani, cessavit dies xviiii. 127.0330D| Alexander ann. x, m. vii, d. i, temporibus Trajani, cess. d. xxxv. Xistus ann. x, m. iii, d. xxi, tempor. Adriani, cess. d. i. Telesphorus ann. xi, m. ii, d. xxii, temporibus Antonini Marci, cess. d. vii. Yginus ann. iiii, m. iiii, d. vii, temporibus Severi Marci, cess. d. iii. Annicius, ann. viii, m. iii, d. iii, temporibus Severi m. cess. d. xvii. Pius ann. xi, m. iiii, d. iii, temporibus antonin Pii. cess. d. xiiii. Sother ann viiii, m. iii, d. xx, temporibus Severi septimi cess. d. xxii. 127.0331A| Fabianus ann. xiiii, m. xi, d. xi, temporibus Heleuter, ann. xv, m. vi, d. v, temporibus antonini commodi, cess. d. vi. Victor ann. x, m. ii, d. x, temporibus Cesaris, cessavit, dies xii. Zepherinus ann. xvi, m. ii, d. x, temporibus antonini severi, cess. d. vi. Calixtus, ann. vii, m. ii, d. x, temporibus macrini, et heliogabali, cess. d. vi. Urbanus ann. viii, m. xi, d. xii, temporibus Maximiani, et africani, cess. d. xxx. Pontianus sed. ann. v, m. ii, d. ii, temp. alexandri, cess. d. x. Antheros ann. xii, m. i, d. xii, temporibus Maxim., et Afric. cess. d. xiii. 127.0331B| Maxim., et Africani, cess. d. vii. Cornelius ann. iii, m. ii, d. x, temporibus Decii, cess. d. lxvi. Lucius ann. iii, m. iii, d. iii, temporibus Galli, et Volusiani, cess. d. xxxv. Steph. ann. xiiii, m. ii, d. xv, temporibus Gallicani, et Max. cess. d. xxii. Xistus ann. ii, m. xi, d. vi, temporibus Valeriani, et Decii, cess. d. xxvi. Dionisius ann. ii, m. iii, d. vii, temporibus gallieni, cess. d. v. Felix ann. ii, m. x, d. xxv, temporibus claudii, et paterni, cess. d. v. Euticianus ann. viii, m. x, d. iiii, temporibus aureliani, cess. d. viii. 127.0331C| Gajus ann. xi, m. iiii, d. viiii, temporibus cari, et Carini, cess. d. xi. Marcellinus ann. viii, m. ii, d. xxii, temporibus Diocletiani, et Max. cess. Episcopatus, ann. vii, m. vi. Marcellinus ann. v, m. vii, d. xxv, temp. Maxentii, cess. d. xx. Eusebius ann. ii, m. ii, d. xxv, temporibus constantis, cess. d. vii. Melchiades ann. iii, m. vii, d. xxii, temporibus volusiani, et ruf. cess. d. xvii. A Sancto Petro usque ad Beatum silvestrum, ann. ccxc, m. x, d. xii. Silvester ann. xxiii, m. x, d. xi, temporibus constant., et volusiani, cess. d. xv. 127.0331D| Marcus ann. ii, m. viii, d. xx, temporibus constantini, et nepotiani ac sedi consulum, cess. d. xx. Julius ann. xi, m. ii, d. v, temporibus constantii fil. constant. cess. d. xxv. Liberius ann. x, m. iii, d. iiii, temporibus constant. fil. constant. cess. d. vii. Felix ann. i, m. iii, d. ii, temporibus constant. fil. constant. cess. d. xxxvii. Damasus ann. xviii, m. ii, d. x, temporibus Juliani, cess. d. xxxi. Siricius ann. xv, m. xi, d. xxv, cessavit d. xx. Anastasius ann. ii, d. xxvi, cessavit Episcopatus, d. xxi. Innocentius ann. xv, m. ii, d. xxi, cess. d. xxiii. 127.0332A| Zosimus ann. i, m. viii, d. xxv, cess. d. xi. Bonifatius ann. iii, m. v, d. xiii, cess. d. viiii. Celestinus ann. vii, m. x, d. viiii, cess. d. xxi. Xistus [III] ann. viii, d. xviiii, cess. d. xxii. Leo ann. xxi, m. i, d. xxvi, cess. d. vii. Hilar. ann. vi, m. iii, d. x, cess. d. x. Simplicius ann. xv, m. i, d. vii, cess. d. xi. Felix ann. viii, m. xi, d. xvii, temporibus odovacris regis, cess. d. v. Gelasius ann. iiii, m. viii, d. xviii, temporibus Zenoni augusti, cess. d. viii. Anastasius ann. i, m. xi, d. xxiv, temporibus theodorici regis, cess. d. iiii. Simmachus ann. xv, m. viii, d. xxvii, temporibus Anastasii aug. cess. d. vii. 127.0332B| Hormisda, ann. viiii, d. xvii, cess. d. vi. Johannes ann. ii, m. viii, d. xvii, temporibus justini aug. cess. d. lviii. Felix ann. iiii, m. ii, d. xiii, temporibus theodorici regis, cess. d. iii. Bonifatius ann. ii, d. xxvi, temporibus athalar. reg. cess. m. i, d. xv. Johannes ann. ii, m. iiii, d. vi, temporibus athalar, et justini aug. cess. d. vi. Agapit. m. xi, d. xviii, cess. d. xxiiii. Silverius ann. i, m. v, d. vi. Vigilius ann. xvii, m. vi, d. xxvii, temporibus justiniani aug. cess. m. iii, d. v. Pelagius ann. xi, m. x, d. xviii, temporibus Narsis patricii, cess. m. ii. 127.0332C| Bonifatius ann. v, d. x, temp. heleuterii pat. cess. Johannes ann. xii, m. xi, d. xxvi, temporibus justiniani aug. cess. m. x, d. iii. Benedict. ann. iiii, m. i, d. xxviii, temporibus justiniani, aug. cess. d. x. Pelagius ann. x, m. ii, d. x, cess. m. vi, d. xxv. Greg. ann. xiii, m. vi, d. x, temporibus tyberii, maurit. et foc. cess. m. v, d. xviii. Sabinianus ann. i, m. v, d. viii, cess. m. xi, d. xxvi. Bonifatius, m. viii, d. xxii, cess. m. x, d. vi. Bonifatius ann. vi, m. viii, d. xiii, temp. Foces aug. cess. d. xiii. Deusdedit ann. iii, d. xxiiii, temporibus Eleutherii patricii, cess. d. xiii. 127.0332D| d. xiii. Honorius ann. xii, m. xi, d. xvii, cess. ann. i, m. vii, d. xviii. Severinus m. ii, d. iiii, cess. m. iiii, d. xxviiii. Johannes [IV] ann. i, m. viiii, d. xviiii, cess. d. xliiii. Theodorus ann. vi, m. v, d. xviii, temporibus theodori patric. cess. d. lii. Martinus ann. vi, m. i, d. xxvi, temporibus olimpii, cubicular. cess. d. xxxvii. Eugenius ann. vii, m. viiii, d. xiiii, cess. d. lviiii. Vitalianus ann. xiiii, m. vi, temporibus constantini aug. cess. m. ii, d. xiii. Adeodatus ann. iiii, m. ii, d. v, cess. m. iiii, d. xv. 127.0333A| Johannes [VII] ann. ii, m. vii, d. xxii, temporibus Don. ann. i, m. v, d. x, cess. m. ii, d. xv. Agatho ann. ii, m. vi, d. iiii, temporibus heraclii et tyberii, cess. ann. i, m. vii, d. v. Leo [II] m. x, d. xvii, cess. m. ii, d. xv. Benedictus [II] m. x, d. xii, temporibus constantini princip. cess. m. ii, d. xv. Johannes [V] ann. i, d. viiii, temporibus justiniani aug. cess. m. ii, d. xviii. Conon. m. xi, temporibus justini, cess. m. ii, d. xxiii. Sergius ann. xiii, m. viii, d. xxiii, temporibus itini aug. cess. d. L. Johannes [VI] ann. iii, m. ii, d. xii, temporibus tyberii aug. cess. m. i, d. xviii. 127.0333B| tyb. et just. augg. cess. m. iiii. Sisinnius d. xx, temporibus justini, cess. m. i, d. xxviii. Constantin. ann. vii, d. xv, temporibus itinn. cess. d. xl. Greg. ann. xvi, m. viiii, d. xxviiii, temporibus Liutprandi reg. cess. m. ii, d. v. Greg. ann. x, m. viii, d. xxiiii, temporibus Leoni, et constantin. augg. cess. d. viiii Zacharias, ann. x, m. iii, d. xiiii, temporibus, Ratchis regis cess. d. xii. Stephan. [II] ann. v, d. xxxviiii, temporibus haistulphi reg. cess. d. xxxv. Paulus ann. x, m. i, temporibus constantin. et Leon. augg. cess. ann. i, m. i. 127.0333C| Steph. [III] ann. iii, m. v, d. xxviii, temporibus desiderii, reg. cess. d. viiii. Adrianus [I] ann. xxiii, m. x, d. xvii, temporibus Caroli, regis primi. Leo [III] ann. xx, m. v, d. xvii, hic coronavit Carolum imp. cess. d. x. Stephan. [IV] m. vii, temporibus Ludovici imperator. cess. d. ii. Paschal. ann. vii, d. xvii, cess. d. iiii, temporibus hludov. et hlothr, imper. 127.0334A| Eugenius ann. iiii, m. vii, d. xxiii. Valentinus, m. x, al. d. xl. Greg. ann. xvi, cess. d. xv. Sergius ann. iii, temporib. lothar. et ludov. cess. m. ii, d. xv. Leo [III] ann. viii, m. iii, d. vi, cess. m. ii, d. xv. Benedt. [III] ann. xx, m. vi, d. viii, temporibus constantin. et herenae. Nycol. ann. viiii, m. vi, d. xx. Adrian. [II] ann. iiii, m. xi, d. xxii. Johannes [VIII] ann. x, d. ii. Marin. ann. i, m. v. Adrian. [III] ann. i, m. iiii. Steph. ann. vi, d. viiii. Formos. ann. v, m. vi. 127.0334B| Steph. ann. ii, m. i, d. xv.. Bonifatius. d. xv. Steph. ann. i, m. i, d. xx. Roman. ann. iiii, d. xx. Theodor. d. xx. Johannes [VIIII] ann. ii, d. xv. Benedt. [IIII] ann. iiii, m. vi, d. xv. Leo [V] m. i, d. xxvi. Christophor. m. vii. Sergius ann. vii, m. iii, d. xxvi. Anastasius. ann. ii, m. ii. Lando m. vi, d. xxvi. Johannes [X] ann. xiiii, m. ii, d. iii. Leo [VI] m. vi, d. xv. 127.0333C| Marin. ann. iii. m. vi, d. xiii. 127.0334C| Bonifatius m. i, d. xii.. Leo [VIII] ann. i, m. viii.. Agapitus ann. x, m. vii, d. x. Johannes [XII] ann. viiii, m. iii. Benedict. [V] m. ii, d. 127.0334C| Johannes [XIII] ann. vi, m. xi, d. v. Benedict. [VI] ann. ii, m. vi. Domn. ann. i, m. vi. 127.0334C| Benedict. [VII] ann. viiii. </poem> [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] np9m3u849kuavld8f6zt8wg4oej8z71 0 62972 264844 228644 2026-05-06T20:03:51Z Demetrius Talpa 13304 264844 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Regino Prumiensis |OperaeTitulus=De harmonica |OperaeWikiPagina=De harmonica (Regino Prumiensis) |Annus=saeculo IX |Genera=Musica |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/132|Migne ''Patrologia Latina Tomus 132'']]''' De harmonica De harmonica (Regino Prumiensis), J. P. Migne 132.0502B * MONITUM.(Apud Gerbert., Script. eccles., de musica.) Edimus ad fidem duorum apographorum unius ejusdemque codicis bibliothecae Paulinae Lipsiensis: quorum alterum mecum communicavit P. Jo. Bapt. Martinius ord. S. Francisci minor. Bononiensis; alterum debeo humanitati Frid. Wilh. Marpurg Berolinensis, industriae vero ac curae Cl. Andreae Belii professoris et bibliothecarii Lipsiensis. Manuscriptum vero ipsum seu autographum cernere haud licuit, ut, quid agendum esset de Tonario huic ad Ratbodum Trevirensem archiepiscopum epistolae adnexo, deliberarem, dum ejus descriptionem, ob peregrinas veterum notarum musicarum notas, haud erat qui in se susciperet. Interim, quidquid ad manus nostras venit lectoris hic oculis subjicimus. ↑ SYNOPSIS. :1. 132.0483A| Occasio ratioque Tonarii huic epistolae subnexi.--2. Anomaliae modorum seu octo tonorum.--3. Octo toni seu modi musici.--4. Tonus et musica naturalis atque artificialis.--5. Musica in motu corporum coelestium.--6. Naturalis musica ejusque effectus--7. Musica artificialis primum in instrumentis.--8. Musicae etymon.--9. Quid vox, quid sonus.--10. Consonantiae et intervalla. 132.0484A| --11.Juxta Pythagorae inventum.--12. De septem liberalibus disciplinis.--13. Chordarum seu intervallorum nomina.--14. Tetrachorda.--15. Et consonantiae quas continent.--16. Consonantiarum nomina et genesis;--17. Toni item et minorum intervallorum.--18. Musici practici et theoretici discrimen.--19. Syllabae Nonannoeane, etc. INCIPIT EPISTOLA DE HARMONICA INSTITUTIONE MISSA AD RADBODUM ARCHIEPISCOPUM TREVIRENSEM A REGINONE PRESBYTERO. 132.0483| 132.0483A| Excellentissimo domino RADBODO, sanctae Treverensis Ecclesiae archiepiscopo, REGINO devotum obsequium in perpetuum. :1. Cum frequenter in Ecclesiae vestrae dioecesibus cuorus psallentium psalmorum melodiam confusis 132.0484A| resonaret vocibus, propter dissonantiam toni, et pro hujuscemodi re vestram venerationem saepe commotam vidissem, arripui Antiphonarium, et eum a principio usque in finem per ordinem diligenter revolvens, antiphonas, quas in illo adnotatas reperi, 132.0485A| propriis, ut reor, distribui tonis; divisiones etiam tonorum, id est differentias, quae in extrema syllaba in versu solent fieri, ut decens et conveniens fiat concinentia, sicut a majoribus nobis traditae sunt, et sicut ipsa harmonicae disciplinae experientia monstravit, distinctis ordinibus inserere curavi. Adjiciunt autem quidam et alias divisiones, quas superfluas [ al. esse] arbitramur. Sed ne a superstitiosis musicis reprehendamur, eas subtus aut supra in margine adnotare studuimus, periti cantoris judicio relinquentes, utrum eas necessarias, an [ al. superfluas] supervacuas opinari velit. Non solum autem antiphonas per congruos tonos distinxi, verum etiam introitus ad missas et communiones: necnon et responsoria, quae nocturnis horis in [ al. Dei] divinam 132.0485B| laudem canuntur, consonantibus sibi tonorum convenientiis associare summo studio elaboravi. :2. Scire autem oportet peritum cantorem, quod non omnis tonorum consonantia in quibusdam antiphonis facile cognoscatur. Sunt namque quaedam antiphonae, quas nothas, id est, degeneres et non legitimas appellamus, quae ab uno tono incipiunt, alterius sunt in medio, et in tertio finiuntur: quorum dissonantiam et ambiguitatem in breviario operis subsequentis suis in locis patefecimus. Sed tamen ut evidentior ratio clarescat, nonnullas exempli causa hoc in loco inserimus. Ante me non est formatus Deus. Ex quo facta est vox. Ex Aegypto vocavi. Ad te, Domine, levavi animam meam. Sion, renovaberis. O mors, ero mors tua. Vade jam et noli peccare. Hae 132.0485C| praedictae antiphonae a septimo tono incipiunt, et quaedam in primo, aliae in quarto finiuntur tono. Similiter antiphonae: Ne reminiscaris; tulit ergo paralyticus, a tertio tono inchoant, sed quarto finiuntur. Ita: Quare detraxistis; multa quidem et alia signa, a tertio tono incipiunt, sed sexto finiuntur. Qui odit animam suam; et respicientes, a tertio incipiunt, sed octavo finiuntur. Quod uni ex minimis meis, a septimo incipit, sed primo finitur: et multa his similia. Verum non solum antiphonae his ambiguitatibus et dubietatibus tonorum permistae sunt, sed etiam nonnulli introitus ab uno incipiunt tono, sed alio finiuntur: siquidem, Deus, in adjutorium meum intende, ab octavo incipit tono, sed 132.0485D| septimo finitur. Similiter: Accipite jocunditatem, et Deus dum egrederetur, ab octavo incipiunt, sed quarto finiuntur. Repleatur os meum; et charitas Dei, a tertio incipiunt, et quarto finiuntur. Judica, Domine, nocentes me, a quarto incipit, sed septimo finitur. Victricem manuum tuam, a tertio incipit, sed octavo finitur. Eduxit Dominus populum suum, a quarto incipit, sed finitur octavo. Ecce oculi Domini, a tertio incipit, sed quarto finitur. Loquetur Dominus, a tertio incipit, sed quarto finitur. Justus non conturbabitur, incipit a secundo, sed 132.0486A| finitur primo. Dicit Dominus sermones, incipit tertio, finitur primo; et his similia. Illud autem summopere prudens cantor observare debet, ut semper magis principium antiphonae, introitus, vel communionis attendat in toni sonoritate quam finem. Et e contrario in responsoriis magis consideret finem et exitum in toni consonantia quam initium. :3. Inveniuntur vero in naturali musica, id est, in cantilena quae in divinis laudibus modulatur, quatuor principales toni, qui ita graeco vocabulo nuncupantur: authenticus protus, authenticus deuterus, authenticus tritus, authenticus tetrardus. Ex quorum fontibus alii quatuor manant, qui ita vocantur: plaga proti, plaga deuteri, plaga triti, plaga tetrardi. Nam ab authentico proto nascitur 132.0486B| vel derivatur plaga proti. Sic et a caeteris tribus exordium capiunt reliqui tres, sunt [ al. suntque] quidem, ut ita dicam, eorum membra. Possunt autem ita interpretari: authenticus protus, id est, auctoritas prima, subauditur, in naturali musica. Authenticus deuterus, id est, auctoritas secunda. Authenticus tritus, id est, auctoritas tertia. Authenticus tetrardus, id est, auctoritas quarta. Plaga proti, id est, pars primi toni. Plaga deuteri, id est, auctoritas [ melius: pars] secundi toni. Plaga triti, id est, pars tertii toni. Plaga tetrardi, id est, pars quarti toni. In quibus octo tonis non solum omnis harmonia spiritualis melodiae, verum etiam omnis naturalis cantilena continetur atque comprehenditur. 132.0486C| :4. Sed multi audiunt tonum, et fortassis ignorant quid sit tonus, aut quare dicatur tonus, aut quam longe inter se differant tonus naturalis musicae et tonus artificialis. Siquidem toni naturalis musicae sunt quatuor principales. Toni vero artificialis musicae sunt quinque, et duo semitonia, quae tamen semitonia integrum non implent tonum: non enim aequis partibus dividi possunt. Est denique unum majus et alterum minus, ac idcirco aequas non recipiunt sectiones. Constant autem hi quinque toni cum duobus semitoniis in tribus consonantiis musicae perfectionis, videlicet in diapente, diatessaron et diapason: item ex quatuor principalibus tonis naturalis musicae alii quatuor oriuntur, et veluti a fontibus rivuli manant, et a radice arboris rami 132.0486D| procedunt, ita quodammodo ab ipsis originem ducunt. Nihil horum fit in artificiali musica; nam neque tonus alium tonum ex se gignit, neque unus ex illis alium auctoritate praecellit, sed omnes inter se aequis [ al. dimensionibus] divisionibus partiuntur; scilicet sesquioctava proportione, exceptis semitoniis. Illud etiam attendendum, quod in naturali musica omnes octo toni integri sunt atque perfecti, quamvis auctoritate inter se differant, nullumque recipiant semitonium, nec diesin, nec apotomen, 132.0487A| aut tristemoria, aut tetrastemoria: siquidem in his partibus tonus artificialis musicae dividitur. Ex hac itaque dissonantia apparet, quod illi saepe dicti octo, qui dicuntur toni, non tam toni dicendi sunt quam modi, vel differentiae seu tropi consonantiarum musicae modulationis; qui pulchra varietate harmonicae delectationis ex gravibus acutisque sonis misti, quasi quibusdam floribus respersi blandam atque convenientem reddunt melodiae suavitatem. Huc accedit, quod omnis musicae disciplinae peritia arithmeticis regulis metitur atque coarctatur. Fit enim aut duplis aut quadruplis, aut sesquialteris, seu sesquitertiis vel sesquioctavis numerorum proportionibus. Quae dimensiones, ut arbitror, difficile 132.0487B| reperiri possunt in supradictis tonis. Oportet enim ut omnes integri atque perfecti toni inter se differant aequis dimensionibus, id est, octava sui parte. Quae distantia inter octonarium et novenarium numeros potest demonstrari. Continet quippe novenarius totum octonarium numerum intra se, et insuper ejus octavam partem, id est, unum. Et hanc differentiam appellant musici intervallum, arithmetici vero sesquioctavam proportionem. Dicitur autem intervallum soni acuti gravisque distantia. Tonus itaque aut transcendit alium tonum, aut transcenditur ab alio tono octava sui parte. Sed quae tonorum aut supradictarum consonantiarum ratio sit, vel quemadmodum ipsae consonantiae musicae 132.0487C| reperiantur, vel qualiter ad invicem coaptentur, seu ab invicem sejungantur, in subsequentibus manifestius demonstrabimus. Interim supra memoratae disputationi sub mediocri intelligentia credulitas adhibenda est; tunc indubia fides erit, cum manifesta demonstratione ea, quae ambigua videbantur, revelata fuerint. Et quia de naturali et artificiali musica hactenus mentio facta est, a minus perito musico quaeri potest, quae distantia sit inter musicam naturalem et artificialem? Ad quod respondendum est, quia, quanquam omnis harmonicae institutionis modulatio una eademque sit in consonantiarum sonis; tamen alia est musica naturalis, alia artificialis. Naturalis itaque musica est quae nullo instrumento musico, nullo tactu digitorum, nullo 132.0487D| humano impulsu aut tactu resonat, sed divinitus aspirata sola natura docente dulces modulatur modos: quae fit aut in coeli motu, aut in humana voce. Nonnulli adjiciunt tertium, videlicet in irrationabili creatura, sono vel voce. 5. In coeli motu musicam inesse a pythagoricis hac argumentatione deprehenditur. Quomodo, inquiunt, potest fieri, ut tam velox coeli machina tacito silentique cursu moveatur? Etsi ad nostras aures ille sonus non pervenit, nullo modo tamen potest fieri, ut motus tam velocissimus sono careat, 132.0488A| praesertim cum tanta coaptatione et convenientia sint conjuncti stellarum cursus, ut nihil ita coniunctum atque connexum possit intelligi. Namque alii excelsiores, alii inferiores feruntur, atque ita omnes aequali incitatione volvuntur, ut per dispares inaequalitates ratus cursuum ordo ducatur. Unde conjicitur, in coeli motu ratum modulationis ordinem inesse. Consonantia siquidem, quae omnem modulationem regit musicae, absque sono fieri non potest. Sonus vero absque aliquo impulsu vel ictu non redditur. Rursus pulsus non fit, nisi praecesserit motus. Motuum vero alii sunt velociores, alii tardiores: et si tardus ac varius fuerit motus, graves sonos efficit: sin vero celeres ac spissi, acutos necesse est reddi sonos. In re enim immobili nullus unquam 132.0488B| fit sonus. Idcirco definiunt musici sonum ita: sonus est percussio aeris indissoluta usque ad auditum. Ex pluribus itaque motibus tam acumen quam gravitas constat. Ex hac igitur conjectura dicunt astrologi vel musici inter extimam sphaeram et circulos septem planetarum omnes musicas consonantias impleri. Nam a Saturno usque ad sphaeram coelestem, aiunt acutissimum fieri sonum, a terra usque ad lunarem circulum gravissimum, licet quidam aliter sentiant. Denique a Saturno usque ad sphaeram graviorem sonum, a terra vero usque ad lunarem circulum acutiorem fieri asserunt; idcirco quia, quod strictius et brevius, necesse est ut acutius resonet, sicut 132.0488C| e contra, quod longius, gravius. Inter circulum vero Saturni et Lunae per totam amplitudinem planetarum varietas diversorum tonorum et omnes musicae perficiuntur consonantiae. Quae omnia figurate Martianus in libro, quem de nuptiis Philologiae et Mercurii conscribit, in nemore Apollinis fuisse confingit, videlicet qui ipse est sol moderator musicae coelestis. Nam, inquit, eminentiora culmina, id est rami altiores, perinde distenta, id est valde extenta, acuto sonitu, id est subtili et gracili resultabant, id est resonabant. Quidquid vero terrae confine et propinquum fuerat, ramos videlicet inclinatiores et humiliores ac terrae viciniores quatiebat, id est, impellebat, repercutiebat rauca gravitas. At media, id est, mediae 132.0488D| partes ipsius silvae, conjuncta sibi spatia concinebant duplis succentibus. Concentus est similium vocum adunata societas; succentus vero est, varii soni sibi maxime convenientes, sicut videmus in organo. Duplis, inquit, succentibus, ac sesquialteris, necnon sesquitertiis. Hic tres tangit consonantias, scilicet diapason, diatessaron et diapente. Octavis enim sine discretione, id est, sine intervallo juncturis, id est, consonantiis. Hic tonum tangit, licet intervenirent limmata, id est, semitonia. Hic tangit duo semitonia. Ex quibus omnibus summa totius 132.0489A| musicae consistit. Sed haec omnia suo in loco manifestius demonstrabuntur. Nec illud omittendum, quod etiam nervi, id est, chordae coelesti musicae comparantur. Nam hypate meson a musicis Saturno est attributa. Parypate Joviali circulo consimilis est. Lichanos meson Marti tradidere. Sol meson obtinuit. Triten synemmenon Venus habet. Paranete synemmenon Mercurius regit. Nete autem lunaris circuli tenet exemplum. Haec secundum Boetium. Porro Cicero contrarium ordinem facit. Nam in Somnio Scipionis ita asserit, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille coeli stellifer [ al. cursus] currus, cujus conversio est concitatior, acuto et excitato movetur 132.0489B| sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus. Nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret. In hoc igitur loco Cicero terram quasi silentium ponit, scilicet immobilem. Post hanc, qui proximus a silentio est, dat lunae gravissimum sonum, ut sit luna proslambanomenos, quae chorda gravissime resonat; Mercurius hypate hypaton, Venus parypate hypaton, Sol lichanos hypaton, Mars hypate meson; Jovis parypate meson, Saturnus lichanos meson, sphaera coelestis mese. Luna ergo Mercurio comparata tonum resonat. Eadem Luna cum Marte diapente consonantiam creat, cum sole diatessaron, cum sphaera coelesti diapason. Ecce habes in coeli motu totius musicae summam. Igitur haec pauca de coelesti musica sufficiant. Si quis autem 132.0489C| haec plenius scire desiderat, legat secundum librum Macrobii egregii philosophi, in supradicto Somnio Scipionis. Hoc unum addimus, non solum gentilium philosophos, verum etiam Christianae fidei strenuos praedicatores in hac coelesti harmonia assentire. 6. His omissis ad contemplandam humanam musicam transire oportet. Omnibus hominibus et omnibus aetatibus, omnique sexui naturaliter musicam esse conjunctam, nulli, qui semetipsum intelligit, dubium est. Quae enim aetas, aut qui sexus musicis non delectatur cantilenis? Proprium quidem humanitatis est, oblectari animum dulcibus modis, exasperari contrariis. Namque infantes ac juvenes, necnon etiam senes ita naturaliter affectu quodam spontaneo 132.0489D| modulationibus musicis implicantur, ut nulla sit omnino aetas, quae expers sit delectatione dulcis cantilenae. Etsi sunt nonnulli, qui docte ac suaviter aliis canere non possunt, sibi tamen aliquid insuaviter suave canunt. Sciendum praeterea, quod mores hominum per musicam cognoscuntur. Lascivus quippe ac petulans animus lascivioribus delectatur modis, aut frequenter eos audiens emollitur atque effeminatur. E contra durior atque ferocior mens vel asperioribus gaudet, vel asperioribus incitatur. Neque enim fieri potest, ut mollia duris, dura mollibus adnectantur aut gaudeant, sed amorem delectationemque similitudo 132.0490A| morum, ut dictum est, conciliat. Nam quae asperiores sunt gentes, durioribus delectantur modis; quae vero mansuetae ac pacificae, lenioribus. Ita denique omnis morum habitus cantibus gubernatur et regitur, ut et ad bellum progressui et item receptui canatur cantu tubae excitante et rursus sedante virtutem animi. Dat cantus somnos, adimitque, necnon curas et sollicitudines immittit et retrahit. Iram suggerit, clementiam suadet, corporum quoque morbis medetur. Vulgatum quippe est, quam saepe iracundas mentes cantilena represserit, quam multa in corporum vel animarum afflictionibus miranda perfecerit. Denique, ut Cicero auctor est, cum vinolenti adolescentes, tibiarum cantu illiciti, mulieris pudicae fores frangerent, ut ejus pudicitiam 132.0490B| violarent; intellexit Pythagoras, sono Phrygii modi adolescentium animos ad libidinem esse incitatos. Nam ea hora stellarum cursus inspiciebat, statimque accurrens admonuit tibicinam, ut mutaret modum, et spondaeum caneret. Quod cum illa fecisset, tarditate modorum et gravitate canentis, illorum furens petulantia consedit. Sed quod de gentilium libris proferimus, ex nostris affirmare possumus. Namque cum Saulem regem spiritus malus exagitaret, David psalterium arripiens dulcibus et suavibus modis ferocitatem ejus pectoris mitigabat. Quid de Elisaeo propheta dicimus? Qui cum a rege interrogatus intellexisset illa hora spiritum prophetiae in se non esse, praecepit sibi psaltem adducere, cumque coram eo psalleret, repente descendit 132.0490C| in eum Spiritus, et prophetavit. Itaque sicut pro certo patet, quod in bello pugnantium animi cantu tubarum accenduntur; ita non est dubium, quod conturbationem mentis modestior ac suavior carminum modus possit temperare. Ex his omnibus perspicue et indubitanter apparet, ita nobis musicam naturaliter esse conjunctam, ut ea, nec si velimus quidem, canere possimus. Quocirca erigenda est mentis intentio, ut id, quod naturaliter in nobis est insitum, scientia quoque possit esse comprehensum. Nunc restat, ut tertium genus musicae naturalis videamus, quod supra meminimus in irrationabili creatura esse. De hoc itaque talis philosophorum opinio est. Et non mirum, inquiunt, si inter homines 132.0490D| musicae tanta dominatio est; cum aves quoque, ut lusciniae, ut cygni, aliaeque cantum veluti quadam disciplina musicae artis exerceant; unde Virgilius de cygnis ait: dant per colla modos; et caetera. Nonnullae vero aves terrenae vel aquatiles invitante cantu in retia vel aucupia sponte decurrunt. Nec minus est illud intuendum, quod pastoralis fistula pastum gregibus, progressum atque quietem imperet. Sed et in mari Sirenes cantus edere dulces feruntur. Jure igitur musica capitur omne quod vivit, quia coelestis anima, qua animatur universitas, originem sumpsit ex musica, ut Platoni et ejus sectatoribus placet. Haec de naturali musica succinctim perstrinximus. 132.0491A| :7. Restat ut de artificiali breviter videamus. Artificialis musica dicitur, quae arte et ingenio humano excogitata est, et inventa, quae in quibusdam consistit instrumentis. Et haec similiter in tria genera dividitur, videlicet in tensibile, inflatile, et percussibile. Tensibile fit intensione chordarum, ut puta in lyra, cithara, harpa, et hujusmodi. Inflatile autem, quod spiritu vel vento impellitur, ut in tibiis, musis, fistulis, organis, et his similibus. Percussibile vero est, quod fit in quibusdam concavis aereis vasis, et aliis instrumentis, cum pulsu et quadam percussione feriuntur, atque inde diversi efficiuntur soni, ut in cymbalis, tympanis, et caetera. Omni autem notitiam hujus artis habere cupienti sciendum est, quod, quanquam naturalis musica longe praecedat artificialem, 132.0491B| nullus tamen vim naturalis musicae recognoscere potest, nisi per artificialem. Igitur quamvis a naturali nostrae disputationis sermo processerit, necesse est, ut in artificiali finiatur, ut per rem visibilem invisibilem demonstrare valeamus. :8. His summatim praelibatis jam ratio exposcit, ut ipsam musicam diligentius contemplemur. Ac primo dicendum, unde dicatur musica? Musica dicitur a musis, quod instrumentum omnibus musicis instrumentis veteres praeferendum dignum duxerunt, sive quod primum, ut aiunt, a natura inventum est; sive potius, quod in ipso omnis musica perfectio continetur. Nam in superioribus foraminibus omnes consonantiae, et toni demonstrari possunt: duobus inferioribus semitonia majus ac minus. 132.0491C| Dicitur autem a musa musica, sicut a gramma grammatica, et a rhetoreon ( ῥητόρειον), id est, elocutionis copia, rhetorica, et ab arithmo, id est, numero, arithmetica, et a ge ( γῆ), id est, terra, geometria, et ab astro, id est, stella, astrologia. :9. Sed antequam partes musicae institutionis discernamus, primum de voce et sono aliquid dicamus. Quanquam itaque omnis vox sonus sit, non tamen omnis sonus recte vox dici potest. Ea igitur creatura, quae vitali spiritu aspiratur, vocem reddit; quae vero pulsu, ictu vel flatu impellitur, sonum. Omnis autem vox aut syneches est, id est continua, qua loquentes aut lectionem legentes, verba continuatim percurrimus: aut diastematice, id est cum intervallo suspensa, quam canendo suspendimus, 132.0491D| in qua non sermonibus, sed modulis inservimus; de qua modo sermo versatur. :10. Sciendum autem, quod ex voce aut tono procreatur consonantia. Sed et hoc attendendum, quod in his vocibus aut sonis, quae nulla inaequalitate discordant, nulla omnino consonantia est. Diffinitur autem ita consonantia consonantia est dissimilium inter se vocum in unum redacta concordia. Aliter: consonantia est acuti soni gravisque mistura, suaviter uniformiterque auribus accidens. Et contra 132.0492A| dissonantia est duorum sonorum sibimet permistorum ad aurem veniens aspera atque injucunda percussio. Consonantiam vero licet aurium sensus dijudicet, ratio tamen perpendit. Quotiens enim duae chordae intenduntur, et una ex his gravius, altera acutius resonat, simulque pulsae reddunt permistum quodammodo et suavem sonum, duaeque voces in unum quasi conjunctae coalescunt, tunc fit ea quae dicitur consonantia. Cum vero simul pulsis sibi quisque contraire nititur, nec permiscent ad aurem suavem atque unum ex duobus compositum sonum, tunc est quae dicitur dissonantia. Sunt autem numeri, qui consonantias creant, aut per quos ipsae consonantiae discernuntur, tantummodo sex, id est epitritus, hemiolius, duplaris, triplaris, 132.0492B| quadruplus, et epogdous. Est autem epitritus, cum de duobus numeris major habet totum minorem, et insuper ejus tertiam partem, ut sunt quatuor ad tria. Nam in quatuor sunt tria, et tertia pars trium, id est unum. Et is numerus vocatur in arithmetica sesquitertius, deque eo nascitur symphonia, id est consonantia, quae in musica appellatur diatessaron. Hemiolius est, cum de duobus numeris major habet totum minorem, et insuper ejus medietatem, ut sunt tria ad duo. Nam in tribus sunt duo, et media pars eorum, id est unum. Et appellatur hic numerus sesquialter in arithmetica, et de eo fit symphonia, quae nuncupatur Diapente. Duplaris numerus est, cum de duobus numeris minor in majore bis 132.0492C| numeratur, ut sunt quatuor ad duo; et ex hoc duplari nascitur symphonia, cui nomen est Diapason. Triplaris est, cum de duobus numeris minor ter in majore numeratur ut sunt tria ad unum, et ex hoc triplari oritur symphonia, quae nuncupatur diapason cum diapente. Quadruplaris numerus est, cum de duobus numeris minor quater in majore numeratur, ut sunt quatuor ad unum: qui numerus facit symphoniam, quam dicunt bis Diapason. Epogdous est numerus, qui intra se habet minorem, et insuper ejus octavam partem, ut novem ad octo, quia in novem et octo sunt, et insuper octava pars eorum, id est unum. Appellant autem hunc numerum arithmetici sesquioctavum. Parit vero hic 132.0492D| numerus sonum, quem tonum musici vocavere. Sonum vero tono minorem veteres quidem semitonium vocitare voluerunt: sed non ita accipiendum est, ut dimidius tonus putetur, quia nec semivocalem in litteris pro medietate vocalis accipimus. Deinde tonus per naturam sui in duo dividi sibi aequalia non poterit. Cum enim ex novenario numero constet, novem autem nunquam aequaliter dividantur, tonus in duas dividi medietates recusat. Sed semitonium vocaverunt sonum tono minorem, quem tam parvo intervallo distare deprehensum est, quam hi duo 132.0493A| numeri inter se distant, id est ducenta quadraginta tria, et ducenta quinquaginta sex. Hoc semitonium Pythagorici quidam veteres diesin nominabant, sed sequens usus sonum se minorem diesin constituit nominandum. Plato semitonium limma vocitavit. Hae sunt partes in quibus omnis musica resolvitur. Sunt igitur quinque symphoniae, id est consonantiae: diatessaron, diapente, diapason, et diapente, et bis diapason. Consistunt itaque omnes musicae consonantiae aut in duplici, aut in triplici, aut in quadrupla, aut in sesquialtera, aut in sesquitertia numerorum proportione. Vocatur autem, quae in numeris est sesquitertia, diatessaron in sonis: quae in numeris sesquialtera, diapente appellatur in vocibus; quae dupla in numeris, diapason in consonantiis; 132.0493B| tripla vero diapente ac diapason; quadrupla autem bis diapason. Agnoscat autem diligens lector quod consonantiae consonantiis superpositae alias quasdam consonantias effecere. Nam diapente et diatessaron junctae diapason consonantiam creant. Huic vero, id est diapason, si diapente jungatur, fit consonantia quae ex utrisque vocabulis nuncupatur, diapason scilicet et diapante. Cui si diatessaron additur, fit bis diapason. Illud praeterea sciendum quod, si diapason et diatessaron jungantur, nullam efficiant consonantiam. Statim enim in superpartiente inaequalitatis genere cadit, nec servat vel multiplicitatis ordinem, vel superparticularitatis simplicitatem. Qualiter vero hoc 132.0493C| approbari possit, longum est hoc loco inserere. Quisquis autem id plenius scire desiderat, legat secundum Boetii librum de institutione harmonica. Hoc tamen unum breviter commemorasse sufficiat, quod ab inaequalibus numeris concordia fit consonantiarum. Quae vero sunt inaequalia numerorum genera quinque inter se modis dissentiunt in sua inaequalite. Aut enim alterum ab altero multiplicitate transcenditur, aut singulis partibus, aut pluribus, aut multiplicitate et parte, aut multiplicitate et partibus. Si quis autem has inaequalitatum species considerare desiderat, primum Boetii in Arithmetica librum legat. Notandum autem quod ex supradictis quinque 132.0493D| inaequalitatum generibus duo tantum ad harmonicas formandas consonantias assumuntur, id est, multiplex et superparticularis. Multiplex ille numerus dicitur qui minorem numerum duplo aut quadruplo in se continet. Et ex hoc formantur diapason consonantiae. Superparticularis vero ille numerus dicitur qui minorem numerum totum in se habet, et insuper ejus medietatem, aut tertiam aut octavam partem. Et ex hoc procreantur diapente et diatessaron consonantiae, necnon etiam tonus. Proinde scire convenit, non posse perfecte fieri musicum, nisi antea fuerit arithmeticis regulis pleniter institutus. His lucidandi gratia praemissis, praefatas consonantias per tonos discutiamus. Diatessaron consonantia constat de duobus tonis et semitonio, et fit 132.0494A| ex epitrito, id est, sesquitertio. Diapente consonantia constat ex tribus tonis et semitonio, et fit de hemiolio, id est, de semis et tono. Nam Graeci semis hemi, holon totum dicunt. Diapason consonantia constat de sex tonis, et fit de duplari numero; siquidem ex diapente et diatessaron fit symphonia diapason. Nam supra monstratum est, diatessaron ex duobus tonis et semitonio, diapente ex tribus tonis et semitonio constare, id est, ex quinque tonis et duobus semitoniis. Verum diapason et diapente constat ex novem tonis et semitonio, et fit de triplari numero. Bis diapason continet duodecim tonos, et fit ex quadruplo. Haec juxta assertionem Macrobii de tonis diximus: verum Cassiodorus in saecularibus litteris quindecim tonos esse affirmat, 132.0494B| secundum numerum chordarum quae ponuntur in bis diapason consonantia; quos demonstrabimus in subsequentibus cum, de chordis et earum nominibus coeperimus tractare. :11. Sciendum vero quod saepe dictae consonantiae nequaquam sunt humano ingenio inventae, sed divino quodam nutu Pythagorae sunt ostensae. Denique cum idem philosophus ardentis esset ingenii, diuque aestuans inquireret, quanam ratione firmiter et constanter consonantiarum [ al. monumenta] momenta perdisceret, accidit ut praeteriens fabrorum officinas pulsos malleos exaudiret, ex diversis sonis unam quodammodo convenientiam personantes. Igitur ad id, quod [ al. diu] quaerebat, attonitus accessit ad opus, diuque considerans arbitratus est diversitatem 132.0494C| tonorum ferientium vires efficere. Et ut hoc appareret, mutari inter se malleos imperavit. Quibus mutatis sonorum diversitas ab hominibus recedens malleos sequebatur. Tunc omnem curam ad pondera eorum examinanda convertit. Et inventus est unus, qui major erat, duodecim ponderum, alter novem ponderum, tertius octo, quartus sex. Igitur hi mallei, qui duodecim et sex ponderum erant, diapason in duplo consonantiam personabant. Malleus duodecim ponderum ad malleum novem, et malleus octo ponderum ad malleum sex ponderum secundum epitritam, id est, sesquitertiam proportionem diatessaron consonantiam concinebant. Novem autem ad octo in sesquioctava proportione resonabant tonum. 132.0494D| Igitur Pythagoras domum reversus varia examinatione perpendit quod in supradictis dimensionibus tota consisteret symphoniarum ratio, nunc quidem aequa pondera chordis aptans, earumque consonantias aure dijudicans; nunc vero in longitudine calamorum vel fistularum duplicitatem medietatemque vel caeteras proportiones aptans, saepe etiam cymbala diversis formata ponderibus secundum supra comprehensum modum malleolo percutiens. Ex his omnibus integerrimam fidem diversa experientia collegit, et nihil sese invenisse diversum valde delectatus est. Itaque quia in jam saepe notatis consonantiis divino munere cognitis totius harmonicae disciplinae summa consistit, oportet ut animo atque auribus sint notae. Frustra enim haec ratione et scientia colliguntur, 132.0495A| ut insignis auctor Boetius testatur, nisi fuerint usu atque exercitatione notissima. :12. Septem quippe sunt liberales disciplinae, quarum tres, id est, grammatica, rhetorica et dialectica, ratione et naturali sensu colliguntur, non oculo videntur, aut digito monstrantur, quia earum vis in sermone est, sermo autem, id est, humana locutio, audiri potest, videri non potest. Reliquae quatuor, id est arithmetica, geometrica, musica, et astrologia nequaquam animo ad liquidum percipiuntur, nisi oculo videantur et digito demonstrentur. :13. Quamobrem nobis utile et pernecessarium videtur ut primo de chordis et earum nominibus parumper disseramus, et unicuique chordae suum 132.0495B| subjiciamus tonum, ut cum de supradictis consonantiis aliquid apertius et manifestius coeperimus tractare, mittere possimus sobrium cantorem ad praefatas chordas, ut ibi oculo inspiciat, et digito contrectet, quod a nobis verbo et scripto aure percipit. De inventione autem chordarum, vel qualiter a diversis per diversa tempora additus sit numerus earum, brevitatis causa praetermittimus. Disponantur itaque per ordinem nervi, in quibus perficitur et demonstratur bis diapason consonantia hoc modo: <poem> Proslambanomenos, et Prosmelodos. Hypate hypaton. Parypate hypaton. Lichanos hypaton. 132.0495C| Hypate meson. Parypate meson. Lichanos meson. Mese. Paramese. Trite diezeugmenon. Paranete diezeugmenon. Nete diezeugmenon. Trite hyperboleon. Paranete hyperboleon. Nete hyperboleon. </poem> Nomina suprascriptarum chordarum, quia Graeca sunt, interpretatione indigent. Proslambanomenos igitur interpretatur acquisitus vel adauctus: siquidem quia mese non erat loco media, ut utrumque 132.0495D| diapason conjungere possit, sed magis hypatis accedebat; idcirco super hypatas hypaton addita est haec una chorda. Unde et ab aliquibus prosmelodos dicitur, id est, ad melodiam adjuncta aut addita. Hypate hypaton, id est, principalis principalium, subauditur chordarum. Nam haec prima semper fuit, antequam proslambanomenos adderetur, eratque chorda gravissimum sonum resonans, unde quidam sic interpretantur: hypate hypaton vocatae sunt, quasi maximae magnarum, aut gravissimae gravium. Parypate hypaton dicitur tertia chorda, quasi juxta hypaten posita, id est collecta. Potest autem interpretari subprincipalis principalium. Lichanos hypaton idcirco vocatur, quod lichanos Graece index digitus; 132.0496A| Graecus a lingendo lichanon appellat: et quemadmodum in canendo ad eam chordam, quae erat tertia ab hypate, index digitus, qui est lichanos, inveniebatur, idcirco ipsa quoque lichanos appellata est. 14. Hoc itaque tetrachordum, quia longioribus et grossioribus chordis formatur, et graviorem sonum reddit, appellatur principale. Has sequitur hypate meson, id est, principalis mediarum, subauditur chordarum. Parypate meson, id est, subprincipalis mediarum, sive juxta principalem mediarum posita. Lichanos meson, id est, tertia mediarum: deinde mese octavo loco ponitur: mese interpretatur media: ideo, quia inter septem et septem semper est media, sive quia finis est praecedentis diapason, et principium 132.0496B| subsequentis, et pro duabus chordis accipitur. Denique cum octava chorda ad primam diapason consonantiam resonet, non hac de causa sexdecim chordae in bis diapason reperiuntur, sed tantummodo quindecim, quia mese, ut diximus, locum supplet sextae decimae chordae. Paramese, id est, juxta mediam posita. Trite diezeugmenon, trite, id est, tertia a mese; diezeugmenon, id est, disjunctarum, sive divisarum, subauditur chordarum. Nam cum duo tetrachorda uno medio nervo interveniente consociantur, hoc Graece nuncupatur synemmenon, id est conjunctum. Hinc et synaphe dicitur, id est conjunctio, quotiens duo tetrachorda unius medietas termini continuat atque conjungit. E contra diezeuxis appellatur, quae disjunctio dici potest, quotiens 132.0496C| duo tetrachorda separantur, et pleno tono inter se differunt. Paranete diezeugmenon dicitur, eo quod juxta Nete, id est ultimam disjunctarum, sit locata. Hanc siquidem sequitur nete diezeugmenon, id est, inferior aut ultima disjunctarum. Trite hyperboleon, id est tertia excellentium, subauditur chordarum. Paranete hyperboleon, id est juncta Nete, hoc est, ante ultimam excellentium posita. Nete hyperboleon, ultima excellentium interpretatur. Denique hae tres ultimae et novissimae chordae acutissimum et graciliorem caeteris chordis reddunt sonum; unde et excellentes appellantur. :15. Nunc videamus, qualiter in his quindecim chordis omnes consonantiae reperiantur. Proslambanomenos a secunda chorda, quae est hypate hypaton, 132.0496D| integro distat tono. Ipsa quoque proslambanomenos a mese octava est, et resonat cum ea, id est, cum mese, diapason consonantiam. Eademque proslambanomenos ad quartam chordam, id est, ad lichanos hypaton, resonat diatessaron consonantiam. Quae lichanos hypaton ad mesen resonat diapente symphoniam, estque ab ea quinta chorda. Rursus mese a paramese distat tono; item eadem mese ad neten diezeugmenon, quae quinta chorda est a mese, facit diapente consonantiam, quae symphonia diapason et diapente vocatur. Praedicta nete diezeugmenon ad neten hyperboleon quartam chordam facit diatessaron consonantiam. Rursus proslambanomenos ad neten hyperboleon, id est, prima chorda 132.0497A| cum quintadecima resonat bis diapason consonantiam. Ecce habes in quindecim chordis omnes tonos et omnes consonantias. Diligentius autem intuenti musicae disciplinae subtilitatem, non amplius quam quinque tetrachorda reperiuntur, id est, hypaton, meson, synemmenon, diezeugmenon, hyperboleon. Possunt autem ita interpretari, ut accipiamus hypatas principales, mesas medias, synemmenas conjunctas, diezeugmenas disjunctas, hyperboleas excellentes. Quae omnia hoc in loco prolixius est demonstrare. Non enim totius harmonicae institutionis plenitudinem proposuimus in hac epistola explanare, cum ejus perplexam subtilitatem vix valuerit insignis auctor Boetius in quinque libris explicare. 132.0497B| Illud tantum notamus, quod praedicta tetrachorda quina in viginti octo chordis extenduntur. 16. Haec de chordis, et earum nominibus praemissis: jam tempus est, ut de consonantiarum vocabulis, earumque vocibus propter minus intelligentes paulo planius et apertius disseramus. Quanquam enim omnia, quae ad musicam pertinent, ex maxima parte superius commemoravimus, tamen quia nomina Graeca sunt, expositorem requirunt. Diatessaron igitur Graece ex quatuor Latine dici potest: non ea ratione, quod ex quatuor constet numeris vel partibus, cum fiat de hemiolo, id est, ex semis et toto; sed quia ex quatuor sonis vel vocibus certo spatio inter se distantibus conficitur. Est itaque diatessaron consonantia vocum quidem quatuor, 132.0497C| intervallorum trium. Quid sit intervallum, supra monstratum est, id est, soni acuti gravisque distantia. Cum itaque major vox minorem vocem, vel major sonus minorem sonum totum in se continet, et insuper tertiam partem minoris vocis aut toni, diatessaron consonantiam creat, fitque semper in quarta chorda; denique a proslambanomenos ad lichanos hypaton resonat diatessaron, ut supra monstratum est. Diapente interpretatur ex quinque, dia Graece ex, praepositio est, pente, quinque. Diapente dicitur, eo quod ex quinque vocibus aut sonis perficiatur; estque vocum quidem quinque, intervallorum vero quatuor. Igitur quando major vox minorem vocem tota sui praecedit quantitate, et insuper superatae 132.0497D| vocis medietatem transcendit, sive in acumine sive in gravitate, haec symphonia diapente dicitur, fitque semper in quinta chorda. Nam lichanos hypaton ad mesen, diapente consonantiam resonat. Diapason interpretari potest ex omnibus. ex omnibus enim semitoniis, tonis et consonantiis fit. Siquidem ex diapente et diatessaron constat diapason. Igitur quando major vox minorem vocem dupla sui quantitate superat, sive in extensione acuminis, sive in remissione gravitatis, haec talis symphonia appellatur diapason, fitque semper in octava chorda. Nam proslambanomenos ad mesen, diapason consonantiam resonat, estque principalior atque honorabilior caeteris consonantiis. Porro diapason et diapente 132.0498A| consonantia formatur, cum major vox vel sonus minorem vocem vel sonum tripla sui quantitate transcendit in acumine aut gravitate, fitque semper in duodecima chorda. Denique proslambanomenos ad neten diezeugmenon diapason et diapente consonantiam resonat. Bisdiapason consonantia dicitur, quando major vox vel sonus minorem vocem vel sonum quadrupla sui quantitate excedit in acumine, aut gravitate; fitque semper in quinta decima chorda. Nam proslambanomenos ad neten hyperboleon bis diapason consonantiam resonat. 17. Tonus vero vocatur, quando major vox aut tonus minorem vocem aut sonum totum possidet, et insuper ejus octavam partem, fitque semper in secunda chorda. Nam proslambanomenos ad hypaten 132.0498B| hypaton tonum resonat. Idque sciendum est, quod dicitur epogdous in arithmetica, tonus appellatur in musica. Epogdous autem dicitur, quasi epiogdous, id est superoctavus. Dividitur autem tonus in duobus semitoniis: non quod omnino semitonia ex aeque sint media, sed quod semum dici solet, quod ad plenam mensuram non pervenit. Atque ut id facillime comprobetur, sit sesquioctava proportio octo et novem. Inter hos nullus medius numerus naturaliter incedit. Multiplicemus ergo eos per binarium. Bis octo fiunt sedecim, bis novem fiunt decem et octo. Inter sedecim autem et decem et octo unus numerus naturalis invenitur, id est, decem et septem. Disponantur ergo hi tres numeri in ordinem, id est, sedecim, decem et septem, et decem et octo. Igitur 132.0498C| sedecim ac decem et octo collati sesquioctavam retinent proportionem, ac ideo faciunt tonum. Sed hanc proportionem septimus decimus numerus, qui inter hos est medius, non in aequalia partitur. Comparatus enim ad sedecim habet in se tonum, sedecim, et insuper ejus sextam decimam partem, id est, unum. Rursus si decem et septem, et decem et octo comparentur, in decem et octo decem et septem inveniuntur et insuper septima decima pars, id est unus. Non igitur iisdem partibus et minorem superat, et a majore superatur. Est enim minor pars septima decima, major sextadecima. Sed utraeque partes semitonia nuncupantur, unum majus, alterum minus. In quibus autem numeris haec semitonia reperiantur, vel demonstrentur, poteramus hoc in 132.0498D| loco abundanter ac multipliciter inserere, diversorumque auctorum diversas opiniones annotare, quod duabus ob causis mittimus: sive ne epistolaris sermo in libri transeat magnitudinem, et nobis illud objiciatur: Currente rota amphora coepit institui, cur urceus exit? sive ne difficultatem magis creemus, et sensus legentium potius obtundamus, quam evidentibus documentis informemus. Licet enim harmonicae institutionis minima pars sit semitonium ejusque membra, tamen omnibus difficilioribus difficillimum est, et laboriosa indiget expositione. In re igitur naturaliter obscura qui in exponendo pluraquam necesse est, superfundit, addit tenebras, non adimit densitatem. Hoc unum nosse sufficiat, quod 132.0499A| dimidium semitonium diesis dicitur, estque quarta pars toni; similiter tetrastemoria quarta pars toni, tritemoria tertia pars nuncupatur. Major itaque pars toni, id est, semitonium majus apotome vocatur a Graecis, a nobis vero potest appellari decisio. Naturale est enim, ut quotiens aliquid secatur ita, ut aequis partibus non dividatur, quanto minor pars dimidio minorem, tanto major pars dimidiam superexcedat. Si igitur ad semitonium addatur apotome, fit semitonium majus. Constat ergo integer tonus ex apotome ac semitonio. Porro semitonium ab apotome differt commate. Ac idcirco nihil est aliud apotome, nisi semitonium minus et comma. Si igitur duo semitonia minora de tono quis auferat, comma fit reliquum. 132.0499B| Est autem comma ultimus sonus auditui subjacens. Philolaus autem Pythagoricus minora spatia tonorum talibus diffinitionibus includit: Diesis, inquit, est spatium quo major est sesquitertia proportio duobus tonis. Comma vero est spatium, quo major est sesquioctava proportio duabus diesibus, id est, duobus semitoniis minoribus. Schisma est dimidium commatis, diaschisma vero dimidium dieseos, id est, semitonii minoris. Ex quibus illud colligitur, quanquam tonus quidem dividitur principaliter in semitonium minus atque apotomen; dividitur etiam in duo semitonia et comma: quo fit, ut dividatur in duo diaschismata et comma. Integrum vero dimidium toni, quod est semitonium, constat ex duobus diaschismatibus, 132.0499C| quod est unum semitonium minus, et schisma quod est dimidium commatis. Quanquam enim totus tonus ex duobus semitoniis minoribus et commate conjunctus est, si quis id integre dividere velit, faciat unum semitonium minus, commatisque dimidium. Sed unum semitonium minus dividitur in duo schismata; dimidium vero commatis unum schisma. Recte igitur dictum est, integre dimidium tonum in duo diaschismata atque unum schisma posse partiri. Quo fit, ut integrum semitonium minora semitonia uno schismate differre videatur: Apotome autem a minore semitonio duobus schismatibus differre; differt enim commate. Sed duo schismata unum perficiunt comma. Hoc totum idcirco posuimus, ut difficultatem semitoniorum 132.0499D| ostenderemus, quae magis numerorum proportionibus, quam sonorum varietate exprimi et demonstrari possunt. Si quis vero tantae profunditatis ac perplexae subtilitatis curiosus investigator existit, legat saepe dicti Boetii tertium librum de harmonica Institutione, et ibi fortassis non solum ejus curiositati satisfiet, verum etiam suum experiri poterit ingenium. Si enim ad haec capienda idoneus inventus fuerit, noverit, nihil sibi difficile in septem liberalibus disciplinis. Omissis ergo, quae paucorum intellectus capit, ea dicamus quae multorum sensus colligere potest. Sciendum itaque est, quod quanquam octo sint toni, qui diapason consonantiam complent, tamen 132.0500A| non sunt amplius, quam septem dissimiles soni, tono inter se distantes, quia octavus idem est, qui et primus in duplo. Nonus idem est, qui et secundus in duplo; sic et in caeteris. Horum conscius Virgilius dicit: Est mihi disparibus septem compacta cicutis Fistula. Ex septem igitur disparibus cicutis fistula fit, quia ex septem dissimilibus vocibus aut sonis tota perficitur consonantia. Unde et quidam septem tantum volunt tonos. Quod vero Martianus introducit novem musas in Nuptiis philologiae diversa carmina cantantes, ad harmoniam coelestem pertinet, quae novem ordines habere dignoscitur, scilicet propter septem planetas, 132.0500B| octavamque sphaeram coelestem, et nonam terram. Sed octo omnes consonantias resonant; nona, id est, terra, perpetuo silentio tacet, quia immobilis est. Hinc est, quod cum octo musae subvectae in circulis coelestibus essent, nona, id est, Thalia in terra remansit. Nam cum Urania sphaeram coelestem, Polymnia Saturni, Euterpe Jovis, Erato Martis, Melpomene Solis, Terpsichore Veneris, Calliope Mercurii, Clio Lunae circulos subintrassent, ut ibi dulces resonarent modos: sola Thalia derelicta in ipso florentis campi ubere, id est, in circulo terrae resedit, eo quod vector ejus, id est, deportator cygnus impatiens oneris, et etiam subvolandi, id est, cum nollet eam ferre et subvolare, id est, sursum volare, petiit alumna stagna, id est, nutritoria et sibi cara. Thalia 132.0500C| autem interpretatur quasi theton lia, id est, ponens germina, quod pulchre terrae congruit, quae germinat herbam virentem et proferentem semen. Quidam autem dicunt, quod novem musae idcirco dicuntur, quia humanae vocis officia novem sunt. Omnis enim sermo his novem rebus formatur. Primo appulsu quatuor dentium, repercussione duorum labrorum, plectro linguae, cavo gutturis, respiratione pulmonis. Si enim ex his aliquid defuerit, vox perfecta non erit. 18. Sed ecce dum tonos ostendere conamur, per vastissimam et profundissimam musicae institutionis silvam longius evagati sumus, quae tantae caliginis obscuritate involvitur, ut a notitia humana recessisse videatur. Namque cum perpauci sint, qui ejus 132.0500D| vim et naturam certa ratione perpendant, tamen quod de ea intelligunt, manuum opere ad liquidum demonstrare non possunt. Rursus cum multi sint, qui eam digitis operentur, vel vocis sono promant, ejus tamen vim atque naturam minime intelligunt. Denique si roges citharoedum sive lyricum, vel alium quemlibet (ut) instrumentorum musicorum notitiam, aut consonantias ostendat, cognationem chordarum, qualiter illa chorda ad aliam rata numerorum proportione societur; nullum tibi penitus ex his dabit responsum. Solum hoc confitebitur, quod haec ita faciat, sicut a magistro accepit et didicit. Cum igitur a scientibus et a nescientibus se musica ex permaxima parte abscondit, quasi in profundo obtecta 132.0501A| jacet. Hinc aiunt fabulam Orphei et Eurydicis esse confictam. Siquidem Orpheus Eurydicem nympham amavit, quam sono citharae mulcens uxorem duxit. Hanc Aristeus pastor dum amans sequitur, illa fugiens in serpentem incidit, et mortua est. Quod cum maritus cognovisset, eam sono citharae de inferno ad superos conatus est revocare; sed minime valuit. Orpheus dicitur quasi oreon phone, id est, optima vox. Eurydices interpretatur profunda dijudicatio. Orpheus ergo vult revocare de inferno Eurydicem sono citharae, sed non praevalet, quia humanum ingenium conatur profunditatem harmonicae subtilitatis penetrare, et eam certis rationibus dijudicare et discernere, et ad lucem, id est, ad scientiam revocare; sed illa, humanam cognitionem 132.0501B| refugiens, in tenebris ignorantiae latet. Interea sciendum est, quod non ille dicitur musicus, qui eam manibus tantummodo operatur, sed ille veraciter musicus est qui de musica naturaliter novit disputare, et certis rationibus ejus sensus enodare. Omnis enim ars, omnisque disciplina honorabiliorem naturaliter habet rationem, quam artificium, quod manu atque opere artificis exercetur. Multo enim majus est scire quod quisque faciat, quam facere quod ab alio discit. Etenim artificium corporale quasi serviens famulatur; ratio vero quasi domina imperat. Tanto igitur praeclarior est scientia musicae in cognitione rationis, quantum corpus superatur a mente. Unde fit, ut cum ratio operandi actu non egeat, manuum opera nulla sint, nisi ratione ducantur. 132.0501C| Huc accedit, quod ita dicamus: corporales artifices non ex musica disciplina, sed ex ipsis potius instrumentis accepere vocabula. Nam citharoedus ex cithara dicitur, lyricus ex lyra, tibicina a tibia, caeterique suorum instrumentorum vocabulis nuncupantur. Musicus autem non ab aliquo instrumento, sed ab ipsa musica nomen accepit. Is itaque musicus est, qui ratione perpensa canendi scientiam non servitio operis, sed imperio speculationis assumpsit. Quisquis igitur harmonicae institutionis vim atque rationem penitus ignorat, 132.0502A| frustra sibi nomen cantoris usurpat, tametsi cantare optime sciat. Neque enim ille qui lectionem legit, sed qui lectionem exponit, magister appellatur. Et licet pueri psalmorum verba memoriter decantent, ab eorum tamen scientia alieni existunt, quia eorum sensus mysticos penetrare nesciunt. Itaque sicut non sufficit in visu eruditis viris colores formasque conspicere, nisi etiam, quae sit horum proprietas, investigaverint: sic non sufficit cantilenis musicis animum oblectari, nisi etiam, quali inter se junctae sint sonorum vel vocum proportione, discatur. Haec ex multis pauca perstrinximus, ne musicis ac peritis cantoribus de nostra imperitia risum praeberemus. Nequaquam autem haec legenda Walcaudo proponimus, aut ad talia discenda ejus animum 132.0502B| provocamus; frustra enim lyra asino canitur Sed scientes, vos egregium atque perfectum esse cantorem, cum vestra excellenti prudentia, et cum aliis peritis cantoribus nostra fit sermocinatio et disputationis ratio. Hujus epistolae verba vobis tantum, et perpaucis aliis musicis, si quando ea legitis, colloquantur: caeteros vero ita submovemus, ut qui capere intellectu nequiverint, ad ea etiam legenda videantur indigni. 19. Caeterum ne aliquid intactum, quod ad susceptum negotium pertinet, praeteriisse videamur, illud in calce ponimus, quod supra suo in loco, si memoriae non defuisset, oportuerat commemorare. Quaeritur a nonnullis, quid significent illa verba, per quae tonorum sonoritatem in naturali musica discernimus? 132.0502C| id est: Nonannoeane et Noeais, et Noioeane, et his similia, et utrum intepretari eorum sensus possit? Ad quod respondendum, quod omnino nullam recipiunt interpretationem; neque enim quidquam significant: sed ad hoc tantum a Graecis sunt reperta, ut per eorum diversos ac dissimiles sonos tonorum admiranda varietas aure simul et mente posset comprehendi. Sed jam prolixus sermo finem praestolatur. Excellentiam vestram superna Providentia omni sanctae suae Ecclesiae profuturam per multa annorum curricula incolumem conservare dignetur! Reverendissime Papa. * MONITUM.(Apud Gerbert., Scri [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] dn85upugtd9h87soot8jogbemdp2puh 0 63510 264807 228840 2026-05-06T18:36:51Z Demetrius Talpa 13304 264807 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Theodericus Metensis |OperaeTitulus=Inventio sanctorum |OperaeWikiPagina=Inventio sanctorum (Theodericus Metensis) |Annus=saeculo X |Genera=hagiographiae |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/137|Migne ''Patrologia Latina Tomus 137'']]''' [https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0964-0984,_Theodericus_Metensis_Episcopus,_Inventio_Sanctorum,_MLT.pdf documentacatholicaomnia] Inventio sanctorum Inventio sanctorum (Theodericus Metensis), J. P. Migne 137.0368D Inventio sanctorum 137.0363D| Anno Incarnationis Dominicae 870 magno et gloriosissimo Caesare Augusto Ottone, cum aequivoco suo admirabilis indolis adolescente filio aeque Augusto, simulque magnarum virtutum conjuge Adelheide, qua nihil unquam justius, mansuetius, prudentius, nec magis pium quidquam potuit esse, Italiae sceptra pio justoque moderamine pacifice ac solide usque in fines Calabriae gubernantibus, domnus venerabilis sanctae Metis episcopus Theodericus, ipsi magnifico imperatori sanguine ac mira dilectione atque familiaritate conjunctus, cujusque consultu pro mira sapientiae praerogativa, cuncta 137.0364D| Palatina agebantur negotia: in eadem Italica expeditione constitutus, in qua triennium fere militavit; dum divino praecipue cultu deditus, quaeque ad honorem decoremque seu munimentum suae sanctae sedis, certatim exquireret, et efficaciter votis ejus cuncta suppeterent, corporum sanctorum maximam copiam ex diversis Italiae locis, divina se gratia adjuvante, collectam, digno se cultu atque honore alibi praestantius veneranda, eidem suae sanctae sedi Metensi invehere studuit. De sancto Elpidio. Horum primum sanctum et venerabilem Christi 137.0365A| confessorem ELPIDIUM ex Marsorum provincia sumpsit, concedente Albrico, ipsius Marsiae episcopo, ex quadam ecclesia sedi episcopali proxima: quae sedes super lacum Fucinum sita, quid olim fuerit, ruinae urbis et plurimarum circa ecclesiarum ac monasteriorum frequentia attestatur. Hunc nobis ipse episcopus caeterique incolae retulerunt, fuisse ex collegio quorumdam servorum Dei, qui tempore antiquiore ex partibus Graeciae, numero septuaginta in eamdem Marsorum provinciam adventantes, ac diversis circumquaque locis vel civitatibus universis mirabilium signorum lumine fulgentes, ubicunque in sancta conversatione finis vitae advenerat venerabili sepultura reconditi, multa vicinorum longe lateque reverentia, pro assidua miraculorum jucunditate 137.0365B| coluntur. Horum tres, quorum hic tertius fuit, in eodem coemeterio quiescebant, CALLISTRATUS, EUTYCHIUS, et hic ELPIDIUS. Porro Eutychium imperator sustulerat, et ne qua in accipiendo posset adhiberi fallacia, sepulcro intacto, satisque munito, nec a die repositionis ulla violationis signa monstrante, priusquam ab aliquo incolentium praesciretur, episcopo tantum Albrico, et paucis ejus clericis assistentibus, presbyter noster Teudo, cum presbytero imperatoris Heriwardo, arcam sancti, quod nisi altari desuper effracto nequiverant, aperiunt; ipsique per sacra ossa miri candoris, nec minus flagrantis odoris, omnia numero ac quantitate integra, excipiunt, scrinioque recondunt. (Hujus diem XVI Kalendarum Octobrium celebrem habemus.) De sanctis Eutychio, Victorino et Marone. 137.0365C| Veniens proxime abhinc in territorium Amiterninae urbis, quae et ipsa ruinas tantum ostendit, ab eodem Albrico episcopo de monasterio, suae ditionis Reatae subjecto, pretiosissimum martyrem EUTYCHIUM accepit, cujus beati socii VICTORINI jam anno superiore reliquias emerat, simulque et partem sancti MARONIS pariter passi, quorum et loca passionis aspeximus, et ipsas aquas Cotilas [ id est, Cutilias], foedo odore spirantes, in quibus verso capite suspensus fuerat martyr. Passionem denique eorum scripta retinent sanctorum Nerei et Achillei: hunc ipse venerabilis domnus Theodericus ibidem assistens, ex ipsa arca marmore fortiter munita, mira cum exsultatione ac veneratione excepit VIII Kal. 137.0365D| Octobris. Hos duos Adhelardus filius Gerardi in patriam asportavit. De sancto Feliciano episcopo et martyre. Fulinias, castrum non procul a Spoleto, FELICIANUS magno undecunque concursu hominum affluente corpore sacro tuebatur, eum Benedictus ejusdem Fuliniensis castri episcopus, multo cum fletu largitur per Bertraum diaconum et Heriwardum presbyterum IV Nonas Octobris, ex intimo ipso antro sustollitur. Passio ejus descripta est. De sancto Asclepiodoto martyre. In saltu qui Collis dicitur, qui Perusiae adjacet civitati, ubi tunc imperator autumnali exercebatur venatu, monasterium erat antiquissimum super fluvium 137.0366A| Tiberim, qui ibi mediocri vado praeterfluens, sui exinde usque ad urbem Romam pelagi profunditate augetur. Hoc sepulcro quondam opere marmoreoque ornatu, ut videri dabatur, exstructum, sed tunc vetustate collapsum, martyris egregii Asclepiodoti membra venerabiliter humata tenebat; cujus tumbam, forti nimis saxorum et terrae congerie obclusam, dum cum magna tandem difficultate Theudo, Bertraus, Rothardus penetratam, marmore sancto corpori proximiore, nudassent, inveniunt monumentum, imo usque profundum dimissum. Et per medium a capite usque ad pedes, quodam limite, ex ipso naturaliter saxo quasi divisum, quod tamen diligentius inspectum, unum continuumque constabat. Beati vere corporis medium 137.0366B| hinc, medium illinc, membris altrinsecus unum contra alterum appositis, excepto capite solo, quod in unam integram partem jacebat diligentissimo collocatum. Hoc aedituus et reliqui dixerunt, indicio voluisse antiquitatem signare, quod et ipsi vere asseverabant, eumdem martyrem crudeli genere passionis, medio corpore vivum exsectum, eique attestandae ita in monumento dividuo positum. Hunc pariter digno, ut par fuerat, honore sublatum VII Kal. Octobris venerabilis pontifex suscepit. Diem natalis ejus ab incolis IX Kal. Novembris didicimus. Nam gesta ejus minime ab episcopo de Cisa, ad quem locus pertinebat, quivimus extorquere. De sancta Serena et sancto Gregorio Spoletino. Sanctissima virgo SERENA apud Spoletum in monasterio 137.0366C| sancti martyris Savini, foris muros urbis, ubi et pluribus miraculis coruscabat, quieverat. Ad quam pene quotidie magnus populorum veniebat concursus, ita ut noctes quoque pervigiles turbae cum lucernis caeterisque donariis ibi peragerent. Hanc quoque cum integris toto corpore ossibus, misso illuc Rothardo diacono cum aliis sibi fidelibus viris, venerabilis pontifex esset adeptus; reliquias quoque beati martyris GREGORII Spoletini ibidem obtinuit, cujus passio scripta est. Beatae Serenae praeter quod in passione sancti Savini reperimus, eam ipsum beatum martyrem tumulasse, nihil plus gestorum perquirere potuimus; quae tamen tam assiduis se virtutum commendat insignibus, ut viva harum lectione oculis objecta gestorum attestatione, 137.0366D| quid fuerit in vita non egeat. Dies ejus X Kalendarum Decembrium, eodem quo et sancti Savini martyris, celebratur. De catena S. Petri apostoli. Inter haec Romam misso praedicto diacono Rothardo, dono domni papae Joannis, qui tertius decimus in eo nomine erat, partem non modicam catenae beati Petri in basilica quae dicitur ad Vincula, eamdem portionem exsecante, promeruit: cum ea quoque privilegium monasterii sancti Vincentii, cum dalmatica et sandaliis abbati ejusdem loci apostolica praerogativa concessis, idem domnus papa direxit. Haec omnia Adelbertus clericus cum Conone comite, transtulit. De sancto Vincentio levita. 137.0367A| Beatum martyrem magnum et levitam VINCENTIUM in civitate quadam antiquissima, quae ad solum usque jam longo tempore diruta fuerat, nomine Corduno, quae ab Arretio XII millibus distat, ex monasterio proximo satis pulchro ornatu, quod multa itidem frequentia venerabatur, Bertraus diaconus, comitante secum quodam clerico episcopi Arretini (ei nomen Crisulfus), indice loci, cum magna licet difficultate, vitae quoque non minimo periculo sustulit. Hunc ex Hispania in Italiam deportatum firmiter asseruerunt. Cujus modum translationis postea domno praesule Beneventum veniente, dum nurui imperatoriae a Graecia venienti obviam missus esset, plenius cognovimus: juxta Capuam, 137.0367B| siquidem monasterium jam pene dirutum, nomine sancti Vincentii reperimus, quod grandi et miro opere quondam a tribus fratribus nobilibus constructum, veterani qui ibi tunc pauci monachi visebantur, dixerunt. Et corpus sancti Vincentii postea a duobus monachis ex Hispania ibi clam deportatum, atque multis deinceps temporibus maxima veneratione habitum, donec a paganis eodem monasterio vastato, corpus sanctum inde sublatum et ad praedictam Cordunensem civitatem esset translatum. Tunc etiam episcopus Arretinus non modicam portionem sanguinis beatissimi protomartyris STEPHANI in vase crystallino, optime auro gemmisque composito, et de sanguine Innocentum in alia pixide, et de capillis sancti Petri, breviculis per singula 137.0367C| appositis, quamvis invitus, et summo in discrimine apud imperatorem sui rerumque suarum positus dedit. Et quia redemptionis suae facultas cum angustiabat, precatorem sui nostrum venerabilem praesulem per hoc et per corpus S. Vincentii, paravit; atque sic in gratiam imperatoris, eo interveniente, vix rediit. De hoc ipso beato martyre plures Italorum episcopi jam ante saepe tentaverant ut id acquirere possent; in quibus Ambrosius Bergamensis, pro eo quod sedes episcopatus sui in honore sancti Vincentii esset, et ante breve tempus cum quibus potuerat, diem quo eum excepturus statuerat: sed Domino ordinante, ut in crastinum ille condixerat, nocte praecedenti a nostris praeoccupatum est. 137.0367D| Hoc clerici de Monte Romaric ( Remiremont ) tulerunt. De sanctis Proto et Hyacintho. In Sabinis regione, non procul ab urhe Roma, milliario fere XI, sancti martyres PROTUS et HYACINTHUS erant reconditi, aliquanto negligentiore custodia. Hos abbas quidam de monasterio sanctae Mariae, quod dicitur Farfara, venerabili pontifici nostro, dum de causa sua eum apud imperatorem sibi fieri intercessorem rogaret, quia nullo tantum munere eum cognoverat delectari, partem primo obtulit, sed postea mira praestantia domni praesulis, quidquid inde reperire potuit, adjecit. Ipse cum suis monachis dans super sancta Evangelia sacramentum, vere ea ossa sanctorum Proti et Hyacinthi existere. Hoc post Natale Domini, dum Roma reverteremur, 137.0368A| in vicinio Hortae civitatis est actum. De sanctis Digna et Emerita. Sed Romae tunc nobis constitutis, munere domni papae Joannis, pignora sanctarum DIGNAE et EMERITAE, quarum corpora in porticu ecclesiae beati Marcelli martyris sunt recondita, quae est ante sanctos apostolos; simul et alias singillatim repositas, cum propriis adnotationibus, diversorum sanctorum reliquias accepit, in quibus et sandalium sancti Stephani: haec omnia per Willardum monachum Mauri monasterii missa sunt. De sancto Vincentio episcopo. Alterum sanctum Vincentium episcopum ex monasterio quodam in comitatu Urbini, a Ravenna milliario fere I, juxta Petram Pertusam, ab abbate 137.0368B| rebus necessariis nimis attrito, quia aliud quod daret pro relevatione loci non habuerat, partem primo offerente, sed Bertrao illuc misso, multaque arte strenue agente, [ f. deest totum] percepit. Hujus passionem descripsimus. Hic per Immonem comitem missus est. De sanctis Vincentio et Carpoforo. Civitas Vincentia est non longe a Venetia, ad quam olim Longobardi, dum Italiam invaderent, primam urbium venisse dicuntur. In ea martyr LEONTIUS monasterio celebri venerabatur. Hujus episcopus loci reliquias nostro reverentissimo praesuli, si pro causa sua imperatoriam interpellasset majestatem, repromisit. Mox misso illuc Rothardo diacono, cum episcopus nimium se fecisset difficilem in dando, 137.0368C| praeter quod duntaxat promiserat, tandem continua exigentis victus instantia, praeter pauca sibi pignora retenta, reliquum corporis totum largitus est. Hunc et beatum CARPOFORUM Romae passos, ab eadem civitate non longa ante tempora translatos, incolae asseverabant: ubi et nobile quondam monasterium sancti Felicis visebatur, ubi et primo reconditi ferebantur, sed eo ab Ungris, qui pene locorum ipsorum vicini sunt, exusto, atque assidua incursione eorum reparationem prohibente, ad sedem episcopalem infra urbem sub altare depositi, unde et praefatus Rhothardus diaconus, sanctum quidem Leontium totum, sancti vero Carpofori reliquias non modicas ab ipso quo claudebantur sumpsit altari, effracto sepulcro. Passionem eorum incendio deperisse 137.0368D| dixerunt. Natalis eorum XIII Kal. Augusti celebratur. Teudo eos detulit. De sancta Lucia virgine et martyre. Magna et universalis Ecclesiae celebritate memorabilis virgo et martyr LUCIA Syracusana, quo ordine ad religiosissimi praesulis nostri avidissimam devotionem pervenerit, Wigericus presbyter noster tunc cantoris, nunc custodis beati Stephani officium gerens, qui ea sacra ossa manibus, ab ipsa qua non levi munimine arctabatur extulit urna, quem satis tutae fidei constat quibit exponere. Ea in Corfinio, quae vetus olim civitas fuerat, nunc tota diruta, quiescebat; ad quem locum de Sicilia eam fuisse translatam a Faroaldo quodam duce Spoletino, vere 137.0369A| nobis assertum est. Hanc ipsam Syracusanam esse, de qua responsoria et antiphonae generaliter cum missa ubique canuntur; ipseque episcopus loci, manu sua sancto Evangelio apposita, confirmavit. De craticula sancti Laurentii. Cum jam Roma, regiis nuptiis ibi ingenti gloria peractis, reditum in patriam disponeremus, ultimo beneficio, eoque pluribus copiosiore, venerabilem praesulem domnus papa de quatuor portionibus craticulae sancti LAURENTII locupletissime cumulavit Eas Wigericus cum Joanne monacho, ab ipsa sacra 137.0370A| crate excuderunt: haec vero fuerunt capita virgarum quae per transversum jacuerant costis exterioribus infixa; nam virgae omnes, quae sex in ea fuerant, jam inde a diversis apostolicis, a vetusto tempore, quibusque regibus erant dono collatae; e quibus una, quae adhuc ante paucos annos supererat, magno imperatori Ottoni ab Octaviano concessa est: hae dum excuderentur costas proprius intrinsecus, capita quae infra fortiter tenebantur, remanserant: quae tamen ferro apposito manu [ f. apposita manu] percusso, licet laborioso conamine, sunt discussa. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] ismnbvjm1b84c20j5ftqnd6okvg1v9z 0 63833 264814 228926 2026-05-06T19:37:08Z Demetrius Talpa 13304 264814 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Carolus II Calvus |OperaeTitulus= Pactum Argentoratense |OperaeWikiPagina=Pactum Argentoratense (Carolus II Calvus) |Annus=saeculo X |Genera=documenta historica |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/138|Migne ''Patrologia Latina Tomus 138'']]''' Pactum Argentoratense (Carolus II Calvus; Ludovicus II Germaniae), J. P. Migne cc_id: cps_2.CaIiCaL.PacArg, cc_idno: 9691 Hludowici adnuntiatio ad plebem lingua Theudisca. 138.0527A| Quotiens Lodharius me et hunc fratrem meum post obitum patris nostri insectando, usque ad internectionem 138.0527B| delere conatus sit, nostis; cum autem nec fraternitas, nec christianitas, nec quodlibet ingenium, salva justitia ut pax inter nos esset, adjuvare posset, tandem coacti rem ad judicium omnipotentis Dei detulimus, ut suo nutu, quid cuique deberetur, contenti essemus. In quo nos, sicut nostis, per misericordiam Dei victores extitimus; is autem victus, una cum suis quo valuit secessit. Hinc vero fraterno amore correpti, necnon et super populum christianum compassi, persequi atque delere illos noluimus; sed actenus sicut et antea, ut saltem deinde cuique sua justitia cederetur, mandavimus. At ille posthaec non contentus judicio divino, sed hostili manu iterum et me et hunc fratrem meum persequi non cessat; insuper et populum 138.0527C| nostrum incendiis, rapinis, cedibusque devastat: quamobrem nunc, necessitate coacti, convenimus; et quoniam vos de nostra stabili fide ac firma fraternitate dubitare credimus, hoc sacramentum inter nos in conspectu vestro juvare decrevimus. Non qualibet iniqua cupiditate illecti hoc agimus, sed ut certiores, si Deus nobis vestro adjutorio quietem dederit, de communi profectu simus; si autem, quod absit, sacramentum quod fratri meo juravero, violare praesumpsero, a subditione mea, necnon et a juramento quod mihi jurastis, unumquemque vestrum absolvo. Karoli adnuntiatio lingua Romana. Ejusdem argumenti ac adnuntiatio Hludowici. Hludowici juramentum lingua Romana. 138.0528A| Pro Deo amur et pro Christian poblo et nostro commun salvament, dist di in avant, in quant Deus 138.0528B| savir et podir me dunat, si salvaraeio cist meon fradre Karlo, et in adjudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dist, in o quid il mi altresi fazet; et ab Ludher nul plaid numquam prindrai, qui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit. Karoli juramentum lingua Theudisca. In Godes minna ind in thes christianes folches ind unser bedhero gealtnissi, fon thesemo dage frammordes, so fram so mir Got gewizci indi madh furgibit, so haldih tesan minan bruodher, soso man mit rehtu sinan bruodher scal, in thiu, thaz er mig sosoma duo; indi mit Ludheren in nohheiniu thing ne geganga, the minan willon imo ce scadhen werhen. Sacramentum Francorum occidentalium lingua Romana. 138.0528C| Si Lodhuvigs sagrament, quae son fradre Karlo jurat, conservat, et Karlus meos sendra de suo part non lo stanit, si io returnar non lint pois, ne io ne neuls cui eo returnar int pois, in nulla aiudha contra Lodhuwig nun li iver. Sacramentum Francorum orientalium lingua Theudisca. ¶ Oba Karl then eid, then er sineno bruodher Ludhuwige gesuor, geleistit, indi Ludhuwig min herro then er imo gesuor, forbrihchit, ob ih inan es irwenden ne mag, noh ih noh thero nohhein then ih es irwenden mag, widhar Karle imo ce follusti ne wirdhic. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] el981beil1s9v6xvhhn6l67g8s6cxtv 0 63902 264816 229182 2026-05-06T19:37:27Z Demetrius Talpa 13304 264816 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Carolus II Calvus |OperaeTitulus=Pactum Tusiacense |OperaeWikiPagina=Pactum Tusiacense (Carolus II Calvus; Ludovicus) |Annus=saeculo IX |Genera=documenta historica |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/138|Migne ''Patrologia Latina Tomus 138'']]''' <poem> Patrologia Latina (Corpus 2) Carolus II Calvus Pactum Tusiacense Pactum Tusiacense (Carolus II Calvus; Ludovicus), J. P. Migne cc_id: cps_2.CaIiCaL.PacTus, cc_idno: 9692 Table of contents </poem> * KAROLI CAPITULA MISSIS DATA. ( Ann. 865. Febr. ) * NOTA. Anno incarnationis Dominicae 865 Kalend. Martii, haec quae sequuntur Hludowicus et Karolus reges in Tusiaco villa populo adnuntiaverunt. Sicut vos et plures alios audisse credimus, jam secundo et tertio in isto tempore convenire insimul proposuimus: sed variis occupationibus praepedientibus, hoc usque modo implere nequivimus. Nunc quia, Deo gratias, insimul convenimus, volumus vos scire, quoniam ad nullius deceptionem vel condemnationem, neque pro ulla indebita cupiditate insimul convenimus. Propter quae autem, excepto debito ac fraterno desiderio ut nos invicem dilectione mutua videremus, noster conventus fuerit, vobis nota facere volumus, et quae Deo placita et nobis ac fidelibus nostris salubria et proficua sunt, una cum Dei adjutorio et vestro ac ceterorum communium fidelium nostrorum consilio et auxilio, tenere immutabiliter et augere utiliter volumus. 1. Primo nostras et sanctae Dei Ecclesiae ac regni nobis commissi necessitates, fraterne et sincera mente ad invicem exposuimus. 2. Illa quae nuper cum fidelium nostrorum consilio apud Confluentes inter nos confirmata fuerunt, diligenter rememoravimus, quae inviolabiliter adjuvante Domino conservabimus. 3. Sicut Deus hoc in corde nostro videt, volumus et vos scire, quoniam de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta adunati, id est unanimes effecti sumus, quantum ipse dederit a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum, ad Dei voluntatem, et nostrum communem honorem et salvamentum, et ad sanctae Dei Ecclesiae statum, et sacerdotum ac servorum ejus debitum honorem et vigorem, ac regni nobis a Deo commissi soliditatem restituendam et conservandam; ut Ecclesia et regnum, quod Deus in manus progenitorum nostrorum adunavit, et nobis misericordia sua commisit, in nostro tempore necessariam defensionem et tuitionem, et honorem atque soliditatem habeat. 4. Quoniam, sicut dicit sancta Scriptura, qui suorum et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior, consideravimus et confirmavimus in fide nostra inter nos de uxoribus et filiis nostris, qui ita fideliter nobis subditi et obedientes fuerint sicut filii patribus et suis senioribus esse debent, ut unusquisque nostrum alterius filios sicut proprios in vera dilectione habeat; et qui superstes de nobis alteri fuerit, illius qui decesserit uxori et filiis, sicut inter nos convenit debitum et necessarium adjutorium praestet et fidem conservet. 5. Consideravimus et statuimus ut communes fideles nostri, quorum consilio et auxilio sanctam Dei Ecclesiam et regnum nobis commissum gubernare debemus, debitum honorem et salvamentum habeant. Et ipsi ad Dei voluntatum, et ut nostrum debitum honorem et vigorem et salvamentum, et ad sanctae Dei Ecclesiae statum, et ad regni soliditatem et defensionem, qualiter populus in regno nostro legem et justitiam et pacem ac tranquillitatem habeat, de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta, fideli consilio et auxilio nobis sint in omnibus adjutores. Et si aliquis, quod absit, ab hoc deviare tentaverit, unanimiter ut ad hoc redeat illum convertere decertemus. Et si ad hoc reduci non potuerit, unanimiter studeamus, ut vel sibi soli noceat; et contra hoc quod salubriter conservare debemus, non possit damnabiliter agere. Et omnes, tam nobis amici, quam et contrarii, certissimum teneant, quoniam qui contra quemlibet nostrum quiddam adversi machinatus vel molitus fuerit, apud alium locum familiaritatis et amicitiae non habebit. 6. Vos scitis qualiter nepos noster Hlotharius per suam juventutem, et per levium hominum consensum et hortamentum, et etiam per eorum favorem qui illum salvare debuerant, fecit et facit contra illam legem, quam Deus primo in paradiso primis hominibus dedit, et quam in evangelio per praesentiam carnis cum hominibus habitans renovavit et confirmavit, quae ad omnes homines pertinet qui secundum Deum legitimo utuntur conjugio. Unde et universalis Ecclesia Dei pulsatur, et sacerdotes sunt dehonorati, et populus Christianus sicut de mali morbi contagio est maculatus. Propterea quod Deus dixit: Diliges proximum tuum sicut teipsum, et sicut scriptum est: Ipse os nostrum et caro nostra est, et ecclesia nobis et illi commissa et regnum unum est, et populus ac christianitas una est, consideravimus, ut ad illum missos nostros mittamus, et ei tale consilium mandemus qualiter et ipse coram Deo salvus et coram seculo honoratus esse valeat, et ecclesia et regnum, quod illi ad salvationem commissum est, solidum esse possit, et populus Dei salvus sit, et legem ac justitiam et pacem ac tranquillitatem habeat. 7. Quia etiam ipse suos missos ad nos transmisit quasi consilium quaerens, per nostros missos et de his unde nobis mandavit, quantum nobis Dominus dedit, ei verum et sincerum concilium remandamus, et talem voluntatem nostram esse erga eum sicut vobis dicimus, illi per eosdem missos nostros mandamus. p. 0720C * NOTA. Excipiunt pactum superius in codice Laudunensi, unde ea Sirmondus publici juris fecit. Baluzius ea ope codicum a nobis etiam adhibitorum 4) bibl. regiae Parisiensis n. 4626 saec. X, olim Bigotiani, et 5) bibl. ejusdem n. 4761, olim Divionensis, emendavit. Haec quae sequuntur capitula misit domnus rex Karolus in Burgundiam exequenda per Gauslenum et Fulconem et per Waltarium et Lantwinum, de Tusiaco, anno incarnationis Dominicae. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Karolus gratia Dei rex, omnibus episcopis, abbatibus, abbatissis, comitibus, et vassis nostris, seu cunctis Dei et nostris fidelibus in regno Burgundiae consistentibus, salutem. Volumus et expresse praecipimus ut in his quae subjuncta sunt exequendis, et in aliis quae ad Dei voluntatem et sanctae Ecclesiae statum, atque ad nostram fidelitatem et ad nostrum honorem, ac ad regni soliditatem, necnon ad commune fidelium nostrorum salvamentum pertinent, unusquisque secundum quod suo ordini et suae personae competit, istis missis nostris obedientes et adjutores in omnibus existatis. 1. Ut sicut nostri infideles et communes contrarii nostri se invicem confirmaverunt ad nostram contrarietatem, ut nullus de his quae consideraverint suum parem discooperiat vel prodat, neque ad illa quae adimplere volunt dimittat, ita fideles nostri se confirment ad Dei voluntatem et nostram fidelitatem, et ad honorem et sanctae Ecclesiae statum, et regni utilitatem, et illorum commune adjutorium et salvamentum. Et nullus fidelium nostrorum cuicumque infideli nostro quocumque modo se conjungat, aut in aliquo faveat, vel in quacumque causa in qua illum impedire potuerit illi parcat, nisi statim ad fidelitatem nostram se convertere voluerit. Et si pro certo cognoscere potuerit, qui contra istud capitulum fecerit, non nobis celet. Et si aliquis audierit, quod pari suo fideli nostro necessitas evenerit aut evenire debeat ad resistendum infideli nostro, non expectet ut illi hoc mandetur, sed statim sit praeparatus, sicut Dei fidelis et noster, ad suum parem in nostra fidelitate adjuvandum, et quantum potuerit pergere festinet. 2. Ut omnes qui fidelitatem nobis adhuc promissam non habent, fidelitatem nobis promittant; sicut in capitulis avi et patris nostri continetur. 3. Ut qui fidelitatem nobis promiserunt, et post illud sacramentum ad infideles nostros in nostrum damnum se conjunxerunt, proprietas illorum in nostrum indominicatum recipiatur, donec ipsi per fidejussores in nostram praesentiam veniant. 4. Ut nullus infidelium nostrorum, qui liberi homines sunt, in nostro regno immorari vel proprietatem habere permittatur, nisi fidelitatem nobis promiserit, et noster aut nostri fidelis homo deveniat. 5. Ut illae traditiones injustae et a nostris antecessoribus atque a nobis prohibitae, quae factae sunt aut mulieribus aut matribus aut quibuscumque personis, ut liberius ipsi traditores nostram infidelitatem perficere possint, aut ut justitiam in comitatibus non reddant, tanquam factae non fuerint, pro nihilo habeantur. Et sicut ipsi ipsos alodes in sua manu tenuissent, ita de ipsis alodibus fiat. Et si nec ita ad fidelitatem nostram aut ad justitiam reddendam adduci potuerint, ipsi alodes in nostrum dominicatum recipiantur, et certa illorum descriptio nobis adportetur. Ipsi autem infideles nostri in nostro regno locum habere non permittantur. Similiter et de commendationibus quarumlibet facultatum vel pecuniarum fiat; et si ad casam Dei aliquid commendatum habent, ipse episcopus vel rector ecclesiae ubi commendatae sunt, aut illis praesentaliter in praesentia missorum nostrorum reddant qui eas commendaverunt, aut coram missis nostris sigillentur, et sub sigillo custodiantur, donec ipsi veniant qui eas commendaverunt, et coram missis nostris illas recipiant, et perinde distringantur, ut ad fidelitatem nostram et ad pacem ecclesiae ac regni revertantur. 6. Ut de injustis commutationibus quae ad casas Dei factae sunt sine regia auctoritate, missi nostri inquirant, et eas dissolvant, sicut in capitularibus avi et patris nostri continetur. Et si mortua manus vel praeceptum regium super eas interjacet, describantur diligenter atque fideliter qualiter factae sunt, et nobis missi nostri renuntient; et signatis ipsis praeceptis, sicut lex Romana praecipit, ad nostram praesentiam deferri faciant, sicut in capitularibus progenitorum nostrorum continetur. 7. Quia, ut comperimus, plures nobis petierunt alodes, et petentes parum, plus inde acceperunt, volumus ut missi nostri hoc diligenter inquirant et describant, et ipsos homines cum praeceptis ad nostram praesentiam venire faciant. 8. Ut missi nostri de omnibus censibus vel paraveredis quos Franci homines ad regiam potestatem exsolvere debent, inquirant, et ubi per neglectum dimissum est, exsolvi faciant, et diligenter de singulis comitatibus cuncta describant; et nobis renuntient. Similiter et de terris censalibus, et de rebus ad casas Dei traditis, unde census ad partem regis exivit antiquitus. Et si aliquis aliquam auctoritatem regiam inde ostenderit, ad nostram praesentiam ipsam auctoritatem deferri faciant. 9. (ANSEG. IV, c. 48.) Ut missi nostri de locis ad claustra canonicorum vel monachorum, ubi necesse fuerit, nostra auctoritate exsequantur, sicut in capitularibus avi et patris nostri continetur. 10. (Cap. 49.) Ut de nonis et decimis ad casas Dei reddendis missi nostri exsequantur, sicut in praefatis capitularibus continetur. 11. (cap. 85.) Ut de uno manso ad ecclesiam dato nullus census neque caballi pastus a senioribus de presbyteris requiratur, sicut in praefato capitulari continetur. Sed neque de terrulis ac vineolis pro loco sepulturae ad easdem ecclesias datis, neque de decimis, sicut in canonibus et in praefatis capitularibus continetur. (Cap. 84.) Et ubi inventum fuerit et a missis nostris, quod seniores sine conscientia episcoporum presbyteros de ecclesiis ejiciunt vel in ecclesiis statuunt, missi nostri sicut in praefatis capitularibus continetur, inde faciant. Et episcopi de clericis hominum nostrorum ita faciant, sicut in eisdem capitularibus continetur. 12. Ut missi nostri justitias, quantum temporis qualitas permiserit, omnibus indigentibus faciant; et quod modo pro qualitate vel brevitate temporis facere non potuerint, comitibus commendent, ut tempore congruo eis legem et justitiam faciant. Et in suis memorialibus adnotent de quibus comitibus commendaverunt; ut si iterum illi homines se reclamaverint quod justitiam habere non potuerunt, nos ipsi investigemus et decernamus quare hoc ipsi comites demiserunt. 13. Ut si infideles nostri se adunaverint ad devastationem regni nostri, fideles nostri, tam episcopi, quam abbates, et comites, et abbatissarum homines, sed et ipsi comites ac vassi nostri, seu ceteri quique fideles Dei ac nostri, de uno missatico se in uno adunare procurent. Et missi nostri de ipso missatico providentiam habeant, qualiter unusquisque episcopus, vel abbas, seu abbatissa, cum omni plenitudine et necessario hostili apparatu, et ad tempus, suos homines illuc transmiserit cum guntfanonario qui de suis paribus cum missis nostris rationem habeat; et qualiter ipsi comites et vassi nostri seu ceteri quique Dei fideles ad hoc occurrerint, nobis scripto renuntient. Et si de uno missatico ad hoc praevalere non potuerint, ad alium missaticum celeriter missos suos dirigant, et omnes, sicut praediximus, de alio missatico ad illos qui indigent praeparati occurrant. Et si illi duo missatici ad hoc non suffecerint, nobis ad tempus hoc mandent, qualiter aut per nos, aut per filium nostrum, aut sicut viderimus, eis necessarium solatium transmittamus, quatenus in regno nostro nullus noster infidelis vel contrarius locum nocendi habeat. 14. Ut quia, sicut audivimus, quidam in domibus suis resident quamdiu pacem habere possunt, et cum necessitas venit, dicunt se in nostrum venire servitium, nolumus ut aliquis de his qui in illa terra manent, et eam contra inimicos nostros defendere debent, deinceps hanc occasionem habeat; sed cum necessitas fuerit, sicut praediximus, ad missos nostros et ad pares suos occurrant. Et si nos eum specialiter ad nos venire mandaverimus, aut ipse nobis necessariam causam de nostra fidelitate nuntiare voluerit, plenitudinem hominum suorum illic ad nostram fidelitatem exsequendam dimittat, et missis nostris vel paribus suis hoc notum faciat. Aliter autem in nullam partem de illa terra pergat, nisi cum communi consilio vel commendatione missorum nostrorum aut reliquorum fidelium nostrorum qui illam terram defendere debent. Et missi nostri cum episcopis et comitibus ac vassis nostris, qui super aquas commanent per quas infideles nostri ad regnum nostrum transeunt, ordinent qualiter illae naves custodiantur, ne infideles nostri ad regnum nostrum devastandum transire possint. Et per cujus neglectum ipsae naves postea bene custoditae non fuerint, nobis renuntietur, ut nos decernamus qualiter de illo contemptore praecepti nostri, quasi de proditore patriae, agi debeat. 15. Ut si missi nostri talem causam in illa terra invenerint, quam ad debitum finem nec per ista capitula, nec per capitula progenitorum nostrorum, neque per legalia capitula perducere possint, nobis rationabiliter et veraciter remandare procurent, ut nos illis remandemus qualiter inde agere debeant. 16. Ut ministri comitum in unoquoque comitatu dispensam missorum nostrorum, a quibuscumque dari debet, recipiant, sicut in tractoria nostra continetur; et ipsi ministerialibus missorum nostrorum eam reddant. Missi autem nostri provideant, ne pro hac occasione inde ministri comitum amplius, nisi quantum in tractoria nostra continetur, inde exigant. p. 0724C [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] gtaw3vkgtxuslvnalkfaxhgwan3hn53 0 63983 264812 228748 2026-05-06T18:42:33Z Demetrius Talpa 13304 264812 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Wido Francorum |OperaeTitulus=Leges |OperaeWikiPagina=Leges (Wido Francorum) |Annus=saeculo X |Genera=Iurisprudentiae |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/138|Migne ''Patrologia Latina Tomus 138'']]''' Leges (Wido Francorum), J. P. Migne cc_id: cps_2.WidFra.Leges, cc_idno: 9740 * :1. ¶ Placuit nobis eciam summopere statuere, ut episcopi et comites uniti sint in suis paroechiis et comitatibus pro pace et salvatione in omnibus hominibus honoribus suis habitantibus, ita ut nullum praedonem, raptorem vel incestum permittant morari in suis sedibus vel concessis honoribus. Et si intellexerint, ex aliqua parte per eorum terminos velle aut debere transire exteros ad istius regni vastationem, obviam eis missos communitorios dirigant, ut pacifice sine praeda per eorum transeant terram. Vendere autem eis quae necessaria sunt faciant, non plus carum, sed secundum usum et consuetudinem terrae. Si vero noluerint adquiescere, 138.0801B| sed praedas et rapinas exercuerint. quicquid alteri rapuerint, legaliter cum banno nostro ab episcopo et comite ejusdem loci emendare cogantur. Quod si exequi noluerint, statim ab episcopo excommunicentur. Postea vero si contigerit, ut comes loci populusque terrae super ipsos praedones venerint, et eos impedierint, et mortui fuerint, neque faida inde praecipimus crescat, neque compositio aliquando requiratur pro his qui ibidem occubuerint. Et si comes ejusdem loci hoc adimplere neglexerit, proprio honore privetur. Et si oportuerit et necesse fuerit ut in suo auxilio vicinum suum advocet comes, et ille se subtraxerit, similiter proprio privetur honore, et insuper 30 libras argenti comiti persolvat. 138.0801C| :2. Quicumque igitur ex laicali ordine tam liberi quam servi homines in comitatu commanentes, a proprio comite vel a publica parte, id est ab his qui rem publicam agunt, ammoniti fuerint, si se subtraxerint ab adjutorio sui proprii comitis, et eum non adjuvaverint infra ipsum comitatum contra supervenientes praedones in suo comitatu, tertiam partem liberi ex suis mobilibus componant, servi autem 60 ictos vapulentur; si tamen probatum fuerit quod ipsis denuntiatum fuisset. :3. Nemo comes neque loco positus ejus neque 138.0802A| sculdasius ab arimannis suis aliquid per vim exigat, praeter quod legibus constitutum est. Sed neque per suam forciam in mansione arimanni sui applicet, aut placitum teneat, aut aliquam violentiam faciat. Si vero de praedictis personis publicis hoc irritum fecerit, honore proprio sive ministerio privetur, et secundum legem emendet. :4. Si igitur ex praecepto imperiali comes loci ad defensionem patriae suae suos arimannos hostiliter properare monuerit aut per se aut per suum missum, et aliquis eorum remanserit, exceptis his quos episcopus in sua elegerit necessitate aut comes dimittere voluerit, nisi aliquis sunnis et ceteris impedimentis quae legibus continentur detentus fuerit, widrigild suum componat. 138.0802B| Et hoc nullus comitum aut actor publicus potestatem habeat exigendum, nisi cum misso de palatio imperatoris. :5. De cartis vero interdicimus, nemini liceat alienas res praesumtive invadere occasione cartulae ab eo factae, qui vestituram legitimam non habens dignoscitur invasisse. Sed si quis adquisitor extiterit, non antea invadere alienas res, ecclesiae vel cujuspiam liberi hominis, praesumat, antequam auctor cartulae legali et judiciali diffinitione eas vendicet, et tunc demum cui vult liberam tradendi habeat facultatem. Et si quis ipsas sine lege invaserit, non solum ipsas res amittat, sed insuper bannum nostrum componat. 138.0802C| :6. De cartis etiam vel quibuscumque scriptionibus quae a quibusdam personis falsae appellantur, statuimus, si notarius supervixerit et testes, ut idem notarius cum legitimis sacramentalibus 12, simul et cum ipsis testibus qui in eadem carta scripti sunt, ipsam cartam veram faciat. Similiter et cartae ostensor cum 12 sacramentalibus sicut legitime jurare valeat, ipsam cartam veram et idoneam faciat. Interpellator autem primum juret, quod se sciente nihil aliud nisi verissimam et justam in omnibus rationem exquirat. Si autem notarius se subtraxerit, et cartam suo scriptam 138.0803A| nomine idoneam minime potuerit confirmare, nulla redemtio ei concedatur, sed manum propriam amittat; et ostensor ipsius cartulae post rerum amissionem widrigild suum componat. Et si notarius defuerit, et testes supervixerint, ipse ostensor cartae cum ipsis testibus et cum 12 sacramentatibus, sex suis propinquis, et ipse sit septimus, et quinque aliis idoneis, ostensis primum duabus aliis cartis manus collatione ab eodem notario descriptis, ipsam tertiam cartam per sacramentum veram et idoneam faciat. :7. Volumus praeterea atque sancimus, ut si quis liber homo legitimae uxori suae dum vixerit res suas per scriptum ad usumfructum dederit, et filios duos vel plures habuerit, et unus ex ipsis vel 138.0803B| duo mortui fuerint, et filios vel filias reliquerit, aequaliter ipsas res, quas usufructuario praedicta uxor habuerit filii defuncti cum patruis suis, sicut ceteram hereditatem, ita usumfructum dividant. :8. Concedimus etiam, ut sicut mulieres cum 138.0804A| viris suis venumdare et donare res suas possunt, ita et commutare valeant, ac familiam suam liberam facere. :9. Si quis judicibus nostris in judicio residentibus minas aut etiam convicia intulerit, eosque verbis aut factis turpiter dehonestaverit, widrigild illi componat quem laeserit. Si vero aliquis ex ipsis judicibus nostris pro ipso judicio falsidicos dixerit, vel pro ipsa intentione et causa quemlibet hominem interfecerit, quinquaginta libras auri optimi componat, medietatem primam heredibus interfecti judicis et alteram medietatem camerae nostrae. Codex Ambrosianus in margine haec addit: Ut mulier Langobarda, si vero. abuerit non potest facere nullum scriptum qui pertinet ad hereditandam 138.0804B| sine interrogaciones parentes, et [si] viro non abuerit, potest facere cum consensu mundoaldo, sine interrogacione parentes; et si fuerit Romana et viro non abuerit, potest facere sola. * NOTA. Incipiunt kapitula quae domnus Wido imperator addidit in Kalendas Madii civitate Ticinensi, anno imperii ejus primo, indictione VII. p. 0804B [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 8tbfhc2jhts5nnn5nae621a5jmlue3l 0 63992 264815 229143 2026-05-06T19:37:17Z Demetrius Talpa 13304 264815 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Otto I Magnus |OperaeTitulus=Pactum cum Johanne XII |OperaeWikiPagina=Pactum cum Johanne XII (Otto I) |Annus=saeculo X |Genera=documenta historica |Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum] |Editio=J. P. Migne }} '''[[Patrologia Latina/138|Migne ''Patrologia Latina Tomus 138'']]''' Pactum cum Johanne XII (Otto I), J. P. Migne cc_id: cps_2.OttI.PaCuJoX, cc_idno: 9736 Pactum cum Johanne XII ¶ 138.0839A| « In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Otto servus apostolorum, et secundum voluntatem Dei Salvatoris Romanorum imperator augustus. « Romam caput mundi profitemur, Romanam ecclesiam matrem omnium ecclesiarum esse testamur, sed incuria et inscientia pontificum longe suae claritatis titulos obfuscasse. Nam non solum quae extra Urbem esse videbantur vendiderunt, et quibusdam colluviis a lare sancti Petri alienaverunt, sed quod absque dolore non dicimus, si quid in hac nostra Urbe regia habuerunt, ut majori licentia evagarentur, omnibus cum vindicante pecunia in commune dederunt, et sanctum Petrum, et sanctum Paulum, ipsa quoque altaria spoliaverunt, et pro reparatione semper confusionem duxerunt. Confusis 138.0839B| vero papaticis legibus, et jam abjecta ecclesia Romana, in tantum quidam pontificum irruerunt, ut maximam partem imperii nostri apostolatui suo conjungerent, jam non quaerentes quae et quanta suis culpis perdiderunt, non curantes quanta ex voluntaria vanitate effuderunt; sed sua propria, utpote ab illis ipsis dilapidata, dimittentes, quasi culpam suam in imperium nostrum retorquentes, ad aliena, id est, ad nostra et nostri imperii maxime, migraverunt. Haec sunt enim commenta ab illis ipsis inventa, quibus Joannes diaconus, cognomento digitorum mutius, praeceptum aureis litteris scripsit, sub titulo magni Constantini longa mendacii tempora finxit. Haec sunt etiam commenta, quibus dicunt, quemdam Carolum sancto Petro nostra publica tribuisse. 138.0839C| Sed ad haec respondemus, ipsum Carolum nihil dare jure potuisse, utpote jam a Carolo meliore fugatum, 138.0840A| jam imperio privatum, jam destitutum et annullatum. Ergo quod non habuit, dedit: sic dedit, sicut nimirum dare potuit, utpote qui male acquisivit et diu se possessurum non speravit. Spretis ergo commenticiis praeceptis et imaginariis scriptis, ex nostra liberalitate sancto Petro donamus quae nostra sunt, non sibi, quae sua sunt, veluti nostra conferimus. Sicut enim pro amore sancti Petri dominum Silvestrum magistrum nostrum papam elegimus, et Deo volente, ipsum serenissimum ordinavimus et creavimus: ita pro amore ipsius domini Silvestri papae sancto Petro de publico nostro dona conferimus, ut habeat magister quod principi nostro Petro a parte sui discipuli offerat. Octo igitur comitatus pro amore magistri nostri domini Silvestri papae 138.0840B| sancto Petro offerimus et donamus, ut ad honorem Dei et sancti Petri cum sua et nostra salute habeat et teneat, et ad incrementa sui apostolatus nostrique imperii ordinet. Hos autem sibi ad ordinandum concedimus: Pisaurum, Fanum, Senogalliam, Anconam, Fossabrunum, Callium, Esium et Ausimum, ut nullus umquam ei et sancto Petro audeat aliquam inquietationem facere, aut eum aliquo ingenio fatigare. Quicumque vero praesumpserit, omnia quae habuerit, amittat, et sanctus Petrus quae sunt sua recipiat. Ut hoc autem in aeternum ab omnibus conservetur, hoc praeceptum manu nostra diu, Domino adjutore, victura confirmavimus, et nostro sigillo praecepimus insigniri, ut sibi suisque successoribus valeat. 138.0840C| « Signum domini Ottonis invictissimi Romanorum imperatoris augusti. » * NOTA. Charta haec Karoli II (Calvi) donationem Karoli III (Crassi) victoria ad nihilum redactam profitetur; nec ob titulum imperatoris nec ob formulas impugnanda, litteris aliis Ottonis ad Gerbertum datis illustratur. Namque scribit imperator Italiam relicturus et Germaniam appetens, epistola 158 apud Chesnium pag. 826: vestroque solatio atque subsidio primores Italiae relinquimus. Hugonem Tuscum vobis per omnia fidum, S. comitem Spoletinis et Camerinis praefectum, cui OCTO COMITATUS QUI SUB LITE SUNT vestrum ob amorem contulimus nostrumque legatum eis ad praesens praefecimus, ut populi rectorem habeant, et vobis ejus opera debita servitia adhibeant. Haec anno 999, circa mensem Novembrem, Romae scripta esse existimaverim. Cum igitur Caroli II donatio a posterioribus imperatoribus pro irrita habita sit, sententia Benedicti de S. Andrea, qui ipsa donationis Ottonianae verba exscripsit, minime tenere potest, cum Caroli II donatione potentiam imperatorum imminutam esse statuit. Nec hoc tantum, sed aliud quoque Ottonis charta docemur, scilicet quod saeculo decimo exeunte Romae falsae donationum imperialium chartae a Joanne quodam fictae aureisque litteris conscriptae habebantur. Licet igitur minime dubitari possit, Ottonem I aeque ac antecessores ejus, imperatores inde a Carolo Magno omnes, pactum et privilegia Romanae Ecclesiae renovasse, chartae tamen, quae sub nomine ejus in tabulario Vaticano hodie habetur, partem aliquam, scilicet a vocibus in partibus Campaniae Soram, Arces, etc., usque Cajetam et Fundum cum omnibus earum pertinenciis, gravi suspicione attingi confitemur. De alia parte Insuper offerimus tibi beate Petre usque Terranem cum pertinentiis suis, quid certi statuamus, non habemus, quandoquidem nonnisi generatim, Ottonem Joanni papae restitutionem terrae sancti Petri promisisse, legimus. Quibus exceptis, si pactum Ottonis charta ista proponitur, in aliquibus tamen a genuina forma discedit; nam Pippinum imperatorem vocatum, annum Ottonis imperii XXVII, loco regni XXVI, et imperii I, scriptum, tum Preterea alia minora huic operi inserenda previdimus et cruci imperatoris: + Signum domni Ottonis serenissimi imperatoris ac suorum episcoporum abbatum et comitum ascriptum fuisse, cum signa singula episcoporum aliorumque testium subsequerentur, ea non diploma authenticum, sed apographum quoddam incertae auctoritatis produnt. Mirari quoque aliquis posset cur imperator dicat pontificem haud consecrandum priusquam talem promissionem faciat qualem domnus et venerandus spiritalis pater noster Leo sponte fecisse dinoscitur, cum nec Leonem VII promissionem aliquam Ottoni fecisse constet, nec Leonem VIII Joanni XII posteriorem fuisse ambigi possit; nisi verba ista ex Ludovici I pacto cum Stephano IV in pactis sequentium imperatorum repetita statuere velimus, quod certe haud multum abs re cadere videretur. Ut igitur rem uno verbo absolvam, chartam genuinum quidem Ottonis et Joannis XII pactum, sed superaddita donatione vitiatum, forma etiam haud omnino sincera, referre censeo. Eam inde ab exeunte saeculo undecimo pro genuina venditam, in codices Vaticanos transcriptam, sensimque fidem populorum nactam, inde a dissidio Philippi, Ottonis IV et Friderici II imperatoribus quoque creditam, demumque a Rudolfo I et successoribus ejus confirmatam fuisse, omnibus notum est. Ecce textum ab III. Marino Marinio propositum: « In nomine domini Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Otto Dei gratia imperator Augustus una cum Ottone glorioso rege filio nostro divina ordinante providentia, spondemus atque promittimus per hoc pactum confirmationis nostre, tibi beato Petro principi apostolorum, et clavigero regni coelorum, et per te vicario tuo domno Johanni summo pontifici et universali XII pape, sicut a predecessoribus vestris usque nunc in vestra potestate atque dicione tenuistis et disposuistis civitatem Romanam cum ducatu suo et suburbanis suis, atque viculis omnibus et territoriis ejus, montanis ac marittimis, litoribus ac portibus, seu cunctis civitatibus, castellis, oppidis, ac viculis Tuscie partibus, id est Portum, Centumcellas, Cerem, Bledam, Marturianum, Sutriam, Nepem, Castellum, Gallisem, Ortem, Polimartium, Ameriam, Tudam, Perusiam cum tribus insulis, id est majore et minore, Pulvensim, Narniam, et Utriculum, cum omnibus finibus ac territoriis ad suprascriptas civitates pertinentibus: nec non exarcatum Ravennatem sub integritate, cum urbibus, civitatibus, oppidis et castellis, quae piae recordationis domnus Pipinus et domnus Karlus excellentissimi imperatores, predecessores videlicet nostri, beato Petro apostolo et predecessoribus vestris jamdudum per donationis paginam contulerunt: hoc est civitatem Ravennam, et Emeliam, Bobium, Cesenam, Forumpopoli, Forumlivii, Faventiam, Immolam, Bononiam, Ferrariam, Comijaclum, et Adrianis atque Gabellum, cum omnibus finibus, territoriis, atque insulis, terra marique ad supradictas civitates pertinentibus: simul et Pentapolim, videlicet Ariminum, Pensaurum, Phanum, Senogalliam, Anconam, Ausimum, Humanam, Hesim, Forumsimpronii, Montemfeltri, Urbinum, et territorium Balnense, Callis, Luciolis et Eugubium, cum omnibus finibus ac territoriis ad easdem civitates pertinentibus. Eodem modo territorium Sabinense, sicut a domno Karlo imperatore, antecessore nostro, beato Petro apostolo per donationis scriptum concessum est sub integritate facte; in partibus Tuscie Longobardorum Castellum Felicitatis, Urbem veterem, Balneum regis, Ferenti, Viterbium, Orthem, Marcam, Tuscanam, Suanam, Popolonium, Roselles, cum suburbanis atque viculis omnibus et territoriis ac maritimis, oppidis, ac viculis seu finibus omnibus. Itemque a Lunis cum insula Corsica, deinde in Suriano, deinde in monte Bardonis, deinde in Berteto, exinde in Parma, deinde in Regia, exinde in Mantua, atque in Monte Silicis atque provincia Venetiarum et Istria: necnon et cunctum ducatum Spoletanum ac Beneventanum, una cum ecclesia sanctae Cristinae posita prope Papiam juxta Padum, quarto miliario. Item in partibus Campanie, Soram, Arces, Aquinum, Arpinum, Teanum, et Capuam; necnon et patrimonia ad potestatem et ditionem vestram pertinentia, sicut est patrimonium Beneventanum et patrimonium Neapolitanum, atque patrimonia Calabriae superioris et inferioris. De civitate autem Neapolitana cum castellis et territoriis ac finibus et insulis suis sibi pertinentibus, sicuti ad easdem aspicere videntur, necnon patrimonium Siciliae, si Deus nostris illud tradiderit manibus, simili modo civitatem Cajetam et Fundum cum omnibus earum pertinenciis. Insuper offerimus tibi beate Petre apostole vicarioque tuo domno Johanni papae et successoribus ejus, pro nostre anime remedio, nostrique filii et nostrorum parentum, de proprio nostro regno civitates et oppida cum piscariis suis, idest Reatem, Amiternum, Furconem, Nursiam, Balvam, et Marsim, et alibi civitatem Terranem cum pertinentiis suis. Has omnes suprascriptas provincias, urbes et civitates, oppida atque castella, viculos ac territoria, simulque et patrimonia, pro remedio animae nostrae et filii nostri sive parentum nostrorum ac successorum nostrorum et pro cuncto a Deo conservato atque conservando Francorum populo, jam dictae ecclesiae tuae, beate Petre apostole, et per te vicario tuo spiritali patri nostro domno Johanni summo pontifici et universali papae, ejusque successoribus usque in finem seculi, eo modo confirmamus, ut in suo detineant jure, principatu, atque dicione. Simili modo per hoc nostrae delegationis pactum confirmamus donationes quas piae recordationis domnus Pipinus rex et postea domnus Karlus excellentissimus imperator beato Petro apostolo spontanea voluntate contulerunt; necnon et censum vel pensiones seu ceteras daciones que annuatim in palacium regis Longobardorum inferri solebant, sive de Tuscia sive de ducatu Spoletano, sicut in suprascriptis donationibus continetur, et inter sanctae memoriae Adrianum papam et domnum Karlum imperatorem convenit, quando idem pontifex eidem de suprascriptis ducatibus, id est Tuscano et Spoletano, suae auctoritatis preceptum confirmavit, eo scilicet modo ut annis singulis predictus census ad partem ecclesiae beati Petri apostoli persolvatur; salva super eosdem ducatus nostra in omnibus dominatione et illorum ad nostram partem et filii nostri subjectione. Ceterum, sicut diximus, omnia superius nominata ita ad vestram partem per hoc nostrae confirmationis pactum roboramus, ut in vestro permaneant jure, principatu atque dicione, et neque a nobis neque a successoribus nostris per quodlibet argumentum sive machinationem in quacumque parte vestra potestas imminuatur, aud a vobis inde aliquid subtrahatur, de suprascriptis videlicet provinciis, urbibus, civitatibus, oppidis, castris, viculis, insulis, territoriis, atque patrimoniis, necnon et pensionibus atque censibus; ita ut neque nos ea facturi simus neque quibuslibet ea facere volentibus consenciamus, sed potius omnia que superius leguntur, id est provinciae, civitates, urbes, oppida, castella, territoria, et patrimonia, atque insulas, censusque et pensiones, ad partem ecclesiae beati Petri apostoli atque pontificum in sacratissima sede illius residentium, nos in quantum possumus defensores esse testamur, ad hoc. ut ea in illius ditione ad utendum et fruendum atque disponendum firmiter valeant optineri; salva in omnibus potestate nostra et filii nostri posterorumque nostrorum, secundum quod in pacto et confirmatione ac promissionis firmitate Eugenii pontificis successorumque illius continetur. Id est ut omnis clerus et universi populi Romani nobilitas, propter diversas necessitates et pontificum inrationabiles erga populum sibi subiectum asperitates retundendas, sacramento se obliget, quatinus futura pontificum electio quantum uniuscujusque intellectus fuerit, canonice et juste fiat. Et ut ille qui ad hoc sanctum atque apostolicum regimen eligitur, nemine consentiente consecrari fiat pontifex, priusquam talem in presentia missorum nostrorum vel filii nostri seu universae generalitatis faciat promissionem pro omnium satisfactione atque futura conservatione, qualem domnus et venerandus spiritalis pater noster Leo sponte fecisse dinoscitur. Preterea alia minora huic operi inserenda previdimus, videlicet ut in electione pontificum neque liber neque servus ad hoc venire presumat, ut illis Romanis, quos ad hanc electionem per constitutionem sanctorum patrum antiqua admisit consuetudo, aliquod faciat impedimentum. Quod si quis contra hanc nostram institutionem ire presumpserit, exilio tradatur. Insuper etiam, ut nullus missorum nostrorum cujuscumque impeditionis argumentum componere in prefatam electionem audeat, prohibemus. Nam et hoc omnimodis instituere placuit, ut qui semel sub speciali defensione domni apostolici sive nostra fuerint suscepti, impetrata juste utantur defensione. Quod si quis in quemquam illorum qui hoc promeruerint violare presumpserit, sciat se periculum vitae suae esse incursurum. Illud etiam confirmamus, ut domno apostolico justam in omnibus servent obedientiam seu ducibus ac judicibus suis ad justitiam faciendam. Huic enim institucioni hoc necessario adnectendum esse perspeximus, ut missi domni apostolici seu nostri semper sint constituti, qui annuatim nobis vel filio nostro renunciare valeant, qualiter singuli duces ac judices populo justitiam faciant, hanc imperialem constitucionem quomodo observent. Qui missi decernimus, ut primum cunctos clamores qui per negligentiam ducum seu judicum fuerint inventi ad notitiam domni apostolici deferant, et ipse unum e duobus eligat, aut statim per eosdem missos fiant ipsae necessitates emendatae, aut misso nostro nobis renunciante per nostros missos a nobis directos emendentur. Hoc ut ab omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae et nostris firmum esse credatur, propriae manus signaculo et nobilium optimatum nostrorum subscriptionibus hoc pactum confirmationis nostrae roboravimus et bullae nostrae impressioni adsignari jussimus. + Signum domni Ottonis serenissimi imperatoris ac suorum episcoporum abbatum et comitum. + Signum Adaldagi Hamaburgiensis ecclesiae archiepiscopi. Signum Hartberti Curiensis ecclesiae episcopi. Signum Druogonis Osnabrugguensis ecclesiae episcopi. Signum Uotonis Argentenensis ecclesiae episcopi. Signum Otwini Hiltinesemensis ecclesiae episcopi. Signum Landwarti Mindonensis ecclesiae episcopi. Signum Otgeri Nemetinensis ecclesiae episcopi. Signum Gezonis Tortunensis ecclesiae episcopi. Signum Hucberti Parmanensis ecclesiae episcopi. Signum Widonis Mutunensis ecclesiae episcopi. Signum Hattonis Fuldensis monasterii abbatis. Signum Gunthari Herolfesfeldensis monasterii abbatis. Signum Eberharii comitis. Signum Guntarii comitis. Signum Burgharii comitis. Signum Utonis comitis. Signum Conrates comitis. Signum Ernustes. Signum Thietheres, Ricdages, Lupen, Hartuiges, Harnolves, Inghilthies, Burchartes, Retinges, anno dominicae incarnationis 962, indictione 5, mense Februario, 13 die ejusdem mensis, anno vero domni Ottonis imperii invictissimi imperatoris 27, facta est hec pactio feliciter. » p. 0846B p. 0840C [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] 7n9sx8w1nqjk4skqjuz3j8dcykmrn2q 104 78096 264859 264682 2026-05-06T21:11:10Z Benoit Soubeyran 25250 264859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 124 |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.}} || {{ts|ar|vbm}} | 130 |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.}} || {{ts|ar|vbm}} | 138 |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}} || {{ts|ar|vbm}} | 150 |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* De {{s}}ummainter Regem & regnum differentia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 155 |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160 |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> 8fibvgxjb5tdl8opzhjws35fhf6w3et 0 81260 264809 263734 2026-05-06T18:38:44Z Demetrius Talpa 13304 264809 wikitext text/x-wiki {{infectus}} {{titulus |Scriptor=Priscianus Caesariensis |OperaeTitulus=Institutiones grammaticae |Annus=saeculo VI p.Ch.n. |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1855-1859 |Liber=Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu |Recensor=Martinus Hertzius |Genera=Grammatica |Fons=[https://archive.org/details/PriscianiInstitutionumGrammaticarumLibri/PriscianiInstitutionumGrammaticarumLibriI-xiihertz.1855/page/5/mode/1up Libri I-XII], [https://books.google.fr/books?id=2fIUAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Libri XIII-XVIII] }} <pages index="Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu" include=2 /> ====INDEX==== *[[Imago:75%.png]] [[/Liber I|'''Liber I''']]: De voce et eius speciebus; de litera: quid sit de litera, de eius generibus et speciebus; de singularum potestate, quae in quas transeunt per declinationes vel compositiones partium orationis. *[[Imago:75%.png]] [[/Liber II|'''Liber II''']]: De syllaba: quid sit syllaba, quot literis constare potest et quo ordine et quo sono, de accidentibus singulis syllabis; de dictione: quid sit dictio, quae eius differentia ad syllabam; de oratione: quid sit oratio, quot eius partes, de earum proprietate; de nomine: quid sit nomen, de accidentibus ei, quot sunt species propriorum nominum, quot appellativorum, quot adiectivorum, quot derivativorum; de patronymicis: quot eorum formae, quomodo derivantur, ex quibus primitivis; de diversis possessivorum terminationibus et eorum regulis. *[[Imago:75%.png]] [[/Liber III|'''Liber III''']]: De comparativis et superlativis et eorum diversis extremitatibus: ex quibus positivis et qua ratione formantur; de diminutivis: quot eorum species, ex quibus declinationibus nominum, quomodo formantur. *[[Imago:75%.png]] [[/Liber IV|'''Liber IV''']]: De denominativis et verbalibus et participialibus et adverbialibus: quot eorum species, ex quibus primitivis, quomodo nascuntur. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber V|'''Liber V''']]: De generibus dinoscendis, per singulas terminationes; de numeris; de figuris et earum compage; de casu. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber VI|'''Liber VI''']]: De nominativo casu per singulas extremitates omnium nominum, tam in vocales quam in consonantes desinentium, per ordinem; de genetivorum tam ultimis quam paenultimis syllabis. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber VII|'''Liber VII''']]: De ceteris obliquis casibus, tam singularibus quam pluralibus. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber VIII|'''Liber VIII''']]: De verbo et eius accidentibus. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber IX|'''Liber IX''']]: De regulis generalibus omnium coniugationum. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber X|'''Liber X''']]: De praeterito perfecto. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XI|'''Liber XI''']]: De participio. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XII|'''Liber XII''']]: De pronomine <br> <pages index="Prisciani Institutionum grammaticarum libri XVIII (v. 2, ed Hertz).djvu" include=2 /> ====INDEX==== *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XIII|'''Liber XIII''']]: De pronomine. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XIV|'''Liber XIV''']]: De praepositione *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XV|'''Liber XV''']]: De adverbio et interiectione. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XVI|'''Liber XVI''']]: De coniunctione *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XVII|'''Liber XVII''']]: De constructione sive ordinatione partium oratiovnis inter se. *[[Imago:25%.png]] [[/Liber XVIII|'''Liber XVIII''']]: De constructione sive ordinatione partium oratiovnis inter se. aitltok8g42zqmebybati3ate9lsqgm 0 81726 264831 263763 2026-05-06T19:50:37Z Demetrius Talpa 13304 264831 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Theophilus Krolik |OperaeTitulus= Versus |OperaeWikiPagina= <!-- Latina Vicifontis Pagina --> |Editio=ex ''Satire și alte poetice compuneri de prințul Antioh Cantemir'', Tipografiea lui A. Bermann, Podul-vechi, Jassi, 1858; [[scriptor:Alexander Donici|Alexander Donici]][[Categoria:Opera quae Alexander Donici recensuit]] et [[scriptor:Constantinus Negruzzi|Constantinus Negruzzi]][[Categoria:Opera quae Constantinus Negruzzi recensuit]] recensuerunt |Recensor= |Liber=Antioh Cantemir - Satire și alte poetice compuneri.pdf |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Annus=XVIII saec. |Genera=carmina }} <pages index="Antioh Cantemir - Satire și alte poetice compuneri.pdf" from=23 fromsection=s1 to=24 /> 8cejxo6r8xm2xpfnaavbgv7rqsj6qhx 104 81802 264691 264246 2026-05-06T14:07:15Z Saumache 27923 /* Incerta */ Ennii fragmentum deest 264691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 16 — 18|158}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|alacris palmas utrasque tetendit}}.<ref>[[Aeneis/Liber VI#685|Aeneis 6.685]]</ref></poem>idem in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ergo alacris cunctosque putans excedere palma}}.<ref>[[Aeneis/Liber V#380|Aeneis 5.380]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233598|eunucho}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|quid tu es tristis? quidve es alacris}}?<ref>[[Eunuchus/Actus II#300|Eunchus 304]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine belli Punici}}}}:<poem>{{gap|16em}}{{spatium|fames acer {{gap|4em}}Augescit hostibus}}.<ref>[[Bellum Poenicum#LIBER I|Bellum Poenicum 1.5]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|XVI}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems}}.<ref>[[Annalium fragmenta#Liber XVI|Annales 16]]</ref></poem>idem in {{spatium|XII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Omneis mortaleis victores cordibus vivis {{gap|4em}}Laetanteis vino curatos somnus repente {{gap|4em}}In campo passim mollissimus perculit acris}}.<ref>[[Annalium fragmenta#Liber XII|Annales 12]]</ref></poem>frequentior tamen usus in ‘er’ profert masculina et in ‘is’ feminina, quorum neutra semper in e finiuntur. {{r|18}}(‘hic volucer’ et ‘haec volucris’ et ‘hoc volucre’ facit. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|IIII {{wl|Q943884|carminum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Inclusit volucris dies}}.<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XIII|Carmina (Horatius) 4.13.16]]</ref>)</poem> <p>In ‘ir’ masculina sunt, ut ‘hic vir’, ‘levir’, ‘Trevir’, ‘abaddir’. unum<noinclude><references/></noinclude> 249zaeu9h0w10wf1as4glwcg0cr3wt0 264693 264691 2026-05-06T14:20:40Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 16 — 18|158}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|alacris palmas utrasque tetendit}}.<ref>[[Aeneis/Liber VI#685|Aeneis 6.685]]</ref></poem>idem in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ergo alacris cunctosque putans excedere palma}}.<ref>[[Aeneis/Liber V#380|Aeneis 5.380]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233598|eunucho}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|quid tu es tristis? quidve es alacris}}?<ref>[[Eunuchus/Actus II#300|Eunchus 304]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine belli Punici}}}}:<poem>{{gap|16em}}{{spatium|fames acer {{gap|4em}}Augescit hostibus}}.<ref>[[Bellum Poenicum#LIBER I|Bellum Poenicum 1.5]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|XVI}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems}}.<ref>[[Annalium fragmenta#Liber XVI|Annales 16]]</ref></poem>idem in {{spatium|XII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Omneis mortaleis victores cordibus vivis {{gap|4em}}Laetanteis vino curatos somnus repente {{gap|4em}}In campo passim mollissimus perculit acris}}.<ref>[[Annalium fragmenta#Liber XII|Annales 12]]</ref></poem>frequentior tamen usus in ‘er’ profert masculina et in ‘is’ feminina, quorum neutra semper in e finiuntur. {{r|18}}(‘hic volucer’ et ‘haec volucris’ et ‘hoc volucre’ facit. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|IIII {{wl|Q943884|carminum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Inclusit volucris dies}}.<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber IV/Carmen XIII|Carmina (Horatius) 4.13.16]]</ref>)</poem> <p>In ‘ir’ masculina sunt, ut ‘hic vir’, ‘levir’, ‘Trevir’, ‘abaddir’. unum<noinclude><references/></noinclude> dszjxxdnq68cnt6d9vfxt3ty20sudju 104 81803 264694 264247 2026-05-06T14:36:35Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|154|PRISCIANI INST.}}</noinclude>proprium civitatis invenitur ‘Gaddir’ – quod quidam femininum esse putaverunt, sed {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} neutrum esse ostendit in {{spatium|II {{wl|Q1620781|historiarum}}}} accusativum nominativo similem ponens: {{spatium|ut alii tradiderunt, Tartessum, Hispaniae civitatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddir habent}}<ref>deest</ref>; nam si esset femininum, ‘Gaddirem’ dixisset – et unum neutrum indeclinabile, ‘hoc ir’. <p>{{r|19|IIII 19}}In ‘or’ comparativa quidem communia sunt: ‘hic’ et ‘haec clarior’, ‘felicior’, ‘melior’, ‘minor’, excepto uno ‘hic senior’; alia vero omnia masculina sunt, ut ‘hic orator’, ‘cursor’, ‘furor’, ‘doctor‘, ‘horror’, ‘labor’, exceptis femininis quidem tribus, quorum duo ipsa natura alterius esse generis prohibet, ‘uxor’ et ‘soror’. ‘arbor’ etiam, quod iure inter feminina connumeratur, quod ‘mater’ quoque dicitur proprii fetus unaquaeque arbor auctore {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilio}}}}, qui in {{spatium|II {{wl|Q674439|georgicon}}}} hoc ostendit dicens:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Parva sub ingenti matris se subicit umbra}}.<ref>[[Georgicon (Greenough)/Liber II#15|Georgicon 2.19]]</ref></poem>unde specialia quoque uniuscuiusque arboris nomina feminina sunt, excepto ‘oleastro’, quod tam forma terminationis quam declinatio prohibuit esse femininum. nam ‘siler’ non est inter arbores ponendum, sicut nec ‘rubus’. {{r|20}}neutra quoque in ‘or’ desinentia quattuor inveniuntur: ‘marmor’, ‘aequor’, ‘ador’, ‘cor’, praeterea communia, quae etiam apud Graecos communia sunt: ‘memor’, ‘immemor’, et a decore vel corpore vel colore composita, ‘hic’ et ‘haec indecor’, ‘dedecor’, ‘bicorpor’, ‘tricorpor’, ‘discolor’, ‘concolor’. ‘auctor’, quando {{graeca|''αὐϑέντην''}} significat, commune est, quando {{graeca|''αὐξητήν''}}, ‘auctrix’ facit femininum, sicut omnia verbalia in ‘or’ desinentia. <p>In ‘ur’, si sint propria vel deorum vel gentilia vel appellativa avium<noinclude><references/></noinclude> 3n9t7yiu6axrmrumlxjaoyvneuq7on1 104 81804 264695 264248 2026-05-06T14:49:42Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 18 — 23|155}}</noinclude>vel f ante ‘ur’ habentia, masculina sunt: ‘Anxur’, ‘Astur’, ‘turtur’, ‘vultur’, ‘furfur’; verbalia vero, quae hominibus imponi possunt, communia sunt, si sint tertiae declinationis, ut ‘augur’, ‘fur’. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1226154|sermonum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Iulius et fragilis Pediatia furque Voranus}}.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo VIII|Sermones (Horatius) 1.8.39]]</ref></poem>unum secundae invenitur masculinum, ‘satur’, cuius femininum in a terminat. {{r|21}}alia vero omnia eiusdem terminationis nomina neutra sunt: ‘murmur’, ‘guttur’ (quod etiam masculino genere protulit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{Spatium|{{wl|Q1234585|aulularia}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Etiamne obturat inferiorem gutturem, {{gap|4em}}Ne quid †anima forte amittat dormiens}}?<ref>[[Aulularia#300|Aulularia 304-305]]</ref>),</poem>‘sulphur’, ‘Tibur’, ‘robur’, ‘iecur’. <p>In ‘as’ Latina, si sint patriae, communis sunt generis, ‘hic’ et ‘haec Arpinâs’, ‘Sufenâs’, ‘Capenâs’, quorum ideo extrema syllaba circumflectitur, quia per syncopen ‘ti’ syllabae, sicut saepe diximus, prolata sunt. antiquissimi enim ‘hic’ et ‘haec Arpinatis’, ‘Sufenatis’, ‘Capenatis’, proferre solebant. {{r|22}}alia vero omnia in ‘as’ desinentia feminina sunt, ut ‘pietas’, ‘probitas’, ‘auctoritas’, excepto uno proprio, ‘Maecenas Maecenatis’. (est etiam ‘Laenâs’, quod differentiae causa in fine circumflectitur. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod captator emat Laenâs, Aurelia vendat}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura V#95|Saturae (Iuvenalis) 1.5.98]]</ref>)</poem>inveniuntur tamen alia quoque propria in formam gentilium prolata, ut ‘Antias’ historicus, et monosyllaba: ‘as assis’, ‘mas maris’, ‘vas’ masculinum {{r|23}}‘vadis’, neutrum ‘vasis’, et ‘hoc fas’, ‘nefas’, ‘nugas’ etiam, omnis<noinclude><references/></noinclude> 50p7dfwxr1o2jr7ubo732laue4g0r4m 264696 264695 2026-05-06T14:49:46Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 18 — 23|155}}</noinclude>vel f ante ‘ur’ habentia, masculina sunt: ‘Anxur, ‘Astur’, ‘turtur’, ‘vul- tur’, ‘furfur’ ; verbalia vero, quae hominibus imponi possunt, communia sunt, si sint tertiae declinationis, ut ‘augur’, ‘fur’. Iloratius in I ser- monum: 5 Iulius et fragilis Pediatia furque Voranus. unum secundae invenitur masculinum, ‘satur’, cuius femininum in a terminat. alia vero omnia eiusdem termil|nationis nomina neutra sunt: ‘murmur’, ‘gut- tur’ (quod etiam masculino genere protulit Plautus in aulularia: Etiamne obturat inferiorem gutturem, 10 Ne quid tanima forte amittat dormiens’), <sulphur’, ‘Tibur’, ‘robur’, ‘iecur’. In ‘as’ Latina, si sint patriae, communis sunt generis, ‘hic’ et ‘haec Arpinås’, ‘Sufenås’, ‘Capenås’, quorum ideo extrema syllaba circumflectitur, quia per syncopen ‘ti’ syllabae, sicut saepe diximus, prolata sunt. anti- 16 quissimi enim ‘hic’ et ‘haec Arpinatis’, ‘Sufenatis’, | ‘Capenatis’, proferre solebant. alia vero omnia in ‘as’ desinentia feminina sunt, ut ‘pietas’, ‘probitas’, ‘auctoritas’, excepto uno proprio, ‘Maecenas Maecenatis’. (est etiam ‘Laenås’, quod differentiae causa in fine circumflectitur. Iuve- nalis in I: 20 Quod captator emat Laenås, Aurelia vendat.) inveniuntur tamen alia quoque propria in formam gentilium prolata, ut ‘Antias’ historicus, et monosyllaba: ‘as assis’, ‘mas maris’, ‘vas mascu- linum ‘vadis’, neutrum ‘vasis’, et ‘hoc fas’, ‘nefas’, ‘nugas’ etiam, omnis<noinclude><references/></noinclude> k670t31kgkpvn62szbw0z03k0dwscxg 264697 264696 2026-05-06T14:50:15Z Saumache 27923 Abrogans recensionem [[Special:Diff/264696|264696]] ab usore [[Special:Contributions/Saumache|Saumache]] ([[User talk:Saumache|Disputatio]]) 264697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 18 — 23|155}}</noinclude>vel f ante ‘ur’ habentia, masculina sunt: ‘Anxur’, ‘Astur’, ‘turtur’, ‘vultur’, ‘furfur’; verbalia vero, quae hominibus imponi possunt, communia sunt, si sint tertiae declinationis, ut ‘augur’, ‘fur’. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1226154|sermonum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Iulius et fragilis Pediatia furque Voranus}}.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo VIII|Sermones (Horatius) 1.8.39]]</ref></poem>unum secundae invenitur masculinum, ‘satur’, cuius femininum in a terminat. {{r|21}}alia vero omnia eiusdem terminationis nomina neutra sunt: ‘murmur’, ‘guttur’ (quod etiam masculino genere protulit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{Spatium|{{wl|Q1234585|aulularia}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Etiamne obturat inferiorem gutturem, {{gap|4em}}Ne quid †anima forte amittat dormiens}}?<ref>[[Aulularia#300|Aulularia 304-305]]</ref>),</poem>‘sulphur’, ‘Tibur’, ‘robur’, ‘iecur’. <p>In ‘as’ Latina, si sint patriae, communis sunt generis, ‘hic’ et ‘haec Arpinâs’, ‘Sufenâs’, ‘Capenâs’, quorum ideo extrema syllaba circumflectitur, quia per syncopen ‘ti’ syllabae, sicut saepe diximus, prolata sunt. antiquissimi enim ‘hic’ et ‘haec Arpinatis’, ‘Sufenatis’, ‘Capenatis’, proferre solebant. {{r|22}}alia vero omnia in ‘as’ desinentia feminina sunt, ut ‘pietas’, ‘probitas’, ‘auctoritas’, excepto uno proprio, ‘Maecenas Maecenatis’. (est etiam ‘Laenâs’, quod differentiae causa in fine circumflectitur. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod captator emat Laenâs, Aurelia vendat}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura V#95|Saturae (Iuvenalis) 1.5.98]]</ref>)</poem>inveniuntur tamen alia quoque propria in formam gentilium prolata, ut ‘Antias’ historicus, et monosyllaba: ‘as assis’, ‘mas maris’, ‘vas’ masculinum {{r|23}}‘vadis’, neutrum ‘vasis’, et ‘hoc fas’, ‘nefas’, ‘nugas’ etiam, omnis<noinclude><references/></noinclude> 50p7dfwxr1o2jr7ubo732laue4g0r4m 104 81805 264698 264249 2026-05-06T15:03:52Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|156|PRISCIANI INST.}}</noinclude>generis, quae sunt indeclinabilia. Graeca vero tam in ‘as’ quam in alias quascumque syllabas terminantia eadem servant apud nos genera, quae habent apud Graecos, si eandem servant terminationem etiam apud Latinos, quam habent apud illos. in multis enim videmus commutatione terminationis genera quoque esse conversa, ut {{graeca|''ὁ κρατήρ''}} ‘haec cratera’, {{graeca|''ὁ χάρτης''}} ‘haec charta’, {{graeca|''ὁ κηρός''}} ‘haec cera’, {{graeca|''ὁ ἀμφορεύς''}} ‘haec ampphora’, {{graeca|''ὁ πάνϑηρ''}} ‘haec panthera’. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q1226213|epistularum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Diversum confusa genus panthera camelo {{gap|4em}}Sive elephas albus vulgi converterit ora}}.<ref>[[Epistulae (Horatius)/Liber II#195|Epistulae (Horatius) 2.1.195-196]]</ref></poem> <p>{{r|24}}In ‘es’ correptam [si sint apud Graecos] communia vel mobilia, quae illi {{graeca|''τρεγενῆ''}} vocant. hoc autem etiam ex ipsa rerum significatione potest cognosci in omnibus appellativis, utrum possint necne femininorum quoque esse adiectiva vel etiam neutrorum. quod si ipsa exigat significatio, in ‘es’ desinentia communia sunt, ut ‘hebĕs’ tam de mare quam de femina dicitur – significat enim tardus et tarda –, ‘milĕs’ quoque ‘hic’ et ‘haec milĕs’. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q184742|metamorphoseon}}}} de Callistone loquens:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Miles erat Phoebes, nec Maenalon attigit ulla {{gap|4em}}Gratior hac Triviae: sed nulla potentia longa est}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber II#415|Metamorphoses (Ovidius) 2.415-416]]</ref></poem>similiter ‘praepĕs’, qui et quae in altum volat, ‘terĕs’ quoque rotundus et rotunda, ‘comĕs’ a comitando, quod tam ad mares quam ad feminas pertinet, et omnia similiter utrique generi convenientia: ‘divĕs’, ‘superstĕs’, ‘quadrupĕs’, ‘inquiĕs’, ‘sospĕs’ etiam et ‘hospĕs’. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|V}}:<noinclude><references/></noinclude> npuw755l64zw7mwumk74amurakgj5tl 104 81806 264700 264250 2026-05-06T15:27:13Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 23 — 25|157}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Hospes in externis audivit curia tectis}}.<ref>[[Pharsalia/V#10|Pharsalia 5.11]]</ref></poem> <p>Frequenter tamen haec duo in genere feminino a terminant auctores, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|III}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|bellum, o terra hospita, portas}}.<ref>[[Aeneis/Liber III#535|Aeneis 3.539]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|14em}}{{spatium|tunc obtulit hospita tellus {{gap|4em}}Puppibus accessus facilis, legere rudentes}},<ref>[[Pharsalia/III#40|Pharsalia 3.43-45]]</ref></poem>et ‘Sospita’ Iuno. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {{spatium|II {{wl|Q1236235|fastorum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Principio mensis Phrygiae contermina Matris {{gap|4em}}Sospita delubris dicitur aucta novis}}.<ref>[[Fasti/Liber II#55|Fasti 2.55-56]]</ref></poem>{{r|25}}invenitur etiam ‘antistita’ pro ‘antistĕs’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q21208023|de {{spatium|signis}}}}: {{spatium|postridie sacerdotes Cereris atque illius fani antistitae, maiores natu, probatae ac nobiles mulieres, rem ad magistratus suos deferunt}}.<ref>[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#99|In Verrem 2.4.45.99]]</ref> neutris quoque coniuncta haec (id est in ‘ĕs’ communia) inveniuntur, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|sed haec tereti mos est aptare flagello}}.<ref>[[Aeneis/Liber VII#730|Aeneis 7.731]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|20em}}{{spatium|nec umquam {{gap|4em}}Depositum tibi sospes erit}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber V/Satura XIII#175|Saturae (Iuvenalis) 5.13.178]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|14em}}{{spatium|rerum nos summa sequetur, {{gap|4em}}Imperiumque comes}}.<ref>[[Pharsalia/V#25|Pharsalia 5.26-27]]</ref></poem><noinclude><references/></noinclude> 7vrubcg9q4ozk7istt2bopw6f0il4mr 104 81807 264701 264251 2026-05-06T15:33:08Z Saumache 27923 264701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|158|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1620781|historiarum}}}}: nobis primae dissensionis vitio humani ingenii evenere, quod inquies atque indomitum sem- per in certamine libertatis aut gloriae aut dominationis agit. alia vero omnia, id est quae nullam significationis naturalem com- mulnionem habent cum femininis, masculina sunt, ut ‘gurgös’, ‘traméös’, estipäs’, ‘limös’, ‘poplés’, ‘fomäös’, ‘caespös’, exceptis in ‘gös’ desinenti- bus, quae in genetivo 6 servant - sunt enim feminina duo: ‘segäés segetis’, ‘tegös tegetis’ - et uno arboris nomine, quod ratione supra dicta femininum est, ‘abiäs’, || et ‘compös compedis’. Terentius: habendae compedes. In ‘es’ productam, si sint quintae declinationis, feminina sunt. excipitur unum “ἡ ἀϊδ8.᾽, quod tam masculini quam feminini generis in singulari nu- mero invenitur (ex quo et diminutio fit, ‘diecula’. Terentius in Andria: Ebo inpudens, non satis test, quod tibi dieculam addo’ pro dilatione aliqua temporis), in plurali vero semper masculinum inveni- tur: non ΘΠ] incertum tempus videtur significare', quod plerumque in fe- minino genere invenimus numeri singularis. ideo autem diximus ‘plerum- que’, quod invenitur in usu et pro certo tempore femininum et pro incerto masculinum ὁ contrario. Virgilius in I1: Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniae. Lucanus in III: non ugque adeo permiscuit imis Longus summa dies, ut non, si voce Metelli<noinclude><references/></noinclude> 82atspi0rsmh9foqx53im6kjxdy50cb 264769 264701 2026-05-06T17:16:08Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|158|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{spatium|{{wl|Q7170|{{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}}}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1620781|{{spatium|{{wl|Q1620781|historiarum}}}}<ref>[[deest]]</ref>}}}}: nobis primae dissensionis vitio humani ingenii evenere, quod inquies atque indomitum sem- per in certamine libertatis aut gloriae aut dominationis agit. alia vero omnia, id est quae nullam significationis naturalem com- mulnionem habent cum femininis, masculina sunt, ut ‘gurgös’, ‘traméös’, estipäs’, ‘limös’, ‘poplés’, ‘fomäös’, ‘caespös’, exceptis in ‘gös’ desinenti- bus, quae in genetivo 6 servant - sunt enim feminina duo: ‘segäés segetis’, ‘tegös tegetis’ - et uno arboris nomine, quod ratione supra dicta femininum est, ‘abiäs’, || et ‘compös compedis’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}}: habendae compedes. In ‘es’ productam, si sint quintae declinationis, feminina sunt. excipitur unum ‘ἡ ἀϊδ8.᾽, quod tam masculini quam feminini generis in singulari nu- mero invenitur (ex quo et diminutio fit, ‘diecula’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}<ref>[[Andria]]</ref>: Ebo inpudens, non satis test, quod tibi dieculam addo’ pro dilatione aliqua temporis), in plurali vero semper masculinum inveni- tur: non ΘΠ] incertum tempus videtur significare', quod plerumque in fe- minino genere invenimus numeri singularis. ideo autem diximus ‘plerum- que’, quod invenitur in usu et pro certo tempore femininum et pro incerto masculinum ὁ contrario. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in I1: Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniae. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in III: non ugque adeo permiscuit imis Longus summa dies, ut non, si voce Metelli<noinclude><references/></noinclude> mew21lmkzgixay15ee0kyomzh9dal84 264783 264769 2026-05-06T17:29:53Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|158|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1620781|historiarum}}: nobis primae dissensionis vitio humani ingenii evenere, quod inquies atque indomitum semper in certamine libertatis aut gloriae aut dominationis agit}}.<ref>deest</ref> {{r|26|V 26}}alia vero omnia, id est quae nullam significationis naturalem communionem habent cum femininis, masculina sunt, ut ‘gurgĕs’, ‘tramĕs’, ‘stipĕs’, ‘limĕs’, ‘poplĕs’, ‘fomĕs’, ‘caespĕs’, exceptis in ‘gĕs’ desinentibus, quae in genetivo e servant – sunt enim feminina duo: ‘segĕs segetis’, ‘tegĕs tegetis’ – et uno arboris nomine, quod ratione supra dicta femininum est, ‘abiĕs’, et ‘compĕs compedis’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}}:<poem>{{gap|11em}}{{spatium|habendae compedes}}.<ref>[[Phormio/Actus II#245|Phormio 249]]</ref></poem> <p>In ‘es’ productam, si sint quintae declinationis, feminina sunt. excipitur unum ‘diēs’, quod tam masculini quam feminini generis in singulari numero invenitur (ex quo et diminutio fit, ‘diecula’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Eho inpudens, non satis †est, quod tibi dieculam addo}}?<ref>[[Andria/Actus IV|Andria 710]]</ref></poem>pro dilatione aliqua temporis), in plurali vero semper masculinum invenitur: non enim incertum tempus videtur significare, quod plerumque in feminino genere invenimus numeri singularis. ideo autem diximus ‘plerumque’, quod invenitur in usu et pro certo tempore femininum et pro incerto masculinum e contrario. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Venit summa dies et ineluctabile tempus {{gap|4em}}Dardaniae}}.<ref>[[Aeneis/Liber II#320|Aeneis 2.324-325]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|III}}:<poem>{{gap|11em}}{{spatium|non usque adeo permiscuit imis {{gap|4em}}Longus summa dies, ut non, si voce Metelli}}</poem><noinclude><references/></noinclude> tjc3pg4xzuvbm3hgshtrxo35k50n0eb 104 81808 264779 264252 2026-05-06T17:16:58Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 25 — 28|159}}</noinclude>Servantur leges, malint a Caesare tolli. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in I: - longumque in saecula digne Promeriture diem. | 5 ex eo quoque compositum semper masculinum est, ‘hic meridies’, certum enim significat tempus diei. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in adelphis: Tipso meridie stipulam colligendo. alia vero in ‘es’ productam desinentia, quae sunt propria, masculina inve- 27 niuntur, ut ‘IHercules’, ‘Vlixes’, ‘Perses’, ‘Achilles’, 'Verrös’, ‘Chremös’, 10 ‘Lachös’, excepto uno feminino, ‘Ceres Cereris’. appellativa vero, si sint ad homines pertinentia, quae apud Graecos communia vel mobilia, apud nos communia sunt, ut ‘herös’, ‘locuples’, quod et neutrum est. alia vero omnia feminina sunt, ut ‘caedes’, ‘stragös’, ‘strues’, ‘vulpes’, ‘apes’, ‘Ἰυδ5᾽, ‘labes’, ‘clades’, ‘nubes’. excipitur ‘hic verrös’ appellativum, 13 cum porcum significat. In ‘is’ finita nomina, si sint adiectiva vel derivativa appellativa, com- . munia sunt, et si ad homines proprie solos pertinent, non faciunt ex 86 neutra, ut ‘hic’ et ‘haec civis’, ‘hic’ et ‘haec hostis’ - {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in V {{spatium|{{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}<ref>[[Thebais]]</ref>: 20 Turbidus incertusque oculis vigilantibus hostem Occupat amplexu, cum de uxore IHejlimi Gorge loquitur -, ‘hic’ [| et ‘haec Samnis’ ('aedilis’’, quia dignitatis est ad viros pertinentis, masculini generis est); sin tam ad homines quam ad alias res dici possunt, in e faciunt neutrum: ‘hic’ et 5 ‘haec suavis’ et ‘hoc suave’, ‘hic’ et ‘δος dulcis’ et ‘hoc dulce’’, ‘hic’ et ‘haec regalis’ et ‘hoc regale’, Shic’’ et <haec amabilis’ et ‘hoc ama- bile’. 4}1ἃ vero in ‘is’ desinentia, n vel duas consonantes in eadem syllaba 28 vel duplicem consonantem ante ‘is’ habentia et quae paenultimam syllabam<noinclude><references/></noinclude> cajlzid6llrhuxqqs2tr5buhvii7fwu 264784 264779 2026-05-06T17:46:58Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 25 — 28|159}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Servantur leges, malint a Caesare tolli}}.<ref>[[Pharsalia/III#135|Pharsalia 3.138-140]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|longumque in saecula digne {{gap|4em}}Promeriture diem}}.<ref>[[Thebais/I#635|Thebais 1.638-639]]</ref></poem>ex eo quoque compositum semper masculinum est, ‘hic meridies’, certum enim significat tempus diei. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q355342|adelphis}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|†ipso meridie stipulam colligendo}}.<ref>[[Adelphoe (ed. Kauer-Lindsay)/Actus V|Adelphoe 848]]</ref></poem>{{r|27}}alia vero in ‘es’ productam desinentia, quae sunt propria, masculina inveniuntur, ut ‘Herculēs’, ‘Vlixēs’, ‘Persēs’, ‘Achillēs’, 'Verrēs’, ‘Chremēs’, ‘Lachēs’, excepto uno feminino, ‘Cerēs Cereris’. appellativa vero, si sint ad homines pertinentia, quae apud Graecos communia vel mobilia, apud nos communia sunt, ut ‘herēs’, ‘locuplēs’, quod et neutrum est. alia vero omnia feminina sunt, ut ‘caedēs’, ‘stragēs’, ‘struēs’, ‘vulpēs’, ‘apēs’, ‘luēs’, ‘labēs’, ‘cladēs’, ‘nubēs’. excipitur ‘hic verrēs’ appellativum, cum porcum significat. <p>In ‘is’ finita nomina, si sint adiectiva vel derivativa appellativa, communia sunt, et si ad homines proprie solos pertinent, non faciunt ex se neutra, ut ‘hic’ et ‘haec civis’, ‘hic’ et ‘haec hostis’ – {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in {{spatium|V {{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Turbidus incertusque oculis vigilantibus hostem {{gap|4em}}Occupat amplexu}},<ref>[[Thebais/V#210|Thebais 5.212-213]]</ref></poem>cum de uxore Helimi Gorge loquitur –, ‘hic’ et ‘haec Samnis’ ('aedilis’, quia dignitatis est ad viros pertinentis, masculini generis est); sin tam ad homines quam ad alias res dici possunt, in e faciunt neutrum: ‘hic’ et ‘haec suavis’ et ‘hoc suave’, ‘hic’ et ‘haec dulcis’ et ‘hoc dulce’, ‘hic’ et ‘haec regalis’ et ‘hoc regale’, ‘hic’ et ‘haec amabilis’ et ‘hoc amabile’. {{r|28}}alia vero in ‘is’ desinentia, n vel duas consonantes in eadem syllaba vel duplicem consonantem ante ‘is’ habentia et quae paenultimam syllabam<noinclude><references/></noinclude> skt6ft92bmfxxocgzwg1psk6ztq84sy 104 81809 264752 264253 2026-05-06T17:14:43Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|160|PRISCIANI INST.}}</noinclude>una ex liquidis terminant, masculina sunt, ut ‘panis’, ‘funis’, ‘amnis’, tignis’, ‘'piscis’, ‘fascis’, ‘fustis’, ‘postis’, tvectis’, ‘axis’, ‘ensis’, ‘an- guis’, ‘unguis’, ‘collis’, ‘follis’, ‘mensis’, ‘corbis’, ‘orbis’, ‘torquis’, excipitur ‘haec bipennis’, quod ideo femininam est, quod quasi adiectivum est securis, vel quod a penna, quod ipsum quoque femininum est, compo- nitur. sed magis adiectivum hoc esse {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ostendit ‘ferro bipenni’ ponens in ΧΙ: | ferro sonat alta bipenni Fraxinus. excipitur etiam ‘canis’ commune, quod et natura sic esse ostendit. ‘finis’ quoque et ‘clunis’’ tam masculini quam feminini generis usurpavit auctori- tas in una eademque significatione. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)|Saturae (Iuvenalis)]]</ref> in IUI: Ad terram tremulo descendant clune puellae. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in I {{spatium|{{wl|Q1226154|sermonum}}}}<ref>[[Sermones (Horatius)]]</ref>: | Quod pulchrae clunes, breve quod caput, ardua cervix. multa tamen et in hac et in aliis terminationibus confudisse genera inve- niuntur vetustissimi, quos non sequimur, ut ‘haec amnis’, ‘funis’, ‘an- . guis’. composita sive ex masculinis sive ex femininis, si adiectiva fuerint, communia sunt, ut ‘hic sanguis’, ‘hic’ et ‘haec exanguis’ et ‘hoc exan-<noinclude><references/></noinclude> 2sw2udeysoeaqbuhf1r16yqi3jyyzgn 264785 264752 2026-05-06T17:54:52Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|160|PRISCIANI INST.}}</noinclude>una ex liquidis terminant, masculina sunt, ut ‘panis’, ‘funis’, ‘amnis’, ‘ignis’, ‘piscis’, ‘fascis’, ‘fustis’, ‘postis’, ‘vectis’, ‘axis’, ‘ensis’, ‘anguis’, ‘unguis’, ‘collis’, ‘follis’, ‘mensis’, ‘corbis’, ‘orbis’, ‘torquis’, excipitur ‘haec bipennis’, quod ideo femininam est, quod quasi adiectivum est securis, vel quod a penna, quod ipsum quoque femininum est, componitur. sed magis adiectivum hoc esse {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ostendit ‘ferro bipenni’ ponens in {{spatium|ΧΙ}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|ferro sonat alta bipenni {{gap|4em}}Fraxinus}}.<ref>[[Aeneis/Liber XI#135|Aeneis 11.135-136]]</ref></poem>excipitur etiam ‘canis’ commune, quod et natura sic esse ostendit. ‘finis’ quoque et ‘clunis’ tam masculini quam feminini generis usurpavit auctoritas in una eademque significatione. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|IIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ad terram tremulo descendant clune puellae}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#160|Saturae (Iuvenalis) 4.11.164]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1226154|sermonum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod pulchrae clunes, breve quod caput, ardua cervix}}.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo II#85|Sermones (Horatius) 1.2.89]]</ref></poem>multa tamen et in hac et in aliis terminationibus confudisse genera inveniuntur vetustissimi, quos non sequimur, ut ‘haec amnis’, ‘funis’, ‘anguis’. composita sive ex masculinis sive ex femininis, si adiectiva fuerint, communia sunt, ut ‘hic sanguis’, ‘hic’ et ‘haec exanguis’ et ‘hoc {{pt|exan-}}<noinclude><references/></noinclude> aykqlz8kl96vc3o7182vik3ka17vzah 104 81810 264780 264254 2026-05-06T17:17:04Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 28 — 32|161}}</noinclude>gue’; ‘animus’, ‘hic’ et ‘haec exanimis’ et ‘hoc exanime’; tcuspis', ‘hic’ et ‘haec 'tricu|spis. invenitur tamen hoc etiam neutro adiunctum, sed 30 per obliquos casus. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in I {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: positoque tricuspide telo 5 Mulcet aquas. ‘<pestis’ etiam οἱ ‘neptis’ et ‘vestis’’, cum duas consonantes ante ‘is’ ha-' bent, feminini sunt generis, et ‘vallis’, ‘turris’, ‘ pelvis’, ‘pellis’>, quam-|| vis paenultimae syllabae liquidis terminantur, tamer feminina sunt. -illa quoque masculina sunt, quae una syllaba crescunt in genetivo, ut ‘hic la- ΙΝ pis lapidis’, ‘pulvis pulveris’, ‘sanguis sanguinis’, ‘vomis vomeris’, ‘cinis cineris’. excipiuntur ‘haec cuspis cuspidis’, ‘cassis cassidis’, quorum ex- tremae syllabae amborum ab s coeperunt, quod in eiusdem formae mascu- linis non invenies, ‘lis’ quoque ‘litis’. alia vero omnia in ‘is’ desinentia feminina sunt: ‘haec avis’, ‘classis’, ‘puppis’, ‘cutis’’, ‘securis’, ‘messis’, ι5 ‘bilis’, ‘strigilis’, ‘vis’. Graeca vero eandem habentia terminationem ge- 31 nera quoque, quae apud Graecos habent, servant etiam apud Latinos, sicut et alia paene omnia, quod iam superius diximus, ut ‘Paris’, ‘Tibris’, ‘ti- gris’, ‘Thetis’. '‘molaris’ a mola derivatum potest esse commune, cum adiectivum est, sed quia plerumque ad dentem vel lapidem refertur, usus » frequens masculinum hoc profert. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in V {{spatium|{{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}<ref>[[Thebais]]</ref>: vastaeque sudes fractique molares. In ‘os’ terminantia feminina tria inveniuntur: ‘cos cotis’, ‘dos dotis’, VI 32 <glos gloris’; communia quinque: ‘custos’, ‘sacerdos’, ‘bos’, ‘'compos’, ‘impos’; neutra duo: ‘os oris’ et ‘os ossis’. alia vero omnia masculina 2 sunt: ‘mos’, ‘ros’, ‘flos’, ‘lepos’, ‘nepos’. In ‘us’ correptam secundae vel quartae declinationis, si sint arborum nomina, feminina sunt, propria quoque vel appellativa Graeca ‘os’ in ‘us’<noinclude><references/></noinclude> rudzdlfwyk015l7pe3uf8dqux4dfza5 264786 264780 2026-05-06T18:03:16Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 28 — 32|161}}</noinclude>{{pt|gue’|exangue’}}; ‘animus’, ‘hic’ et ‘haec exanimis’ et ‘hoc exanime’; ‘cuspis', ‘hic’ et ‘haec 'tricuspis’. {{r|30}}invenitur tamen hoc etiam neutro adiunctum, sed per obliquos casus. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q184742|metamophoseon}}}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|positoque tricuspide telo {{gap|4em}}Mulcet aquas}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber I#330|Metamorphoses (Ovidius) 1.330-331]]</ref></poem>‘pestis’ etiam et ‘neptis’ et ‘vestis’, cum duas consonantes ante ‘is’ habent, feminini sunt generis, et ‘vallis’, ‘turris’, ‘pelvis’, ‘pellis’, quamvis paenultimae syllabae liquidis terminantur, tamen feminina sunt. illa quoque masculina sunt, quae una syllaba crescunt in genetivo, ut ‘hic lapis lapidis’, ‘pulvis pulveris’, ‘sanguis sanguinis’, ‘vomis vomeris’, ‘cinis cineris’. excipiuntur ‘haec cuspis cuspidis’, ‘cassis cassidis’, quorum extremae syllabae amborum ab s coeperunt, quod in eiusdem formae masculinis non invenies, ‘lis’ quoque ‘litis’. alia vero omnia in ‘is’ desinentia feminina sunt: ‘haec avis’, ‘classis’, ‘puppis’, ‘cutis’, ‘securis’, ‘messis’, ‘bilis’, ‘strigilis’, ‘vis’. {{r|31}}Graeca vero eandem habentia terminationem genera quoque, quae apud Graecos habent, servant etiam apud Latinos, sicut et alia paene omnia, quod iam superius diximus, ut ‘Paris’, ‘Tibris’, ‘tigris’, ‘Thetis’. ‘molaris’ a mola derivatum potest esse commune, cum adiectivum est, sed quia plerumque ad dentem vel lapidem refertur, usus frequens masculinum hoc profert. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in {{spatium|V {{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}:<poem>{{gap|6em}}{{spatium|vastaeque sudes fractique molares}}.<ref>[[Thebais/V#385|Thebais 5.385]]</ref></poem> <p>{{r|32|VI 32}}In ‘os’ terminantia feminina tria inveniuntur: ‘cos cotis’, ‘dos dotis’, ‘glos gloris’; communia quinque: ‘custos’, ‘sacerdos’, ‘bos’, ‘compos’, ‘impos’; neutra duo: ‘os oris’ et ‘os ossis’. alia vero omnia masculina sunt: ‘mos’, ‘ros’, ‘flos’, ‘lepos’, ‘nepos’. <p>In ‘us’ correptam secundae vel quartae declinationis, si sint arborum nomina, feminina sunt, propria quoque vel appellativa Graeca ‘os’ in ‘us’<noinclude><references/></noinclude> afyteo93szb38tmam4xlqtt94n08jur 104 81811 264733 264255 2026-05-06T16:44:20Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|162|PRISCIANI INST.}}</noinclude>convertenj|tia, quae apud Graecos feminini sunt generis, ut ‘haec cupres- säs’, ‘myrtäs’, ‘lauräs’, ‘eornäs’, ‘quercäs, ‘fagäs’, ‘piräs’, ‘platanäs’, ‘Scyräs’, ‘Berytäs’, ‘Pylus’, ‘Iliäs’, ‘Arctäs’ (appellativa vero, ut ‘crys- talläs’, ‘costäs’, ‘phasells’). alia vero omnia eiusdem terminationis supra dictarum declinationum masculina sunt, ut ‘hic claräs’, 'magnäs’, ‘animäs’, ‘ventäs’, ‘somnöäs’, ‘lacertäs’’, ‘cursäs’, 'metäs’, ‘'sexäs’ - quamvis {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} etiam ‘hoc sexus’ neutro genere protulit in rudente: Virile sexus numquam ullum habui -, ‘fluctäs’, ‘artäs’, || ‘portös’, ‘acäs’, unde ‘aculeus’ diminitivum teste {{spatium|{{wl|Q722683|Probo}}}}. sed in usu frequenter ‘haec acus’ invenimus. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in X: Quod Nilotis acus compressum pectine Serum. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in I: Ille supercilium madida fuligine tinctum Obliqua producit acu. idem in II: Emerita quae cessat acu. invenitur etiam ‘hoc acus huius aceris’, quod Graeci σκύβαλον dicunt, id est purgamentum frumenti. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} {{spatium|{{wl|Q1180731|rerum rusticarum}}}}<ref>[[Rerum rusticarum]]</ref> 1: acus sub- sternendum gallinis parturientibus. acus in area excutitur.<noinclude><references/></noinclude> h4e326mdijxla8fr2nqxbcm1ugbg7f2 264867 264733 2026-05-07T07:02:52Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|162|PRISCIANI INST.}}</noinclude>convertentia, quae apud Graecos feminini sunt generis, ut ‘haec cupressŭs’, ‘myrtŭs’, ‘laurŭs’, ‘cornŭs’, ‘quercŭs, ‘fagŭs’, ‘pirŭs’, ‘platanŭs’, ‘Scyrŭs’, ‘Berytŭs’, ‘Pylŭs’, ‘Iliŭs’, ‘Arctŭs’ (appellativa vero, ut ‘crystallŭs’, ‘costŭs’, ‘phaselŭs’). alia vero omnia eiusdem terminationis supra dictarum declinationum masculina sunt, ut ‘hic clarŭs’, ‘magnŭs’, ‘animŭs’, ‘ventŭs’, ‘somnŭs’, ‘lacertŭs’, ‘cursŭs’, ‘metŭs’, ‘sexŭs’ – quamvis {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} etiam ‘hoc sexus’ neutro genere protulit in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Virile sexus numquam ullum habui}}<ref>[[Rudens#105|Rudens 107]]</ref> –,</poem>‘fluctŭs’, ‘artŭs’, ‘portŭs’, ‘acŭs’, unde ‘aculeus’ diminitivum teste {{spatium|{{wl|Q722683|Probo}}}}. sed in usu frequenter ‘haec acus’ invenimus. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|X}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod Nilotis acus compressum pectine Serum}}.<ref>[[Pharsalia/X#140|Pharsalia 10.142]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ille supercilium madida fuligine tinctum {{gap|4em}}Obliqua producit acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura II#90|Saturae (Iuvenalis) 1.2.92-93]]</ref></poem>idem in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Emerita quae cessat acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura II#495|Saturae (Iuvenalis) 2.6.498]]</ref></poem>invenitur etiam ‘hoc acus huius aceris’, quod Graeci {{graeca|''σκύβαλον''}} dicunt, id est purgamentum frumenti. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} {{spatium|{{wl|Q1180731|rerum rusticarum}} III: acus substernendum gallinis parturientibus. acus in area excutitur}}.<ref>[[Rerum rusticarum/III#IX.8|Rerum rusticarum 3.9.8]]</ref><noinclude><references/></noinclude> t8heig05b0pxz7kr3eiqn07fha3xn7c 264868 264867 2026-05-07T07:05:07Z Saumache 27923 264868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|162|PRISCIANI INST.}}</noinclude>convertentia, quae apud Graecos feminini sunt generis, ut ‘haec cupressŭs’, ‘myrtŭs’, ‘laurŭs’, ‘cornŭs’, ‘quercŭs, ‘fagŭs’, ‘pirŭs’, ‘platanŭs’, ‘Scyrŭs’, ‘Berytŭs’, ‘Pylŭs’, ‘Iliŭs’, ‘Arctŭs’ (appellativa vero, ut ‘crystallŭs’, ‘costŭs’, ‘phaselŭs’). alia vero omnia eiusdem terminationis supra dictarum declinationum masculina sunt, ut ‘hic clarŭs’, ‘magnŭs’, ‘animŭs’, ‘ventŭs’, ‘somnŭs’, ‘lacertŭs’, ‘cursŭs’, ‘metŭs’, ‘sexŭs’ – quamvis {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} etiam ‘hoc sexus’ neutro genere protulit in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Virile sexus numquam ullum habui}}<ref>[[Rudens#105|Rudens 107]]</ref> –,</poem>{{r|33}}‘fluctŭs’, ‘artŭs’, ‘portŭs’, ‘acŭs’, unde ‘aculeus’ diminitivum teste {{spatium|{{wl|Q722683|Probo}}}}. sed in usu frequenter ‘haec acus’ invenimus. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|X}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod Nilotis acus compressum pectine Serum}}.<ref>[[Pharsalia/X#140|Pharsalia 10.142]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ille supercilium madida fuligine tinctum {{gap|4em}}Obliqua producit acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura II#90|Saturae (Iuvenalis) 1.2.92-93]]</ref></poem>idem in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Emerita quae cessat acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura II#495|Saturae (Iuvenalis) 2.6.498]]</ref></poem>invenitur etiam ‘hoc acus huius aceris’, quod Graeci {{graeca|''σκύβαλον''}} dicunt, id est purgamentum frumenti. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} {{spatium|{{wl|Q1180731|rerum rusticarum}} III: acus substernendum gallinis parturientibus. acus in area excutitur}}.<ref>[[Rerum rusticarum/III#IX.8|Rerum rusticarum 3.9.8]]</ref><noinclude><references/></noinclude> 8uu4butt33rnxb2caqd34o2lvadem0q 104 81812 264764 264257 2026-05-06T17:15:43Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 32 — 35|163}}</noinclude>idem in I: argillam mixtam acere. excilpiuntur secundae declinatio- nis haec: ‘humuäs’, ‘alväs’ - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in IH: In latus inque feri curvam conpagibus alvum. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} tamen masculinum hoc protulit annali 1: 5 Maia nemus retinens gravido concepit in alvo - et ‘domäs’, ‘coläs, quae tam secundae quam quartae declinationis inve- niuntur; quartae vero: ‘anäs’, ‘nuräs’, ‘socris’, quae ipsa natura femi- narum esse ostendit, et praeterea ‘manäs’, '‘tribös’, ‘porticäs’, et neu- tra ‘pelagäs’, quia et apud Graecos eiusdem est generis, et ‘vulgäs’, quod tam masculini quam neutri generis invenitur. '‘viräs’> quoque neutri est generis, sicut ‘pus’, quod est indeclinabile. '‘penäs’ invenitur et mascu- linum et femininum et neutrum. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in I: Cura penum struere. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in eunucho: Cum in cellulam ad te patris penum omnem congere- bam clanculum. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in I epistularum: Annonae prosit, portet frumenta penusque. In ‘us’ correptam tertiae declinationis nomina neutra sunt, ut ‘mu- 2 näs’, ‘opls’. excipitur ‘hic lepäs’, ‘haec Venös’, ‘hic’ et | 'haec Li- .gläs’, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc vetäs’, et ‘pecäs’, quod femininum ‘haec pecus pecudis’ declinatur, teste {{spatium|{{wl|Q223615|Capro}}}} neutrum: ‘hoc pecus pecoris’. In ‘δ᾽ productam, si sint monosyllaba, neutra sunt, ut ‘rus’, ‘crus’, ‘iös’, ‘plös’, ‘tös’. excipiuntur ‘hic mös muris’, ‘hic’ et ‘haec sus<noinclude><references/></noinclude> iyk44d9557oobt83eexx4f63zwkwwe7 264873 264764 2026-05-07T08:09:29Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 32 — 35|163}}</noinclude>idem in {{spatium|I: argillam mixtam acere}}.<ref>[[Rerum rusticarum/I#LVII.2|Rerum rusticarum 1.57.2]]</ref> excipiuntur secundae declinationis haec: ‘humŭs’, ‘alvŭs’ – {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|In latus inque feri curvam conpagibus alvum}}.<ref>[[Aeneis/Liber II#50|Aeneis 2.51]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} tamen masculinum hoc protulit {{spatium|annali I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Maia nemus retinens gravido concepit in alvo}}<ref>[[Carmina (Accius)/Annales#Liber I|Annales (Accius) 1]]</ref> –</poem>et ‘domŭs’, ‘colŭs’, quae tam secundae quam quartae declinationis inveniuntur; {{r|34}}quartae vero: ‘anŭs’, ‘nurŭs’, ‘socrŭs’, quae ipsa natura feminarum esse ostendit, et praeterea ‘manŭs’, ‘tribŭs’, ‘porticŭs’, et neutra ‘pelagŭs’, quia et apud Graecos eiusdem est generis, et ‘vulgŭs’, quod tam masculini quam neutri generis invenitur. ‘virŭs’ quoque neutri est generis, sicut ‘pus’, quod est indeclinabile. ‘penŭs’ invenitur et masculinum et femininum et neutrum. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Cura penum struere}}.<ref>[[Aeneis/Liber I#700|Aeneis 1.704]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233598|eunucho}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Cum in cellulam ad te patris penum omnem congerebam clanculum}}.<ref>[[Eunuchus/Actus II#310|Eunuchus 310]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1226213|epistularum}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Annonae prosit, portet frumenta penusque}}.<ref>[[Epistulae (Horatius)/Liber I/XVI#70|Epistulae (Horatius) 1.16.72]]</ref></poem> <p>In ‘us’ correptam tertiae declinationis nomina neutra sunt, ut ‘munŭs’, ‘opŭs’. excipitur ‘hic lepŭs’, ‘haec Venŭs’, ‘hic’ et ‘haec Ligŭs’, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc vetŭs’, et ‘pecŭs’, quod femininum ‘haec pecus pecudis’ declinatur, teste {{spatium|{{wl|Q223615|Capro}}}} neutrum: ‘hoc pecus pecoris’. <p>{{r|35}}In ‘us’ productam, si sint monosyllaba, neutra sunt, ut ‘rūs’, ‘crūs’, ‘iūs’, ‘plūs’, ‘tūs’. excipiuntur ‘hic mūs muris’, ‘hic’ et ‘haec sūs<noinclude><references/></noinclude> hg6jsq5gsvrphotgxtrd4p8tmlro3x6 104 81813 264767 264258 2026-05-06T17:15:58Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|164|PRISCIANI INST.}}</noinclude>suis’, ‘gräs gruis’. supra syllabam autem feminina sunt, ut ‘servitus’’, tjuventäös’, ‘senectös’, ‘salös’, ‘paläs’, ‘tellus’. In ‘ax’ desinentia, si sint adiectiva, communia sunt trium generum, ut ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc capax’, ‘audax’, ‘contumax’, ‘pervicax’, || ‘ra- pax’, ‘fallax’; alia vero, etiamsi interposita sit alia consonans, feminina ὁ sunt, ut ‘fornax’, ‘ραχ᾽, ‘fax’, ‘lanx’, ‘arx’, ‘calx’, '‘falx’. propria Graeca et barbara masculina sunt: ‘Aiax’, ‘ Pharnax’, ‘Atax’. In ‘ex’ monosyllaba masculina duo inveniuntur: ‘rex’, ‘grex’. alia vero omnia monosyllaba in x quacumque vocali sive consonante antece- dente feminina sunt, ut ‘lex’, ‘faex’, ‘crux’, ‘lux’, ‘merx’, ‘nix’, ‘pix’, 10 ἐποχ᾽, ‘calx’. excipitur unum commune '‘hic’ et ‘haec dux’. in ‘ex’ supra syllabam i antecedente in paenultima syllaba feminina sunt: ‘haec ilex’, ‘silex’ - auctores tamen et ‘hic silex’ inveniuntur proferentes. Iu- venalis in secundo: . Nec melior, pedibus silileem quae conterit atrum. 15 {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in VII {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: | Aut ubi terrena silices fornace soluti. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} autem in VIII: Stabat acuta silex praecisis undique saxis -. <paelex’ quoque ad mulieres pertinens femininum est, nec non etiam '‘ca- 20 rex’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q674439|georgicon}}}}<ref>[[Georgicon (Greenough)]]</ref> III: et carice pastus acuta. alia, nisi sint adiectiva, masculina sunt: ‘hic vertex’, ‘culex’, ‘pollex’, ὁ codex’’, 'murex’, ‘cortex’; hoc tamen etiam feminini invenitur. Vir- gilius in VII: 25<noinclude><references/></noinclude> 3a2tg0882vxfp199xwxzm5lv6rgbuws 104 81814 264732 264259 2026-05-06T16:38:13Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 33 — 37|165}}</noinclude>raptus de subere cortex. idem in {{spatium|{{wl|Q546203|bucolico}}}}: Tum Phaethontiadas musco circumdat amarae Corticis atque solo proceras erigit alnos. 56 ‘vervex’ etiam, cuius finalis syllaba naturaliter producitur, masculinum est, {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in I: et elixi vervecis labra comedit. adiectiva vero omnia in x desinentia, sive e sive quacumque vocali alia an-VII 37 tecedente, communia sunt trium generum, ut ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc sim- se plex’’, ‘artifex’. In ‘ix’, si paenultima brevis est, masculina sunt: ‘hic cälix’, '‘hic värix’. excipitur ‘haec sälix’ et ‘haec filiv. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in I {{spatium|{{wl|Q674439|georgicon}}}}: Et filicem curvis invisam pascit aratris. alia vero feminina sunt: ‘haec mätrix’, '‘cörnix’, ‘lödix’, | et omnia ver- 15 balia, ut ‘vietrix’, ‘nutrix’, ‘meretrix’, ‘natrix’ - quod tamen, cum spe- ciem anguis sillgnificat, masculini quoque invenitur. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}}-in VII: Et natrix violator aquae. polest tamen hoc et figurate ad serpentem videri redditum, quod etiam fe- minino genere profertur, ut idem: 20 hinc maxima serpens Python, sicut : Praeneste sub ipsa -,<noinclude><references/></noinclude> 3r2srono005rjgxy2jzjv5hlxs4jpux 104 81816 264747 264261 2026-05-06T17:12:41Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 38 — 40|167}}</noinclude>‘Aiax’, ‘calix’ (ἀπὸ τοῦ κύλιξ), e Pollux’, ‘Atax’, ‘Volux’, ‘haec Sphinx’’, ‘ποχ᾽. reliqua supra syllabam, nisi sint fetus terrae, e ante x habentia masculina sunt, ut ‘hic cimex’, ‘vertex’, ‘apex’, ‘vervex’. excipilur <supeljjlex’. 8114 vero omnia in x desinentia feminina sunt, ut ‘δος pax’, δ 'nux’, ‘crux’, ‘ilex’, ‘58 χ᾽, ‘carex’, ‘filix’ ἀγρωστις, 'fornax’, ‘vibix’ μώλωψ. ‘celox’. excipiuntur ‘hic grex’, ‘varix’, '‘fornix’, et ‘hic’ οἱ <haec cortex’, '‘silex’. In t neutra sunt, ut ‘caput’, ‘sinciput’, ‘occiput’, ‘git’ μελάνϑιον, ‘Nepet’, oppidi nomen. 10 In duas desinentia consonantes, si sint adiectiva, communia sunt trium generum, ut ‘hic’’ et ‘haec’’ et ‘hoc expers’, ‘prudens’, ‘inops’, ‘insons’. in his sunt ponenda et illa om|nia, quae apud Graecos vel communia sunt vel faciunt ex se feminina: ‘princeps’ - 6 ἀρχηγὸς καὶ ἡ ἀρχηγός. Vir- gilius in X: 18 Tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques Augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo -, 'municeps’ - ὁ συντελεστὴς καὶ ἡ συντελέστρια ἢ ὃ πολίτης καὶ ἡ πολῖ- τις. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)|Saturae (Iuvenalis)]]</ref> in quinto: municipes Iovis advexisse lagoenas -,<noinclude><references/></noinclude> axwxl9lsc5q1cv24wcts4w02abkggu0 104 81817 264737 264262 2026-05-06T16:57:31Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|168|PRISCIANI INST:}}</noinclude>‘parens’ - ὃ γονεὺς καὶ ἡ γονεῦς -. quae quamvis possint figurate neutris quoque adiungi, in plurali tamen numero deficit eorum secundum neutra terminatio, et fortassis quia aliud significant ‘principia’, ‘municipia’, ‘pa- rentia’; nec apud Graecos tamen habent neutra γονεύς nec πολέτης, quae non sunt adiectiva. alia vero, si sint monosyllaba, feminina sunt: ‘ars’, ὅ fors’, ‘gens’, ‘'mors’, ‘lens’, ‘frons’, ‘ mens’, ‘ pars’, ‘sors’, ‘scrobs’ - {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in VII {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: | Haud procul egesta scrobibus tellure duabus. et masculino tamen genere invenitur. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q475025|Amphitrione}}}}<ref>[[Amphitruo (Leo)|Amphitruo]]</ref>: Ibi scrobes effodito tu plus sexagenos in dies -, .' ΜΝ <ops’, ‘stips’, ‘trabs’, ‘stirps’, quod etiam masculinum invenitur et ma- xime in arboribus, ‘urbs’, ‘puls’, exceptis ‘mons’, ‘fons’, ‘pons’, ‘dens, ‘Mars’. quae vero supra syllabam sunt, si sint propria vel in ‘ps’ desinen- tia, malsculina sunt: ‘Arruns’, ‘Vfens’, ‘Cinyps’, ‘Mavors’, ‘manceps’’, adeps’ τὸ λέπος, ‘forceps’, ‘auceps’, quae tamen veteres etiam feminino genere 15 protulerunt. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}}in Il {{spatium|{{wl|Q1180731|rerum rusticarum}}}}<ref>[[Rerum rusticarum]]</ref>: adipe suilla. Marsus: adipis pondo triginta vetustae. {{spatium|{{wl|Q962769|Novius}}}} in lignaria:<noinclude><references/></noinclude> afmdgh53cz3y0edjhje5i7x3qs4ub6z 104 81818 264753 264263 2026-05-06T17:14:48Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 40 — 43|169}}</noinclude>Signare oportet frontem calida forcipe. cetera || vero feminina sunt: ‘hiems’, ‘cohors’. In ‘aus’ feminina sunt: ‘fraus’, ‘laus’. VIII 42 In ‘aes’ diphthongum unum masculinum: ‘praes praedis’, et unum s neutrum: ‘aes aeris’. Sciendum tamen, quod vetustissimi in multis, ut diximus, supra dic- tarum terminationum inveniuntur confudisse genera, nulla significationis dif- ferentia coacti, sed sola auctoritate, ut ‘hic’ et 'haec aspergo’, ‘alvus’’, <arcus’, ‘adeps’ vel ‘adipes’, ‘charta’, ‘cardo’, ‘cinis’ vel ‘ciner’, '‘cer- 10 vix’, ‘collis’, ‘crux’, ‘calx’’, ‘cupressus’, ‘platanus’, ‘populus’, ‘laurus’’, <aquila’, ‘crinis’, ‘carbasus’, ‘colus’, ‘hic’ et ‘haec cassis’, 'clunis’, <hic’ et ‘haec +tconscia’, '‘callis’, ‘fornax’, ‘frutex’, ‘grex’, ‘frons fron- tis’, ‘hic’ et ‘hacc humus’, ‘imbrex’, ‘limus’, ‘latex’ - {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}}: non calida latice lautus-, is ‘lembus’, ‘linter’, ‘lepus’, ‘agnus’, ‘leo’, ‘pampinus’’, ‘perdix’, ‘hic’ et <haec palumbes’, ‘hic’ et ‘haec faex’, ‘rudens’ ὃ πρότονος, ‘socrus’, <supparus’ περεώμερν et ‘hoc supparum’, '‘selnex’, '‘stirps’, '‘torris’ ὃ δαλός, ‘tiaras’, ‘Tibris’, ‘amnis’, ‘torquis’, ‘trames’, ‘vesper’, ‘hi’ et δ vepres’. in multis aliis etiam confudisse genera vetustissimi inveniun- 43 2 tur sive in eisdem terminationibus seu immutantes eas. neutra quoque<noinclude><references/></noinclude> lhh42yh402t8222vgpyxtk2vhg7e607 104 81819 264746 264264 2026-05-06T17:12:29Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|170|PRISCIANI INST.}}</noinclude>quaedam solebant etiam masculino genere proferre vel ex contrario: ‘hic’ οἱ ‘hoc guttur’, ‘murmur, ‘globus’, quod etiam ‘hoc glomus’ dicitur ‘glo- meris’. 'hic fretus’ etiam et ‘dorsus’, ‘huius fretus, dorsus’ pro ‘fretum freti’ οἱ ‘dorsum dorsi’ dicebant, ‘hic gelus’ pro ‘hoc gelw, ‘Histrum’’ pro ‘Hister’, et ‘Rhenum’, ‘Tanagrum’, ‘Metaurum’, ‘Iberum’, ‘Vulturnum’, ‘Oce- 5 anum’ (hoc tamen, quotiens ‘flumen’ sequebatur, solebant facere). ‘iubar’ quoque tam masculinum quam neutrum proferebant - {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in an- nalibus: Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum. Calvus in epithalamio: 10 Hesperium ante iubar quatiens <hoc iubar’ dixit: si enim esset masculinum vel femininum, ‘iubarem’ di- xisset -, Ὁ et ‘hoc liquor’, ‘hic’ et ‘hoc papaver’, ‘hic’ et ‘haec’ et <hoc penus’ et ‘hoc penum’ - {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233667|Pseudulo}}}}<ref>[[Pseudolus|Pseudolus]]</ref>: + Nisi mihillannuus penus hic ab amatoribus congeratur, 15 TI Cras populo prostituam vos, o puellae. {{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}}: . Magna penus parvo spatio consumpta peribit. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1035171|captivis}}}}<ref>[[Captivi]]</ref>: ἱ Dicam seni curet sibi aliud penus. 20 Caesar Stralbo in oratione, qua Sulpicio respondit: deinde propinquos nostros Messalas domo deflagrata penore vole- bamus privare. {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in talione:<noinclude><references/></noinclude> eluhxy4k7y83eocefmzoz3670973juc 104 81820 264729 264265 2026-05-06T16:28:31Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264729 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER V 43 — 45|171}}</noinclude>Vos quibus cordi est intra tunicam [manus] laeva, dextra intra penum Erile -, chic’ et ‘haec’ et ‘hoc pecus’ - {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in Neme a: 5 Pecudi dare viva marito. potest tamen figurate hoc esse prolatum, ut si dicam ‘aquila maritus’ vel rex avium’ - ‘hic’ et ‘haec retis’ et ‘hoc rete’, ‘hic’ et ‘hoc sexus’, “110 et ‘haec’ et ‘hoc specus’, ‘hic’ et ‘hoc sal. {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} in II: ex sale, qui apud Carthaginienses fit {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in Compitalibus: 10 ut, quicquid loquitur, sal merum est. etiam ‘hoc sale: {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} protulit in ΧΠῊ annalium: Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum Per mare. Supra dictorum tamen nominum usus et apud {{spatium|{{wlQ223615|Caprum}}}} et apud {{spatium|{{wl|Q722683|Probum}}}} de dubiis generibus invenis.<noinclude><references/></noinclude> 5vml17l83k1f6c2tz8jbuvfnks8c5vy 104 81866 264765 264432 2026-05-06T17:15:48Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|196|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{spatium|studia}},<ref>[[Factorum et dictorum memorabilium libri IX/Liber II#I|Factorum et dictorum memorabilium libri IX 2.1.10]]</ref> quod prima declinatio non habet: nullum enim neutrum nec primae nec quintae declinationis potest inveniri, nec idem esse singularis nominativus neutri generis in a desinens et nominativus pluralis. sed antiquissimi ‘hic alienigenus’ et ‘haec alienigena’ et ‘hoc alienigenum’’ dice- bant, ex quo potest hoc esse plurale. nec non cetera similiter a genere composita proferebant, ‘caprigenus’’, ‘terrigenus’, ‘taurigenus’, idque usus confirmat. {{spatium|{{wl|Q314677|Pacuvius}}}} in Paulo: Qua vix caprigeno generi gradilis gressio est. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in prognosticis: Caprigeni pecoris custos de gurgite vasto. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in III: Caprigenumque pecus nullo custode per herbam. hoc tamen potest etiam per syncopam accipi pro ‘caprigenarum’, sicut idem in VIII: Optime Graiugenum, cui me Fortuna precari, pro ‘Graiugenarum’. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} im Ioe: Ex taurigeno semine ortam fuisse an humano. illud etiam observandum, quod octo sunt nomina in a || desijnentia feminina, quorum masculina in ‘ius’ plerumque terminant genetivum et in i dativum more quorundam pronominum. itaque feminina quoque nec non :etiam neutra eosdem habent genetivos et dativos, unde quidam decepti inter pro- nomina posuerunt ea. sunt autem haec: ‘unus una unum umnius uni’, ullus ulla ullum ullius ulli’, ‘nullus nulla nullum nullius nulli’, ‘solus sola solum solius soli’, ‘totus tota totum totius toti’, ‘alius alia aliud alius alii’,<noinclude><references/></noinclude> g9c17g3pcsaca9rxwcn9zewublw4n0o 104 81867 264766 264434 2026-05-06T17:15:53Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 2 — 5|197}}</noinclude>‘uter utra utrum utrius utri’, ‘alter altera alterum alterius alteri’. similiter 4 ab eis composita: ‘uterque utraque utrumque utriusque utrique’, ‘alteruter alterutra’ vel ‘altera utra alterutrum’ vel ‘alterum utrum alterutrius> vel ‘alterius utrius alterutri’ vel ‘ alteri utri’ - utraque enim declinatio in δ usu veterum est -, ‘neuter neutra neutrum neutrius neutri’. sed in hoc nomine ex contrario alis, quae simili forma declinantur, frequentior est usus genetivi in i et dativi in o terminantis in masculino et neutro, in feminino vero in ‘ae’ diphthongum: ‘hic neuter’ et ‘hoc neutrum huius neutri huic neutro haec neutra huius’ et ‘huic neutrae’. et sciendum, 10 quod , quotiens superiora masculina in i desinunt in genetivo et in ὁ in dativo - hoc enim quoque rarior habet usus et vetustior -, necessario.femi- nina in ‘ae’ diphthongum supra dictos terminant casus. itaque non solum ‘una unius uni’, sed | etiam ‘huius’ et ‘huic unae’, et similiter ‘ullae’, tnullae’, ‘solae’, ‘totae’, ‘aliae’, ‘alterae’ in usu antiquiore invenimus. 1s {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} pro M. Tullio: hoc iudicium sic expectatur, ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur. idem ad He- rennium VI: non res tota totae rei necesse est similis sit. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in heautontimorumeno: haec ipsa in itinere alterae 2 Dum narrat, forte audivi. idem in eunucho: Numquam edepol quicquam iam diu, quod magis vel- lem evenire,<noinclude><references/></noinclude> mtcrdv4l5ycc46sgfl6f6inng73irq2 104 81868 264725 264435 2026-05-06T16:13:25Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264725 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|198|PRISCIANI INST.}}</noinclude>TMihi evenit, quam quod modo senex intro ad nos venit errans. Mihi solae ridiculo fuit, quae quid timeret tsciebam. Caelius: nullae nationi tot,-tantas, tam continuas victorias tam brevi spatio[||datas arbitror quam vobis. Eiusdem [14 est primae] declinationis femininorum genetivum etiam in tas’ more Graeco solebant antiquissimi terminare, unde adhuc ‘paterfami- lias’ et ‘materfamilias’ solemus dicere et frequens hoc habet usus. Li- vius in Odyssia: ’ Atque escas habemus mentionem, tescas’ pro ‘escae’. ibidem: Nam diva Monetas filia docuit, <Monetas’ pro ‘Monetae’. in eodem: Mercurius cumque eo filius Latonas pro ‘Latonae’. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine belli Punici}}}} I: Inerant signa expressa, quo modo Titani, Bicorpores Gigantes magnique Atlantes,<noinclude><references/></noinclude> 0nq96sqpsnz76iw3mecmkmonlmq5zkk 104 81869 264748 264436 2026-05-06T17:13:48Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 5 — 7|199}}</noinclude>Rhuncus ac Purpureus, filii Terras pro ‘Terrae’. in eodem: Ei venit in mentem hominum fortunas pro ‘fortunae’. {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in XVII annali: 5 dux ipse | vias pro ‘viae. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in IIIIl Verrinarum: liberos, matres fami- lias, bona fortunasque omnes. dicitur tamen et ‘pater familiae’ et ‘patres familiae’ et ‘familiarum’ et ‘familiis. Marcus Brutus de offi- ciis: itaque patres famfliae domini sumus. {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in 9 Catilinario: sed filii familiarum, quorum e nobilitate ma- xima pars erat, parentes interficerent. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in frumen- taria: itaque ex his scribis, qui digni sunt illo.ordine, pa- tribus familiis, viris bonis atque honestis, percontamini. Neutra eiusdem terminationis Graeca sunt et addita ‘tis faciunt gene- II 7 1s ὕνυπι, ut ‘hoc peripetasma huius peripetasmatis’, ‘hoc poema huius poe- matis’. haec tamen antiquissimi secundum primam declinationem saepe protulerunt et generis feminini, ut {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q475025|Amphitrione}}}}<ref>[[Amphitruo (Leo)|Amphitruo]]</ref> ‘cum servili schema’ pro ‘schemate’: Νυπὲ ne hunc ornatum vos meum admiremini, 2 Quod ego huc processi sic cum servili schema.<noinclude><references/></noinclude> 6zcs68sw6mzvsdhfsttsxjxqc5wcm0e 104 81870 264724 264437 2026-05-06T16:09:26Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|200|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Valerius in Phormione: Quid hic cum tragicis versis et syrma facis’ pro ‘syrmate’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Persa: tTheatrum lepida condecorat schema. Caecilius in hypobolimaeo: Filius in +me incedit satis hilara schema. Pomponius in satura: Cuiusvis leporis liber diademam dedit, pro ‘diadema’. Laberius in cancro: Φ nec Pythagoream dogmam doctus. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in milite glorioso: Glaycumam ob oculosl||/obiciemus eumque ita Faciemus, ut quod | viderit ne viderit.<noinclude><references/></noinclude> 3jx7yl1x9bu8wc7x7pktq7h9slerl5o 104 81871 264778 264438 2026-05-06T17:16:53Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 7 — 9|201}}</noinclude>quidam autem in ‘um’ etiam teste Celso huiuscemodi nominum protule- 8 runt nominativos: ‘hoc emblematum huius emblemati’, ‘hoc toreumatum huius toreumati’ declinantes. unde frequens usus eorum dativos et abla- tivos plurales in ‘is’ terminat: ‘his’ et ‘ab his schematis’, ‘emblematis’, s ‘peripetasmati$, ‘toreumatis’, quibus frequenter casibus in Verrinis uti- tur {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}}. Nam ἃ οἱ ἢ et Κα nomina literarum indeclinabilia sunt, sicut aliarum quoque omnium literarum nec non numerorum ἃ ‘quattuor’ usque ad ‘cen- tum’, sed etiam ‘mille’ : nam ἃ ‘centum’ compositi numeri declinantur, ut 10 ‘ducenti ducentorum ducentis’ et similes. οἱ literarum quidem nomina neutri generis sunt, numeri vero, qui sunt indeclinabiles, omnis sunt ge- neris, hoc est et masculini et feminini et neutri. ‘'Mulucha’ flumen et Turia’ et siqua similia inveniuntur, magis figurate masculina cum neutris iunguntur, ut si dicam ‘Tiberis flumen’ vel ‘Hister flumen’. quod autem 13 non sunt neutra ‘Turia’ et ‘Mulucha’ et similia, ostendit etiam natura ipsius sermonis Punici, in quo omnia nomina vel masculina sunt vel femi- nina. ergo ‘Capsa’ quoque et ‘Thala’’ oppidwn et ‘Tirimida’ similiter 9 figurate feminina | neutris sunt coniuncta. unde {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in II his- toriarum: inter laeva moenium et dextrum flumen Turiam, 2quod Valentiam parvo intervallo praeterfluit, ‘Turiam’ dixit, qui accusativus masculini, est, non neutri. plurima tamen non solum in Africa, sed in aliis etiam regionibus nomina fluviorum in a inveniuntur de- sinentiaa {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in II:<noinclude><references/></noinclude> chnqxeoxbsww2m203adtxrvvg1j6cpg 104 81872 264734 264439 2026-05-06T16:46:44Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|202|PRISCIANI INST.}}</noinclude>nullasque vado qui Macra moratus Alnos. | in eodem: Senaque et Adriacas qui verberat Aufidus undas, qui sunt Italiae. similiter ‘Himella’ et ‘Allia’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VII: 5 prope flumen Himellae. idem in eodem: . et quos infaustum interluit Allia nomen. {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in Il {{spatium|{{wl|Q1620781|historiarum}}}}<ref>[[deest]]</ref>: nisi quia flumen Clurda Tauro 10 monte defluens. nec non etiam Graeca nomina tam fluviorum quam 10 aliorum [| in ‘as’ apud illos desinentia, quae in ov faciunt genetivum Grae- cum, nostri absque s solent plerumque proferre, ut ‘Marsya’, ‘Geta’, <Chaerea’, ‘Sosia’. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in III: Qua celer et rectis descendens Marsya ripis Errantem Maeandron adit. 15 Hoc etiam sciendum, quod omnis nominativus in a desinens corripi- tur, quamvis sit apud Graecos productus, ut ‘Lydiä’, ‘Syriä’, ‘Phrygiä’, <Italiä’, ‘Hispaniä’. unde accentus quoque cum tempore mutatur. in paucis tamen inveniuntur poetae Graecis servasse morem Graecum; Sta- tius in IIII {{spatium|{{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}<ref>[[Thebais]]</ref>: | 20 Non Telgéa, non ipsa deo vacat alite felix Cyllene. idem in VI: te plangeret Argos,<noinclude><references/></noinclude> 162045sbrofw6yb4d8ljdbixm3e7hcj 104 81873 264735 264440 2026-05-06T16:50:04Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 9 — 11|208}}</noinclude>Te Neméa, tibi Lerna comas Larissaque supplex Poneret. In e correptam Latina sunt neutra, quae e in ‘is’ conversa faciunt 11 genelivum, ut ‘hoc maré huius maris’, ‘hoc monilé huius monilis’, ‘hoc s mantel huius mantelis’ - {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in IIII fastorum: Dixerat a dextra villis mantele solutis Cumque meri patera turis acerra fuit -, ‘πος Soracté huius Soractis. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in I {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}}}}<ref>[[Carmina (Horatius)]]</ref>: Vides, ut alta stet nive candidum 10 Soracte. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in ΧΙ: sancti custos Soractis Apollo. excipitur unum indeclinabile in singulari numero, ‘hoc cepé huius cepe’ - 4puleius in medicinalibus: cepe sucum melle mixtum -., 15 quod in plurali numero femininum est primae declinationis, ‘hace cepae harum ceparum’, quamvis antiquissimi in ἃ quoque singulare feminino ge- nere hoc recte protulisse inveniuntur. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in Apella: Vi illum di ferant, qui primum holitor cepam protulit. {{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q106100269|saturarum}}<ref>deest</ref> VI: 1 Lippus edenda ΔΟΓΙ adsidue ceparius cepa.<noinclude><references/></noinclude> fg2hnv287179ksbg5jxuuhujts6jgpd 104 81874 264751 264441 2026-05-06T17:14:38Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|204|PRISCIANI INST.}}</noinclude>frequentior tamen usus ‘hoc cepe’ protulit. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in Apella: cui cepe edundo oculus alter profluit. {{spatium|{{wl|Q962769|Novius}}}} in eculeo: oleas, cepe, ficus. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} de actionibus scenicis III: multifariam in patellis 53 coquere cepe. {{spatium|{{wl|Q223615|Caper}}}} tamen et ‘cepicius’ οἱ ‘cepicium’ veleres dixisse ostendit. 1112 In 6 productam Graeca sunt | feminina et vel Graece declinantur, ut ‘Libyeé Libyes’, vel mutata e in a et accel|pta 6 faciunt in ae diphthon- gum genetivum, ut cHelena Helenae’. 10 In i Latina sive Graeca inveniuntur et neutra sunt vel omnis generis et aptota: ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc frugi’, ‘nihili’, ‘mancipi’, ‘huiusmodi’, <nauci’’ quoque, quod putamen nucis significal et pro nihilo accipitur. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in mustellaria: Qui homo timidus erit in rebus dubiis, nauci non erit. 15 idem in {{spatium|{{wl|Q652185|truculento}}}}<ref>[[Truculentus|Truculentus]]</ref>: - tympanotribam amas, hominem non nauci’ quibusdam autem non irrationabiliter genetivi vel dativi casus isti sunt existimati, qui figurate cum omnibus aliis casibus et generibus possint adiungi. nam ‘frugi’ dativus est ἃ nominativo ‘frux’ vel ‘fruges’ et ‘man- 20 cipi’ a ‘manceps’ et '‘nihili’ genetivus ἃ nominativo ‘nihilum’. ‘hoc<noinclude><references/></noinclude> 45keo63b0akl0ov3ygozohj6z0xg5ca 104 81875 264750 264442 2026-05-06T17:14:33Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 11 — 14|205}}</noinclude>gummi’, ‘hoc sinapi’ magis peregrina sunt, quamvis quidam ‘haec simapis’ dixerunt, ut {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233667|Pseudulo}}}}<ref>[[Pseudolus|Pseudolus]]</ref>: Teritur senapis scelera, cum illis, qui terunt, Priusquam triverunt, oculi ut extillent facit. s inveniuntur et barbara, ut ‘liturgi’ oppidum. {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}} in XXIII ab urbe condita: Iliturgi oppidum obpugnabatur. Traianus in I Dacicorum: inde Berzobim, deinde Aizi processimus. He- rodianus ‘gummi’ quoque et ‘piperi’ barbara dicil esse, sed mnostri ‘piper piperis’ declinaverunt, ut {{spatium|{{wl|Q332785|Persius}}}}: 10 Et piper et pernae. idem: Rugosum piper, et {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)|Saturae (Iuvenalis)]]</ref>: solvite funem! 15 Frumenti| dominus elamat piperisve coemptor. . De thuiuscemodi’, ‘istiusmodi, ‘illinsmodi’ et aliis talibus multi dubi- taverunt, utrum composita sint an non: sed ea composita esse ipse accen- tus docet, qui in fine praecedentis dietionis poni non posset, nisi essent composita. ideo autem indeelinabilia sunt, quia utraque pars genctivum 20 casum babet. quomodo igitur, si uterque sit nominativus in compositis, uterque declinatur, sie in his, quia uterque genetivus est, mansit inde- clinabilis. In ὁ correptam, quam tamen veteres frequenter producunt, Latina<noinclude><references/></noinclude> ga55up3ru69zh35wksmscpf17voarr7 104 81876 264749 264443 2026-05-06T17:14:28Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|206|PRISCIANI INST.}}</noinclude>sunt et, || si feminina fuerint g vel d antecedentibus, mutant ὁ in i et ac- cepla ‘nis’ faciunt genetivumn, ut ‘haec Carthago hwus Carthaginis’, 'haec virgo huius virginis’, ‘δας dulcedo huius dulcedinis’, ‘alcedo alcedinis’ - {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Poenulo: - Quam mare olim est, cum ibi alcedo pullos edu-s cit suos -; alia vero omnia producunt ὁ in genetivo, ut ‘hic {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} Cicerönis’, ‘caupo caupönis’, ‘haec Iuho Iunönis’, ‘Castulo Castulönis’, ‘Ruscino Ruscinönis’ - nomina sunt urbium Hispaniae -, ‘hic’ et ‘haec bubo bubönis’. excipiuntur haec, quae in genetivo non servant ὁ: ‘hic cardo cardinis’ - quidam ta- 10 men veterum etiam feminino genere hoc protulerunt. Gracchus in Atalanta: O grata cardo, regium egressum indicans -, ‘ογο᾽ etiam ‘ordinis’, ‘homo hominis’, quod est commune - {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} pro Cluentio, cum de eius | matre 'loqueretur, ait: cuius ea stultitia w est, ut eam nemo hominem appellare possit, et {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in V de Phemonoc: atque hominem toto sibi cedere iussit Pectore. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in I: : | 20 nec vox hominem sonat, de femina loquens. vetustissimi tamen etiam ‘homo homonis’ declinave- runt. {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}}: Vulturus in silvis miserum mandebat homonem,<noinclude><references/></noinclude> biu4atdy8gdwpebv8fj2bau79pzb9c4 104 81877 264728 264444 2026-05-06T16:21:00Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 14 — 16|207}}</noinclude>Heu quam crudeli condebat membra sepulchro (nam et ‘vultur’ et ‘vulturus’ et ‘vulturius’ dicitur) -. ‘nemo’ quoque, sive ex hoc compositum, ut quibusdam videtur, seu non, communis est gene- ris et similiter o in i convertit in genetivo: ‘neminis’ :- {{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}} sin XXX: Neminis ingenio quemquam confidere oportet. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1035171|captivis}}}}: neminis - Misereri certum, quia mei miseret fnemo. 9 {{spatium|{{wl|Q3991846|Titinius}}}}: quod rogas, Neminem decet bonam. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}: , Hoc ego scio unum, neminem peperisse hic. 15 nec solum de hominibus dicitur: {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}: Turne, quod optanti divum promittere nemo -, ‘turbo turbinis’, quando de vi ventorum loquimur - nam si sit proprium, servat ὁ in genetivo, ‘hic Turbo (nomen propriwn gladiatoris) Turbonis’. | sic {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in [ {{spatium|{{wl|Q1226154|sermonum}}}}: Corpore maiorem rides Tur||bonis in armis Spiritum-.,<noinclude><references/></noinclude> e9vldgargz0g00eo2d1k2npnrb8oz3p 104 81878 264736 264445 2026-05-06T16:54:19Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|208|PRISCIANI INST.}}</noinclude>‘Anio’ etiam ‘Anienis’ - quod antiqui secundum analogiam ‘Anien’’ nomi- nativum proferebant. — {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} contra Veturium: aquam Anienam in sacrarium inferre oportebat. non minus XV milia Ånien abest. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}}: quaque Numici Aut Anienis aquae cursuque brevissimus Almo. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} pro Cornelio in I: trans Anienem. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in I car- minum: Et praeceps Anio ac Tiburni lucus -, ‘Apollo Apollinis’. praeterea ‘cupido cupidinis’, quod masculino quidem genere deum significat plerumque et est proprium, feminino vero ipsam rem. itaque feminini praevaluit declinatio. ‘margo’ quoque ‘marginis’ notandum, quod tam masculini quam feminini generis invenitur. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} Thebhbaidos libro III: Solverat Hesperii devexo margine ponti. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in primo: aut summi plena iam margine libri -.. Excipitur etiam ‘caro’ femininum '‘pcarnis’. vetustissimi tamen etiam nominativum ‘haec carnis’ proferebant, qui magis rationabilis est ad gene- tivum. {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}} Andronicus in {{spatium|{{wl|QQ694030|Odyssia}}}}: Carnis, ait, vinumque, | quod libabant, anclabatur. et {{spatium|{{wlQ2039|Titus {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}}}}}} XXVI {{spatium|{{wl|Q1155892|ab urbe condita}}}}<ref>[[Ab urbe condita]]</ref>: Latinaeque instaura-<noinclude><references/></noinclude> 94of23fjn2garaxco2c91pqk6ebvmc6 104 81940 264782 264660 2026-05-06T17:17:14Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 16 — 18|209}}</noinclude>tae, quod Laurentibus carnis, quae dari debet, data non 0 fuerat. itaque eius, quod est ‘caro’, diminutivum 'caruncula’ est, ut ‘virgo virguncula’, ‘ratio ratiuncula’. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} in andabata: sed quid- vis potius homo quam caruncula nostra. ab eo autem, quod est 5 ‘carnis’, ‘carnicula’ debet esse, ut ‘canis canicula’. - Et sciendum, quod quinque inveniuntur in ὁ terminantia, quae faciunt in ἃ feminina: ‘leo leaena’ vel ‘lea, ‘draco dracaena’, ‘leno lena’, ‘caupo caupona’, quod significat tam ipsam tabernam quam mulierem. Luci- lius in IT1: 10 Caupona hic tamen yna Syra. 'strabo’ etiam ‘straba’ facit. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} de nomismatis: non haec res de Venere paeta Strabam facit. In ὁ productam desinentia Graeca sunt feminina et vel Graece decli-ITIT 18 16 nantur, ut ‘Manto Mantus’ - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in X: Fatidicae Mantus et Tusci filius amnis -, : vel || addita ‘nis> faciunt genetivum, ut ‘Dido Didonig. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}}: | Custodem adsiduum Ioni adposuit virgini. {{spatium|{{wl|Q314677|Pacuvius}}}}: 20 filios<noinclude><references/></noinclude> 5fx07hk8f6qnxkdg2s8f0nobwlq24t6 104 81942 264739 264662 2026-05-06T17:01:17Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|210|PRISCIANI INST.}}</noinclude>+. sibi procreasse [dicitur] eundem per Calypsonem autumant. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1234585|aulularia}}}}<ref>[[Aulularia|Aulularia]]</ref>: Quos si Argus servet, qui oculeus totus fuit, Quem quondam Ioni Iuno custodem addidit. 5 quod autem ‘Ionis’ et ‘Calypsonis’ et ‘Didonis’ dieitur, ostendit hoe etiam Caesellius Vindex in stromateo his verbis: Calvypsonem. ita declinatum est apud antiquos. {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}}: i 2 Apud nympham Atlantis filiam Calypsonem. då {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in VIII: | 10 Poenos Didone oriundos. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} in Ione: Custodem adsiduum Ioni instituit virgini. 19 In u Latina sunt generis neutri et aptota in singulari numero, non etiam in plurali, ut ‘hoc cornu’, ‘genu’, ‘tonitru’, quae tamen antiquissimi 13 inveniuntur in ‘um’ quoque proferentes in eodem genere et in 'us’ genere proferentes masculino et quartae declinationis, ut {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in VII: cornus tibi cura sinistri. idem in eodem: . Seu tonitrus ac tela Ilovis praesaga notavit. 20; {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} tamen in Arato ‘hoc genus’ pro ‘genu’ protulit:<noinclude><references/></noinclude> hla2o1eh3nr2immqdriftuj424jo7fg 104 81943 264740 264664 2026-05-06T17:02:16Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 18 — 20|211}}</noinclude>Tertia sub cauda ad genus ipsum lumina pandit. in eo|dem: At propter laevum genus omni ex parte locatas Parvas vergilias tenui cum luce videbis. 5 in eodem: Ilaec genus ad laevum nixi delapsa resedit Atque inter flexum genus et caput alitis haesit. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} in Prometheo: profusus flamine hiberno gelus. | sj illud ettam notandum, quod, cum plerumque composita simplicium declina- 20 tionem servant, ‘capricornus’ secundae invenitur. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in Arato: Corpore semifero magno capricornus in orbe. item in eodem: Tum magni curvus capricorni corpora propter 8 Delphinus iacet, haut nimio lustratus nitore. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in II {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: dextra cornum tenet. idem in V: flexile cornum. 2 Lucretins similiter in VI: | Propterea fit, uti, quae semina cumque habet ignis, Demittat, quia saepe gelum, quo d continet in se, Mittit.<noinclude><references/></noinclude> k2eomxf7jp7fsrs0kmrxahjpnrhqw5y 104 81945 264730 264666 2026-05-06T16:32:31Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|212|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Accius veljlro in Troadibus: sed utrum terrae motus sonitusne inferum Pervasit auris inter tonitra et turbineis. In c duo sunt generis neutri: ‘lac lactis’, quod antiquissimi etiam ‘hoc lacte’ protulisse inveniuntur teste {{spatium|{{wl|Q223615|Capro}}}}, apud quem exeml|pla invenis ({{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|QQ1240100|Menaechmis}}}}: , Neque aqua aquae neque lacte est lacti, crede mihi, usquam similius), et ‘allec allecis’. sic {{spatium|{{wl|Q2098|Martialis}}}}: Capparin et putri cepas allece natantes, Et pulpam dubio de petasone voras. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in Il {{spatium|{{wl|Q1226154|sermonum}}}}: Pervellunt stomachum siser, allec, faecula Coa. (est autem ‘allec’ genus piscis.) inveniuntur tamen quidam veterum etiam <haec allex’ feminino genere protulisse, quod {{spatium|{{wl|Q223615|Caper}}}} ostendit de dubiis generibus, Verrium Flaccum posuisse allecem hanc dicens. non<noinclude><references/></noinclude> acmdoabruv3vod5bkuq92vl791b7uqn 104 81947 264755 264668 2026-05-06T17:14:58Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 20 — 23|213}}</noinclude>habet plurale nec hoc nec ‘lac’. nam ‘hae lactes’ partes sunt intestinorwn a Graeco γαλαχτέδες dictae οἱ servaverunt apud nos quoque idem genus, cuius singulare ‘haec lactis’ est.’ {{spatium|{{wl|Q3991846|Titinius}}}} in Ferentinati: Farticula, cerebellum, lactis agninas. sPomponius in Lare familiari: oro te, vaso, per lactes tuas. In d quoque duo sunt neutra, quae a masculinis nascuntur in s de- sinentibus, ‘aliud’ et ‘quid’ et ex eo composita, ut ‘aliquid’, ‘siquid’, ‘ne- quid’, quorum genetivus in ‘ius’ profertur, ut ‘alius’ et | ‘euius’ et dativus 9 in i, Sali’, ‘ο΄, secundum quorundam pronominum declinationem , unde quidam indocti pronomina esse putaverunt. sed ipsa significationis ratio et omnes Graecorum doctissimi haec nomina esse comprobant, Probhus etiam calius alia aliud’ inter nomina posuit. latius autem de his in pronomine disseremus. inveni tamen apud Livium in ΟΧΠῚ {{spatium|{{wl|Q1155892|ab urbe condita}}}}<ref>[[Ab urbe condita]]</ref> in is d desinens barbarum nomen regis Maurorum <Bogud’’, cuius genetivum secundum tertiam declinationem ‘Bogudis’ protulit, ut: castra quoque diversis partibus Cassius et Bogud adorti hau multum afuere, quin opera perrumperent. in eodem: quo tempore firmandi regni Bogudis causa exercitumJjin Africam traicere<noinclude><references/></noinclude> ndtezr12s09t8q4bgwqifhp7nsfhwk1 104 81948 264768 264669 2026-05-06T17:16:03Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|214|PRISCIANI INST.}}</noinclude>conatus sit. idem in eodem: Cassius gessisset cum Trebonio bellum, si Bogudem trahere in societatem furoris potuisset. idem in ΟΧΙΠ oppidi nomen in ἃ desinefs per accusativum casum neutro genere protulit: et ipse circa Pulpud oram tuebatur. In t ‘hoc caput capitis’ invenitur et ex eo composita, ‘sinciput sinci- δ pitis’, ‘occiput occipitis’. ‘git, μελάνϑιον, et ‘Nepet’, nomen oppidi Ita- lici, indeclinabilia sunt. In ‘al’ Latina et barbara inveniuntur et sunt masculini generis vel neutri, quae addita ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic sal huius salis’, 'Han- nibal Hannibalis’, ‘hoc tribunal huius tribunalis’, 'cervical cervicalis>. sed 10 neutra a producunt in obliquis casibus. Vv 23 In ‘el’ desinentia correptam Latina sunt neutra et addita 'lis’ faciunt genetivum, ut ‘möl mellis, ‘föl fellis’. in ‘el productam, quae sunt bar- bara, vel ‘il’ vel ‘ol vel ‘1 desinentia, cuiuscumque sunt generis, Latina seu barbara, addita ‘is’ faciunt gerietivum, ut ‘hic Daniel huius Danielis’, 15 ‘haec Tanaquil huius Tanaquilie’, ‘hic sol huius solis’, ‘hic consul huius consulis’, ‘hic’ et ‘haec exul huius exulis’. ‘nihil’ indeclinabile est, quia per apocopen ab eo, quod est ‘nihilum’, prolatum est, sicut | etiam apud Graecos ‘ κρῖ᾽ et ‘δῶ‘ et ‘χυχεῶ᾽ pro ‘χριϑήν᾽ et ‘döpa’ et κυκεῶνα. quidam tamen adverbium esse putant, quod nomen esse adiectivum quan- 20 titatis ipsa ostendit constructio. quomodo enim dicimus ‘ multum bonum’’<noinclude><references/></noinclude> sq9tgo6kv02badc7m0nmro3q8svf1rc 104 81950 264754 264671 2026-05-06T17:14:53Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 22 — 24|215}}</noinclude>εἰ ‘Βοπὶ, bonorum’’ et ‘nimium lucrum’ et ‘lucri, lucrorum’ » sic ‘nihil malunr vel ‘mali’ vel ‘malorum’. {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}<ref>[[Andria]]</ref>: TNihil horum egregie praeter cetera et {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} de signis: nihil minus ferendum pro ‘nibil intolerabilius’. & potest autem etiam loco adverbii accipi, quomodo ‘multum’’ οἱ ‘primum’. <nihil’ autem vel ‘nihilum’ a non’ et ‘hilum’ est compositum, quod sine dubio nomen est: ‘hilum’ enim pro ‘ullum’ vetustissimi proferebant. Lu- cilius in XIII: Naumachiam licet haec, inquam, alveolumque putare et 10 Calces. delectes te, hilo non rectius vivas. |] In ‘am’ unum desinit generis omnis indeclinabile, ‘hic’ et ‘haec’ et <hoc nequam’’. In ‘im’ quoque unum indeclinabile, ‘ Cim’ (nomen est vici), ut dicit Celsus. 15 In cum’’ Latina seu Graeca, apud Graecos in ov desinentia, neutra sunt et mutata ‘um’ in i faciunt genetivum ut hoc templum huius templi’, 'hoc Pelium huius Peli’, ‘hoc hostorium huius hostori’ [lignum, quo mo- dius aequatur]. inveniuntur tamen apud comicos multa huiuscemodi neu- trorum formam habentia mulierum nomina, quibus articulos feminini ge- 20 neris necessario significationis gratia praeponere solent, ut ‘ἡ Avoxiov haec Dorcium’, ‘ἡ Γλυκέριον haec Glycerium’, ‘ἡ Xovoiov haec Chrysium’,<noinclude><references/></noinclude> 0gxe439hgdlbxstkjz3932n90i354a0 104 81952 264738 264673 2026-05-06T16:57:45Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|216|PRISCIANI INST.}}</noinclude>εἡ ᾿Αβρότονον haec Abrotonum, '7 ‘‘εόντιον haec Leontium’. hoc autem solet fieri adulationis causa sive diminutionis aetatis. In ‘an’ aut in ‘in’ aut ‘on’ aut ‘yn’ desinentia Graeca sunt masculina vel feminina et producuntur omnia et vel Graece declinantur; ut ‘Pan Pa- nos’ - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VIII: . Parrhasio dictum Panos de more Lycaei -., vel ex genetivo Graeco fit Latinus, mutata og ultima in ‘is’, ut ‘Titan Titanos’, ‘Titan Titanis’; ‘delphin delphinos’, ‘delphin delphinis’. dicitur tamen et ‘delphinus delphini’’. in multis enim invenimus | a genetivo Graeco factum Latinum nominativum - ut ‘elephas elephantvs, hic elephas huius elephantis’ et ‘hic elephantus’, a genetivo Graeco ‘elephantos’, ‘hu- ius elephanti’. similiter ‘hic abacus huius abaci’ a genetivo Graeco ἄβακος; ‘Aoaw ’Aoapog’, ‘Arabs Arabis’ et ‘Arabus Arabi’; ‘Τιτὰν Tirävog’, ‘hic Titanus huius Titani’ - {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|QQ1240100|Menaechmis}}}}: Barbatum, tremulum rtTitanum qui lucet Cygno patre -,<noinclude><references/></noinclude> 5k5aqp8n7s1hkxq116uh1l1b3h4wlq8 104 81954 264781 264680 2026-05-06T17:17:09Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|374|PRISCIANI INST.}}</noinclude><br> <p>{{r|8}}In ‘or’ vero terminantia tres species habent: passivam, quae ex, activis nascitur et semper passionem significat exceptis supra dictis, communem, quae una terminatione tam actionem quam passionem significat, deponentem, quae cum similem habeat communibus positionem in ‘or’ desinendi, tamen deponens vocatur, quasi simplex et absoluta, quod per se ponitur, vel quae deponit alteram significationem et unam per se tenet, quomodo positivus gradus dicitur, qui absolutus per se ponitur non egens alterius coniunctione. haec quoque tamen species [id est deponens] quomodo neutralis diversas habet significationes, de quibus latius in sequentibus tractabimus. <p>{{r|9}}Activa igitur et passiva et communia certam et praefinitam habent significationem, neutra vero et deponentia variam. <p>Haec autem verba proprie activa vel recta vocantur, quae in o desinentia et assumpta r facientia ex se passiva, confestim cum dicuntur, possunt transire in quem fit actus et coniunguntur vel genetivo vel dativo vel accusativo casui, ut ‘abstineo irarum’ - {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}}}}<ref>[[Carmina (Horatius)]]</ref> libro III: | | Mox ubi lusit satis, abstrneto, Dixit, irarum -, | ᾿‘ ‘<impero tibi’, 'maledico tibi’, ‘invideo tfbi’, ‘oro te’, ‘amo te’, ‘ac- 20 cuso te’. | Haec enim faciunt ex se passiva, quae ablativo casui cum pråeposi- tione ‘ab’ vel ‘a’ solent iungi, ut ‘abstineor a te’, ‘imperor a te’, 'ma- ledicor a te’, ‘invideor a te’, ‘oror a te’, ‘accusor a te’. possunt ta- men passiva dativo etiam adiungi, ut ‘servor tibi’. et est quaerendum, 25 cur activa ablativo per se non adiunguntur, et puto, quod ille casus pro- prius est passivorum. ideo autem dixi per se, quia cum alio casu sociata . i, 4 possitionibus nem K 5 desinendi] r desinenti RB quas simplex Μὰ [0] a absaluta Er quod] quae BDLK et sic ni f. in litura H qui ἡ 6 nel quod de- a ponit BHL 7 quia absolutus ἢ obsolutus Ar 8 coniuntione R coniunctio- nes (m) B speties R 9 neutralis] num naturalis R’ at ἢ. I. silentio meo ipse dif- fido diuersas om. LA deuersas in mg. add. k 12 naria R 13 De actiuis et passiuis uerbis inser. L proprie] r propriae RBD 14 adsumpta 8 assumta L . i . 15 actus] g acir++ G 16 ut absteneo G ut abstineto RBD! inrarum ἢ) post irarum: Horatins — irarum om. Οὗ oratius Ä Hor. carm, Ul 27, 69 sg. 17 11] πὸ. ΧΥΝΠῚ $ 192: ΠΙΙ. ἃ, 1. libri nisi quod libro primo {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}}}}<ref>[[Carmina (Horatius)]]</ref> 'Wallra- fianus 18 Mox — irarum add. g lussit AK abstineto] I abstineo HLKg 20 inuideo tibi post maledico tibi sup. lin. add. I 22 haenim Rr 23 absteneor e G imperror αὶ 24 inuidior Dd = amor ate post oror a te add. ἢ, acusor H v accussor GLK 25 etiam om. (Οὐ . et om. GL est om. K querenda H 8e d n 26 per se ablatiuo & per non H = abiuguntur Dd 27 dixit Fr casu ex ς causa corr. H sociata] 2 sotiato R sociato BDGLK sotiato H<noinclude></noinclude> h9lmlg4tu5jx3acneixa8zywtcqr29b 104 81958 264702 2026-05-06T15:34:07Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'nec non et ab accusativo: "panthera”, "creterra?, quod Graeci quoque in 26 multis fecere, quos in hoc quoque sequimur, qui saepe et genetivo et aliis casibus pro nominativo sunt usi: “ὁ μάρτυς τοῦ μάρτυρος, ὃ μάρτυρος, ὃ ἐκτίς τοῦ ἰκτῖνος καὶ ὁ ἰκτῖνος᾽ - Virgilius in VII: 5 Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos, qui est a nominativo "hic Arabus”. idem in VII: Omnis Arabs...' 264702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 24 — 26|217}}</noinclude>nec non et ab accusativo: "panthera”, "creterra?, quod Graeci quoque in 26 multis fecere, quos in hoc quoque sequimur, qui saepe et genetivo et aliis casibus pro nominativo sunt usi: “ὁ μάρτυς τοῦ μάρτυρος, ὃ μάρτυρος, ὃ ἐκτίς τοῦ ἰκτῖνος καὶ ὁ ἰκτῖνος᾽ - Virgilius in VII: 5 Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos, qui est a nominativo "hic Arabus”. idem in VII: Omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. Lul|l|cilius in 1111 "Aethiopus? dixit pro "Aethiops?: Rinocerus velut Aethiopus. ι9 "Titanus?” quoque pro "Titan? dicebant; unde Naevius in carmine belli Punici primo: Inerant signa exprezssa quo modo Titani, Bicorpores Gigantes magnique Atlantes. Lucanus in VIII: ' 15 Nec tutus spatio est elephas. Iuvenalis in ΕΠῚῚ: . Rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos. Virgilius in VIH: pantherae terga retorquens. 2 Cicero in Arato:<noinclude></noinclude> j99s51bjrw73k12viptcl4cvu8w8efl 264743 264702 2026-05-06T17:05:59Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 24 — 26|217}}</noinclude>nec non et ab accusativo: ‘panthera’, ‘creterra’, quod Graeci quoque in 26 multis fecere, quos in hoc quoque sequimur, qui saepe et genetivo et aliis casibus pro nominativo sunt usi: ‘ὁ μάρτυς τοῦ μάρτυρος, ὃ μάρτυρος, ὃ ἐκτίς τοῦ ἰκτῖνος καὶ ὁ ἰκτῖνος᾽ - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VII: 5 Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos, qui est a nominativo ‘hic Arabus’. idem in VII: Omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. Lul|l|cilius in 1111 ‘Aethiopus’ dixit pro ‘Aethiops’: Rinocerus velut Aethiopus. ι9 ‘Titanus’’ quoque pro ‘Titan’ dicebant; unde {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in carmine belli Punici primo: Inerant signa exprezssa quo modo Titani, Bicorpores Gigantes magnique Atlantes. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in VIII: ' 15 Nec tutus spatio est elephas. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)|Saturae (Iuvenalis)]]</ref> in ΕΠῚῚ: . Rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VIH: pantherae terga retorquens. 2 {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in Arato:<noinclude></noinclude> hu5d7fpjbs3kqrc3ktfbzktmfbaxcli 104 81959 264703 2026-05-06T15:34:29Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Tum magni curvus capricorni corpora propter Delphinus iacet, haut nimio lustratus nitore. Horatius in ΠῚ carminum: Nec curat Orion leones Aut timidos agitare lyncas. 5 27 (et notandum etiam de genere, quod masculino genere protulit Horatius, cum Virgilius feminino in I1l georgicon: Quid lynces Bacchi variae?) Horatius in 11 carminum: nulla decem pedis 10 Metata pri|vatis opacam Porticus excipiebat Arcton, "haec decempeda? ab accus... 264703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|218|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Tum magni curvus capricorni corpora propter Delphinus iacet, haut nimio lustratus nitore. Horatius in ΠῚ carminum: Nec curat Orion leones Aut timidos agitare lyncas. 5 27 (et notandum etiam de genere, quod masculino genere protulit Horatius, cum Virgilius feminino in I1l georgicon: Quid lynces Bacchi variae?) Horatius in 11 carminum: nulla decem pedis 10 Metata pri|vatis opacam Porticus excipiebat Arcton, "haec decempeda? ab accusativo Graeco [ἀπὸ τοῦ “δεκάποδα᾽]. idem: Diversum confusa genus panthera camelo. . "cassida” quoque aceusativus est Graecus3, ab eo quod est "cassis”, quo 15 usus est pro nominativo "cassis” Virgilius: aurea vati Cassida. Statius vero "cassis? protulit in II Thebaidos: Bellipotens, cui torva genis horrore decoro 20 Cassis et asperso crudescit sanguine Gorgon. quod autem Graecum est hoc nomen, ostendit etiam Probus in libro, qui est de catholicis nominum. Persius:<noinclude></noinclude> rueyjkix85n7mv30rreuuls4erife6g 264742 264703 2026-05-06T17:05:19Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|218|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Tum magni curvus capricorni corpora propter Delphinus iacet, haut nimio lustratus nitore. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in ΠῚ {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}}}}<ref>[[Carmina (Horatius)]]</ref>: Nec curat Orion leones Aut timidos agitare lyncas. 5 27 (et notandum etiam de genere, quod masculino genere protulit {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}}, cum {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} feminino in I1l {{spatium|{{wl|Q674439|georgicon}}}}<ref>[[Georgicon (Greenough)]]</ref>: Quid lynces Bacchi variae’) {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in 11 {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}}}}<ref>[[Carmina (Horatius)]]</ref>: nulla decem pedis 10 Metata pri|vatis opacam Porticus excipiebat Arcton, "haec decempeda’ ab accusativo Graeco [ἀπὸ τοῦ ‘δεκάποδα᾽]. idem: Diversum confusa genus panthera camelo. . "cassida’ quoque aceusativus est Graecus3, ab eo quod est ‘cassis’, quo 15 usus est pro nominativo ‘cassis’ {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}: aurea vati Cassida. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} vero ‘cassis’ protulit in II {{spatium|{{wl|Q2708117|Thebaidos}}}}<ref>[[Thebais]]</ref>: Bellipotens, cui torva genis horrore decoro 20 Cassis et asperso crudescit sanguine Gorgon. quod autem Graecum est hoc nomen, ostendit etiam {{spatium|{{wl|Q722683|Probus}}}} in libro, qui est de catholicis nominum. {{spatium|{{wl|Q332785|Persius}}}}:<noinclude></noinclude> c7w2wn8beh4nziiue0n0v9q7blec8pi 104 81960 264704 2026-05-06T15:35:10Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Creterram argenti sudabit praetrepidum cor. Iuvenalis in I: Lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex Ornamentum abaci. s idem in III: | Quanto delphinis ballaena Britannica maior -.. Et sciendum, quod omnia in "in? desinentia etiam in "is? productam 28 finiuntur: "Arin? et "Aris?, "delphin?' et 'delphis”, 'Eleusin? et 'Eleusis”, tTrachin? et "Trachis?. et notandum, quod auctores Graecorum in "is? 10 magis terminatione sunt usi... 264704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 26 — 29|219}}</noinclude>Creterram argenti sudabit praetrepidum cor. Iuvenalis in I: Lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex Ornamentum abaci. s idem in III: | Quanto delphinis ballaena Britannica maior -.. Et sciendum, quod omnia in "in? desinentia etiam in "is? productam 28 finiuntur: "Arin? et "Aris?, "delphin?' et 'delphis”, 'Eleusin? et 'Eleusis”, tTrachin? et "Trachis?. et notandum, quod auctores Graecorum in "is? 10 magis terminatione sunt usi, nostri vero frequentius in π᾿, quamvis Ci- cero pro Scauro: cum dare nollet, inquit, Aris, clam ex Sardi- nia est fugere conatus. in eadem: Arinis uxorem pelicatus dolore concitatam. . In "yn? quoque terminantia addita ' is? || faciunt genetivum: cAdramyn 15. (nomen herois) Adramynis?, "Pbhoreyn Phorcvynis?. unde Lucanus ΠΡΓΟΥῚ 29 Υ]11Π|: Squalebant late Phorcynidos arva Medusae. nam "Phorcys? per s "Phorcyis? declinatur, non "Phorcynis” facit.<noinclude><references/></noinclude> li67oh5st74tv9vkz1k2qp3e0wqucrq 264741 264704 2026-05-06T17:02:38Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 26 — 29|219}}</noinclude>Creterram argenti sudabit praetrepidum cor. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in I: Lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex Ornamentum abaci. s idem in III: | Quanto delphinis ballaena Britannica maior -.. Et sciendum, quod omnia in ‘in’ desinentia etiam in ‘is’ productam 28 finiuntur: ‘Arin’ et ‘Aris’, ‘delphin’' et 'delphis’, 'Eleusin’ et 'Eleusis’, tTrachin’ et ‘Trachis’. et notandum, quod auctores Graecorum in ‘is’ 10 magis terminatione sunt usi, nostri vero frequentius in π᾿, quamvis Ci- cero pro Scauro: cum dare nollet, inquit, Aris, clam ex Sardi- nia est fugere conatus. in eadem: Arinis uxorem pelicatus dolore concitatam. . In ‘yn’ quoque terminantia addita ' is’ || faciunt genetivum: cAdramyn 15. (nomen herois) Adramynis’, ‘Pbhoreyn Phorcvynis’. unde {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} ΠΡΓΟΥῚ 29 Υ]11Π|: Squalebant late Phorcynidos arva Medusae. nam ‘Phorcys’ per s ‘Phorcyis’ declinatur, non ‘Phorcynis’ facit.<noinclude><references/></noinclude> nss1ld79ct04mamji82dumwbpmf3dpt 104 81961 264705 2026-05-06T15:35:36Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '<Euan Euantis?” notandum, quod t assumpsit in genetivo. Ovidius in III metamorphoseon: Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euan. Statius in.V: et ἃ summis auditus montibus Euan. Virgilius in VI: Illa chorum simulans | Euantis orgia circum; quidam tamen participium accusativi casus pluralis hoc magis esse volunt, ne sit communis extrema syllaba: "euantis Phrygias” pro "bacchants?. In "on? quoque genetivi Graeci supra di... 264705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|220|PRISCIANI INST.}}</noinclude><Euan Euantis?” notandum, quod t assumpsit in genetivo. Ovidius in III metamorphoseon: Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euan. Statius in.V: et ἃ summis auditus montibus Euan. Virgilius in VI: Illa chorum simulans | Euantis orgia circum; quidam tamen participium accusativi casus pluralis hoc magis esse volunt, ne sit communis extrema syllaba: "euantis Phrygias” pro "bacchants?. In "on? quoque genetivi Graeci supra dictam servant regulam, paenul- tima secundum Graecos manente producta vel correpta: Μέμνων Μέμνονος, hic Memnon huius Memnönis?, ᾿Σίνων Σίνωνος., hic Sinon huius Sinonis?, tAaoxowv “αοκόοντος, hic Laocoon huius Laocoöntis?. haec tamen anti- qui solent ablata n proferre et secundum Latinorum regulam in o termi- nantium, quod ubique Terentius facit, declinare, ut "hic Antipho hu- ius Antiphonis?, "hic draco huius draconis?, "hic leo huius leonis?; 51 enim "leon? dicas, necessario servas, ut genetivus quoque secundum Graecos t habeat: "leontis”. unde Cicero in libro Verrinarum, qui est de sup- pliciis, proprium nomen "Leon Leontis? declinavit: quid? in Leonte 5 Imacharensi non idem fecisti? idem in frumentaria: tum iste<noinclude><references/></noinclude> pqxkhwx4dfprrm54ih1vo9tryjhi8w3 264756 264705 2026-05-06T17:15:03Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|220|PRISCIANI INST.}}</noinclude><Euan Euantis’’ notandum, quod t assumpsit in genetivo. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in III {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euan. {{spatium|{{wl|Q243203|Statius}}}} in.V: et ἃ summis auditus montibus Euan. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VI: Illa chorum simulans | Euantis orgia circum; quidam tamen participium accusativi casus pluralis hoc magis esse volunt, ne sit communis extrema syllaba: ‘euantis Phrygias’ pro ‘bacchants’. In ‘on’ quoque genetivi Graeci supra dictam servant regulam, paenul- tima secundum Graecos manente producta vel correpta: Μέμνων Μέμνονος, hic Memnon huius Memnönis’, ᾿Σίνων Σίνωνος., hic Sinon huius Sinonis’, tAaoxowv ‘αοκόοντος, hic Laocoon huius Laocoöntis’. haec tamen anti- qui solent ablata n proferre et secundum Latinorum regulam in o termi- nantium, quod ubique {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} facit, declinare, ut ‘hic Antipho hu- ius Antiphonis’, ‘hic draco huius draconis’, ‘hic leo huius leonis’; 51 enim "leon’ dicas, necessario servas, ut genetivus quoque secundum Graecos t habeat: ‘leontis’. unde {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in libro Verrinarum, qui est de sup- pliciis, proprium nomen ‘Leon Leontis’ declinavit: quid’ in Leonte 5 Imacharensi non idem fecisti’ idem in frumentaria: tum iste<noinclude><references/></noinclude> gt5e8veiinvgrs9rplyw0s6ljz1v2tg 104 81962 264706 2026-05-06T15:36:14Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Veneriis magna voce imperat, ut Xeno audiret, pro “Ξένων᾽ Graeco. idem de suppliciis: Dexo Tyndaritanus homo nobilis, pro "Dexon?. idem pro Murena Zeno pro 'Zenon?” profert. idem pre Fundanio: essetne id, quod Meno nuntiasset, pro "Menon”. Sta- 5 tius in I Achilleidos: Conelamant Danai stimulatque Agamemno volentes. Horatius in HI carmivum: diffidit urbium Portas vir Macedo et subruit acmulos. 10 In "en? desinentia correptam Lati... 264706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 29 — 30|221}}</noinclude>Veneriis magna voce imperat, ut Xeno audiret, pro “Ξένων᾽ Graeco. idem de suppliciis: Dexo Tyndaritanus homo nobilis, pro "Dexon?. idem pro Murena Zeno pro 'Zenon?” profert. idem pre Fundanio: essetne id, quod Meno nuntiasset, pro "Menon”. Sta- 5 tius in I Achilleidos: Conelamant Danai stimulatque Agamemno volentes. Horatius in HI carmivum: diffidit urbium Portas vir Macedo et subruit acmulos. 10 In "en? desinentia correptam Latina sunt masculini vel neutri genecris, 30 quae mutant e in i et addita "is faciunt genetivum, ut "hic fNamän huius flaminis”, "hoc numäön huius || numinis?. In "en? productam Latina et Graeca generis sunt masculini vel femi- nini et accepta "is? faciunt genetivum, ut "hic lien huius lienis?, "rien rie- 13 nis? vel "ren renis - "Horatius in ΠΕ sermonum: Quod latus aut renes morbo temptantur acuto -, "splen splenis, | "Damen”, nomen proprium historici Graeci, "Damenis?, si- militer "Seben?, nomen herois, socii Vlixis, qui habitavit Temesae, "Sebe- nis?, "Iymön IHymenis?, "hbaec Siren huwius Sirenis?, “δος Troczén huius 20 Troezenis?.<noinclude><references/></noinclude> 1sojum7h2hw5x86fh814v2fvq393us7 264758 264706 2026-05-06T17:15:13Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 29 — 30|221}}</noinclude>Veneriis magna voce imperat, ut Xeno audiret, pro ‘Ξένων᾽ Graeco. idem de suppliciis: Dexo Tyndaritanus homo nobilis, pro ‘Dexon’. idem pro Murena Zeno pro 'Zenon’’ profert. idem pre Fundanio: essetne id, quod Meno nuntiasset, pro ‘Menon’. Sta- 5 tius in I Achilleidos: Conelamant Danai stimulatque Agamemno volentes. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in HI carmivum: diffidit urbium Portas vir Macedo et subruit acmulos. 10 In ‘en’ desinentia correptam Latina sunt masculini vel neutri genecris, 30 quae mutant e in i et addita ‘is faciunt genetivum, ut ‘hic fNamän huius flaminis’, ‘hoc numäön huius || numinis’. In ‘en’ productam Latina et Graeca generis sunt masculini vel femi- nini et accepta ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic lien huius lienis’, ‘rien rie- 13 nis’ vel ‘ren renis - ‘{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in ΠΕ {{spatium|{{wl|Q1226154|sermonum}}}}<ref>[[Sermones (Horatius)]]</ref>: Quod latus aut renes morbo temptantur acuto -, "splen splenis, | ‘Damen’, nomen proprium historici Graeci, ‘Damenis’, si- militer ‘Seben’, nomen herois, socii Vlixis, qui habitavit Temesae, ‘Sebe- nis’, ‘Iymön IHymenis’, ‘hbaec Siren huwius Sirenis’, ‘δος Troczén huius 20 Troezenis’.<noinclude><references/></noinclude> n4auzgpku2trxqc78actxd2x0tisgzx 104 81963 264707 2026-05-06T15:36:44Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '31 In "ar? Latina et Graeca inveniuntur et barbara generis masculini vel neutri vel omnis, quae accepta "is? faciunt genetivum, ut "hic Caesar Cae- saris”, "hoc nectar nectaris?, "hic” et "haec” et "hoc par huius paris”, "hic Aspar huius Asparis”, "Bostar Bostaris”. sed neutra, si derivativa sint, producunt a in obliquis casibus: ἃ lupa "hoc lupanar huius lupanäris?, a s lacu "lacunar lacunäris”, a laqueo "laquear laqueäris?, a calce "h... 264707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|222|PRISCIANI INST.}}</noinclude>31 In "ar? Latina et Graeca inveniuntur et barbara generis masculini vel neutri vel omnis, quae accepta "is? faciunt genetivum, ut "hic Caesar Cae- saris”, "hoc nectar nectaris?, "hic” et "haec” et "hoc par huius paris”, "hic Aspar huius Asparis”, "Bostar Bostaris”. sed neutra, si derivativa sint, producunt a in obliquis casibus: ἃ lupa "hoc lupanar huius lupanäris?, a s lacu "lacunar lacunäris”, a laqueo "laquear laqueäris?, a calce "hoc calcar huius calcäris?. Ioratius in II epistularum: et vatibus addere calcar. Virgilius in VI: Seu spumantis equi foderet calcäribus armos. 10 Nar? quoque "Näris? monosyllabum similiter producit a in genetivo et est proprium fluvii. nam si nasum velimus significare, "haec naris huius na- ris” similem genetivo nominativum proferimus, sicut frequenter Ovidius ponit, ut in III metamorphoseon: ” panda . ov 15 Naris erat. idem in VI: Defluxere comae, cum quis et naris et aures. Lucanus in II genetivum protulit : Hic aures, alius spiramina naris aduncae 20 Amputat. far” etiam "färris? positione habuit paenultimam longam, quod solum r lite- ram geminavit, et puto differentiae causa, ne verbum esse putetur secun- dae personae "for faris fatur”. et sciendum, quod "pär” et "Nar? producitur in nominativo, ut Lucanus in 1I11:<noinclude><references/></noinclude> t7i54yh3w26buwtgi7o2wls70gyzo2q 264772 264707 2026-05-06T17:16:23Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|222|PRISCIANI INST.}}</noinclude>31 In ‘ar’ Latina et Graeca inveniuntur et barbara generis masculini vel neutri vel omnis, quae accepta ‘is’ faciunt genetivum, ut ‘hic Caesar Cae- saris’, ‘hoc nectar nectaris’, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc par huius paris’, ‘hic Aspar huius Asparis’, ‘Bostar Bostaris’. sed neutra, si derivativa sint, producunt a in obliquis casibus: ἃ lupa ‘hoc lupanar huius lupanäris’, a s lacu ‘lacunar lacunäris’, a laqueo ‘laquear laqueäris’, a calce ‘hoc calcar huius calcäris’. Ioratius in II epistularum: et vatibus addere calcar. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VI: Seu spumantis equi foderet calcäribus armos. 10 Nar’ quoque ‘Näris’ monosyllabum similiter producit a in genetivo et est proprium fluvii. nam si nasum velimus significare, ‘haec naris huius na- ris’ similem genetivo nominativum proferimus, sicut frequenter {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} ponit, ut in III {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: ’ panda . ov 15 Naris erat. idem in VI: Defluxere comae, cum quis et naris et aures. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in II genetivum protulit : Hic aures, alius spiramina naris aduncae 20 Amputat. far’ etiam ‘färris’ positione habuit paenultimam longam, quod solum r lite- ram geminavit, et puto differentiae causa, ne verbum esse putetur secun- dae personae ‘for faris fatur’. et sciendum, quod ‘pär’ et ‘Nar’ producitur in nominativo, ut {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in 1I11:<noinclude><references/></noinclude> 255yxtg92eo7q8dmnxahoqrra5yogxn 104 81964 264708 2026-05-06T15:37:24Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Pär animi lats est, et 4108 speraveris annos. et Virgilius in VH: Sulphurea När albus aqua. sed "När? servavit a prodactam etiam in obliquis - Ennius in VH an- snalium: Sulphureas [|| posuit spiramina Näris ad undas -, "pår” corripuit. | - Virgilius in bucolico: numero deus impäåre gaudet. Lucanus in VIIIT: 9 Ergo päri voto gessisti bella, iuventys let: ” päribus se sustulit alis]-. similiter "Lär Läris?. Virgilius: Pergameumque... 264708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 31 — 32|223}}</noinclude>Pär animi lats est, et 4108 speraveris annos. et Virgilius in VH: Sulphurea När albus aqua. sed "När? servavit a prodactam etiam in obliquis - Ennius in VH an- snalium: Sulphureas [|| posuit spiramina Näris ad undas -, "pår” corripuit. | - Virgilius in bucolico: numero deus impäåre gaudet. Lucanus in VIIIT: 9 Ergo päri voto gessisti bella, iuventys let: ” päribus se sustulit alis]-. similiter "Lär Läris?. Virgilius: Pergameumque Lärem et canae penetralia Vestae. 15 Plautus: Ego sum Lär familiaris. In er” correptam desinentia 5 οἱ t antecedentibus, nisi sint posses- siva, quorum in is” desinunt feminina, "er? in "ri mutant et faciunt ge- netivum, ut "hic Austör Austri, "hic oleastér oleastr?; "hic apiastör apias- Ἢ tr”. excipitur "sequestör, sequestris”, quod duplici ratione compellitur secundae esse, quoniam et δι᾽ ante "er? habet nec est possessivum et quod in a facit femininum [id est "sequestra?] - Virgilius in ΧΙ: et pace sequestra -; tertiae tamen invenitur declinationis apud plerosque - Cicero gn IF Ver- Srinarum: aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudi-<noinclude><references/></noinclude> fysc8y5owmkdd5lqnkdunjuo3xb2mhw 264757 264708 2026-05-06T17:15:08Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 31 — 32|223}}</noinclude>Pär animi lats est, et 4108 speraveris annos. et {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VH: Sulphurea När albus aqua. sed ‘När’ servavit a prodactam etiam in obliquis - {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in VH an- snalium: Sulphureas [|| posuit spiramina Näris ad undas -, "pår’ corripuit. | - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q546203|bucolico}}}}<ref>[[Eclogae vel bucolica]]</ref>: numero deus impäåre gaudet. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in VIIIT: 9 Ergo päri voto gessisti bella, iuventys let: ’ päribus se sustulit alis]-. similiter ‘Lär Läris’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}: Pergameumque Lärem et canae penetralia Vestae. 15 {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}}: Ego sum Lär familiaris. In er’ correptam desinentia 5 οἱ t antecedentibus, nisi sint posses- siva, quorum in is’ desinunt feminina, ‘er’ in ‘ri mutant et faciunt ge- netivum, ut ‘hic Austör Austri, ‘hic oleastér oleastr’; ‘hic apiastör apias- Ἢ tr’. excipitur ‘sequestör, sequestris’, quod duplici ratione compellitur secundae esse, quoniam et δι᾽ ante ‘er’ habet nec est possessivum et quod in a facit femininum [id est ‘sequestra’] - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in ΧΙ: et pace sequestra -; tertiae tamen invenitur declinationis apud plerosque - {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} gn IF Ver- Srinarum: aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudi-<noinclude><references/></noinclude> 5huors07yzu99q9bqe7hlitrjsa0onc 104 81965 264709 2026-05-06T15:38:04Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'cii-. sed Plautus hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in vidularia: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In "ter? desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in "er? apud... 264709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>cii-. sed Plautus hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in vidularia: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In "ter? desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in "er? apud Latinos, ut “Μένανδρος, Menander 10 Menandri”, “Μελέαγρος, Meleager Meleagri”, ”Aiföevdpos, Alexander Alexan- ἀπ᾽. excipitur "congrus” - quamvis "conger” dxit Plautus in Persa: -Memini: ut muraena et conger ne calefierent -, <Codrus”, "hydrus?, "Petrus, "scombrus?”, "Hebrus”, "amphimacrus”, "Lock, quae ὁ in u mutant, non "ros? in "'er?: quamvis antiqui etiam in alis 15 nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut Virgilius "Teucrus” et "Euandrus” protulit in {11: Teucrus Roeteas primum est advectus in oras. idem in VIII: . Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis.<noinclude><references/></noinclude> lbz69rbvqginpl1899lsgw7dn6godek 264744 264709 2026-05-06T17:07:23Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|224|PRISCIANIE INST.}}</noinclude>cii-. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} hoc quoque secundum anmalogiam declinavit, ut in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: Animum advortite, amabo, sultis, vidulum hic apponite; Ego servabo, quasi sequestro detis, neutri reddibo, Donicum res iudicata erit haec. 5 in eadem: Haut fugio sequestrum. In ‘ter’ desinentia Graeca quoque masculina supra dictam servant regu- lam. (τᾶς in ρος apud Graecos finita, antecedente alia in ealdem syllaba consonante, mutant ρος in ‘er’ apud Latinos, ut ‘Μένανδρος, Menander 10 Menandri’, ‘Μελέαγρος, Meleager Meleagri’, ’Aiföevdpos, Alexander Alexan- ἀπ᾽. excipitur ‘congrus’ - quamvis ‘conger’ dxit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in Persa: -Memini: ut muraena et conger ne calefierent -, <Codrus’, ‘hydrus’, ‘Petrus, ‘scombrus’’, ‘Hebrus’, ‘amphimacrus’, ‘Lock, quae ὁ in u mutant, non ‘ros’ in ‘'er’: quamvis antiqui etiam in alis 15 nominibus eiusdem terminationis est quando sic protulerint nominativos, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} ‘Teucrus’ et ‘Euandrus’ protulit in {11: Teucrus Roeteas primum est advectus in oras. idem in VIII: . Rex Euandrus ait non haec sollemnia nobis.<noinclude><references/></noinclude> 0i3se8qft7y2covradqdwr4ei2uogma 104 81966 264710 2026-05-06T15:38:46Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Tum pater Euandrus dextram complexus euntis. idem in X: Pallas, Euander, in ipsis Omnia sunt oculis. δ illa quoque Latina [| nomina, quae feminina in ἃ faciunt, "er? in "ri? mu-VII 34 tant in genelivo, ut par sit syllabis suo nominativo, ut "ater atri?, facit enim "atra”, "niger nigri nigra”, exceptis illis, quae s vel "sp? vel ἢ ante Ser” habent, et a ferendo vel gerendo compositis, quae accepta i faciunt genetivum una syllaba vince... 264710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 32 — 36|225}}</noinclude>Tum pater Euandrus dextram complexus euntis. idem in X: Pallas, Euander, in ipsis Omnia sunt oculis. δ illa quoque Latina [| nomina, quae feminina in ἃ faciunt, "er? in "ri? mu-VII 34 tant in genelivo, ut par sit syllabis suo nominativo, ut "ater atri?, facit enim "atra”, "niger nigri nigra”, exceptis illis, quae s vel "sp? vel ἢ ante Ser” habent, et a ferendo vel gerendo compositis, quae accepta i faciunt genetivum una syllaba vincentem suum nominativum, ut "miser miseri', 1 "prosper prosperi”, - Donatianus in senatu pro 86: ut prosper dicendi successus ostenderet, et auditorum benivolentia| crescere dicentium facultatem; Cicero tamen "prosperus? protulit in VI de re publica: deinde est hominum generi prosperus et salutaris -, "asper asperi” . nam taspri” per syncopam dicitur -, "lu- 13 cifer luciferi?, "corniger corrfgeri?, "tener teneri?. "liber” quoque, quando ingenuum significat, '"liberi? differentiae causa declinamus, ne, si "libri? dicamus, aliud significare putetur. "dexter? similiter et "dextri? οἱ "dexteri?, etiam "adulter adulteri?. οἱ notandum, quod tot syllabarum est genetivus masculini, quot sit nominativus feminini. excipiuntur "alter? et "uter? et 35 Ἢ ex his composita, quae pronominum declinationem sequuntur: '"alterius? enim et "utrius” faciunt genetivum. ex quo quidam errantes ea pronomina, sicut supra diximus, voluerunt esse. ex eis compositum "alteruter” quam- vis in masculino ex duobus sit nominativis, tamen, quia in feminino "al-<noinclude><references/></noinclude> oybb3pwpe2103ja8v7yc1lspne1fgk9 264770 264710 2026-05-06T17:16:13Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 32 — 36|225}}</noinclude>Tum pater Euandrus dextram complexus euntis. idem in X: Pallas, Euander, in ipsis Omnia sunt oculis. δ illa quoque Latina [| nomina, quae feminina in ἃ faciunt, ‘er’ in ‘ri’ mu-VII 34 tant in genelivo, ut par sit syllabis suo nominativo, ut ‘ater atri’, facit enim ‘atra’, ‘niger nigri nigra’, exceptis illis, quae s vel ‘sp’ vel ἢ ante Ser’ habent, et a ferendo vel gerendo compositis, quae accepta i faciunt genetivum una syllaba vincentem suum nominativum, ut ‘miser miseri', 1 ‘prosper prosperi’, - Donatianus in senatu pro 86: ut prosper dicendi successus ostenderet, et auditorum benivolentia| crescere dicentium facultatem; {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} tamen ‘prosperus’ protulit in VI de re publica: deinde est hominum generi prosperus et salutaris -, ‘asper asperi’ . nam taspri’ per syncopam dicitur -, ‘lu- 13 cifer luciferi’, ‘corniger corrfgeri’, ‘tener teneri’. ‘liber’ quoque, quando ingenuum significat, '"liberi’ differentiae causa declinamus, ne, si ‘libri’ dicamus, aliud significare putetur. ‘dexter’ similiter et ‘dextri’ οἱ ‘dexteri’, etiam ‘adulter adulteri’. οἱ notandum, quod tot syllabarum est genetivus masculini, quot sit nominativus feminini. excipiuntur ‘alter’ et ‘uter’ et 35 Ἢ ex his composita, quae pronominum declinationem sequuntur: '"alterius’ enim et ‘utrius’ faciunt genetivum. ex quo quidam errantes ea pronomina, sicut supra diximus, voluerunt esse. ex eis compositum ‘alteruter’ quam- vis in masculino ex duobus sit nominativis, tamen, quia in feminino ‘al-<noinclude><references/></noinclude> dl3zkknto9zh3zihdryhr4vlq0ozfvs 104 81967 264711 2026-05-06T15:39:10Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'terutra? et in neutro "alterutrum” ex corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur (id est exteriore) "alteruter alterutrius?, ut sit geneti- vus et dativus trium generum similis, quod proprium est omnium in "ius? terminantium genetivum. Cicero pro M. Marcello: quod si in al- terutro peccandum sit. Lucanus in VI: placet alea fati - Alterutrum mersura caput. inveniuntur tamen et "altera utra” et "alterum utrum” | prot... 264711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|226|PRISCIANI INST.}}</noinclude>terutra? et in neutro "alterutrum” ex corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur (id est exteriore) "alteruter alterutrius?, ut sit geneti- vus et dativus trium generum similis, quod proprium est omnium in "ius? terminantium genetivum. Cicero pro M. Marcello: quod si in al- terutro peccandum sit. Lucanus in VI: placet alea fati - Alterutrum mersura caput. inveniuntur tamen et "altera utra” et "alterum utrum” | protulisse veteres et ex utraque parte declinasse. Cicero in Protagora: quae igitur po- test esse indignitas voluptatis ad molestiam, nisi in magni- tudine aut longitudine alterius utrius posita? Cato de am- bitu: sed sunt partim qui duarum rerum alterius utrius causa magistratuim petunt. || "neuter” tamen plerique "neutri” declina- verunt. sed Plautus in vidularia: i . neutri reddibe dixit dativum , cuius genetivus "neutrius? sine dubio est, quamvis vetustis- simi soleant omnium in "ius” terminantium genetivum et in i dativum etiam in i genetivum et in o dativum in genere masculino et neutro, in feminino vero secundum primam dechinationem in "ae? diphthongum proferre. Μ. Cato in censura de vestitu et de vehiculis: nam periniurium 20 siet, cum mihi ob cos mores, quos prius habui, honos de- tur, ubi datus est, tum uti eos mutem atque alii modi sim, pro "alius modi. Caelius in V: nullius alius rei nisi amicitiae<noinclude><references/></noinclude> 1pp2d5a59li49a7trjs8i5y1fs7d85m 264771 264711 2026-05-06T17:16:18Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|226|PRISCIANI INST.}}</noinclude>terutra’ et in neutro ‘alterutrum’ ex corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur (id est exteriore) ‘alteruter alterutrius’, ut sit geneti- vus et dativus trium generum similis, quod proprium est omnium in ‘ius’ terminantium genetivum. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} pro M. Marcello: quod si in al- terutro peccandum sit. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in VI: placet alea fati - Alterutrum mersura caput. inveniuntur tamen et ‘altera utra’ et ‘alterum utrum’ | protulisse veteres et ex utraque parte declinasse. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in Protagora: quae igitur po- test esse indignitas voluptatis ad molestiam, nisi in magni- tudine aut longitudine alterius utrius posita’ {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} de am- bitu: sed sunt partim qui duarum rerum alterius utrius causa magistratuim petunt. || ‘neuter’ tamen plerique ‘neutri’ declina- verunt. sed {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: i . neutri reddibe dixit dativum , cuius genetivus ‘neutrius’ sine dubio est, quamvis vetustis- simi soleant omnium in ‘ius’ terminantium genetivum et in i dativum etiam in i genetivum et in o dativum in genere masculino et neutro, in feminino vero secundum primam dechinationem in ‘ae’ diphthongum proferre. Μ. {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} in censura de vestitu et de vehiculis: nam periniurium 20 siet, cum mihi ob cos mores, quos prius habui, honos de- tur, ubi datus est, tum uti eos mutem atque alii modi sim, pro ‘alius modi. Caelius in V: nullius alius rei nisi amicitiae<noinclude><references/></noinclude> hkzh19w0ivgg4mutu557mm4o97l81s0 104 81968 264712 2026-05-06T15:39:49Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'eorum causa. G. Licinius in II: perversum esse alii modi postulare. Caesar 'in Anticatone priore: uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit, suos quisque habet caros. "uni” pro "unius? Titinius in barbato: quod quidem pol mulier dicet, Namque uni collegi sumus. Sips? pro "ipsius” Afranius in homine: Ipsi me velle vestimenta dicito. “οἱ pro "totius” idem in suspecta: ' Adeov ut te satias caperet toti familiae. 801... 264712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 35 — 36|227}}</noinclude>eorum causa. G. Licinius in II: perversum esse alii modi postulare. Caesar 'in Anticatone priore: uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit, suos quisque habet caros. "uni” pro "unius? Titinius in barbato: quod quidem pol mulier dicet, Namque uni collegi sumus. Sips? pro "ipsius” Afranius in homine: Ipsi me velle vestimenta dicito. “οἱ pro "totius” idem in suspecta: ' Adeov ut te satias caperet toti familiae. 8011 pro "solius” Cato in I originum: nam de omni Tusculana civitate soli Lucii ΝΑ} beneficium gratum fuit. idem tnulli” pro "nullius? : qui tantisper nulli rei sies, dum nihil agas. potest tamen hic dativus accipi: "nulli rei? pro "nulli utilitati?. Teren- tius in Andria: 4 quandoquidem tam iners, tam nulli consili. full? pro "ullius” Plautus in truculento:<noinclude><references/></noinclude> mf6co67fdp5lb9haebutx9fbdew7ip4 264745 264712 2026-05-06T17:09:02Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 35 — 36|227}}</noinclude>eorum causa. G. Licinius in II: perversum esse alii modi postulare. Caesar 'in Anticatone priore: uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit, suos quisque habet caros. ‘uni’ pro ‘unius’ {{spatium|{{wl|Q3991846|Titinius}}}} in barbato: quod quidem pol mulier dicet, Namque uni collegi sumus. Sips’ pro ‘ipsius’ {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in homine: Ipsi me velle vestimenta dicito. ‘οἱ pro ‘totius’ idem in suspecta: ' Adeov ut te satias caperet toti familiae. 8011 pro ‘solius’ {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} in I originum: nam de omni Tusculana civitate soli Lucii ΝΑ} beneficium gratum fuit. idem tnulli’ pro ‘nullius’ : qui tantisper nulli rei sies, dum nihil agas. potest tamen hic dativus accipi: ‘nulli rei’ pro ‘nulli utilitati’. Teren- tius in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}<ref>[[Andria]]</ref>: 4 quandoquidem tam iners, tam nulli consili. full’ pro ‘ullius’ {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q652185|truculento}}}}<ref>[[Truculentus|Truculentus]]</ref>:<noinclude><references/></noinclude> bzko5hyb6pd99cwwezbr8ehk67m7vum 104 81970 264713 2026-05-06T15:40:18Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'quasi vero corpori reliqueris ἱ. potestatem coloris ulli capiendi, mala. till” pro "illius? Cato in Marcum Caelium: ecquis illi modi esse vult? idem de moribus Claudii Neronis 'isti” pro "istius?: pecu- nia mea rei publicae profuit quam isti modi uti tu es. et sciendum , quod in "ius” terminantium genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam corripiat, excepto "alter alterius?, quod ideo magis correptam habuit paenultim... 264713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|228|PRISCIANI INST.}}</noinclude>quasi vero corpori reliqueris ἱ. potestatem coloris ulli capiendi, mala. till” pro "illius? Cato in Marcum Caelium: ecquis illi modi esse vult? idem de moribus Claudii Neronis 'isti” pro "istius?: pecu- nia mea rei publicae profuit quam isti modi uti tu es. et sciendum , quod in "ius” terminantium genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam corripiat, excepto "alter alterius?, quod ideo magis correptam habuit paenultimam , quod duabus syllabis vincit genetivus. quod igitur crevit syllabis, hoc minuit tempore. Terentia||/nus tamen inveni- tur huius etiam paenultimam produxisse in trochaico metro, quod est ex septem pedibus et syllaba: . Sescuplo vel una vincet alterius singulum. 'sextus enim pes vult a longa incipere. propria eiusdem (id est in "er” ter- minationis) nomina si sint appellativis similia, eorum sequuntur regulam, ut tAsper” proprium "Aspri”gappellativum "asperi” et 'aspri” per syncopam, "liber” proprium et ap|pellativum "liberi”, "caper” [nomen proprium] similiter "capri”. Reliqua vero omnia in "er correptam sive productam tertiae sunt'de- clinationis Graeca sive Latina cuiuscumque sint generis. et t antecedente fer” in "ris mutantia faciunt genetivum, ut "pater patris”, "mater matris”, "equester equestris?. excipitur "hic later lateris”, praeterea "Iuppiter”, cu- ius genetivus ad aliud nomen transit, dicimus enim "huius Iovis?, et "hoc<noinclude><references/></noinclude> bj443x4vv3ybmbmwgim5h9owjtwcav5 264775 264713 2026-05-06T17:16:38Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|228|PRISCIANI INST.}}</noinclude>quasi vero corpori reliqueris ἱ. potestatem coloris ulli capiendi, mala. till’ pro ‘illius’ {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} in Marcum Caelium: ecquis illi modi esse vult’ idem de moribus Claudii Neronis 'isti’ pro ‘istius’: pecu- nia mea rei publicae profuit quam isti modi uti tu es. et sciendum , quod in ‘ius’ terminantium genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam corripiat, excepto ‘alter alterius’, quod ideo magis correptam habuit paenultimam , quod duabus syllabis vincit genetivus. quod igitur crevit syllabis, hoc minuit tempore. Terentia||/nus tamen inveni- tur huius etiam paenultimam produxisse in trochaico metro, quod est ex septem pedibus et syllaba: . Sescuplo vel una vincet alterius singulum. 'sextus enim pes vult a longa incipere. propria eiusdem (id est in ‘er’ ter- minationis) nomina si sint appellativis similia, eorum sequuntur regulam, ut tAsper’ proprium ‘Aspri’gappellativum ‘asperi’ et 'aspri’ per syncopam, ‘liber’ proprium et ap|pellativum ‘liberi’, ‘caper’ [nomen proprium] similiter ‘capri’. Reliqua vero omnia in ‘er correptam sive productam tertiae sunt'de- clinationis Graeca sive Latina cuiuscumque sint generis. et t antecedente fer’ in ‘ris mutantia faciunt genetivum, ut ‘pater patris’, ‘mater matris’, "equester equestris’. excipitur ‘hic later lateris’, praeterea ‘Iuppiter’, cu- ius genetivus ad aliud nomen transit, dicimus enim ‘huius Iovis’, et ‘hoc<noinclude><references/></noinclude> irdk5jgm0arn5uk64hyeb9hg6pwwqso 104 81971 264714 2026-05-06T15:40:59Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'iter”, dicimus enim "huius itineris?, quamvis antiqui et "hoc iter iteris? et "hoc itiner itineris” dixerunt. Plautus in mercatore: quin tu ergo itiner exsequi meum me sinis. Naevius in Lycurgo: 5 Ignoti iteris sumus, tute scis, quae sunt nunc heteroclita. inveniuptur tamen apud vetustissimos haec 39 ancipitis genetivi: "hic accipiter huius accipiteris? et "accipilris”, "'Opiter Opiteris? et "Opitris”, "Maspiter Maspiteris” et "Maspitr... 264714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 36 — 40|229}}</noinclude>iter”, dicimus enim "huius itineris?, quamvis antiqui et "hoc iter iteris? et "hoc itiner itineris” dixerunt. Plautus in mercatore: quin tu ergo itiner exsequi meum me sinis. Naevius in Lycurgo: 5 Ignoti iteris sumus, tute scis, quae sunt nunc heteroclita. inveniuptur tamen apud vetustissimos haec 39 ancipitis genetivi: "hic accipiter huius accipiteris? et "accipilris”, "'Opiter Opiteris? et "Opitris”, "Maspiter Maspiteris” et "Maspitris”, "Diespiter Dies- piteris? et "Diespitris?. sic etiam "Iuppiter luppiteris? et "luppitris”, ut 10 Caesellio Vindici placet, . debuit declinari. nam '"Iovis? nominativo quoque casu invenitur. Caecilius in epistula: Nam nvvus quidem deus repertus est Io vis. Acciuss in Epinausimache: lucifera lampade exurat Iovis 15 Arielem. ., ex quo etiam pluralem numerum Plautus protulit in (ἃ 5ἰ πᾶ: Repente ut emoriantur humani Ioves. c quoque antecedente supra dictam servant regulam, id est "er? in "ris? convertunt in genetivo, si sint communia vel in "is? facientia feminina, ut 20 "alacer | alacris?, "acer acris”. et sciendum, quod in utraque terminatione 40 utriusque generis inveniuntur haec. [Nirgilius in VI de |) Anchisa dicens:<noinclude><references/></noinclude> gkj9ku6d8tvlxyirsuml2v5enrdn35j 264761 264714 2026-05-06T17:15:28Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 36 — 40|229}}</noinclude>iter’, dicimus enim ‘huius itineris’, quamvis antiqui et ‘hoc iter iteris’ et ‘hoc itiner itineris’ dixerunt. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in mercatore: quin tu ergo itiner exsequi meum me sinis. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in Lycurgo: 5 Ignoti iteris sumus, tute scis, quae sunt nunc heteroclita. inveniuptur tamen apud vetustissimos haec 39 ancipitis genetivi: ‘hic accipiter huius accipiteris’ et ‘accipilris’, ‘'Opiter Opiteris’ et ‘Opitris’, ‘Maspiter Maspiteris’ et ‘Maspitris’, ‘Diespiter Dies- piteris’ et ‘Diespitris’. sic etiam ‘Iuppiter luppiteris’ et ‘luppitris’, ut 10 Caesellio Vindici placet, . debuit declinari. nam '"Iovis’ nominativo quoque casu invenitur. Caecilius in epistula: Nam nvvus quidem deus repertus est Io vis. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}}s in Epinausimache: lucifera lampade exurat Iovis 15 Arielem. ., ex quo etiam pluralem numerum {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} protulit in (ἃ 5ἰ πᾶ: Repente ut emoriantur humani Ioves. c quoque antecedente supra dictam servant regulam, id est ‘er’ in ‘ris’ convertunt in genetivo, si sint communia vel in ‘is’ facientia feminina, ut 20 ‘alacer | alacris’, ‘acer acris’. et sciendum, quod in utraque terminatione 40 utriusque generis inveniuntur haec. [Nirgilius in VI de |) Anchisa dicens:<noinclude><references/></noinclude> 12w6e4dijc1ycjvsgxfo0liim0lo6ou 104 81972 264715 2026-05-06T15:41:31Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'alacris palmas utrasque tetendit.] Naevius in carmine belli Punici: fames acer Augescit hostibus. Ennius in XII: " 5 Omneis mortaleis victores cordibus vivis Laetantes, vino curatos somnus repente In campo passim mollissimus perculit acris. alia vero omnia, cuiuscumque sint generis, accepta "is? faciunt genetivum una syllaba abundantem, ut "aer aeris”, "carcer carceris”, "mulier mulieris?”, <guber suberis”, "Mulciber Mulciberis?... 264715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|230|PRISCIANI INST.}}</noinclude>alacris palmas utrasque tetendit.] Naevius in carmine belli Punici: fames acer Augescit hostibus. Ennius in XII: " 5 Omneis mortaleis victores cordibus vivis Laetantes, vino curatos somnus repente In campo passim mollissimus perculit acris. alia vero omnia, cuiuscumque sint generis, accepta "is? faciunt genetivum una syllaba abundantem, ut "aer aeris”, "carcer carceris”, "mulier mulieris?”, <guber suberis”, "Mulciber Mulciberis? οἱ "Mulcibris”, ut Caesellius in stromateo docet - quod si est a mulcendo imbri compositum, ut ple- risque videtur, melius simplicis declinationem servat -, "celer celeris?, "agger aggeris”, "Liger Ligeris”, "vomer vomeris”, "degener degeneris”, "pau- per pauperis?, "cadaver .cadaveris”, "cicer ciceris?. excipitur "imber imbris? 15 et ab eo composita, ut "September Septembris”, "October Octobris”, quod similis est numerus -syllabarum tam in nominativo quam in genetivo. yve- tustissimi tamen genetivo quoque similem nominativum eorum proferebant. Cato de sacrificio commisso: mense Octobri fecimus, Nov em- 0 VIII 41 bris reliquus erat. et omnia, quae faciunt feminina in "is?, sic sole- 20 bant etiam in masculino proferre, "hic equester” οἱ "equestris?, "alacer” et "alacris”, "celeber” et "celebris”, "hic campester” et "hic campestris?. Caj|to in I originum: agrum quem Volsci habuerunt campestris ple- rus Aboriginum fuit. [Virgilius in VI de Anchisa: Isque ubi tendentem adversum per gramina vidit 35 Aenecan, alacris palmas utrasque tetendit.] haec etiam contra rationem supra dictarum regularum declinantur: " puer<noinclude><references/></noinclude> 8eisiz95vju1xa1fmvaguztyvyacum7 264773 264715 2026-05-06T17:16:28Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|230|PRISCIANI INST.}}</noinclude>alacris palmas utrasque tetendit.] {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine {{spatium|{{wl|Q816057|belli Punici}}}}}}}}: fames acer Augescit hostibus. {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in XII: ‘ 5 Omneis mortaleis victores cordibus vivis Laetantes, vino curatos somnus repente In campo passim mollissimus perculit acris. alia vero omnia, cuiuscumque sint generis, accepta ‘is’ faciunt genetivum una syllaba abundantem, ut ‘aer aeris’, ‘carcer carceris’, ‘mulier mulieris’’, <guber suberis’, ‘Mulciber Mulciberis’ οἱ ‘Mulcibris’, ut Caesellius in stromateo docet - quod si est a mulcendo imbri compositum, ut ple- risque videtur, melius simplicis declinationem servat -, ‘celer celeris’, "agger aggeris’, ‘Liger Ligeris’, ‘vomer vomeris’, ‘degener degeneris’, ‘pau- per pauperis’, ‘cadaver .cadaveris’, ‘cicer ciceris’. excipitur ‘imber imbris’ 15 et ab eo composita, ut ‘September Septembris’, ‘October Octobris’, quod similis est numerus -syllabarum tam in nominativo quam in genetivo. yve- tustissimi tamen genetivo quoque similem nominativum eorum proferebant. {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}} de sacrificio commisso: mense Octobri fecimus, Nov em- 0 VIII 41 bris reliquus erat. et omnia, quae faciunt feminina in ‘is’, sic sole- 20 bant etiam in masculino proferre, ‘hic equester’ οἱ ‘equestris’, ‘alacer’ et "alacris’, ‘celeber’ et ‘celebris’, ‘hic campester’ et ‘hic campestris’. Caj|to in I originum: agrum quem Volsci habuerunt campestris ple- rus Aboriginum fuit. [{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VI de Anchisa: Isque ubi tendentem adversum per gramina vidit 35 Aenecan, alacris palmas utrasque tetendit.] haec etiam contra rationem supra dictarum regularum declinantur: ‘ puer<noinclude><references/></noinclude> 8ffev9opz65mzj8kitvdej05dc9qwsx 104 81973 264716 2026-05-06T15:42:14Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'pueri?, cuius femininum "puera” dicebant antiquissimi, unde et "puerpera? dicitur, quae puerum vel pueram parit, id est puellam, quod est dimi- nutivum puerae, ut "capra capella”, "tenera tenella”, "umbra umbella?. Ovidius etiam hoc approbat, qui in V metamorphoseon de puella 5 Proserpina narrans dicit: Tantaque simplicitas puerilibus|| adfuit annis, quod derivativum non pertineret ad feminas, nisi etiam "puera” esset dic- tum. quod t... 264716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 40 — 42|231}}</noinclude>pueri?, cuius femininum "puera” dicebant antiquissimi, unde et "puerpera? dicitur, quae puerum vel pueram parit, id est puellam, quod est dimi- nutivum puerae, ut "capra capella”, "tenera tenella”, "umbra umbella?. Ovidius etiam hoc approbat, qui in V metamorphoseon de puella 5 Proserpina narrans dicit: Tantaque simplicitas puerilibus|| adfuit annis, quod derivativum non pertineret ad feminas, nisi etiam "puera” esset dic- tum. quod tamen comprobat etiam Suetonins diversos ponens usus in libro, qui est de institutione officiorum. Livius in Odyssia: 10 Mea puera, quid verbi ex tuo ore supera fugit? . idem ahbi: Puerarum manibus confectum pulcherrime. 42 non est tamen ignorandum, quod etiam "hic puerus” et "hic” et "haec puer” vetustissimi protulisse inveniuntur et "puellus puella”. Lucilius in XE: 15 Inde venit Romam tener ipse etiam atque puellus. Caecilius in Imbris: Age age i, puere, duc me ad patrios fines decora- tum opipare. Afranius in incendio: 20 Ο puere puere, sine prospicere me mihi. Plautus in lenonibus geminis: Dolet hic puellus sese venum | ducier. Lueilius in {ΠΠ|:<noinclude><references/></noinclude> 3oyfkn5rvpfpctkyhh64jjzld4l15s3 264762 264716 2026-05-06T17:15:33Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 40 — 42|231}}</noinclude>pueri’, cuius femininum ‘puera’ dicebant antiquissimi, unde et ‘puerpera’ dicitur, quae puerum vel pueram parit, id est puellam, quod est dimi- nutivum puerae, ut ‘capra capella’, ‘tenera tenella’, ‘umbra umbella’. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} etiam hoc approbat, qui in V {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref> de puella 5 Proserpina narrans dicit: Tantaque simplicitas puerilibus|| adfuit annis, quod derivativum non pertineret ad feminas, nisi etiam ‘puera’ esset dic- tum. quod tamen comprobat etiam Suetonins diversos ponens usus in libro, qui est de institutione officiorum. {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}} in {{spatium|{{wl|QQ694030|Odyssia}}}}: 10 Mea puera, quid verbi ex tuo ore supera fugit’ . idem ahbi: Puerarum manibus confectum pulcherrime. 42 non est tamen ignorandum, quod etiam ‘hic puerus’ et ‘hic’ et ‘haec puer’ vetustissimi protulisse inveniuntur et ‘puellus puella’. {{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}} in XE: 15 Inde venit Romam tener ipse etiam atque puellus. Caecilius in Imbris: Age age i, puere, duc me ad patrios fines decora- tum opipare. {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in incendio: 20 Ο puere puere, sine prospicere me mihi. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in lenonibus geminis: Dolet hic puellus sese venum | ducier. Lueilius in {ΠΠ|:<noinclude><references/></noinclude> e7qaan6j9nco9acf2do5z4zu0k789l8 104 81974 264717 2026-05-06T15:42:39Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Cumque hic tam formosus homo ac te dignus puellus. Livius in Odyssia: Sancta puer Saturni filia regina. Naevius in II belli Punici: Prima incedit Cereris Proserpina puer. Varro in satura, quae inscribitur “ἄλλος οὗτος Ηρακλῆς᾽: Gravidaque mater +. . peperit Iovi puellum. "liber” quoque excipitur "libri”, "fiber fibri?, quae etiam rationabiliter viden- tur esse secundae declinationis. habent enim feminina in a desinentia quan...' 264717 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|292|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Cumque hic tam formosus homo ac te dignus puellus. Livius in Odyssia: Sancta puer Saturni filia regina. Naevius in II belli Punici: Prima incedit Cereris Proserpina puer. Varro in satura, quae inscribitur “ἄλλος οὗτος Ηρακλῆς᾽: Gravidaque mater +. . peperit Iovi puellum. "liber” quoque excipitur "libri”, "fiber fibri?, quae etiam rationabiliter viden- tur esse secundae declinationis. habent enim feminina in a desinentia quan- tum ad vocem', "libra? et "fibra”, quamvis non sint eiusdem significationis, sicut apud Graecos quoque multa inveniuntur feminina a masculinis derivata non eiusdem significationis, ut ἄκων ἄκαινα non similem habent signifi- cationem, sicut δράκων δράκαινα, λέων λέαινα, regulam tamen eandem servant. item excipiuntur "culter cultri?, "cancer cancri?, quod neutrum etiam invenitur, sed quando morbum significat. Claudius in III his-<noinclude><references/></noinclude> mezrvdgpltmvsc16hf9gsh5mg9gqzib 264731 264717 2026-05-06T16:37:50Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|292|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Cumque hic tam formosus homo ac te dignus puellus. {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}} in {{spatium|{{wl|QQ694030|Odyssia}}}}: Sancta puer Saturni filia regina. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in II {{spatium|{{wl|Q816057|belli Punici}}}}: Prima incedit Cereris Proserpina puer. {{spatium|{{wl|Q206119|Varro}}}} in satura, quae inscribitur ‘ἄλλος οὗτος Ηρακλῆς᾽: Gravidaque mater +. . peperit Iovi puellum. "liber’ quoque excipitur ‘libri’, ‘fiber fibri’, quae etiam rationabiliter viden- tur esse secundae declinationis. habent enim feminina in a desinentia quan- tum ad vocem', ‘libra’ et ‘fibra’, quamvis non sint eiusdem significationis, sicut apud Graecos quoque multa inveniuntur feminina a masculinis derivata non eiusdem significationis, ut ἄκων ἄκαινα non similem habent signifi- cationem, sicut δράκων δράκαινα, λέων λέαινα, regulam tamen eandem servant. item excipiuntur ‘culter cultri’, ‘cancer cancri’, quod neutrum etiam invenitur, sed quando morbum significat. Claudius in III his-<noinclude><references/></noinclude> 4ezlhzcp4dlhalv9ispm04w9i0uep9z 104 81975 264718 2026-05-06T15:43:21Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'toriarum: ut viderent, ine respueret verminaret litteris addivalis quod verminatum ne ad cancer pervenerit. eius genetivus "canceris” esse debet, ut "cicer ciceris?. praeterea notandum "so- cer soceri”, cuwius femininum cum secundum analogiam "haec socera” esse 3 deberet, "haec socrus” in usu est. Iuvenalis in II: Desperanda tibi salva concordia socru. velustissimi tamen commullniter "hic” et δος socrus” proferebant. Accius in Åtreo:... 264718 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 42 — 44|233}}</noinclude>toriarum: ut viderent, ine respueret verminaret litteris addivalis quod verminatum ne ad cancer pervenerit. eius genetivus "canceris” esse debet, ut "cicer ciceris?. praeterea notandum "so- cer soceri”, cuwius femininum cum secundum analogiam "haec socera” esse 3 deberet, "haec socrus” in usu est. Iuvenalis in II: Desperanda tibi salva concordia socru. velustissimi tamen commullniter "hic” et δος socrus” proferebant. Accius in Åtreo: Simul et Pisaea praemia arrepta a socru 10 "a . . . ee . possedit suo. "gener generi” differentiae causa, ne, si "generis” dicamus, aliud signifi- care putetur. "aper apri?, cuius femininum veteres protulerunt "apra”, ut Plinius Secundus in I artium, "coluber? etiam "colubra” facit. haec acer arbor acri dicit Servius in commento Virgilii, cum nullum 15. in "er” feminilnum secundae inveniatur. Ovidius nominativum protulit: Et platanus genialis acerque coloribus impar. Solinus vero rectius "aceris” protulit in admirabilibus de arbore tu- ris: palam fieret intorto eam esse vimine, ramis ad aceris qualitatem. (quaeritur, "Iliber Iiber? an "Iliberus Hiberi? melius dica- 20 tur. Lucanus enim utrumque protulit, in VI: "Si tibi durus Iliber, aut si tibi terga dedisset, et in I III:<noinclude><references/></noinclude> ju3wf4ab64f74mm03pl9zbehhhrec8v 264760 264718 2026-05-06T17:15:23Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 42 — 44|233}}</noinclude>toriarum: ut viderent, ine respueret verminaret litteris addivalis quod verminatum ne ad cancer pervenerit. eius genetivus ‘canceris’ esse debet, ut ‘cicer ciceris’. praeterea notandum ‘so- cer soceri’, cuwius femininum cum secundum analogiam ‘haec socera’ esse 3 deberet, ‘haec socrus’ in usu est. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)|Saturae (Iuvenalis)]]</ref> in II: Desperanda tibi salva concordia socru. velustissimi tamen commullniter ‘hic’ et δος socrus’ proferebant. {{spatium|{{wl|Q311287|Accius}}}} in Åtreo: Simul et Pisaea praemia arrepta a socru 10 ‘a . . . ee . possedit suo. "gener generi’ differentiae causa, ne, si ‘generis’ dicamus, aliud signifi- care putetur. ‘aper apri’, cuius femininum veteres protulerunt ‘apra’, ut Plinius Secundus in I artium, ‘coluber’ etiam ‘colubra’ facit. haec acer arbor acri dicit Servius in commento Virgilii, cum nullum 15. in ‘er’ feminilnum secundae inveniatur. {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} nominativum protulit: Et platanus genialis acerque coloribus impar. Solinus vero rectius ‘aceris’ protulit in admirabilibus de arbore tu- ris: palam fieret intorto eam esse vimine, ramis ad aceris qualitatem. (quaeritur, ‘Iliber Iiber’ an ‘Iliberus Hiberi’ melius dica- 20 tur. {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} enim utrumque protulit, in VI: "Si tibi durus Iliber, aut si tibi terga dedisset, et in I III:<noinclude><references/></noinclude> duza8dz0bmu2ha6havxjg5nhoauq95x 104 81976 264719 2026-05-06T15:43:48Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Qui praestat terris, aufert tibi nomen Hiberus. ergo vel differentiae causa fluvii et gentis apocopa usus est, quomodo Arar dixit pro "Araris”, vel more suo abutens diversis terminationibus, quomodo Achillam et Achillea. nam proprie "Hiberes? sunt gens ab Hiberis profecta, qui ultra Armeniam habitant, quorum singularis nomi- nativus "hic Hiber huius Hiberis? facit, et apud Graecos Ἴβηρ Ἴβηρος. nam alterum Ἴβηρος ᾿Ιβήρου dicun...' 264719 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|234|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Qui praestat terris, aufert tibi nomen Hiberus. ergo vel differentiae causa fluvii et gentis apocopa usus est, quomodo Arar dixit pro "Araris”, vel more suo abutens diversis terminationibus, quomodo Achillam et Achillea. nam proprie "Hiberes? sunt gens ab Hiberis profecta, qui ultra Armeniam habitant, quorum singularis nomi- nativus "hic Hiber huius Hiberis? facit, et apud Graecos Ἴβηρ Ἴβηρος. nam alterum Ἴβηρος ᾿Ιβήρου dicunt.) | ΥΠΠ 45 In "ir? desinentia masculina accepta i faciunt genetivum, ut "vir virr, 46 levir leviri?, "Trevir Trevir?. wunum invenitur, ut quibusdam videtur, fe- mininum tertiae declinationis, "Gaddir Gaddiris?, nomen est civitatis - sed Sallustius neutrum esse ostendit in II historiarum accusativum no- minativo similem ponens: ut alii tradiderunt, Tartessum, Hispa- niae civitatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddir ha- bent. nam si esset femininum, "Gaddirem? dixisset accusativam, non <Gaddir” -, et unum neutrum "ir", quod est indeclinabile, quamvis quidam, ut Charisius, "ir iris? declinaverunt. "abaddir? quoque ('abaddier”?, ὁ βαίτυλος), declinatum non legi. In "or? desinentia Latina, si. sint masculini gel||neris ant feminini vel conmunis, accipiunt "is? et producta o faciunt genetivum, ut "hic orator oratöris?, "salinator salinatöris”, δος | uxor uxöris?, "soror soröris?, "hic? et "haec auctor auctöris”, "pallor pallöris”, "pudor pudöris?, "stridor stridö-<noinclude><references/></noinclude> nqmrmir060y1y1vz23wu6sa8rtfc9pq 264774 264719 2026-05-06T17:16:33Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|234|PRISCIANI INST.}}</noinclude>Qui praestat terris, aufert tibi nomen Hiberus. ergo vel differentiae causa fluvii et gentis apocopa usus est, quomodo Arar dixit pro ‘Araris’, vel more suo abutens diversis terminationibus, quomodo Achillam et Achillea. nam proprie ‘Hiberes’ sunt gens ab Hiberis profecta, qui ultra Armeniam habitant, quorum singularis nomi- nativus ‘hic Hiber huius Hiberis’ facit, et apud Graecos Ἴβηρ Ἴβηρος. nam alterum Ἴβηρος ᾿Ιβήρου dicunt.) | ΥΠΠ 45 In ‘ir’ desinentia masculina accepta i faciunt genetivum, ut ‘vir virr, 46 levir leviri’, ‘Trevir Trevir’. wunum invenitur, ut quibusdam videtur, fe- mininum tertiae declinationis, ‘Gaddir Gaddiris’, nomen est civitatis - sed {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} neutrum esse ostendit in II {{spatium|{{wl|Q1620781|historiarum}}}}<ref>[[deest]]</ref> accusativum no- minativo similem ponens: ut alii tradiderunt, Tartessum, Hispa- niae civitatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddir ha- bent. nam si esset femininum, ‘Gaddirem’ dixisset accusativam, non <Gaddir’ -, et unum neutrum ‘ir", quod est indeclinabile, quamvis quidam, ut Charisius, ‘ir iris’ declinaverunt. ‘abaddir’ quoque ('abaddier’’, ὁ βαίτυλος), declinatum non legi. In ‘or’ desinentia Latina, si. sint masculini gel||neris ant feminini vel conmunis, accipiunt ‘is’ et producta o faciunt genetivum, ut ‘hic orator oratöris’, ‘salinator salinatöris’, δος | uxor uxöris’, ‘soror soröris’, ‘hic’ et ‘haec auctor auctöris’, ‘pallor pallöris’, ‘pudor pudöris’, ‘stridor stridö-<noinclude><references/></noinclude> tceodb1k8rn1m69e5k7unoqnh8gth8v 104 81977 264720 2026-05-06T15:44:19Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ris”, "calor calöris”, "umor unmöris”, "macor macöris” [pro "macies”], "mar- cor marcöris” [ipsa res], 'fervor fervöris?, "rubor ruböris”, "mador madö- ris? - Sallustius in IIII historiarum: munimenta madore infir- marentur -, "algor algöris?, quod etiam "hic algus huius algus? dicitur. δ Plautus in vidularia: " Ino piam, luctum, maerorem, paupertatem, algum, fam em. idem in rudente: Tu vel suda vel peri algu vel tetiam aegrota vel...' 264720 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 44 — 47|235}}</noinclude>ris”, "calor calöris”, "umor unmöris”, "macor macöris” [pro "macies”], "mar- cor marcöris” [ipsa res], 'fervor fervöris?, "rubor ruböris”, "mador madö- ris? - Sallustius in IIII historiarum: munimenta madore infir- marentur -, "algor algöris?, quod etiam "hic algus huius algus? dicitur. δ Plautus in vidularia: " Ino piam, luctum, maerorem, paupertatem, algum, fam em. idem in rudente: Tu vel suda vel peri algu vel tetiam aegrota vel vale. excipiuntur corripientia ὁ etiam in genetivo haec: "hic” et "haec” et "hoc 47 19 memor memöris?, "immemor immemöris”, quod a verbo "<memoro” natum paenultimam eius servavit syllabam (vetustissimi tamen similem genetivo protulerunt eius nominis nominativum. Caecilius in epiclero: Itane Antipbo tinventus profluvia fide? Itane est inmemoris, itane est madida memoria?: 13 et hoc solum in "or? desinens habuit comparativum "memorior”), "indecor indecöris? - Virgilius in ΧΙ: Non tamen indecorem tua te regina reliquit. idem in XII: Nec genus indecores; sine me haec haut mollia fatu. 20 invenitur tamen etiam simplex "decor decöris? paenultima correpta apud vetustissimos, quando pro "decorus decora decorum? accipitur. Naevius in carmine belli Punici: Magnamque domum decöremque ditem vexerant,<noinclude><references/></noinclude> rqjbm0hqblvpibo7i5flm8weiet7e6n 264759 264720 2026-05-06T17:15:18Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 44 — 47|235}}</noinclude>ris’, ‘calor calöris’, ‘umor unmöris’, ‘macor macöris’ [pro ‘macies’], ‘mar- cor marcöris’ [ipsa res], 'fervor fervöris’, ‘rubor ruböris’, ‘mador madö- ris’ - {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in IIII {{spatium|{{wl|Q1620781|historiarum}}}}<ref>[[deest]]</ref>: munimenta madore infir- marentur -, ‘algor algöris’, quod etiam ‘hic algus huius algus’ dicitur. δ {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q2523113|vidularia}}}}<ref>[[Vidularia|Vidularia]]</ref>: ‘ Ino piam, luctum, maerorem, paupertatem, algum, fam em. idem in rudente: Tu vel suda vel peri algu vel tetiam aegrota vel vale. excipiuntur corripientia ὁ etiam in genetivo haec: ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc 47 19 memor memöris’, ‘immemor immemöris’, quod a verbo ‘<memoro’ natum paenultimam eius servavit syllabam (vetustissimi tamen similem genetivo protulerunt eius nominis nominativum. Caecilius in epiclero: Itane Antipbo tinventus profluvia fide’ Itane est inmemoris, itane est madida memoria’: 13 et hoc solum in ‘or’ desinens habuit comparativum ‘memorior’), ‘indecor indecöris’ - {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in ΧΙ: Non tamen indecorem tua te regina reliquit. idem in XII: Nec genus indecores; sine me haec haut mollia fatu. 20 invenitur tamen etiam simplex ‘decor decöris’ paenultima correpta apud vetustissimos, quando pro ‘decorus decora decorum’ accipitur. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}} in {{spatium|{{wl|Q816057|carmine {{spatium|{{wl|Q816057|belli Punici}}}}}}}}: Magnamque domum decöremque ditem vexerant,<noinclude><references/></noinclude> 6sk73ac0vnm0y7xyy074zux1c6hsig5 104 81979 264721 2026-05-06T15:44:55Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'aliter enim iambus stare non potest. Sallustius in III: equis οἱ armis decoribus cultus. in eodem: dedecores inultique terga 48 ab hostibus caedebantur. quae ab eo derivata vel composita, quod est "decus decoris?, illius declinationem servant, sicut a corpore quoque composita eius declinationem servant, "bicorpor bicorporis”, "tricorpor tri- ὅ corporis”, ut Ac|cius in Eriphyla: Pallas bicorpor anguium spiras trahit. Virgilius in VI:... 264721 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|236|PRISCIANI INST.}}</noinclude>aliter enim iambus stare non potest. Sallustius in III: equis οἱ armis decoribus cultus. in eodem: dedecores inultique terga 48 ab hostibus caedebantur. quae ab eo derivata vel composita, quod est "decus decoris?, illius declinationem servant, sicut a corpore quoque composita eius declinationem servant, "bicorpor bicorporis”, "tricorpor tri- ὅ corporis”, ut Ac|cius in Eriphyla: Pallas bicorpor anguium spiras trahit. Virgilius in VI: Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. || thaec arbor” quoque "arboris?, quod a robore derivatum illius declinatio- 10 nem servans corripuit paenultimam genetivi, et a "puero” eomposita, "Publi- por Publiporis? et "Marcipor Marciporis? (sic Probus; ita enim antiqui pro "Publii puer” et "Marci puer? dicebant), quae o non producunt in obli- quis casibus: unus constitit in agro Lucano gnarus loci, nomine Publipor (Sallustius im Ill historiarum hoc protulit). 15 49 Neutra quoque et Graeca omnia correpta o, addita "is? faciunt gene- tivum, ut "hoc marmor marmöris”, "aequor aequöris”, "hic Hector Hectö- ris, "Actor Actöris”, quando est nomen proprium Graecum. Virgilius: Actöris Aurunci spolium, quassatque trementem. ab eo autem, quod est "hoc ador?, genetivus in usu frequenti non est, 20 cuius derivativum o productum habet contra rationem aliorum, quae ex neutris eiusdem terminationis derivantur. Virgilius in VII:<noinclude><references/></noinclude> e2s790jjtrencv4nr8fmd43r9yz751c 264776 264721 2026-05-06T17:16:43Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|236|PRISCIANI INST.}}</noinclude>aliter enim iambus stare non potest. {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in III: equis οἱ armis decoribus cultus. in eodem: dedecores inultique terga 48 ab hostibus caedebantur. quae ab eo derivata vel composita, quod est ‘decus decoris’, illius declinationem servant, sicut a corpore quoque composita eius declinationem servant, ‘bicorpor bicorporis’, ‘tricorpor tri- ὅ corporis’, ut Ac|cius in Eriphyla: Pallas bicorpor anguium spiras trahit. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VI: Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. || thaec arbor’ quoque ‘arboris’, quod a robore derivatum illius declinatio- 10 nem servans corripuit paenultimam genetivi, et a ‘puero’ eomposita, ‘Publi- por Publiporis’ et ‘Marcipor Marciporis’ (sic {{spatium|{{wl|Q722683|Probus}}}}; ita enim antiqui pro ‘Publii puer’ et ‘Marci puer’ dicebant), quae o non producunt in obli- quis casibus: unus constitit in agro Lucano gnarus loci, nomine Publipor ({{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} im Ill {{spatium|{{wl|Q1620781|historiarum}}}}<ref>[[deest]]</ref> hoc protulit). 15 49 Neutra quoque et Graeca omnia correpta o, addita ‘is’ faciunt gene- tivum, ut ‘hoc marmor marmöris’, ‘aequor aequöris’, ‘hic Hector Hectö- ris, ‘Actor Actöris’, quando est nomen proprium Graecum. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}: Actöris Aurunci spolium, quassatque trementem. ab eo autem, quod est ‘hoc ador’, genetivus in usu frequenti non est, 20 cuius derivativum o productum habet contra rationem aliorum, quae ex neutris eiusdem terminationis derivantur. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in VII:<noinclude><references/></noinclude> 6i086gdwdjqhkbfhix1l2a35t90h4an 104 81980 264722 2026-05-06T15:45:25Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'adörea liba per herbam Subiciunt epulis. et puto ideo produci, quia a verbo derivatur producente o paenultimam, id est "adöro”. ergo "ador” quoque, cum ab eodem sit verbo, necessario, si 5 declinaretur, produceret o in genetivo, quod rursus prohibebat regula neu- trorum in "or” terminantium. duabus igitur sibi adversis regulis repugnan- tibus mansit indeclinabile, quamvis inveniatur huius quoque apud quos- dam veterum genetivus, modo... 264722 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 47 — 51|237}}</noinclude>adörea liba per herbam Subiciunt epulis. et puto ideo produci, quia a verbo derivatur producente o paenultimam, id est "adöro”. ergo "ador” quoque, cum ab eodem sit verbo, necessario, si 5 declinaretur, produceret o in genetivo, quod rursus prohibebat regula neu- trorum in "or” terminantium. duabus igitur sibi adversis regulis repugnan- tibus mansit indeclinabile, quamvis inveniatur huius quoque apud quos- dam veterum genetivus, modo producens modo corripiens paenultimam secundum supra dictas diversas rationes, ut G. Annius in I: 10 Hic adoris dat primitias, ibi sangnuine libat. idem in II: " | Illam sponte satos adoris stravisse maniplos. idem in 111: Emicat |in nubes nidoribus ardor adoris. 15 excipitur etiam "hoc cor cordis?, quod assumit d in genetivo. ut breviter igitur supra dictam colligamus regulam: in "or? desinentia neutra et Graeca et quaecumque derivåntur vel componuntur a primitivis paenultimam corri- prentibus, ea gånetivi paenultimam corripiunt, celltera producunt exceptis "cor? et "ador”. 20 In “Γ΄, cuiuscumque sint generis, accepta "is? faciunt genetivum, ut X 51 "hic vultur vulturis?, "turtur turturis?, "hoc sulphur huius sulphuris?, "hic? et "haec fur huius furis?. excipitur "hic satur huius saturi?, unde Lu- canus: saturum taåmen obsidet hostem,<noinclude><references/></noinclude> eujm7yvq9lxgnjjtxpf56zngirk6zsh 264777 264722 2026-05-06T17:16:48Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 47 — 51|237}}</noinclude>adörea liba per herbam Subiciunt epulis. et puto ideo produci, quia a verbo derivatur producente o paenultimam, id est ‘adöro’. ergo ‘ador’ quoque, cum ab eodem sit verbo, necessario, si 5 declinaretur, produceret o in genetivo, quod rursus prohibebat regula neu- trorum in ‘or’ terminantium. duabus igitur sibi adversis regulis repugnan- tibus mansit indeclinabile, quamvis inveniatur huius quoque apud quos- dam veterum genetivus, modo producens modo corripiens paenultimam secundum supra dictas diversas rationes, ut G. Annius in I: 10 Hic adoris dat primitias, ibi sangnuine libat. idem in II: ‘ | Illam sponte satos adoris stravisse maniplos. idem in 111: Emicat |in nubes nidoribus ardor adoris. 15 excipitur etiam ‘hoc cor cordis’, quod assumit d in genetivo. ut breviter igitur supra dictam colligamus regulam: in ‘or’ desinentia neutra et Graeca et quaecumque derivåntur vel componuntur a primitivis paenultimam corri- prentibus, ea gånetivi paenultimam corripiunt, celltera producunt exceptis "cor’ et ‘ador’. 20 In ‘Γ΄, cuiuscumque sint generis, accepta ‘is’ faciunt genetivum, ut X 51 "hic vultur vulturis’, ‘turtur turturis’, ‘hoc sulphur huius sulphuris’, ‘hic’ et ‘haec fur huius furis’. excipitur ‘hic satur huius saturi’, unde Lu- canus: saturum taåmen obsidet hostem,<noinclude><references/></noinclude> 9i2f67md890nay35r6lfylgz1t3k5jz 104 81981 264723 2026-05-06T15:45:59Z Saumache 27923 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'quod ideo est secundae declinationis, quia facit femininum in a desiuens, id est "haec satura” - Terentius in hecyra: Sed cum tu satura atque ebria eris, puer ut satur sit, facito -, quod a Probo praetermissum doctissime attendit noster praeceptor s Theoctistus, omnis eloquentiae decus, cui quicquid in me sit doctrinae 52 post deum imputo. excipiuntur etiam in neutris haec, quae pro u Ὁ cor- reptam habent per obliquos casus, ut "hoc r... 264723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|238|PRISCIANI INST.}}</noinclude>quod ideo est secundae declinationis, quia facit femininum in a desiuens, id est "haec satura” - Terentius in hecyra: Sed cum tu satura atque ebria eris, puer ut satur sit, facito -, quod a Probo praetermissum doctissime attendit noster praeceptor s Theoctistus, omnis eloquentiae decus, cui quicquid in me sit doctrinae 52 post deum imputo. excipiuntur etiam in neutris haec, quae pro u Ὁ cor- reptam habent per obliquos casus, ut "hoc robur huius roböris”, "ebur eböris”, “ἴδ femöris”. Horatius: femur, Cerinthe, tuum. 10 Virgilius. in X: ocius ensem Aeneas viso Tyrreni sanguine laetus Eripit ἃ femore: dicitur tamen et "hoc femen feminis?? cuius nominativus raro in usu est, 13 "iecur iecoris? vel "iocineris”, qui genetivus videtur a nominativo "iocinus” venire, qui in usu non est. Persius: ” et quae semel intus . Innata est rupto' iecore exierit caprificus? In "as? desinentia Latina masculini generis sunt vel feminini vel 20 commnnis et ablata 5, addita "tis? faciunt genetivam, ut "hic Maecenas Maecenatis”, δος civitas civilatis”, "hic” et "haec Arpinas huius Arpinatis”.<noinclude><references/></noinclude> l9cyeikpnosyynn25boqzm92k1d3qv4 264763 264723 2026-05-06T17:15:38Z Saumache 27923 /* top */ auto using [[Project:AWB|AWB]] 264763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|238|PRISCIANI INST.}}</noinclude>quod ideo est secundae declinationis, quia facit femininum in a desiuens, id est ‘haec satura’ - {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in hecyra: Sed cum tu satura atque ebria eris, puer ut satur sit, facito -, quod a {{spatium|{{wl|Q722683|Probo}}}} praetermissum doctissime attendit noster praeceptor s Theoctistus, omnis eloquentiae decus, cui quicquid in me sit doctrinae 52 post deum imputo. excipiuntur etiam in neutris haec, quae pro u Ὁ cor- reptam habent per obliquos casus, ut ‘hoc robur huius roböris’, ‘ebur eböris’, ‘ἴδ femöris’. {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}}: femur, Cerinthe, tuum. 10 {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}}. in X: ocius ensem Aeneas viso Tyrreni sanguine laetus Eripit ἃ femore: dicitur tamen et ‘hoc femen feminis’’ cuius nominativus raro in usu est, 13 "iecur iecoris’ vel ‘iocineris’, qui genetivus videtur a nominativo ‘iocinus’ venire, qui in usu non est. {{spatium|{{wl|Q332785|Persius}}}}: ’ et quae semel intus . Innata est rupto' iecore exierit caprificus’ In ‘as’ desinentia Latina masculini generis sunt vel feminini vel 20 commnnis et ablata 5, addita ‘tis’ faciunt genetivam, ut ‘hic Maecenas Maecenatis’, δος civitas civilatis’, ‘hic’ et ‘haec Arpinas huius Arpinatis’.<noinclude><references/></noinclude> sg5flotvayf6h84d4h93ynrhagpk39v 106 81982 264726 2026-05-06T16:15:29Z Aleator 135 copied from [[:fr:Livre:Testament-StruchdeBesalu-ADPO3E1.djvu]], by [[:fr:Discussion utilisateur:Rouziès]] 264726 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Testament de Struch de Besalu (1409) |Language=la |Volume= |Author= |Translator= |Editor=Transcription faite par Sarah Maugin (Doctorante à l'Université de Perpignan) |Illustrator= |Publisher= |Address= |Year=1409 |Source=Archives départementales des Pyrénées-Orientales |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist /> |Remarks= |Header= |Footer= }} ifg18aszintmd28may4qxr2u21uu5f4 104 81983 264727 2026-05-06T16:18:21Z Aleator 135 copied from [[:fr:Page:Testament-StruchdeBesalu-ADPO3E1.djvu]], by [[:fr:Discussion utilisateur:Rouziès]] and [[:fr:Discussion utilisateur:Sarah Maugin]] 264727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aleator" /></noinclude><small><Testamentum Astruc de Besulu> <small>1. Quoniam nullus in carne positus mortem corporalem evadere potest, idcirco in Dei /<br /> 2. nomine ego Struch de Besulum judeus villae Perpiniani quidquid eger corpore tamen /<br /> 3. per Dei gratiam compos mente in meo bono censu [sensu], plena memoria firmaque / <br> 4. hoc meum facio, condo et ordino ultimum testamentum in quo omnia bona mea /<br> 5. inscriptis ordinata reperiantur. Et in primis eligo corpori meo sepulturam /<br> 6. in fosario judeorum villae Perpiniani. Et subsequente facio meos manumissores /<br> 7. et huiusmodi mei testamenti executores videlicet Berengarium Pereta notarium, Vitalem /<br> 8. Bendit et magistrum Vitalis Astruc de Bisuldino filium meum judeos Perpiniani. /<br> 9. Quibus vel duobus ipsorum dono plenum posse licenciam et liberam potestatem /<br> 10. et auctoritatem hanc meam ultimam voluntatem exequendi et complendi prout /<br> 11. inferius scriptum et ordinatum reperietur, absque tamen dampno et missionibus /<br> 12. eorumdem. Necnon in continenti me mortuo bona mea omnia mobilia /<br> 13. et in mobilia [immobilia] ac jura universa absque metu pene et licentia cuiuscumque /<br> 14. curie seu persone minime petita seu requisita ad manus eorum occupandi /<br> 15. et recipiendi et illa conjunctim vel divisim vendendi et alienandi in en— /<br> 16. —quantu vel sine enquantu illis persone et personis et pretiis quibus dicitis meis /<br> 17. manumissoribus vel duobus ipsorum insolidum videbitur faciendum juraque michi /<br> 18. pertinencia in predictis que dicti mei manumissores vel duobus ipsorum vendiderint /<br> 19. vel alienaverint in emptores /<br></small><noinclude></noinclude> 51glo0psj4h9gsrazu0ahbrhq80kntb 14 81984 264806 2026-05-06T18:35:48Z Demetrius Talpa 13304 nova 264806 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Genera]] 5vcpsr70jk514gxaypstmxgbab9jix4 0 81985 264858 2026-05-06T21:09:11Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 14 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 13 |AnteNomen=Francogallia (1586)/13 |Post=Capitum 15 |PostNomen=Francogallia (1586)/15 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=128 to=138 fromsection=14 tosection=14 /> {{Liber |Ante= Capitum 13 |AnteNomen=Francogallia (1586)/13 |Post=Capitum 15 |PostNomen=Francogal...' 264858 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 14 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 13 |AnteNomen=Francogallia (1586)/13 |Post=Capitum 15 |PostNomen=Francogallia (1586)/15 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=128 to=138 fromsection=14 tosection=14 /> {{Liber |Ante= Capitum 13 |AnteNomen=Francogallia (1586)/13 |Post=Capitum 15 |PostNomen=Francogallia (1586)/15 }} </div> btbnyzi31hljqh1ijx56e8gw9i9y0w8 104 81986 264860 2026-05-06T21:14:05Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'prouincialibus, qui militares equos ad vſum İmperatoris conferebant. Supereft, vt de ijs magiſtratibus differamus, qui vulgo PARES FRANCIÆ nominantur: quanquam nobis qui- dem non ftudium, fed monimentorum facul- tas deeft. Nam ex tanto librorum numero,qui Francogalliæ Annales & Chronica dicuntur, nevnus quidem adhuc editus eft,in quo proba- bilis aliquaillius inftituti ratio pferatur. Quod enim Guaguinus & Italus quidam Paulus Æ- milius non t... 264860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|141}}</noinclude>prouincialibus, qui militares equos ad vſum İmperatoris conferebant. Supereft, vt de ijs magiſtratibus differamus, qui vulgo PARES FRANCIÆ nominantur: quanquam nobis qui- dem non ftudium, fed monimentorum facul- tas deeft. Nam ex tanto librorum numero,qui Francogalliæ Annales & Chronica dicuntur, nevnus quidem adhuc editus eft,in quo proba- bilis aliquaillius inftituti ratio pferatur. Quod enim Guaguinus & Italus quidam Paulus Æ- milius non tam Regum Gallię hiftoricus,quam Paparum affentator mercenarius,& alij nefcio qui vulgo fcribunt, magiftratus illos vel à Pipi no, vel à Carolo Magno inftitutos fuiffe:id pla- nè abfurdú effe, vel hinc licet intelligatur,quòd extam multis Germanis Hiftoricis, qui regum illorum ætate,aut paulò infra eorum ætatem hiftorias fcripferunt, nullus planè Magiftratu- um illorum mentionem vel tenuiffimam in- terponit. Quinetiam Aimoini de Francorum inftitutis & rebusgeftis hiftoria,vfque ad Ludo- uici Pij, eiufq; Appendix ad Ludouici Iunioris Regis XXXVII. ætatem perducta, nuſquam horum Parium mentionem facit. Quaretani- tiſper dum certius aliquid afferatur, inſtitutű adillud Hugonis Capetti regnum referendum arbitrabor:qui cùm remoto herede legitimo regnum occupaffet,proceres aliquot nouo quo dam honore ac beneficio fibi deuinciendos pu- tauit. nam eiufmodi aliquid ab illo factum o- mnes confentiunt. Eius autem inftituti exem<noinclude></noinclude> 0fqppz3x96l6syk7oykaigee4wr05fz 104 81987 264861 2026-05-06T21:22:39Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'plum facilè intelligitur ex Feudali iure fumptű fuiſſe : quo iure Vaffalli qui ab eodem Seniore ac patrono feuda receperunt, Pares inter fe, hoceft,quaſióµónµo,appellantur. quorum tri. plex hæc poteftas eft: primum, vt qui in vaflal forum ordinem cooptantur, pro eorum colle gio cooptentur: lib. Feud. 2. titul. 2. tum vt ro- gati teftimonium de inueftitura dicant: libro 2. titulo decimonono. poftremò, vt G qua vel inter ipfos, vel inter Senior... 264861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|142|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>plum facilè intelligitur ex Feudali iure fumptű fuiſſe : quo iure Vaffalli qui ab eodem Seniore ac patrono feuda receperunt, Pares inter fe, hoceft,quaſióµónµo,appellantur. quorum tri. plex hæc poteftas eft: primum, vt qui in vaflal forum ordinem cooptantur, pro eorum colle gio cooptentur: lib. Feud. 2. titul. 2. tum vt ro- gati teftimonium de inueftitura dicant: libro 2. titulo decimonono. poftremò, vt G qua vel inter ipfos, vel inter Seniorem & inter ipfos controuerfia exoriatur, ipfi iudicium & ciuilė & criminale exerceant.libro fecundo,titul.46. & titul.5 2.& titul. 55. Et profectò ita eſt,vt Pa- res Franciæ hoc iure fint: primum vt neque in- augurari,nifi pro collegio, neque abdicari, niſi cauffa in confilio cognita,neque ad aliud vllum nifi ad collegatum iudicium, vocari poffint. quanquam Parifienfis Senatus hanc fibi au- &toritatem aſciuit, vt Pares cauffam apud ſe dicere iubeat. Ac Budæus quidem vir lon- gè doctiffimus, Pares illos Patritiorum nomi. ne appellat: fcribitque videri fibi ab vno ali- quo Rege inftitutos, ex eorum numero, qui Germanicum Imperium obtinuerunt:propter ea quod Iuftinianus Patres eos ab imperatore delectos effe ait, quafi Reipubl. patronos, tu- torefque. Ego verò doctiffimiviri fententi- am non afpernor: præfertim à Parium dignita- te non alienam. Fuit enim Romanorum Im- perat. pofteriorum ætate Patritiatus, dignitas ab illa Parium non admodum diſſimilis: par- tim<noinclude></noinclude> a1x07x2tqfl9b9nrwhg4cyf0m1rximq 104 81988 264862 2026-05-06T21:28:39Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tim quòd Reipublicæ quodammodo patres e- rant, vt Suidas teſtatur: & de fummis quibuf que rebus ab Imperatore confulebantur: infi- guibufq; ijfdem, quibus Confules, vtebantur: ac maiorem quidem Præfecto Prætorio, mi- norem autem Confule, honorem atque au- &oritatem habebant. Quod ex luftiniani Nouellis, & Sidonio Apollinari,& Claudiano, & Caffiodoro præfertim cognofci poteft. Sed tranflato in Germanos Imperij nomine, vlur- patum hunc honorem... 264862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|143}}</noinclude>tim quòd Reipublicæ quodammodo patres e- rant, vt Suidas teſtatur: & de fummis quibuf que rebus ab Imperatore confulebantur: infi- guibufq; ijfdem, quibus Confules, vtebantur: ac maiorem quidem Præfecto Prætorio, mi- norem autem Confule, honorem atque au- &oritatem habebant. Quod ex luftiniani Nouellis, & Sidonio Apollinari,& Claudiano, & Caffiodoro præfertim cognofci poteft. Sed tranflato in Germanos Imperij nomine, vlur- patum hunc honorem non arbitror.neque ve- rifimile eft, vllos eiufmodi Patritios ab aliquo Germanico Imperatore, qui idem Francogal- liæ Rex effet, inftitutos fuiffe, vt non aliquis ex Gerinanis hiftoricis eius mentionem fecil- fer. Deniqueidem Budæus, codem loco hæfi- tans,commemorat eiufmodi Parium dignita- tem apud ceteras quoque vicinas gentes fuiffe: atque in Regijs Commentarijs fcriptum effe, anno MCCXXIIII. Ioannem quendam Nigel- lanum Flandrum, cui controuerfia in Flan- dria illata eflet à Comitifla Flandriæ, ad Pares Franciæ appellaſſe: quòd æquo iudicio apud Pares Flandriæ certare fe non poffe iuraffet. cumque à Comitiffa ad Parium Flandriæ iudi- cium reuocaretur, tandem certis de cauflis de- cretum fuiffe,vt ea controuerfia ad Pares Fran- ciæ introduceretur. Caufla autem tranflatiiu- dicij cuiufmodi fuerit, neque Budæus expo- nit: & qui in iure feudali verfatus fuiffet, nun- quá prætermififfet.Verü vt ia baius magiftratus<noinclude></noinclude> 2u8r5lmaafisei8cujzpv5lk32mqt3u 104 81989 264863 2026-05-06T21:32:18Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'inſtitutum paulo planius ac certius expona- mus: primum omnium, vt iam antè dixi, con- ftare inter omnes arbitror, nullam Parium no- minis, neque apud Germanos, neq; apud Gal- los hiftoricos ante Capeuingiorum regum mé- tionem inueniri. Sed quoniam eruta quædam nuper vetuftatis monimenta video, atque in lucem edita, in quibus illorum Parium iura nó minima ex parte defignantur, operæpretium efle arbitror quæ ex illis commentarijsobferua- uimus... 264863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|144|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>inſtitutum paulo planius ac certius expona- mus: primum omnium, vt iam antè dixi, con- ftare inter omnes arbitror, nullam Parium no- minis, neque apud Germanos, neq; apud Gal- los hiftoricos ante Capeuingiorum regum mé- tionem inueniri. Sed quoniam eruta quædam nuper vetuftatis monimenta video, atque in lucem edita, in quibus illorum Parium iura nó minima ex parte defignantur, operæpretium efle arbitror quæ ex illis commentarijsobferua- uimus,breuiter exponere: idque eo lubentius, quodab eo ipfo, à quo illi commentarij nuper euulgati funt, in aliam partem ac veritas & ra- tio poftulat, contorquentur. Ergo eorum qui- dem inftituendorum cauffam duplicem video fuiffe: primùm,vt regis inaugurationi atque (vt tum loquebantur) inueftituræ præeffent. hoc eft,vt regem imperij fui infignibus, atque infu- lis, folenniter in Principum atque Optimatum conuentu exornarent.deinde vt fiquisè Poten- tium & Principum Franciæ numero fraudis ca- pitalis reus fieret,iudicium illud exercerent. nã cùm antiquitus ea iudicia in publico Gentis Co cilio exercerentur(vt fuperius copiosè demon- ſtratum eſt) atque is mos Maiorum paulatim Capeuingiorum inftituto ad iuridiciale parla- métum (de quo pofterius dicemus) traducicœ- piffet:neq; Principes regni facilè illi parlamen- to fuas fortunas committendas putaret, Regi- bus illis ad fuas rationes commodiflimum fore vifum eft, præter illius parlamenti curiam, fuú hunc<noinclude></noinclude> aw06643rh6u800j2e2pwzryyzd9xmca 104 81990 264864 2026-05-06T21:34:46Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'hunc Parium confeffum inſtituere, quæ Pari- um curia vocitata eft: quorum tamen ordo ac enim numerus aliquandiu varius fuit. neque Duodecim viri femper fuerunt, vt eosipfos à quibus hæc monimenta prolata funt, ariolati video: fed interdum plures, interdum paucio- reserant: prout Regi, à quo in fummi honoris ac beneficij loco magiftratus ille deferebatur, commodum videbatur. Id quod ex infrafcri- ptis monimentis cognofcere licebit: quorum anti... 264864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|145}}</noinclude>hunc Parium confeffum inſtituere, quæ Pari- um curia vocitata eft: quorum tamen ordo ac enim numerus aliquandiu varius fuit. neque Duodecim viri femper fuerunt, vt eosipfos à quibus hæc monimenta prolata funt, ariolati video: fed interdum plures, interdum paucio- reserant: prout Regi, à quo in fummi honoris ac beneficij loco magiftratus ille deferebatur, commodum videbatur. Id quod ex infrafcri- ptis monimentis cognofcere licebit: quorum antiquiffimum eft fub anno MCCXVI. hoc eſt fub Rege Ludouico Craffo: ludicatum eſt à Pa- ribus Regni noftri, videlicetà Rhemenfi Ar- chiepifcopo, Wilel. Lingonen. Guillelmo Ca- thalaunenfi, Ph. Beluacenfi, Stephano Nouio- menfiepifcopis,& Odone Duce Burgundiæ, & à multis alijs Epifcopis & Baronibus noftris, vi- delicet Altifiod.R.Carnot.G.Siluanet.&I.Le- xouienfi Epifcopis, & Comite Pontiui, R. Co- mite Drocarun, B. Comite Británia, C.Comi- te S.Pauli, Wil. de rupibus. Senefc. Andeg. Wil. Comite luuigniaci,l.Comite Bellimontis,& R. Comite Alencon. nobis audientibus, & iudici- um adprobantibus, &c. Quibus ex verbis co- gnofci poteft, non eofdem fuifle perid tempus Pares Franciæ,qui pofteriorib.temporibus fue- runt: magnamque illorum partem,pro illorum téporum fuperftitione, Archiepif.& Epifcopos fuiffe. Nam cũ Epifcopales fedes ijs in locis con- ftituerentur,quibus opima & fructuofa prædia & tanquam ſatrapiæ attributæ Regum libera- K<noinclude></noinclude> g4j5ow4aqj06tzhmf33v64nni0t94rp 104 81991 264865 2026-05-06T21:37:12Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'litate fuerant, facilè cum illis opibus fuperbia Sacerdotum creuit: ac tum præfertim cum ſa- cerdotia & Epifcopatus non propter muneris Ecclefiaftici functionem, fed propter opum & potentiæ magnitudinem ad homines illuftrifa milia natos deferri cœpti funt. Hinc illud Sige- berti fub anno D. Collatis à Clodoueo rege multis prædiis Ecclefiæ Rhemenfi, Remigius multa eorum parte data Ecclefiæ Laudunéli fe- dem Epiſcopatus ibi effe conftituit. Sed... 264865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|146|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>litate fuerant, facilè cum illis opibus fuperbia Sacerdotum creuit: ac tum præfertim cum ſa- cerdotia & Epifcopatus non propter muneris Ecclefiaftici functionem, fed propter opum & potentiæ magnitudinem ad homines illuftrifa milia natos deferri cœpti funt. Hinc illud Sige- berti fub anno D. Collatis à Clodoueo rege multis prædiis Ecclefiæ Rhemenfi, Remigius multa eorum parte data Ecclefiæ Laudunéli fe- dem Epiſcopatus ibi effe conftituit. Sed ad Pa- rium inftitutum redeamus. nam ex aliis com- mentariis aliud Parium iudicium aduerfus Pe- trum Mauclerum, (id eft, maledoctum) Armo- ricæ Britanniæ Principem,his profertur verbis: Ex anno MCCxxx. Galterus Dei gratia Seno- nenſis Archiepifcopus, Galterus eadem gratia Carnotenfis &Guillelmus Parifienfis Epiſcopi, Comes Flandriæ, Th. Comes Campaniæ, Co- mes Niuernéfis, Comes Blefenfis, Comes Car- notenfis,Comes Montisfortis, Comes Vindo- cinenfis,Comes Rociaca, Matthæus de Mont- morencio Franciæ Conftabularius, Iohannes Sueffionenfis,Stephanus de Sacrocæfare,Vice- comes Bellimontis,&c. notum facimus, quòd nos coram chariffimo domino noftro Ludoui- co Rege Fraciæ iudicauimus vnanimiter, quod Petrus quondam Britanniæ Comes,propter ea quæ eidem domino Regi fors fecerat, Baillium Britanniæ per iuftitiam amifit,& quod Barones Britanniæ & alij qui ei fecerunt fidelitatem vel homagium ratione illius Baillij, funt penitus abfolu-<noinclude></noinclude> ab4mekfmzzzzg5m310gdutg2mmsk1j0 104 81992 264866 2026-05-06T21:54:32Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'abfoluti, & quicti ab illa fidelitate & homagio, &c. Sed aliud infignius profertur, ex anno Mcccxv. fub Rege Ludouico Hutino, ex quo intelligitur, primùm quàm fæpe Parium digni- tas variis Principibus attributa fuerit: deinde ad illorum iudicia nonnullos infuper alios è Francia proceribus & fatrapis Epifcopis adhi- berifolitos: poftremò in illorum numero in- terdum etiam Reges ac principes exteros fuif- le, fiquidem fatrapiam aliquam ex iis,... 264866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|147}}</noinclude>abfoluti, & quicti ab illa fidelitate & homagio, &c. Sed aliud infignius profertur, ex anno Mcccxv. fub Rege Ludouico Hutino, ex quo intelligitur, primùm quàm fæpe Parium digni- tas variis Principibus attributa fuerit: deinde ad illorum iudicia nonnullos infuper alios è Francia proceribus & fatrapis Epifcopis adhi- berifolitos: poftremò in illorum numero in- terdum etiam Reges ac principes exteros fuif- le, fiquidem fatrapiam aliquam ex iis, quibus Pariatus dignitas attributafuerat, poffidebant. Verba autem illius Commentarij hæc funt: Nos Pares fupradicti ad requeſtam & manda- tum Regis venimus in fuam curiam Parifius, & fecimus & tenuimus curiam cum duodecim aliis perfonis, prælatis, & aliis altis hominibus, Archiepifcopo Rothomagi,Epifcopis Briocen- fi & Maclouienfi, Philippo filio Regis Francia, Comite Pictauienfi, Ludouico Ebroicarum Comite, Carolo Comite Marchiæ, Guydone Comite S. Pauli, Gaucherio dom. Caftellionis: & Portiani, Comeftabili Franciæ, primogeni- to Comitiis Claromontis, Io.dom. Claromnor* tis & Carolefij, dom. de Marcueil, & Milone dom.de Noyers, à nobis clectis ad iudicandum nobifcum,tanquam curia Paribus munita regis auctoritate: qui dixit fe non poffe plures Pares habere:quia Dux Aquitania, népe rex Angliæ, qui vocatus fuerat,fe excufauit ob bellű Scoto- rum:Dux Burg.quoq; excufauit fe propter cer- tam exonia:Epifc.Nouioduni mortuus erat:& K 2<noinclude></noinclude> 5cnne9gxgwfxg2ko44ve3isca8oklqy