Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 2875 264940 194424 2026-05-08T03:26:59Z ~2026-27837-14 32445 /* 10 */ 264940 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{titulus2 |Scriptor=Gaius Iulius Caesar |OperaeTitulus=Commentarii de bello Gallico |OperaeWikiPagina=Commentarii de bello Gallico |Annus=post 52 |SubTitulus=Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Commentarii de bello Gallico/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Commentarii de bello Gallico/Liber III }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#1|1]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#2|2]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#3|3]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#4|4]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#5|5]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#6|6]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#7|7]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#8|8]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#9|9]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#10|10]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#11|11]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#12|12]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#13|13]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#14|14]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#15|15]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#16|16]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#17|17]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#18|18]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#19|19]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#20|20]] <br /> [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#21|21]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#22|22]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#23|23]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#24|24]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#25|25]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#26|26]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#27|27]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#28|28]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#29|29]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#30|30]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#31|31]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#32|32]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#33|33]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#34|34]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#35|35]] |} === 1 === Cum esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. === 2 === His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. === 3 === Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent. === 4 === Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem magnosque spiritus in re militari sumerent. De numero eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod propinquitatibus adfinitatibusque coniuncti quantam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos; fines latissimos feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia. === 5 === Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum Haeduum magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint. His datis mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet. === 6 === Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum tanta multitudo lapides ac tela coicerent, in muro consistendi potestas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. === 7 === Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. === 8 === Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. === 9 === Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. === 10 === <nowiki>[Caesar]</nowiki> certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorem progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium ferrent non poterat. === 11 === Ea re constituta, secunda vigilia magno cum strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. === 12 === Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentibus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. === 13 === Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. === 14 === Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat) facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. === 15 === Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. === 16 === Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. === 17 === His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. === 18 === Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. === 19 === Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. === 20 === Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant. === 21 === Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. === 22 === Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. === 23 === Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. === 24 === Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. === 25 === Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis [uni] militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. === 26 === Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. === 27 === Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. === 28 === Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. === 29 === Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. === 30 === Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est) tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent? === 31 === Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent. === 32 === Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. Re renuntiata ad suos illi se quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. === 33 === Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones accensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LIII. === 34 === Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. === 35 === His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Commentarii de bello Gallico - Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Commentarii de bello Gallico - Liber III }} {{finis}} [[en:Commentaries on the Gallic War/Book 2]] [[fr:La Guerre des Gaules/Livre II]] [[nl:Commentarii de bello Gallico/Boek II]] [[pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/II]] 6xo2y0wk5m6ikaexmcn4dyspmptxwuo 264946 264940 2026-05-08T04:36:19Z ~2026-27837-14 32445 /* 33 */ 264946 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{titulus2 |Scriptor=Gaius Iulius Caesar |OperaeTitulus=Commentarii de bello Gallico |OperaeWikiPagina=Commentarii de bello Gallico |Annus=post 52 |SubTitulus=Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Commentarii de bello Gallico/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Commentarii de bello Gallico/Liber III }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#1|1]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#2|2]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#3|3]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#4|4]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#5|5]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#6|6]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#7|7]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#8|8]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#9|9]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#10|10]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#11|11]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#12|12]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#13|13]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#14|14]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#15|15]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#16|16]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#17|17]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#18|18]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#19|19]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#20|20]] <br /> [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#21|21]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#22|22]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#23|23]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#24|24]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#25|25]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#26|26]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#27|27]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#28|28]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#29|29]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#30|30]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#31|31]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#32|32]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#33|33]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#34|34]] | [[Commentarii_de_bello_Gallico/Liber_II#35|35]] |} === 1 === Cum esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. === 2 === His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. === 3 === Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent. === 4 === Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem magnosque spiritus in re militari sumerent. De numero eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod propinquitatibus adfinitatibusque coniuncti quantam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos; fines latissimos feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia. === 5 === Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum Haeduum magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint. His datis mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet. === 6 === Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum tanta multitudo lapides ac tela coicerent, in muro consistendi potestas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. === 7 === Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. === 8 === Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. === 9 === Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. === 10 === <nowiki>[Caesar]</nowiki> certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorem progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium ferrent non poterat. === 11 === Ea re constituta, secunda vigilia magno cum strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. === 12 === Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentibus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. === 13 === Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. === 14 === Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat) facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. === 15 === Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. === 16 === Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. === 17 === His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. === 18 === Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. === 19 === Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. === 20 === Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant. === 21 === Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. === 22 === Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. === 23 === Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. === 24 === Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. === 25 === Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis [uni] militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. === 26 === Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. === 27 === Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. === 28 === Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. === 29 === Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. === 30 === Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est) tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent? === 31 === Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent. === 32 === Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. Re renuntiata ad suos illi se quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. === 33 === Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LIII. === 34 === Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. === 35 === His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Commentarii de bello Gallico - Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Commentarii de bello Gallico - Liber III }} {{finis}} [[en:Commentaries on the Gallic War/Book 2]] [[fr:La Guerre des Gaules/Livre II]] [[nl:Commentarii de bello Gallico/Boek II]] [[pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/II]] ao5srvrj20u0s75ic2bysmm52v51fq8 1 8935 264961 29161 2026-05-08T09:55:01Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber II]] 264961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber II]] k0dcxo8mfgpg1q14pk6yin2ld8wgy5j 0 40850 264905 264882 2026-05-07T18:46:35Z Saumache 27923 264905 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria – Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0.1|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0.2|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0.3|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0.4|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0.5|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0.6|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== {{pn|I.1|1}}Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** {{pn|I.2|2}}Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. {{pn|I.3|3}}Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, {{pn|I.4|4}}ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. {{pn|I.5|5}}Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. {{pn|I.6|6}}Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. {{pn|I.7|7}}Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. {{pn|I.8|8}}Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? {{pn|I.9|9}}Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, {{pn|I.10|10}}tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? {{pn|I.11|11}}Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. {{pn|I.12|12}}Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. {{pn|I.13|13}}Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. {{pn|I.14|14}}Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. {{pn|I.15|15}}Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. {{pn|I.16|16}}Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. {{pn|I.17|17}}Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. {{pn|I.18|18}}Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. {{pn|I.19|19}}Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. {{pn|I.20|20}}Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. {{pn|I.21|21}}Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. {{pn|I.22|22}}Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: {{pn|I.23|23}}perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. {{pn|I.24|24}}Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. {{pn|I.25|25}}Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. {{pn|I.26|26}}Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. {{pn|I.27|27}}Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? {{pn|I.28|28}}Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== {{pn|II.1|1}}Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. {{pn|II.2|2}}Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. {{pn|II.3|3}}De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. {{pn|II.4|4}}Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. {{pn|II.5|5}}In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic, {{pn|II.6|6}}"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. {{pn|II.7|7}}De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. {{pn|II.8|8}}Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. {{pn|II.9|9}}Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. {{pn|II.10|10}}Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. {{pn|II.11|11}}Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. {{pn|II.12|12}}Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. {{pn|II.13|13}}Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. {{pn|II.14|14}}Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. {{pn|II.15|15}}In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. {{pn|II.16|16}}Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. {{pn|II.17|17}}Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. {{pn|II.18|18}}Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. {{pn|II.19|19}}Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. {{pn|II.20|20}}De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== {{pn|III.1|1}}Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. {{pn|III.2|2}}De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. {{pn|III.3|3}}De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. {{pn|III.4|4}}De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. {{pn|III.5|5}}De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. {{pn|III.6|6}}De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; {{pn|III.7|7}}studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. {{pn|III.8|8}}Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. {{pn|III.9|9}}Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. {{pn|III.10|10}}Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== {{pn|IV.1|1}}Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. {{pn|IV.2|2}}Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. {{pn|IV.3|3}}Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. {{pn|IV.4|4}}Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. {{pn|IV.5|5}}Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. {{pn|IV.6|6}}Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. {{pn|IV.7|7}}Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. {{pn|IV.8|8}}Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. {{pn|IV.9|9}}Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. {{pn|IV.10|10}}Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. {{pn|IV.11|11}}De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, {{pn|IV.12|12}}Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. {{pn|IV.13|13}}Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. {{pn|IV.14|14}}Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. {{pn|IV.15|15}}Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. {{pn|IV.16|16}}Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. {{pn|IV.17|17}}Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. {{pn|IV.18|18}}In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. {{pn|IV.19|19}}Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. {{pn|IV.20|20}}Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. {{pn|IV.21|21}}Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. {{pn|IV.22|22}}De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== {{pn|V.1|1}}Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. {{pn|V.2|2}}Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. {{pn|V.3|3}}Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, {{pn|V.4|4}}ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. {{pn|V.5|5}}Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. {{pn|V.6|6}}Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. {{pn|V.7|7}}Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, {{pn|V.8|8}}a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. {{pn|V.9|9}}De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. {{pn|V.10|10}}Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; {{pn|V.11|11}}cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. {{pn|V.12|12}}Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. {{pn|V.13|13}}Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. {{pn|V.14|14}}De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. {{pn|V.15|15}}Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. {{pn|V.16|16}}Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. {{pn|V.17|17}}Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. {{pn|V.18|18}}De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== {{pn|VI.1|1}}Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. {{pn|VI.2|2}}Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. {{pn|VI.3|3}}Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. {{pn|VI.4|4}}Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. {{pn|VI.5|5}}Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== {{pn|VII.1|1}}Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. {{pn|VII.2|2}}Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. {{pn|VII.3|3}}Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. {{pn|VII.4|4}}De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. {{pn|VII.5|5}}Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. {{pn|VII.6|6}}De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. {{pn|VII.7|7}}Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. {{pn|VII.8|8}}Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. {{pn|VII.9|9}}Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. {{pn|VII.10|10}}Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. {{pn|VII.11|11}}Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. {{pn|VII.12|12}}Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. {{pn|VII.13|13}}Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. {{pn|VII.14|14}}Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. {{pn|VII.15|15}}Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. {{pn|VII.16|16}}De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== {{pn|VIII.1|1}}Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. {{pn|VIII.2|2}}Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. {{pn|VIII.3|3}}Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. {{pn|VIII.4|4}}Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. {{pn|VIII.5|5}}Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. {{pn|VIII.6|6}}Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== {{pn|IX.1|1}}Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? {{pn|IX.2|2}}Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. {{pn|IX.3|3}}Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, {{pn|IX.4|4}}acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. {{pn|IX.5|5}}Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. {{pn|IX.6|6}}Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. {{pn|IX.7|7}}Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. {{pn|IX.8|8}}Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; {{pn|IX.9|9}}nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. {{pn|IX.10|10}}Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. {{pn|IX.11|11}}Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. {{pn|IX.12|12}}In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. {{pn|IX.13|13}}Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. {{pn|IX.14|14}}Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. {{pn|IX.15|15}}Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. {{pn|IX.16|16}}Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== {{pn|X.1|1}}Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). {{pn|X.2|2}}Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. {{pn|X.3|3}}Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. {{pn|X.4|4}}Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. {{pn|X.5|5}}In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. {{pn|X.6|6}}Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. {{pn|X.7|7}}Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. {{pn|X.8|8}}De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. {{pn|X.9|9}}Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. {{pn|X.10|10}}Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. {{pn|X.11|11}}Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== {{pn|XI.1|1}}Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. {{pn|XI.2|2}}Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. {{pn|XI.3|3}}Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. {{pn|XI.4|4}}Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. {{pn|XI.5|5}}Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. {{pn|XI.6|6}}Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. {{pn|XI.7|7}}Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. {{pn|XI.8|8}}Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. {{pn|XI.9|9}}Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. {{pn|XI.10|10}}Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. {{pn|XI.11|11}}Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. {{pn|XI.12|12}}Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} t8f762rworbkqouzb3f40nee3q5zku2 264907 264905 2026-05-07T18:49:11Z Saumache 27923 264907 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria - Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura |Fons=[https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr2.html The Latin Library] }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0.1|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0.2|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0.3|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0.4|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0.5|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0.6|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== {{pn|I.1|1}}Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** {{pn|I.2|2}}Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. {{pn|I.3|3}}Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, {{pn|I.4|4}}ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. {{pn|I.5|5}}Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. {{pn|I.6|6}}Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. {{pn|I.7|7}}Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. {{pn|I.8|8}}Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? {{pn|I.9|9}}Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, {{pn|I.10|10}}tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? {{pn|I.11|11}}Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. {{pn|I.12|12}}Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. {{pn|I.13|13}}Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. {{pn|I.14|14}}Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. {{pn|I.15|15}}Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. {{pn|I.16|16}}Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. {{pn|I.17|17}}Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. {{pn|I.18|18}}Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. {{pn|I.19|19}}Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. {{pn|I.20|20}}Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. {{pn|I.21|21}}Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. {{pn|I.22|22}}Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: {{pn|I.23|23}}perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. {{pn|I.24|24}}Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. {{pn|I.25|25}}Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. {{pn|I.26|26}}Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. {{pn|I.27|27}}Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? {{pn|I.28|28}}Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== {{pn|II.1|1}}Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. {{pn|II.2|2}}Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. {{pn|II.3|3}}De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. {{pn|II.4|4}}Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. {{pn|II.5|5}}In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic, {{pn|II.6|6}}"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. {{pn|II.7|7}}De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. {{pn|II.8|8}}Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. {{pn|II.9|9}}Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. {{pn|II.10|10}}Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. {{pn|II.11|11}}Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. {{pn|II.12|12}}Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. {{pn|II.13|13}}Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. {{pn|II.14|14}}Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. {{pn|II.15|15}}In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. {{pn|II.16|16}}Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. {{pn|II.17|17}}Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. {{pn|II.18|18}}Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. {{pn|II.19|19}}Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. {{pn|II.20|20}}De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== {{pn|III.1|1}}Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. {{pn|III.2|2}}De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. {{pn|III.3|3}}De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. {{pn|III.4|4}}De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. {{pn|III.5|5}}De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. {{pn|III.6|6}}De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; {{pn|III.7|7}}studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. {{pn|III.8|8}}Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. {{pn|III.9|9}}Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. {{pn|III.10|10}}Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== {{pn|IV.1|1}}Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. {{pn|IV.2|2}}Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. {{pn|IV.3|3}}Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. {{pn|IV.4|4}}Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. {{pn|IV.5|5}}Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. {{pn|IV.6|6}}Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. {{pn|IV.7|7}}Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. {{pn|IV.8|8}}Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. {{pn|IV.9|9}}Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. {{pn|IV.10|10}}Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. {{pn|IV.11|11}}De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, {{pn|IV.12|12}}Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. {{pn|IV.13|13}}Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. {{pn|IV.14|14}}Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. {{pn|IV.15|15}}Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. {{pn|IV.16|16}}Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. {{pn|IV.17|17}}Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. {{pn|IV.18|18}}In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. {{pn|IV.19|19}}Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. {{pn|IV.20|20}}Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. {{pn|IV.21|21}}Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. {{pn|IV.22|22}}De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== {{pn|V.1|1}}Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. {{pn|V.2|2}}Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. {{pn|V.3|3}}Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, {{pn|V.4|4}}ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. {{pn|V.5|5}}Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. {{pn|V.6|6}}Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. {{pn|V.7|7}}Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, {{pn|V.8|8}}a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. {{pn|V.9|9}}De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. {{pn|V.10|10}}Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; {{pn|V.11|11}}cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. {{pn|V.12|12}}Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. {{pn|V.13|13}}Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. {{pn|V.14|14}}De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. {{pn|V.15|15}}Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. {{pn|V.16|16}}Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. {{pn|V.17|17}}Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. {{pn|V.18|18}}De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== {{pn|VI.1|1}}Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. {{pn|VI.2|2}}Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. {{pn|VI.3|3}}Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. {{pn|VI.4|4}}Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. {{pn|VI.5|5}}Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== {{pn|VII.1|1}}Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. {{pn|VII.2|2}}Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. {{pn|VII.3|3}}Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. {{pn|VII.4|4}}De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. {{pn|VII.5|5}}Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. {{pn|VII.6|6}}De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. {{pn|VII.7|7}}Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. {{pn|VII.8|8}}Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. {{pn|VII.9|9}}Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. {{pn|VII.10|10}}Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. {{pn|VII.11|11}}Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. {{pn|VII.12|12}}Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. {{pn|VII.13|13}}Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. {{pn|VII.14|14}}Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. {{pn|VII.15|15}}Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. {{pn|VII.16|16}}De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== {{pn|VIII.1|1}}Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. {{pn|VIII.2|2}}Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. {{pn|VIII.3|3}}Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. {{pn|VIII.4|4}}Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. {{pn|VIII.5|5}}Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. {{pn|VIII.6|6}}Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== {{pn|IX.1|1}}Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? {{pn|IX.2|2}}Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. {{pn|IX.3|3}}Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, {{pn|IX.4|4}}acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. {{pn|IX.5|5}}Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. {{pn|IX.6|6}}Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. {{pn|IX.7|7}}Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. {{pn|IX.8|8}}Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; {{pn|IX.9|9}}nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. {{pn|IX.10|10}}Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. {{pn|IX.11|11}}Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. {{pn|IX.12|12}}In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. {{pn|IX.13|13}}Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. {{pn|IX.14|14}}Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. {{pn|IX.15|15}}Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. {{pn|IX.16|16}}Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== {{pn|X.1|1}}Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). {{pn|X.2|2}}Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. {{pn|X.3|3}}Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. {{pn|X.4|4}}Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. {{pn|X.5|5}}In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. {{pn|X.6|6}}Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. {{pn|X.7|7}}Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. {{pn|X.8|8}}De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. {{pn|X.9|9}}Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. {{pn|X.10|10}}Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. {{pn|X.11|11}}Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== {{pn|XI.1|1}}Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. {{pn|XI.2|2}}Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. {{pn|XI.3|3}}Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. {{pn|XI.4|4}}Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. {{pn|XI.5|5}}Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. {{pn|XI.6|6}}Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. {{pn|XI.7|7}}Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. {{pn|XI.8|8}}Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. {{pn|XI.9|9}}Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. {{pn|XI.10|10}}Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. {{pn|XI.11|11}}Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. {{pn|XI.12|12}}Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} mu4olnmq7wzfpjxt0ekdopv1y1kzklb 264909 264907 2026-05-07T18:50:00Z Saumache 27923 264909 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De re pecuaria - Liber II |Annus=37 a.C.n. |Liber= |Genera=Agricultura }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} {{pn|0.1|1}}Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. Ut ruri enim qui in villa vivunt ignaviores, quam qui in agro uersantur in aliquo opere faciendo, sic qui in oppido sederent, quam qui rura colerent, desidiosiores putabant. Itaque annum ita diviserunt, ut nonis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. {{pn|0.2|2}}Quod dum servaverunt institutum, utrumque sunt consecuti, ut et cultura agros fecundissimos haberent et ipsi valetudine firmiores essent, ac ne Graecorum urbana desiderarent gymnasia. Quae nunc vix satis singula sunt, nec putant se habere villam, si non multis vocabulis retinniat Graecis, quom vocent particulatim loca, procoetona, palaestram, apodyterion, peristylon, ornithona, peripteron, oporothecen. {{pn|0.3|3}}Igitur quod nunc intra murum fere patres familiae correpserunt relictis falce et aratro et manus movere maluerunt in theatro ac circo, quam in segetibus ac vinetis, frumentum locamus qui nobis advehat, qui saturi fiamus ex Africa et Sardinia, et navibus vindemiam condimus ex insula Coa et Chia. {{pn|0.4|4}}Itaque in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata, ignorantes non idem esse agri culturam et pastionem. Alius enim opilio et arator, nec, si possunt in agro pasci armenta, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum enim id quod in agro natum non creat, sed tollit dentibus; contra bos domitus causa fit ut commodius nascatur frumentum in segete et pabulum in novali. {{pn|0.5|5}}Alia, inquam, ratio ac scientia coloni, alia pastoris: coloni ea quae agri cultura factum ut nascerentur e terra, contra pastoris ea quae nata e pecore. Quarum quoniam societas inter se magna, propterea quod pabulum in fundo compascere quam vendere plerumque magis expedit domino fundi et stercoratio ad fructus terrestres aptissima et maxume ad id pecus appositum, qui habet praedium, habere utramque debet disciplinam, et agri culturae et pecoris pascendi, et etiam villaticae pastionis. Ex ea enim quoque fructus tolli possunt non mediocres ex ornithonibus et leporariis et piscinis. {{pn|0.6|6}}E quis quoniam de agri cultura librum Fundaniae uxori propter eius fundum feci, tibi, Niger Turrani noster, qui vehementer delectaris pecore, propterea quod te empturientem in campos Macros ad mercatum adducunt crebro pedes, quo facilius sumptibus multa poscentibus ministres, quod eo facilius faciam, quod et ipse pecuarias habui grandes, in Apulia oviarias et in Reatino equarias, de re pecuaria breviter ac summatim percurram ex sermonibus nostris collatis cum iis qui pecuarias habuerunt in Epiro magnas, tum cum piratico bello inter Delum et Siciliam Graeciae classibus praeessem. Incipiam hinc *** ==I.== {{pn|I.1|1}}Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** {{pn|I.2|2}}Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. {{pn|I.3|3}}Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, {{pn|I.4|4}}ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. {{pn|I.5|5}}Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. {{pn|I.6|6}}Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. {{pn|I.7|7}}Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. {{pn|I.8|8}}Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? {{pn|I.9|9}}Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, {{pn|I.10|10}}tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? {{pn|I.11|11}}Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. {{pn|I.12|12}}Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. {{pn|I.13|13}}Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. {{pn|I.14|14}}Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. {{pn|I.15|15}}Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. {{pn|I.16|16}}Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. {{pn|I.17|17}}Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. {{pn|I.18|18}}Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. {{pn|I.19|19}}Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. {{pn|I.20|20}}Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait "quanti sunt porci sacres?" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. {{pn|I.21|21}}Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. {{pn|I.22|22}}Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: {{pn|I.23|23}}perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. {{pn|I.24|24}}Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. {{pn|I.25|25}}Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. {{pn|I.26|26}}Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. {{pn|I.27|27}}Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? {{pn|I.28|28}}Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta. ==II.== {{pn|II.1|1}}Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. {{pn|II.2|2}}Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. {{pn|II.3|3}}De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. {{pn|II.4|4}}Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. {{pn|II.5|5}}In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit "tanti sunt mi emptae?" Et ille respondit "sunt" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic, {{pn|II.6|6}}"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. {{pn|II.7|7}}De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. {{pn|II.8|8}}Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. {{pn|II.9|9}}Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. {{pn|II.10|10}}Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. {{pn|II.11|11}}Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. {{pn|II.12|12}}Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. {{pn|II.13|13}}Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. {{pn|II.14|14}}Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. {{pn|II.15|15}}In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. {{pn|II.16|16}}Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. {{pn|II.17|17}}Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. {{pn|II.18|18}}Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. {{pn|II.19|19}}Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. {{pn|II.20|20}}De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos. ==III.== {{pn|III.1|1}}Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. {{pn|III.2|2}}De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. {{pn|III.3|3}}De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: "in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. {{pn|III.4|4}}De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. {{pn|III.5|5}}De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: "illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. {{pn|III.6|6}}De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; {{pn|III.7|7}}studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. {{pn|III.8|8}}Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. {{pn|III.9|9}}Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. {{pn|III.10|10}}Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti. ==IV.== {{pn|IV.1|1}}Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. {{pn|IV.2|2}}Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. {{pn|IV.3|3}}Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. {{pn|IV.4|4}}Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. {{pn|IV.5|5}}Emi solent sic: "illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. {{pn|IV.6|6}}Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. {{pn|IV.7|7}}Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. {{pn|IV.8|8}}Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. {{pn|IV.9|9}}Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. {{pn|IV.10|10}}Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. {{pn|IV.11|11}}De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: "in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, {{pn|IV.12|12}}Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. {{pn|IV.13|13}}Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. {{pn|IV.14|14}}Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. {{pn|IV.15|15}}Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. {{pn|IV.16|16}}Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat "quanti hic porci sunt sacres?" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. {{pn|IV.17|17}}Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. {{pn|IV.18|18}}In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. {{pn|IV.19|19}}Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. {{pn|IV.20|20}}Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. {{pn|IV.21|21}}Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. {{pn|IV.22|22}}De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum. ==V.== {{pn|V.1|1}}Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. {{pn|V.2|2}}Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. {{pn|V.3|3}}Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, {{pn|V.4|4}}ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. {{pn|V.5|5}}Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. {{pn|V.6|6}}Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. {{pn|V.7|7}}Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, {{pn|V.8|8}}a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. {{pn|V.9|9}}De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. {{pn|V.10|10}}Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: "illosce boves sanos esse noxisque praestari"; {{pn|V.11|11}}cum emimus indomitos, sic: "illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. {{pn|V.12|12}}Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. {{pn|V.13|13}}Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. {{pn|V.14|14}}De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. {{pn|V.15|15}}Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. {{pn|V.16|16}}Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. {{pn|V.17|17}}Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. {{pn|V.18|18}}De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus. ==VI.== {{pn|VI.1|1}}Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. {{pn|VI.2|2}}Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. {{pn|VI.3|3}}Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. {{pn|VI.4|4}}Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. {{pn|VI.5|5}}Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud. ==VII== {{pn|VII.1|1}}Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. {{pn|VII.2|2}}Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. {{pn|VII.3|3}}Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. {{pn|VII.4|4}}De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. {{pn|VII.5|5}}Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. {{pn|VII.6|6}}De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. {{pn|VII.7|7}}Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. {{pn|VII.8|8}}Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. {{pn|VII.9|9}}Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. {{pn|VII.10|10}}Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. {{pn|VII.11|11}}Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. {{pn|VII.12|12}}Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. {{pn|VII.13|13}}Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. {{pn|VII.14|14}}Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. {{pn|VII.15|15}}Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. {{pn|VII.16|16}}De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati. ==VIII.== {{pn|VIII.1|1}}Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. {{pn|VIII.2|2}}Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. {{pn|VIII.3|3}}Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. {{pn|VIII.4|4}}Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. {{pn|VIII.5|5}}Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. {{pn|VIII.6|6}}Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt. ==IX== {{pn|IX.1|1}}Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? {{pn|IX.2|2}}Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. {{pn|IX.3|3}}Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, {{pn|IX.4|4}}acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. {{pn|IX.5|5}}Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. {{pn|IX.6|6}}Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. {{pn|IX.7|7}}Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. {{pn|IX.8|8}}Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; {{pn|IX.9|9}}nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. {{pn|IX.10|10}}Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. {{pn|IX.11|11}}Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. {{pn|IX.12|12}}In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. {{pn|IX.13|13}}Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. {{pn|IX.14|14}}Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. {{pn|IX.15|15}}Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. {{pn|IX.16|16}}Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit. ==X.== {{pn|X.1|1}}Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). {{pn|X.2|2}}Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. {{pn|X.3|3}}Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. {{pn|X.4|4}}Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. {{pn|X.5|5}}In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. {{pn|X.6|6}}Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. {{pn|X.7|7}}Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. {{pn|X.8|8}}De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. {{pn|X.9|9}}Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. {{pn|X.10|10}}Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. {{pn|X.11|11}}Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe. ==XI.== {{pn|XI.1|1}}Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. {{pn|XI.2|2}}Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. {{pn|XI.3|3}}Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. {{pn|XI.4|4}}Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. {{pn|XI.5|5}}Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. {{pn|XI.6|6}}Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. {{pn|XI.7|7}}Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. {{pn|XI.8|8}}Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. {{pn|XI.9|9}}Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. {{pn|XI.10|10}}Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. {{pn|XI.11|11}}Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. {{pn|XI.12|12}}Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../I |Post=Liber III |PostNomen=../III }} 2q7ujswifig1j0wepuqqry542n802sz 0 40851 264908 264870 2026-05-07T18:49:36Z Saumache 27923 264908 wikitext text/x-wiki {{Textquality|75%}} {{titulus |Scriptor=Marcus Terentius Varro |OperaeTitulus=Rerum rusticarum |OperaeWikiPagina=Rerum rusticarum |SubTitulus=De villaticis pastionibus - Liber III |Annus=37 a.C.n. }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} ==<span id='I.1'></span>I.== Cum duae vitae traditae sint hominum, rustica et urbana, quidni, Pinni, dubium non est quin hae non solum loco discretae sint, sed etiam tempore diversam originem habeant. Antiquior enim multo rustica, quod fuit tempus, cum rura colerent homines neque urbem haberent. {{pn|I.2|2}}Etenim vetustissimum oppidum cum sit traditum Graecum Boeotiae Thebae, quod rex Ogyges aedificarit, in agro Romano Roma, quam Romulus rex; nam in hoc nunc denique est ut dici possit, non cum Ennius scripsit: <poem> :septingenti sunt paulo plus aut minus anni, :augusto augurio postquam inclita condita Roma est. </poem> {{pn|I.3|3}}Thebae, quae ante cataclysmon Ogygi conditae dicuntur, eae tamen circiter duo milia annorum et centum sunt. Quod tempus si referas ad illud principium, quo agri coli sunt coepti atque in casis et tuguriis habitabant nec murus et porta quid esset sciebant, immani numero annorum urbanos agricolae praestant. {{pn|I.4|4}}Nec mirum, quod divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes, cum artes omnes dicantur in Graecia intra mille annorum reperte, agri numquam non fuerint in terris qui coli possint. Neque solum antiquior cultura agri, sed etiam melior. Itaque non sine causa maiores nostri ex urbe in agros redigebant suos cives, quod et in pace a rusticis Romanis alebantur et in bello ab his allevabantur. {{pn|I.5|5}}Nec sine causa terram eandem appellabant matrem et Cererem, et qui eam colerent, piam et utilem agere vitam credebant atque eos solos reliquos esse ex stirpe Saturni regis. Cui consentaneum est, quod initia vocantur potissimum ea quae Cereri fiunt sacra. {{pn|I.6|6}}Nec minus oppidi quoque nomen Thebae indicat antiquiorem esse agrum, quod ab agri genere, non a conditore nomen ei est impositum. Nam lingua prisca et in Graecia Aeolis Boeoti sine afflatu vocant collis tebas, et in Sabinis, quo e Graecia venerunt Pelasgi, etiam nunc ita dicunt, cuius vestigium in agro Sabino via Salaria non longe a Reate miliarius clivus cum appellatur tebae. {{pn|I.7|7}}Agri culturam primo propter paupertatem maxime indiscretam habebant, quod a pastoribus qui erant orti in eodem agro et serebant et pascebant; quae postea creverunt peculia diviserunt, ac factum ut dicerentur alii agricolae, alii pastores. {{pn|I.8|8}}Quae ipsa pars duplex est, tametsi ab nullo satis discreta, quod altera est villatica pastio, altera agrestis. Haec nota et nobilis, quod et pecuaria appellatur, et multum homines locupletes ob eam rem aut conductos aut emptos habent saltus; altera villatica, quod humilis videtur, a quibusdam adiecta ad agri culturam, cum esset pastio, neque explicata tota separatim, quod sicam, ab ullo. {{pn|I.9|9}}Itaque cum putarem esse rerum rusticarum, quae constituta sunt fructus causa, tria genera, unum de agri cultura, alterum de re pecuaria, tertium de villaticis pastionibus, tres libros institui, e quis duo scripsi, primum ad Fundaniam uxorem de agri cultura, secundum de pecuaria ad Turranium Nigrum; qui reliquus est tertius de villaticis fructibus, in hoc ad te mitto, quod visus sum debere pro nostra vicinitate et amore scribere potissimum ad te. {{pn|I.10|10}}Cum enim villam haberes opere tectorio et intestino ac pavimentis nobilibus lithostrotis spectandam et parum putasses esse, ni tuis quoque litteris exornati parietes essent, ego quoque, quo ornatior ea esse posset fructu, quod facere possem, haec ad te misi, recordatus de ea re sermones, quos de villa perfecta habuissemus. De quibus exponendis initium capiam hinc. ==<span id='II.1'></span>II.== Comitiis aediliciis cum sole caldo ego et Q. Axius senator tribulis suffragium tulissemus et candidato, cui studebamus, vellemus esse praesto, cum domum rediret, Axius mihi, Dum diribentur, inquit, suffragia, vis potius villae publicae utamur umbra, quam privati candidati tabella dimidiata aedificemus nobis? Opinor, inquam, non solum, quod dicitur, "malum consilium consultori est pessimum", sed etiam bonum consilium, qui consulit et qui consulitur, bonum habendum. {{pn|II.2|2}}Itaque imus, venimus in villam. Ibi Appium Claudium augurem sedentem invenimus in subselliis, ut consuli, siquid usus poposcisset, esset praesto. Sedebat ad sinistram ei Cornelius Merula consulari familia ortus et Fircellius Pavo Reatinus, ad dextram Minucius Pica et M. Petronius Passer. Ad quem cum accessissemus, Axius Appio subridens, Recipis nos, inquit, in tuum ornithona, ubi sedes inter aves? {{pn|II.3|3}}Ille, Ego vero, inquit, te praesertim, quoius aues hospitales etiam nunc ructor, quas mihi apposuisti paucis ante diebus in Villa Reatina ad lacum Velini eunti de controversiis Interamnatium et Reatinorum. Sed non haec, inquit, villa, quam aedificarunt maiores nostri, frugalior ac melior est quam tua illa perpolita in Reatino? {{pn|II.4|4}}Nuncubi hic vides citrum aut aurum? Num minium aut armenium? Num quod emblema aut lithostrotum? Quae illic omnia contra. Et cum haec sit communis universi populi, illa solius tua; haec quo succedant e campo cives et reliqui homines, illa quo equae et asini; praeterea cum ad rem publicam administrandam haec sit utilis, ubi cohortes ad dilectum consuli adductae considant, ubi arma ostendant, ubi censores censu admittant populum. {{pn|II.5|5}}Tua scilicet, inquit Axius, haec in campo Martio extremo utilis et non deliciis sumptuosior quam omnes omnium universae Reatinae? Tua enim oblita tabulis pictis nec minus signis; at mea, vestigium ubi sit nullum Lysippi aut Antiphili, at crebra sartoris et pastoris. Et cum illa non sit sine fundo magno et eo polito cultura, tua ista neque agrum habeat ullum nec bovem nec equam. {{pn|II.6|6}}Denique quid tua habet simile villae illius, quam tuus avos ac proavos habebat? Nec enim, ut illa, faenisicia vidit arida in tabulato nec vindemiam in cella neque in granario messim. Nam quod extra urbem est aedificium, nihilo magis ideo est villa, quam eorum aedificia, qui habitant extra portam Flumentanam aut in Aemilianis. {{pn|II.7|7}}Appius subridens, Quoniam ego ignoro, inquit, quid sit villa, velim me doceas, ne labar imprudentia, quod volo emere a M. Seio in Ostiensi villam. Quod si ea aedificia villae non sunt, quae asinum tuum, quem mihi quadraginta milibus emptum ostendebas aput te, non habent, metuo ne pro villa emam in litore Seianas aedes. {{pn|II.8|8}}Quod aedificium hic me Lucius Merula impulit ut cuperem habere, cum diceret nullam se accepisse villam, qua magis delectatus esset, cum apud eum dies aliquot fuisset; nec tamen ibi se vidisse tabulam pictam neque signum aheneum aut marmoreum ullum, nihilo magis torcula vasa vindemiatoria aut serias olearias aut trapetas. {{pn|II.9|9}}Axius aspicit Merulam et, Quid igitur, inquit, est ista villa, si nec urbana habet ornamenta neque rustica membra? Quoi ille; Num minus villa tua erit ad angulum Velini, quam neque pictor neque tector vidit umquam, quam in Rosea quae est polita opere tectorio eleganter, quam dominus habes communem cum asino? {{pn|II.10|10}}Cum significasset nutu nihilo minus esse villam eam quae esset simplex rustica, quam eam quae esset utrumque, et ea et urbana, et rogasset, quid ex iis rebus colligeret, Quid? inquit, si propter pastiones tuus fundus in Rosea probandus sit, et quod ibi pascitur pecus ac stabulatur, recte villa appellatur, haec quoque simili de causa debet vocari villa, in qua propter pastiones fructus capiuntur magni. {{pn|II.11|11}}Quid enim refert, utrum propter oves, an propter aves fructus capias? Anne dulcior est fructus apud te ex bubulo pecore, unde apes nascuntur, quam ex apibus, quae ad villam Sei in alvariis opus faciunt? Et num pluris tu e villa illic natos verres lanio vendis, quam hinc apros macellario Seius? {{pn|II.12|12}}Qui minus ego, inquit Axius, istas habere possum in Reatina villa? Nisi si apud Seium Siculum fit mel, Corsicum in Reatino; et hic aprum glans cum pascit empticia, facit pinguem, illic gratuita exilem. Appius: Posse ad te fieri, inquit, Seianas pastiones non negauit Merula; ego non esse ipse vidi. {{pn|II.13|13}}Duo enim genera cum sint pastionum, unum agreste, in quo pecuariae sunt, alterum villaticum, in quo sunt gallinae ac columbae et apes et cetera, quae in villa solent pasci, de quibus et Poenus Mago et Cassius Dionysius et alii quaedam separatim ac dispersim in libris reliquerunt, quae Seius legisse videtur et ideo ex iis pastionibus ex una villa maioris fructus capere, quam alii faciunt ex toto fundo. {{pn|II.14|14}}Certe, inquit Merula; nam ibi vidi greges magnos anserum, gallinarum, columbarum, gruum, pavonum, nec non glirium, piscium, aprorum, ceterae venationis. Ex quibus rebus scriba librarius, libertus eius, qui apparuit Varroni et me absente patrono hospitio accipiebat, in annos singulos plus quinquagena milia e villa capere dicebat. Axio admiranti, Certe nosti, inquam, materterae meae fundum, in Sabinis qui est ad quartum vicesimum lapidem via Salaria a Roma. {{pn|II.15|15}}Quidni? inquit, ubi aestate diem meridie dividere soleam, cum eo Reate ex urbe aut, cum inde venio hieme, noctu ponere castra. Atque in hac villa qui est ornithon, ex eo uno quinque milia scio venisse turdorum denariis ternis, ut sexaginta milia ea pars reddiderit eo anno villae, bis tantum quam tuus fundus ducentum iugerum Reate reddit. Quid? sexaginta, inquit Axius, sexaginta, sexaginta? derides. {{pn|II.16|16}}Sexaginta, inquam. Sed ad hunc bolum ut pervenias, opus erit tibi aut epulum aut triumphus alicuius, ut tunc fuit Scipionis Metelli, aut collegiorum cenae, quae nunc innumerabiles excandefaciunt annonam macelli. Reliquis annis omnibus si non hanc expectabis summam, spero, non tibi decoquet ornithon; neque hoc accidit his moribus nisi raro ut decipiaris. Quotus quisque enim est annus, quo non videas epulum aut triumphum aut collegia non epulari? Sed propter luxuriam, inquit, quodam modo epulum cotidianum est intra ianuas Romae. {{pn|II.17|17}}Nonne item L. Abucius, homo, ut scitis, apprime doctus, cuius Luciliano charactere sunt libelli, dicebat in Albano fundum suum pastionibus semper vinci a villa? Agrum enim minus decem milia reddere, villam plus vicena. Idem secundum mare, quo loco vellet, si parasset villam, se supra centum milia e villa recepturum. Age, non M. Cato nuper, cum Luculli accepit tutelam, e piscinis eius quadraginta milibus sestertiis vendidit piscis? {{pn|II.18|18}}Axius, Merula mi, inquit, recipe me quaeso discipulum villaticae pastionis. Ille: Quin simul ac promiseris minerval, incipiam, inquit. Ego vero non recuso, vel hodie vel ex ista pastione crebro. Appius: Credo simul ac primum ex isto villatico pecore mortui erunt anseres aut pavones. Cui ille: Quid enim interest, utrum morticinas editis volucres an pisces, quos nisi mortuos estis numquam? Sed oro te, inquit, induce me in viam disciplinae villaticae pastionis ac vim formamque eius expone. ==<span id='III.1'></span>III.== Merula non gravate, Primum, inquit, dominum scientem esse oportet earum rerum, quae in villa circumve eam ali ac pasci possint, ita ut domino sint fructui ac delectationi. Eius disciplinae genera sunt tria: ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. {{pn|III.2|2}}Leporaria te accipere volo non ea quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, afficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascantur. Similiter piscinas dico eas, quae in aqua dulci aut salsa inclusos habent pisces ad villam. {{pn|III.3|3}}Harum rerum singula genera minimum in binas species dividi possunt: in prima parte ut sint quae terra modo sint contentae, ut sunt pavones turtures turdi; in altera specie sunt quae non sunt contentae terra solum, sed etiam aquam requirunt, ut sunt anseres querquedulae anates. Sic alterum genus illud venaticum duas habet diversas species, unam, in qua est aper caprea lepus; altera item extra villam quae sunt, ut apes cochleae glires. {{pn|III.4|4}}Tertii generis aquatilis item species duae, partim quod habent pisces in aqua dulci, partim quod in marina. De his sex partibus ad ista tria genera item tria genera artificum paranda, aucupes venatores piscatores, aut ab iis emenda quae tuorum servorum diligentia tuearis in fetura ad partus et nata nutricere saginesque, in macellum ut perveniant. Neque non etiam quaedam adsumenda in villam sine retibus aucupis venatoris piscatoris, ut glires cochleas gallinas. {{pn|III.5|5}}Earum rerum cultura instituta prima ea quae in villa habetur; non enim solum augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres familiae rure. Secunda, quae macerie ad villam venationis causa cluduntur et propter alvaria; apes enim subter subgrundas ad initio villatico usae tecto. Tertiae piscinae dulces fieri coeptae et e fluminibus captos recepere ad se pisces. {{pn|III.6|6}}Omnibus tribus his generibus sunt bini gradus; superiores, quos frugalitas antique, inferiores, quos luxuria posterior adiecit. Primus enim ille gradus anticus maiorum nostrum erat, in quo essent aviaria duo dumtaxat: in plano cohors, in qua pascebantur gallinae, et earum fructus erat ova et pulli; alter sublimis, in quo erant columbae in turribus aut summa villa. {{pn|III.7|7}}Contra nunc aviaria sunt nomine mutato, quod vocantur ornithones, quae palatum suave domini paravit, ut tecta maiora habeant, quam tum habebant totas villas, in quibus stabulentur turdi ac pavones. {{pn|III.8|8}}Sic in secunda parti ac leporario pater tuus, Axi, praeterquam lepusculum e venatione vidit numquam. Neque enim erat magnum id saeptum, quod nunc, ut habeant multos apros ac capreas, complura iugera maceriis concludunt. Non tu, inquit mihi, cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri fuerunt multi? {{pn|III.9|9}}In tertia parti quis habebat piscinam nisi dulcem et in ea dumtaxat squalos ac mugiles pisces? Quis contra nunc minthon non dicit sua nihil interesse, utrum iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis? Non Philippus, cum ad Ummidium hospitem Casini devertisset et ei e tuo flumine lupum piscem formosum apposuisset atque ille gustasset et exspuisset, dixit, "Peream, ni piscem putavi esse"? {{pn|III.10|10}}Sic nostra aetas in quam luxuriam propagavit leporaria, hac piscinas protulit ad mare et in eas pelagios greges piscium revocavit. Non propter has appellati Sergius Orata et Licinius Murena? Quis enim propter nobilitates ignorat piscinas Philippi, Hortensi, Lucullorum? Quare unde velis me incipere, Axi, dic. ==<span id='IV.1'></span>IV.== Ille, Ego vero, inquit, ut aiunt post principia in castris, id est ab his temporibus quam superioribus, quod ex pavonibus fructus capiuntur maiores quam e gallinis. Atque adeo non dissimulabo, quod volo de ornithone primum, quod lucri fecerunt hoc nomen turdi. Sexaginta enim milia Fircellina excande me fecerunt cupiditate. {{pn|IV.2|2}}Merula, Duo genera sunt, inquit, ornithonis: unum delectationis causa, ut Varro hic fecit noster sub Casino, quod amatores invenit multos; alterum fructus causa, quo genere macellarii et in urbe quidam habent loca clausa et rure, maxime conducta in Sabinis, quod ibi propter agri naturam frequentes apparent turdi. {{pn|IV.3|3}}Ex iis tertii generis voluit esse Lucullus coniunctum aviarium, quod fecit in Tusculano, ut in eodem tecto ornithonis inclusum triclinium haberet, ubi delicate cenitaret et alios videret in mazonomo positos coctos, alios volitare circum fenestras captos. Quod inutile invenerunt. Nam non tantum in eo oculos delectant intra fenestras aves volitantes, quantum offendit quod alienus odor opplet nares. ==<span id='V.1'></span>V.== Sed quod te malle arbitror, Axi, dicam de hoc quod fructus causa faciunt, unde, non ubi, sumuntur pingues turdi. Igitur testudo, aut peristylum tectum tegulis aut rete, fit magna, in qua milia aliquot turdorum ac merularum includere possint, {{pn|V.2|2}}quidam cum eo adiciant praeterea aves alias quoque, quae pingues veneunt care, ut miliariae ac coturnices. In hoc tectum aquam venire oportet per fistulam et eam potius per canales angustas serpere, quae facile extergeri possint (si enim late ibi diffusa aqua, et inquinatur facilius et bibitur inutilius), et ex eis caduca quae abundat per fistulam exire, ne luto aves laborent. {{pn|V.3|3}}Ostium habere humile et angustum et potissimum eius generis, quod cocliam appellant, ut solet esse in cavea, in qua tauri pugnare solent; fenestras raras, per quas non videantur extrinsecus arbores aut aves, quod earum aspectus ac desiderium marcescere facit volucres inclusas. Tantum locum luminis habere oportet, ut aves videre possint, ubi assidant, ubi cibus, ubi aqua sit. Tectorio tacta esse levi circum ostia ac fenestras, nequa intrare mus aliave quae bestia possit. {{pn|V.4|4}}Circum huius aedifici parietes intrinsecus multos esse palos, ubi aves assidere possint, praeterea perticis inclinatis ex humo ad parietem et in eis transversis gradatim modicis intervallis perticis adnexis ad speciem cancellorum scaenicorum ac theatri. Deorsum in terram esse aquam, quam bibere possint, cibatui offas positas. Eae maxime glomerantur ex ficis et farre mixto. Diebus viginti antequam tollere vult turdos, largius dat cibum, quod plus ponit et farre subtiliore incipit alere. In hoc tecto caveas, quae caveae tabulata habeant aliquot ad perticarum supplementum. {{pn|V.5|5}}Contra hic aviarius, quae mortuae ibi sunt aves, ut domino numerum reddat, solet ibidem servare. Cum opus sunt, ex hoc auiario ut sumantur idoneae, excludantur in minusculum aviarium, quod est coniunctum cum maiore ostio, lumine illustriore, quod seclusorium appellant. Ibi cum eum numerum habet exclusum, quem sumere vult, omnes occidit. {{pn|V.6|6}}Hoc ideo in secluso clam, ne reliqui, si videant, despondeant animum atque alieno tempore venditoris moriantur. Non ut advenae volucres pullos faciunt, in agro ciconiae, in tecto hirundines, sic aut hic aut illic turdi, qui cum sint nomine mares, re vera feminae quoque sunt. Neque id non secutum ut esset in merulis, quae nomine feminino mares quoque sunt. {{pn|V.7|7}}Praeterea volucres cum partim advenae sint, ut hirundines et grues, partim vernaculae, ut gallinae ac columbae, de illo genere sunt turdi adventicio ac quotannis in Italiam trans mare advolant circiter aequinoctium autumnale et eodem revolant ad aequinoctium vernum, et alio tempore, turtures ac coturnices immani numero. Hoc ita fieri apparet in insulis propinquis Pontiis, Palmariae, Pandateriae. Ibi enim in prima volatura cum veniunt, morantur dies paucos requiescendi causa itemque faciunt, cum ex Italia trans mare remeant. {{pn|V.8|8}}Appius Axio, Si quinque milia hoc coieceris, inquit, et erit epulum ac triumphus, sexaginta milia quae vis statim in fenus des licebit multum. Tum mihi, tu dic illud alterum genus ornithonis, qui animi causa constitutus a te sub Casino fertur, in quo diceris longe vicisse non modo archetypon inventoris nostri ornithotrophion M. Laenii Strabonis, qui Brundisii hospes noster primus in peristylo habuit exhedra conclusas aves, quas pasceret obiecto rete, sed etiam in Tusculano magna aedificia Luculli. {{pn|V.9|9}}Quoi ego: Cum habeam sub oppido Casino flumen, quod per villam fluat, liquidum et altum marginibus lapideis, latum pedes quinquaginta septem, et e villa in villam pontibus transeatur, longum pedes DCCCCL derectum ab insula, quae est in imo fluvio, ubi confluit altera amnis, ad summum flumen, ubi est museum, {{pn|V.10|10}}circum huius ripas ambulatio sub dio pedes lata denos, ab hac est in agrum versus ornithonis locus ex duabus partibus dextra et sinistra maceriis altis conclusus. Inter quas locus qui est ornithonis deformatus ad tabulae litterariae speciem cum capitulo, forma qua est quadrata, patet in latitudinem pedes XLVIII, in longitudinem pedes LXXII; qua ad capitulum rutundum est, pedes XXVII. {{pn|V.11|11}}Ad haec, ita ut in margine quasi infimo tabulae descripta sit, ambulatio, ab ornithone plumula, in qua media sunt caveae, qua introitus in aream est. In limine, in lateribus dextra et sinistra porticus sunt primoribus columnis lapideis, pro mediis arbusculis humilibus ordinatae, cum a summa macerie ad epistylium tecta porticus sit rete cannabina et ab epistylio ad stylobaten. Hae sunt avibus omnigenus oppletae, quibus cibus ministratur per retem et aqua rivolo tenui affluit. {{pn|V.12|12}}Secundum stylobatis interiorem partem dextra et sinistra ad summam aream quadratam e medio diversae duae non latae oblongae sunt piscinae ad porticus versus. Inter eas piscinas tantummodo accessus semita in tholum, qui est ultra rutundus columnatus, ut est in aede Catuli, si pro parietibus feceris columnas. Extra eas columnas est silva manu sata grandibus arboribus, ut infima perluceat, tota saepta maceriis altis. {{pn|V.13|13}}Intra tholi columnas exteriores lapideas et totidem interiores ex abiete tenues locus est pedes quinque latus. Inter columnas exteriores pro pariete reticuli e nervis sunt, ut prospici in silvam possit et quae ibi sunt videri neque avis ea transire. Intra interiores columnas pro pariete rete aviarium est obiectum. Inter has et exteriores gradatim substructum ut theatridion avium, mutuli crebri in omnibus columnis impositi, sedilia avium. {{pn|V.14|14}}Intra retem aves sunt omnigenus, maxime cantrices, ut lusciniolae ac merulae, quibus aqua ministratur per canaliculum, cibus obicitur sub retem. Subter columnarum stylobaten est lapis a falere pedem et dodrantem alta; ipsum falere ad duo pedes altum a stagno, latum ad quinque, ut in culcitas et columellas convivae pedibus circumire possint. Infimo intra falere est stagnum cum margine pedali et insula in medio parva. Circum falere et navalia sunt excavata anatium stabula. {{pn|V.15|15}}In insula est columella, in qua intus axis, qui pro mensa sustinet rotam radiatam, ita ut ad extremum, ubi orbile solet esse, arcuata tabula cavata sit ut tympanum in latitudinem duo pedes et semipedem, in altitudinem palmum. Haec ab uno puero, qui ministrat, ita vertitur, ut omnia una ponantur et ad bibendum et ad edendum et admoveantur ad omnes convivas. {{pn|V.16|16}}Ex suggesto faleris, ubi solent esse peripetasmata, prodeunt anates in stagnum ac nant, e quo rivus pervenit in duas, quas dixi, piscinas, ac pisciculi ultro ac citro commetant, cum et aqua calida et frigida ex orbi ligneo mensaque, quam dixi in primis radiis esse, epitoniis versis ad unum quemque factum sit ut fluat convivam. {{pn|V.17|17}}Intrinsecus sub tholo stella lucifer interdiu, noctu hesperus, ita circumeunt ad infimum hemisphaerium ac moventur, ut indicent, quot sint horae. In eodem hemisphaerio medio circum cardinem est orbis ventorum octo, ut Athenis in horologio, quod fecit Cyrrestes; ibique eminens radius a cardine ad orbem ita movetur, ut eum tangat ventum, qui flet, ut intus scire possis. {{pn|V.18|18}}Cum haec loqueremur, clamor fit in campo. Nos athletae comitiorum cum id fieri non miraremur propter studia suffragatorum et tamen scire vellemus, quid esset, venit ad nos Pantuleius Parra, narrat ad tabulam, cum diriberent, quendam deprensum tesserulas coicientem in loculum, eum ad consulem tractum a fautoribus competitorum. Pavo surgit, quod eius candidati custos dicebatur deprensus. ==<span id='VI.1'></span>VI.== Axius, De pavonibus, inquit, libere licet dicas, quoniam discessit Fircellius, qui, secus siquid diceres de iis, gentilitatis causa fortasse an tecum duceret serram. Quoi Merula, De pavonibus nostra memoria, inquit, greges haberi coepti et venire magno. Ex iis M. Aufidius Lurco supra sexagena milia nummum in anno dicitur capere. Ii aliquanto pauciores esse debent mares quam feminae, si ad fructum spectes; si ad delectationem, contra; formosior enim mas. {{pn|VI.2|2}}Pascendi greges agrestes. Transmarini esse dicuntur in insulis, Sami in luco Iunonis, item in Planasia insula M. Pisonis. Hi ad greges constituendos parantur bona aetate et bona forma. Huic enim natura formae e volucribus dedit palmam. Ad admissuram haec minores bimae non idoneae nec iam maiores natu. {{pn|VI.3|3}}Pascuntur omne genus obiecto frumento, maxime hordeo. Itaque Seius iis dat in menses singulos hordei singulos modios, ita ut in fetura det uberius, antequam salire incipiant. In has a procuratore ternos pullos exigit eosque, cum creverunt, quinquagenis denariis vendit, ut nulla avis hunc assequatur fructum. {{pn|VI.4|4}}Praeterea ova emit ac supponit gallinis, ex quibus excusos pullos refert in testudinem eam, in qua pavones habet. Quod tectum pro multitudine pavonum fieri debet et habere cubilia discreta, tectorio levata, quo neque serpens neque bestia accedere ulla possit; {{pn|VI.5|5}}praeterea habere locum ante se, quo pastum exeant diebus apricis. Utrumque locum purum esse volunt hae volucres. Itaque pastorem earum cum vatillo circumire oportet ac stercus tollere ac conservare, quod et ad agri culturam idoneum est et ad substramen pullorum. {{pn|VI.6|6}}Primus hos Q. Hortensius augurali aditiali cena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriosi quam severi boni viri laudabant. Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ita ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis, grex centenarius facile quadragena milia sestertia ut reddat, ut quidem Abucius aiebat, si in singulos ternos exigeret pullos, perfici sexagenas posse. ==<span id='VII.1'></span>VII.== Interea venit apparitor Appi a consule et augures ait citari. Ille foras exit e villa. At in villam intro involant columbae, de quibus Merula Axio: Si umquam peristerotrophion constituisses, has tuas esse putares, quamvis ferae essent. Duo enim genera earum in peristerotrophio esse solent: unum agreste, ut alii dicunt, saxatile, quod habetur in turribus ac columinibus villae, a quo appellatae columbae, quae propter timorem naturalem summa loca in tectis captant; quo fit ut agrestes maxime sequantur turres, in quas ex agro evolant suapte sponte ac remeant. {{pn|VII.2|2}}Alterum genus columbarum est clementius, quod cibo domestico contentum intra limina ianuae solet pasci. Hoc genus maxime est colore albo, illud alterum agreste sine albo, vario. Ex iis duabus stirpibus fit miscellum tertium genus fructus causa, atque incedunt in locum unum, quod alii vocant peristerona, alii peristerotrophion, in quo uno saepe vel quinque milia sunt inclusae. {{pn|VII.3|3}}Peristeron fit ut testudo magna, camara tectus, uno ostio angusto, fenestris punicanis aut latioribus reticulatis utrimque, ut locus omnis sit illustris, neve quae serpens aliudve quid animal maleficum introire queat. Intrinsecus quam levissimo marmorato toti parietes ac camarae oblinuntur et extrinsecus circum fenestras, ne mus aut lacerta qua adrepere ad columbaria possit. {{pn|VII.4|4}}Nihil enim timidius columba. Singulis paribus columbaria fiunt rutunda in ordinem crebra, ordines quam plurimi possunt a terra usque ad camaram. Columbaria singula esse oportet ut os habeat, quo modo introire et exire possit, intus ternarum palmarum ex omnibus partibus. Sub ordines singulos tabulae fictae ut sint bipalmes, quo utantur vestibulo ac prodeant. {{pn|VII.5|5}}Aquam esse oportet quae influat, unde et bibere et ubi lavari possint. Permundae enim sunt hae volucres. Itaque pastorem columbarum quotquot mensibus crebro oportet everrere; est enim quod eum inquinat locum appositum ad agri culturam, ita ut hoc optimum esse scripserint aliquot. Siquae columba quid offenderit, ut medeatur; siquae perierit, ut efferatur; siqui pulli idonei sunt ad vendendum, promat. {{pn|VII.6|6}}Item quae fetae sunt, certum locum ut disclusum ab aliis rete habeat, quo transferantur, e quo foras ex peristerone evolare possint matres. Quod faciunt duabus de causis: una, si fastidiunt aut inclusae consenescunt, quod libero aere, cum exierint in agros, redintegrentur; altera de causa propter inlicium. Ipsae enim propter pullos, quos habent, utique redeunt, nisi a corvo occisae aut ab accipitre interceptae. {{pn|VII.7|7}}Quos columbarii interficere solent duabus virgis viscatis defictis in terra inter se curvatis, cum inter eas posuerint obligatum animal, quod petere soleant accipitres, qui ita decipiuntur, cum se obleverunt visco. Columbas redire solere ad locum licet animadvertere, quod multi in theatro e sinu missas faciunt, atque ad locum redeunt, quae nisi reverterentur, non emitterentur. {{pn|VII.8|8}}Cibus apponitur circum parietes in canalibus, quas extrinsecus per fistulas supplent. Delectantur milio, tritico, hordeo, piso, fasiolis, ervo. Item fere haec, in turribus ac summis villis qui habent agrestes columbas, quoad possunt, imitandum. In peristeronas aetate bona parandum, neque pullos neque vetulas, totidem mares quot feminas. {{pn|VII.9|9}}Nihil columbis fecundius. Itaque diebus quadragenis concipit et parit et incubat et educat. Et hoc fere totum annum faciunt; tantummodo intervallum faciunt a bruma ad aequinoctium vernum. Pulli nascuntur bini, qui simulac creverunt et habent robur, cum matribus pariunt. Qui solent saginare pullos columbinos, quo pluris vendant, secludunt eos, cum iam pluma sunt tecti. Deinde manducato candido farciunt pane; hieme hoc bis, aestate ter, mane meridie vesperi; hieme demunt cibum medium. {{pn|VII.10|10}}Qui iam pinnas incipiunt habere, relincunt in nido inlisis cruribus et matribus, uberius ut cibo uti possint, obiciunt. Eo enim totum diem se et pullos pascunt. Qui ita educantur, celerius pinguiores fiunt quam alii, et candidae fiunt parentes eorum. Romae, si sunt formosi, bono colore, integri, boni seminis, paria singula volgo veneunt ducenis nummis nec non eximia singulis milibus nummum. Quas nuper cum mercator tanti emere vellet a L. Axio, equite Romano, minoris quadringentis denariis datorum negavit. {{pn|VII.11|11}}Axius, Si possem emere, inquit, peristerona factum, quem ad modum in aedibus cum habere vellem, emi fictilia columbaria, iam issem emptum et misissem ad villam. Quasi vero, inquit Pica, non in urbe quoque sint multi. An tibi columbaria qui in tegulis habent, non videntur habere peristeronas, cum aliquot supra centum milium sestertium habeant instrumentum? E quis alicuius totum emas censeo, et antequam aedificas rure, magnum condiscas hic in urbe cotidie lucrum assem semissem condere in loculos. Tu, Merula, sic perge deinceps. ==<span id='VIII.1'></span>VIII.== Ille, Turturibus item, inquit, locum constituendum proinde magnum, ac multitudinem alere velis; eumque item ut de columbis dictum est, ut habeat ostium ac fenestras et aquam puram ac parietes camaras munitas tectorio; {{pn|VIII.2|2}}sed pro columbariis in pariete mutulos aut palos in ordinem, supra quos tegeticulae cannabinae sint impositae. Infimum ordinem oportet abesse a terra non minus tres pedes, inter reliquos dodrantes, a summo ad camaram semipedem, aeque latum ac mutulus a pariete extare potest, in quibus dies noctesque pascuntur. {{pn|VIII.3|3}}Cibatui quod sit, obiciunt triticum siccum, in centenos vicenos turtures fere semodium, cottidie everrentes eorum stabula, a stercore ne offendantur, quod item servatur ad agrum colendum. Ad saginandum adpositissimum tempus circiter messem. Etenim matres eorum tum optimae sunt, cum pulli plurimi gignuntur, qui ad farturam meliores. Itaque eorum fructus id temporis maxime consistit. ==<span id='IX.1'></span>IX.== Axius, Ego quae requiro farturae membra, de gallinis dic sodes, Merula: tum de reliquis siquid idoneum fuerit ratiocinari, licebit. Igitur sunt gallinae quae vocantur generum trium: villaticae et rusticae et Africanae. {{pn|IX.2|2}}Gallinae villaticae sunt, quas deinceps rure habent in villis. De his qui ornithoboscion instituere vult, id est adhibita scientia ac cura ut capiant magnos fructus, ut factitaverunt Deliaci, haec quinque maxime animadvertant oportet; de emptione, cuius modi et quam multas parent; de fetura, quem ad modum admittant et pariant; de ovis, quem ad modum incubent et excudant; de pullis, quem ad modum et a quibus educentur; hisce appendix adicitur pars quinta, quem ad modum saginentur. {{pn|IX.3|3}}Ex quis tribus generibus proprio nomine vocantur feminae quae sunt villaticae gallinae, mares galli, capi semimares, qui sunt castrati. Gallos castrant, ut sint capi, candenti ferro inurentes ad infima crura, usque dum rumpatur, et quod exstat ulcus, oblinunt figlina creta. {{pn|IX.4|4}}Qui spectat ut ornithoboscion perfectum habeat, scilicet genera ei tria paranda, maxime villaticas gallinas. E quis in parando eligat oportet fecundas, plerumque rubicunda pluma, nigris pinnis, imparibus digitis, magnis capitibus, crista erecta, amplas; hae enim ad partiones sunt aptiores. {{pn|IX.5|5}}Gallos salaces qui animadvertunt, si sunt lacertosi, rubenti crista, rostro brevi pleno acuto, oculis ravis aut nigris, palea rubra subalbicanti, collo vario aut aureolo, feminibus pilosis, cruribus brevibus, unguibus longis, caudis magnis, frequentibus pinnis; item qui elati sunt ac vociferant saepe, in certamine pertinaces et qui animalia quae nocent gallinis non modo non pertimescant, sed etiam pro gallinis propugnent. {{pn|IX.6|6}}Nec tamen sequendum in seminio legendo Tanagricos et Melicos et Chalcidicos, qui sine dubio sunt pulchri et ad proeliandum inter se maxime idonei, sed ad partus sunt steriliores. Si ducentos alere velis, locus saeptus adtribuendus, in quo duae caveae coniunctae magnae constituendae, quae spectent ad exorientem versus, utraeque in longitudinem circiter decem pedum, latitudine dimidio minores, altitudine paulo humiliores: in utraque fenestra lata tripedalis, et eae pede altiores e viminibus factae raris, ita ut lumen praebeant multum, neque per eas quicquam ire intro possit, quae nocere solent gallinis. {{pn|IX.7|7}}Inter duas ostium sit, qua gallinarius, curator earum, ire possit. In caveis crebrae perticae traiectae sint, ut omnes sustinere possint gallinas. Contra singulas perticas in pariete exclusa sint cubilia earum. Ante sit, ut dixi, vestibulum saeptum, in quo diurno tempore esse possint atque in pulvere volutari. Praeterea sit cella grandis, in qua curator habitet, ita ut in parietibus circum omnia plena sint cubilia gallinarum aut exsculpta aut adficta firmiter. Motus enim, cum incubat, nocet. {{pn|IX.8|8}}In cubilibus, cum parturient, acus substernendum; cum pepererunt, tollere substramen et recens aliud subicere, quod pulices et cetera nasci solent, quae gallinam conquiescere non patiuntur; ob quam rem ova aut inaequabiliter maturescunt aut consenescunt. Quae velis incubet, negant plus XXV oportere ova incubare, quamvis propter fecunditatem pepererit plura, {{pn|IX.9|9}}optimum esse partum ab aequinoctio verno ad autumnale. Itaque quae ante aut post nata sunt et etiam prima eo tempore, non supponenda; et ea quae subicias, potius vetulis quam pullitris, et quae rostra aut ungues non habeant acutos, quae debent potius in concipiendo occupatae esse quam incubando. Adpositissimae ad partum sunt anniculae aut bimae. {{pn|IX.10|10}}Si ova gallinis pavonina subicias, cum iam decem dies fovere coepit, tum denique gallinacia subicere, ut una excudat. Gallinaciis enim pullis bis deni dies opus sunt, pavoninis ter noveni. Eas includere oportet, ut diem et noctem incubent, praeterquam mane et vespere, dum cibus ac potio is detur. {{pn|IX.11|11}}Curator oportet circumeat diebus interpositis aliquot ac vertere ova, ut aequabiliter concalefiant. Ova plena sint atque utilia necne, animadverti aiunt posse, si demiseris in aquam, quod inane natet, plenum desidit. Qui ut hoc intellegant concutiant, errare, quod vitale venas confundant in iis. Idem aiunt, cum ad lumen sustuleris, quod perluceat, id esse inane. {{pn|IX.12|12}}Qui haec volunt diutius servare, perfricant sale minuto aut muria tres aut quattuor horas eaque abluta condunt in furfures aut acus. In supponendo ova observant ut sint numero imparia. Ova, quae incubantur, habeantne semen pulli, curator quadriduo post quam incubari coepit intellegere potest. Si contra lumen tenuit et purum unius modi esse animadvertit, putant eiciendum et aliud subiciundum. {{pn|IX.13|13}}Excusos pullos subducendum ex singulis nidis et subiciendum ei quae habeat paucos; ab eaque, si reliqua sint ova pauciora, tollenda et subicienda aliis, quae nondum excuderunt et minus habent triginta pullos. Hoc enim gregem maiorem non faciendum. Obiciendum pullis diebus XV primis mane subiecto pulvere, ne rostris noceat terra dura, polentam mixtam cum nasturti semine et aqua aliquanto ante factam intritam, ne tum denique in eorum corpore turgescat; aqua prohibendum. {{pn|IX.14|14}}Qua de clunibus coeperint habere pinnas, e capite, e collo eorum crebro eligendi pedes; saepe enim propter eos consenescunt. Circum caveas eorum incendendum cornum cervinum, ne quae serpens accedat, quarum bestiarum ex odore solent interire. Prodigendae in solem et in stercilinum, ut volutare possint, quod ita alibiliores fiunt; {{pn|IX.15|15}}neque pullos, sed omne ornithoboscion cum aestate, tum utique cum tempestas sit mollis atque apricum; intento supra rete, quod prohibeat eas extra saepta evolare et in eas involare extrinsecus accipitrem aut quid aliud; evitantem caldorem et frigus, quod utrumque iis adversum. Cum iam pinnas habebunt, consuefaciundum ut unam aut duas sectentur gallinas, ceterae ut potius ad pariendum sint expeditae, quam in nutricatu occupatae. {{pn|IX.16|16}}Incubare oportet incipere secundum novam lunam, quod fere quae ante, pleraque non succedunt. Diebus fere viginti excudunt. De quibus villaticis quoniam vel nimium dictum, brevitate reliqua compensabo. Gallinae rusticae sunt in urbe rarae nec fere nisi mansuetae in cavea videntur Romae, similes facie non his gallinis villaticis nostris, sed Africanis. {{pn|IX.17|17}}Aspectu ac facie incontaminatae in ornatibus publicis solent poni cum psittacis ac merulis albis, item aliis id genus rebus inusitatis. Neque fere in villis ova ac pullos faciunt, sed in silvis. Ab his gallinis dicitur insula Gallinaria appellata, quae est in mari Tusco secundum Italiam contra montes Liguscos, Intimilium, Album Ingaunum; alii ab his villaticis invectis a nautis, ibi feris factis procreatis. {{pn|IX.18|18}}Gallinae Africanae sunt grandes, variae, gibberae, quas meleagridas appellant Graeci. Haec novissimae in triclinium cenantium introierunt e culina propter fastidium hominum. {{pn|IX.19|19}}Veneunt propter penuriam magno. De tribus generibus gallinae saginantur maxime villaticae. Eas includunt in locum tepidum et angustum et tenebricosum, quod motus earum et lux pinguitudinis vindicta, ad hanc rem electis maximis gallinis, nec continuo his, quas Melicas appellant falso, quod antiqui, ut Thetim Thelim dicebant, sic Medicam Melicam vocabant. Hae primo dicebantur, quae ex Medica propter magnitudinem erant allatae quaeque ex iis generatae, postea propter similitudinem amplae omnes. {{pn|IX.20|20}}Ex iis evulsis ex alis pinnis et e cauda farciunt turundis hordeaceis partim admixtis farina lolleacia aut semine lini ex aqua dulci. Bis die cibum dant, observantes ex quibusdam signis ut prior sit concoctus, antequam secundum dent. Dato cibo, quom perpurgarunt caput, nequos habeat pedes, rursus eas concludunt. Hoc faciunt usque ad dies XXV; tunc denique pingues fiunt. {{pn|IX.21|21}}Quidam et triticeo pane intrito in aquam, mixto vino bono et odorato, farciunt, ita ut diebus XX pingues reddant ac teneras. Si in farciendo nimio cibo fastidiunt, remittendum in datione pro portione, ac decem primis processit, in posterioribus ut deminuat eadem ratione, ut vicesimus dies et primus sint pares. Eodem modo palumbos farciunt ac reddunt pingues. ==<span id='X.1'></span>X.== Transi, inquit Axius, nunc in illud genus, quod non est ulla villa ac terra contentum, sed requirit piscinas, quod vos philograeci vocatis amphibium. In quibus ubi anseres aluntur, nomine alieno chenoboscion appellatis. Horum greges Scipio Metellus et M. Seius habent magnos aliquot. Merula, Seius, inquit, ita greges comparavit anserum, ut hos quinque gradus obseruaret, quos in gallinis dixi. Hi sunt de genere, de fetura, de ovis, de pullis, de sagina. {{pn|X.2|2}}Primum iubebat servum in legendo observare ut essent ampli et albi, quod plerumque pullos similes sui faciunt. Est enim alterum genus varium, quod ferum vocatur, nec cum iis libenter congregantur, nec aeque fit mansuetum. {{pn|X.3|3}}Anseribus ad admittendum tempus est aptissimum a bruma, ad pariendum et incubandum a Kalendis Februariis vel Martiis usque ad solstitium. Saliunt fere in aqua, iniguntur in flumen aut piscinam. Singulae non plus quam ter in anno pariunt. Singulis, ubi pariant, faciendum haras quadratas circum binos pedes et semipedem; eas substernendum palea. Notandum earum ova aliquo signo, quod aliena non excudunt. Ad incubandum supponunt plerumque novem aut undecim, qui hoc minus, quinque, qui hoc plus, XV. Incubat tempestatibus dies triginta, tepidioribus XXV. {{pn|X.4|4}}Cum excudit, quinque diebus primis patiuntur esse cum matre. Deinde cotidie, serenum cum est, producunt in prata, item piscinas aut paludes, iisque faciunt haras supra terram aut suptus, in quas non inducunt plus vicenos pullos, easque cellas provident ne habeant in solo umorem et ut molle habeant substramen e palea aliave qua re, neve qua eo accedere possint mustelae aliaeve quae bestiae noceant. {{pn|X.5|5}}Anseres pascunt in umidis locis et pabulum serunt, quod aliquem ferat fructum, seruntque his herbam, quae vocatur seris, quod ea aqua tacta, etiam cum est arida, fit viridis. Folia eius decerpentes dant, ne, si eo inegerint, ubi nascitur, aut obterendo perdant aut ipsi cruditate pereant; voraces enim sunt natura. Quo temperandum iis, qui propter cupiditatem saepe in pascendo, si radicem prenderunt, quam educere velint e terra, abrumpunt collum; perimbecillum enim id, ut caput molle. Si haec herba non est, dandum hordeum aut frumentum aliud. Cum est tempus farraginis, dandum, ut in seri dixi. {{pn|X.6|6}}Cum incubant, hordeum iis intritum in aqua apponendum. Pullis primum biduo polenta aut hordeum apponitur, tribus proximis nasturtium viride consectum minutatim ex aqua in vas aliquod. Cum autem sunt inclusi in haras aut speluncas, ut dixi, viceni, obiciunt iis polentam hordeaceam aut farraginem herbamve teneram aliquam concisam. {{pn|X.7|7}}Ad saginandum eligunt pullos circiter sesquimensem qui sunt nati; eos includunt in saginario ibique polentam et pollinem aqua madefacta dant cibum, ita ut ter die saturent. Secundum cibum large ut bibant faciunt potestatem. Sic curati circiter duobus mensibus fiunt pingues. Quotienscumque sumpeserunt, locus solet purgari, quod amant locum purum neque ipsi ullum, ubi fuerunt, relincunt purum. ==<span id='XI.1'></span>XI.== Qui autem volunt greges anatium habere ac constituere nessotrophion, primum locum, quoi est facultas, eligere oportet palustrem, quod eo maxime delectantur; si id non, potissimum ibi, ubi sit naturalis aut lacus aut stagnum aut manu facta piscina, quo gradatim descendere possint. {{pn|XI.2|2}}Saeptum altum esse oportet, ubi versentur, ad pedes quindecim, ut vidistis ad villam Sei, quod uno ostio claudatur. Circum totum parietem intrinsecus crepido lata, in qua secundum parietem sint tecta cubilia, ante ea vestibulum earum exaequatum tectorio opere testaceo. In eo perpetua canalis, in quam et cibus imponitur iis et immittitur aqua; sic enim cibum capiunt. {{pn|XI.3|3}}Omnes parietes tectorio levigantur, ne faeles aliave quae bestia introire ad nocendum possit, idque saeptum totum rete grandibus maculis integitur, ne eo involare aquila possit neve evolare anas. Pabulum iis datur triticum, hordeum, vinacei, non numquam etiam ex aqua cammari et quaedam eius modi aquatilia. Quae in eo saepto erunt piscinae, in eas aquam large influere oportet, ut semper recens sit. {{pn|XI.4|4}}Sunt item non dissimilia alia genera, ut querquedulae, phalarides, sic perdices, quae, ut Archelaus scribit, voce maris audita concipiunt. Quae, ut superiores, neque propter fecunditatem neque propter suavitatem saginantur et sic pascendo fiunt pingues. Quod ad villaticarum pastionum primum actum pertinere sum ratus, dixi. ==<span id='XII.1'></span>XII.== Interea redit Appius, et percontati nos ab illo et ille a nobis, quid esset dictum ac factum. Appius, Sequitur, inquit, actus secundi generis adficticius ad villam qui solet esse, ac nomine antico a parte quadam leporarium appellatum. Nam neque solum lepores in eo includuntur silva, ut olim in iugero agelli aut duobus, sed etiam cervi aut capreae in iugeribus multis. Quintus Fulvius Lippinus dicitur habere in Tarquiniensi saepta iugera quadraginta, in quo sunt inclusa non solum ea quae dixi, sed etiam oves ferae, etiam hoc maius hic in Statoniensi et quidam in locis aliis; {{pn|XII.2|2}}in Gallia vero transalpina T. Pompeius tantum saeptum venationis, ut circiter passum locum inclusum habeat. Praeterea in eodem consaepto fere habere solent cocliaria atque alvaria atque etiam dolia, ubi habeant conclusos glires. Sed horum omnium custodia, incrementum et pastio aperta, praeterquam de apibus. {{pn|XII.3|3}}Quis enim ignorat saepta e maceriis ita esse oportere in leporario, ut tectorio tacta sint et sint alta? Alterum ne faelis aut maelis aliave quae bestia introire possit, alterum ne lupus transilire; ibique esse latebras, ubi lepores interdiu delitiscant in virgultis atque herbis, et arbores patulis ramis, quae aquilae impediant conatus. {{pn|XII.4|4}}Quis item nescit, paucos si lepores, mares ac feminas, intromiserit, brevi tempore fore ut impleatur? Tanta fecunditas huius quadripedis. Quattuor modo enim intromisit in leporarium, brevi solet repleri. Etenim saepe, cum habent catulos recentes, alios in ventre habere reperiuntur. Itaque de iis Archelaus scribit, annorum quot sit qui velit scire, inspicere oportere foramina naturae, quod sine dubio alius alio habet plura. {{pn|XII.5|5}}Hos quoque nuper institutum ut saginarent plerumque, cum exceptos e leporario condant in caveis et loco clauso faciant pingues. Quorum ergo tria genera fere sunt: unum Italicum hoc nostrum pedibus primis humilibus, posterioribus altis, superiore parte pulla, ventre albo, auribus longis. Qui lepus dicitur, cum praegnas sit, tamen concipere. In Gallia Transalpina et Macedonia fiunt permagni, in Hispania et in Italia mediocres. {{pn|XII.6|6}}Alterius generis est, quod in Gallia nascitur ad Alpis, qui hoc fere mutant, quod toti candidi sunt; ii raro perferuntur Romam. Tertii generis est, quod in Hispania nascitur, similis nostro lepori ex quadam parte, sed humile, quem cuniculum appellant. L. Aelius putabat ab eo dictum leporem a celeritudine, quod levipes esset. Ego arbitror a Graeco vocabulo antico, quod eum Aeolis leporin appellabant. Cuniculi dicti ab eo, quod sub terra cuniculos ipsi facere solent, ubi lateant in agris. {{pn|XII.7|7}}Horum omnium tria genera, si possis, in leporario habere oportet. Duo quidem utique te habere puto, quod in Hispania annis ita fuisti multis, ut inde te cuniculos persecutos credam. ==<span id='XIII.1'></span>XIII.== Apros quidem posse haberi in leporario nec magno negotio ibi et captivos et cicuris, qui ibi nati sint, pingues solere fieri scis, inquit, Axi. Nam quem fundum in Tusculano emit hic Varro a M. Pupio Pisone, vidisti ad bucinam inflatam certo tempore apros et capreas convenire ad pabulum, cum ex superiore loco e palaestra apris effunderetur glans, capreis victa aut quid aliud. {{pn|XIII.2|2}}Ego vero, inquit ille, apud Q. Hortensium cum in agro Laurenti essem. Ibi istuc magis thraikikos fieri vidi. Nam silva erat, ut dicebat, supra quinquaginta iugerum maceria saepta, quod non leporarium, sed therotrophium appellabat. Ibi erat locus excelsus, ubi triclinio posito cenabamus, quo Orphea vocari iussit. {{pn|XIII.3|3}}Qui cum eo venisset cum stola et cithara cantare esset iussus, bucina inflavit, ut tanta circumfluxerit nos cervorum aprorum et ceterarum quadripedum multitudo, ut non minus formosum mihi visum sit spectaculum, quam in Circo Maximo aedilium sine Africanis bestiis cum fiunt venationes. ==<span id='XIV.1'></span>XIV.== Axius, Tuas partes, inquit, sublevavit Appius, O Merula noster. Quod ad venationem pertinet, breviter secundus trasactus est actus, nec de cochleis ac gliribus quaero, quod relicum est; neque enim magnum molimentum esse potest. Non istuc tam simplex est, inquit Appius, quam tu putas, O Axi noster. Nam et idoneus sub dio sumendus locus cochleariis, quem circum totum aqua claudas, ne, quas ibi posueris ad partum, non liberos earum, sed ipsas quaeras. {{pn|XIV.2|2}}Aqua, inquam, finiendae, ne fugitivarius sit parandus. Locus is melior, quem et non coquit sol et tangit ros. Qui si naturalis non est, ut fere non sunt in aprico loco, neque habeas in opaco ubi facias, ut sunt sub rupibus ac montibus, quorum adluant radices lacus ac fluvii, manu facere oportet roscidum. Qui fit, si adduxeris fistula et in eam mammillas imposueris tenues, quae eructent aquam, ita ut in aliquem lapidem incidat ac late dissipetur. {{pn|XIV.3|3}}Parvus iis cibus opus est, et is sine ministratore, et hunc, dum serpit, non solum in area reperit, sed etiam, si rivus non prohibet, parietes stantes invenit. Denique ipsae et ruminantes ad propolam vitam diu producunt, cum ad eam rem pauca laurea folia intericiant et aspergant furfures non multos. Itaque cocus has vivas an mortuas coquat, plerumque nescit. {{pn|XIV.4|4}}Genera cochlearum sunt plura, ut minutae albulae, quae afferuntur e Reatino, et maximae, quae de Illyrico apportantur, et mediocres, quae ex Africa afferuntur; non quo non in his regionibus quibusdam locis ac magnitudinibus sint disperiles; nam et valde amplae sunt ex Africa, quae vocantur solitannae, ita ut in eas LXXX quadrantes coici possint, et sic in aliis regionibus eaedem inter se collatae minores ac maiores. {{pn|XIV.5|5}}Hae in fetura pariunt innumerabilia. Earum semen minutum ac testa molli diuturnitate obdurescit. Magnis insulis in areis factis magnum bolum deferunt aeris. Has quoque saginare solent ita, ut ollam cum foraminibus incrustent sapa et farri, ubi pascantur, quae foramina habeat, ut intrare aer possit; vivax enim haec natura. ==<span id='XV.1'></span>XV.== Glirarium autem dissimili ratione habetur, quod non aqua, sed maceria locus saepitur; tota levi lapide aut tectorio intrinsecus incrustatur, ne ex ea erepere possit. In eo arbusculas esse oportet, quae ferant glandem. Quae cum fructum non ferunt, intra maceriem iacere oportet glandem et castaneam, unde saturi fiant. {{pn|XV.2|2}}Facere iis cavos oportet laxiores, ubi pullos parere possint; aquam esse tenuem, quod ea non utuntur multum et aridum locum quaerunt. Hae saginantur in doliis, quae etiam in villis habent multi, quae figuli faciunt multo aliter atque alia, quod in lateribus eorum semitas faciunt et cavum, ubi cibum constituant. In hoc dolium addunt glandem aut nuces iuglandes aut castaneam. Quibus in tenebris cum operculum impositum est in doleis, fiunt pingues. ==<span id='XVI.1'></span>XVI.== Appius, Igitur relinquitur, inquit, de pastione villatica tertius actus de piscinis. Quid tertius? inquit Axius. An quia tu solitus es in adulescentia tua domi mulsum non bibere propter parsimoniam, nos mel neclegemus? Appius nobis, Verum dicit, inquit. {{pn|XVI.2|2}}Nam cum pauper cum duobus fratribus et duabus sororibus essem relictus, quarum alteram sine dote dedi Lucullo, a quo hereditate me cessa primum et primus mulsum domi meae bibere coepi ipse, cum interea nihilo minus paene cotidie in convivio omnibus daretur mulsum. {{pn|XVI.3|3}}Praeterea meum erat, non tuum, eas novisse volucres, quibus plurimum natura ingeni atque artis tribuit. Itaque eas melius me nosse quam te ut scias, de incredibili earum arte naturali audi. Merula, ut cetera fecit, historicos quae sequi melitturgoe soleant demonstrabit. {{pn|XVI.4|4}}Primum apes nascuntur partim ex apibus, partim ex bubulo corpore putrefacto. Itaque Archelaus in epigrammate ait eas esse <poem> :boos phthimenes peplanemena tekna, idem :hippon men sphekes genea, moschon de melissai. </poem> Apes non sunt solitaria natura, ut aquilae, sed ut homines. Quod si in hoc faciunt etiam graculi, at non idem, quod hic societas operis et aedificiorum, quod illic non est, hic ratio atque ars, ab his opus facere discunt, ab his aedificare, ab his cibaria condere. {{pn|XVI.5|5}}Tria enim harum: cibus, domus, opus, neque idem quod cera cibus, nec quod mel, nec quod domus. Non in favo sex angulis cella, totidem quot habet ipsa pedes? Quod geometrae hexagonon fieri in orbi rutundo ostendunt, ut plurimum loci includatur. Foris pascuntur, intus opus faciunt, quod dulcissimum quod est, et deis et hominibus est acceptum, quod favus venit in altaria et mel ad principia convivi et in secundam mensam administratur. {{pn|XVI.6|6}}Haec ut hominum civitates, quod hic est et rex et imperium et societas. Secuntur omnia pura. Itaque nulla harum adsidit in loco inquinato aut eo qui male oleat, neque etiam in eo qui bona olet unguenta. Itaque iis unctus qui accessit, pungunt, non, ut muscae, ligurriunt, quod nemo has videt, ut illas, in carne aut sanguine aut adipe. Ideo modo considunt in eis quorum sapor dulcis. {{pn|XVI.7|7}}Minime malefica, quod nullius opus vellicans facit deterius, neque ignava, ut non, qui eius conetur disturbare, resistat; neque tamen nescia suae imbecillitatis. Quae cum causa Musarum esse dicuntur volucres, quod et, si quando displicatae sunt, cymbalis et plausibus numero redducunt in locum unum; et ut his dis Helicona atque Olympon adtribuerunt homines, sic his floridos et incultos natura adtribuit montes. {{pn|XVI.8|8}}Regem suum secuntur, quocumque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, succollant, quod eum servare volunt. Neque ipsae sunt inficientes nec non oderunt inertes. Itaque insectantes ab se eiciunt fucos, quod hi neque adiuvant et mel consumunt, quos vocificantes plures persecuntur etiam paucae. Extra ostium alvi opturant omnia, qua venit inter favos spiritus, quam erithacen appellant Graeci. {{pn|XVI.9|9}}Omnes ut in exercitu vivunt atque alternis dormiunt et opus faciunt pariter et ut colonias mittunt, iique duces conficiunt quaedam ad vocem ut imitatione tubae. Tum id faciunt, cum inter se signa pacis ac belli habeant. Sed, O Merula, Axius noster ne, dum haec audit physica, macescat, quod de fructu nihil dixi, nunc cursu lampada tibe trado. {{pn|XVI.10|10}}Merula, De fructu, inquit, hoc dico, quod fortasse an tibi satis sit, Axi, in quo auctorem habeo non solum Seium, qui alvaria sua locata habet quotannis quinis milibus pondo mellis, sed etiam hunc Varronem nostrum, quem audivi dicentem duo milites se habuisse in Hispania fratres Veianios ex agro Falisco locupletis, quibus cum a patre relicta esset parva villa et agellus non sane maior iugero uno, hos circum villam totam alvaria fecisse et hortum habuisse ac relicum thymo et cytiso opsevisse et apiastro, quod alii meliphyllon, alii melissophyllon, quidam melittaenam appellant. {{pn|XVI.11|11}}Hos numquam minus, ut peraeque ducerent, dena milia sestertia ex melle recipere esse solitos, cum dicerent velle exspectare, ut suo potius tempore mercatorem admitterent, quam celerius alieno. Dic igitur, inquit, ubi et cuius modi me facere oporteat alvarium, ut magnos capiam fructus. {{pn|XVI.12|12}}Ille, melittonas ita facere oportet, quos alii melitrophia appellant, eandem rem quidam mellaria. Primum secundum villam potissimum, ubi non resonent imagines (hic enim sonus harum fugae existimatur esse protelum), esse oportet aere temperato, neque aestate fervido neque hieme non aprico, ut spectet potissimum ad hibernos ortus, qui prope se loca habeat ea, ubi pabulum sit frequens et aqua pura. {{pn|XVI.13|13}}Si pabulum naturale non est, ea oportet dominum serere, quae maxime secuntur apes. Ea sunt rosa, serpyllon, apiastrum, papaver, faba, lens, pisum, ocimum, cyperum, medice, maxime cytisum, quod minus valentibus utilissimum est. Etenim ab aequinoctio verno florere incipit et permanet ad alterum aequinoctium. {{pn|XVI.14|14}}Sed ut hoc aptissimum ad sanitatem apium, sic ad mellificium thymum. Propter hoc Siculum mel fert palmam, quod ibi thymum bonum frequens est. Itaque quidam thymum contundunt in pila et diluunt in aqua tepida; eo conspergunt omnia seminaria consita apium causa. {{pn|XVI.15|15}}Quod ad locum pertinet, hoc genus potissimum eligendum iuxta villam, non quo non in villae porticu quoque quidam, quo tutius esset, alvarium collocarint. Ubi sint, alii faciunt ex viminibus rutundas, alii e ligno ac corticibus, alii ex arbore cava, alii fictiles, alii etiam ex ferulis quadratas longas pedes circiter ternos, latas pedem, sed ita, ubi parum sunt quae compleant, ut eas conangustent, in vasto loco inani ne despondeant animum. Haec omnia vocant a mellis alimonio alvos, quas ideo videntur medias facere angustissimas, ut figuram imitentur earum. {{pn|XVI.16|16}}Vitiles fimo bubulo oblinunt intus et extra, ne asperitate absterreantur, easque alvos ita collocant in mutulis parietis, ut ne agitentur neve inter se contingant, cum in ordinem sint positae. Sic intervallo interposito alterum et tertium ordinem infra faciunt et aiunt potius hinc demi oportere, quam addi quartum. Media alvo, qua introeant apes, faciunt foramina parva dextra ac sinistra. {{pn|XVI.17|17}}Ad extremam, qua mellarii favum eximere possint, opercula imponunt. Alvi optimae fiunt corticeae, deterrimae fictiles, quod et frigore hieme et aestate calore vehementissime haec commoventur. Verno tempore et aestivo fere ter in mense mellarius inspicere debet fumigans leniter eas et ab spurcitiis purgare alvum et vermiculos eicere. {{pn|XVI.18|18}}Praeterea ut animadvertat ne reguli plures existant; inutiles enim fiunt propter seditiones. Et quidam dicunt, tria genera cum sint ducum in apibus, niger ruber varius, ut Menecrates scribit, duo, niger et varius, qui ita melior, ut expediat mellario, cum duo sint in eadem alvo, interficere nigrum, cum sit cum altero rege, esse seditiosum et corrumpere alvom, quod fuget aut cum multitudine fugetur. {{pn|XVI.19|19}}De reliquis apibus optima est parva varia rutunda. Fur qui vocabitur, ab aliis fucus, est ater et lato ventre. Vespa, quae similitudinem habet apis, neque socia est operis et nocere solet morsu, quam apes a se secernunt. Hae differunt inter se, quod ferae et cicures sunt. Nunc feras dico, quae in silvestribus locis pascitant, cicures, quae in cultis. Silvestres minores sunt magnitudine et pilosae, sed opifices magis. In emendo emptorem videre oportet, valeant an sint aegrae. {{pn|XVI.20|20}}Sanitatis signa, si sunt frequentes in examine et si nitidae et si opus quod faciunt est aequabile ac leve. Minus valentium signa, si sunt pilosae et horridae, ut pulverulentae, nisi opificii eas urget tempus; tum enim propter laborem asperantur ac marcescunt. {{pn|XVI.21|21}}Si transferendae sunt in alium locum, id facere diligenter oportet et tempora, quibus id potissimum facias, animadvertendum et loca, quo transferas, idonea providendum: tempora, ut verno potius quam hiberno, quod hieme difficulter consuescunt quo translatae manere, itaque fugiunt plerumque. Si e bono loco transtuleris eo, ubi idonea pabulatio non sit, fugitivae fiunt. Nec, si ex alvo in alvum in eodem loco traicias, neglegenter faciendum, {{pn|XVI.22|22}}sed et in quam transiturae sint apes, ea apiastro perfricanda, quod inlicium hoc illis, et favi melliti intus ponendi a faucibus non longe, ne, cum animadverterint aut inopiam esse *** habuisse dicit. Is ait, cum sint apes morbidae propter primoris vernos pastus, qui ex floribus nucis graecae et cornus fiunt, coeliacas fieri atque urina pota reficiendas. {{pn|XVI.23|23}}Propolim vocant, e quo faciunt ad foramen introitus protectum ante alvum maxime aestate. Quam rem etiam nomine eodem medici utuntur in emplastris, propter quam rem etiam carius in sacra via quam mel venit. Erithacen vocant, quo favos extremos inter se conglutinant, quod est aliud melle et propoli; itaque in hoc vim esse illiciendi. Quocirca examen ubi volunt considere, eum ramum aliamve quam rem oblinunt hoc admixto apiastro. {{pn|XVI.24|24}}Favus est, quem fingunt multicavatum e cera, cum singula cava sena latera habeant, quot singulis pedes dedit natura. Neque quae afferunt ad quattuor res faciendas, propolim, erithacen, favum, mel, ex iisdem omnibus rebus carpere dicunt. Simplex, quod e malo punico et asparago cibum carpant solum, ex olea arbore ceram, e fico mel, sed non bonum. {{pn|XVI.25|25}}Duplex ministerium praeberi, ut e faba, apiastro, cucurbita, brassica ceram et cibum; nec non aliter duplex quod fit e malo et piris silvestribus, cibum et mel; item aliter duplex quod e papavere, ceram et mel. Triplex ministerium quoque fieri, ut ex nuce Graeca et e lapsano cibum, mel, ceram. Item ex aliis floribus ita carpere, ut alia ad singulas res sumant, alia ad plures, {{pn|XVI.26|26}}nec non etiam aliud discrimen sequantur in carptura aut eas sequatur, ut in melle, quod ex alia re faciant liquidum mel, ut e siserae flore, ex alia contra spissum, ut e rore marino; sic ex alia re, ut e fico mel insuave, e cytiso bonum, e thymo optimum. {{pn|XVI.27|27}}Cibi pars quod potio et ea iis aqua liquida, unde bibant esse oportet, eamque propinquam, quae praeterfluat aut in aliquem lacum influat, ita ut ne altitudine escendat duo aut tres digitos; in qua aqua iaceant testae aut lapilli, ita ut exstent paulum, ubi adsidere et bibere possint. In quo diligenter habenda cura ut aqua sit pura, quod ad mellificium bonum vehementer prodest. {{pn|XVI.28|28}}Quod non omnis tempestas ad pastum prodire longius patitur, praeparandus his cibus, ne tum melle cogantur solo vivere aut relinquere exinanitas alvos. Igitur ficorum pinguium circiter decem pondo decoquont in aquae congiis sex, quas coctas in offas prope apponunt. Alii aquam mulsam in vasculis prope ut sit curant, in quae addunt lanam puram, per quam sugant, uno tempore ne potu nimium impleantur aut ne incidant in aquam. Singula vasa ponunt ad alvos, haec supplentur. Alii uvam passam et ficum cum pisierunt, affundunt sapam atque ex eo factas offas apponunt ibi, quo foras hieme in pabulum procedere tamen possint. {{pn|XVI.29|29}}Cum examen exiturum est, quod fieri solet, cum adnatae prospere sunt multae ac progeniem ut coloniam emittere volunt, ut olim crebro Sabini factitaverunt propter multitudinem liberorum, huius quod duo solent praeire signa, scitur: unum, quod superioribus diebus, maxime vespertinis, multae ante foramen {{pn|XVI.30|30}}ut uvae aliae ex aliis pendent conglobatae; alterum, quod, cum iam evolaturae sunt aut etiam inceperunt, consonant vehementer, proinde ut milites faciunt, cum castra movent. Quae primum exierunt, in conspectu volitant reliquas, quae nondum congregatae sunt, respectantes, dum conveniant. A mellario cum id fecisse sunt animadversae, iaciundo in eas pulvere et circumtinniendo aere perterritae, {{pn|XVI.31|31}}quo volunt perducere, non longe inde oblinunt erithace atque apiastro ceterisque rebus, quibus delectantur. Ubi consederunt, afferunt alvum eisdem inliciis litam intus et prope apposita fumo leni circumdato cogunt eas intrare. Quae in novam coloniam cum introierunt, permanent adeo libenter, ut etiam si proximam posueris illam alvum, unde exierunt, tamen novo domicilio potius sint contentae. {{pn|XVI.32|32}}Quod ad pastiones pertinere sum ratus quoniam dixi, nunc iam, quoius causa adhibetur ea cura, de fructu dicam. Eximendorum favorum signum sumunt ex ipsis uiris alvos habeat nem congerminarit coniecturam capiunt, si intus faciunt bombum et, cum intro eunt ac foras, trepidant et si, opercula alvorum cum remoris, favorum foramina obducta videntur membranis, cum sint repleti melle. {{pn|XVI.33|33}}In eximendo quidam dicunt oportere ita ut novem partes tollere, decumam relinquere; quod si omne eximas, fore ut discedant. Alii hoc plus relincunt, quam dixi. Ut in aratis qui faciunt restibiles segetes, plus tollunt frumenti ex intervallis, sic in alvis, si non quotannis eximas aut non aeque multum, et magis his assiduas habeas apes et magis fructuosas. {{pn|XVI.34|34}}Eximendorum favorum primum putant esse tempus vergiliarum exortu, secundum aestate acta, antequam totus exoriatur arcturus, tertium post vergiliarum occasum, et ita, si fecunda sit alvos, ut ne plus tertia pars eximatur mellis, reliquum ut hiemationi relinquatur; sin alvus non sit fertilis, ne quid eximatur. Exemptio cum est maior, neque universam neque palam facere oportet, ne deficiant animum. Favi qui eximuntur, siqua pars nihil habet aut habet incunatum, cultello praesicatur. {{pn|XVI.35|35}}Providendum ne infirmiores a valentioribus opprimantur, eo enim minuitur fructus; itaque imbecilliores secretas subiciunt sub alterum regem. Quae crebrius inter se pugnabant, aspargi eas oportet aqua mulsa. Quo facto non modo desistunt pugna, sed etiam conferciunt se lingentes, eo magis, si mulso sunt asparsae, quo propter odorem avidius applicant se atque obstupescunt potantes. {{pn|XVI.36|36}}Si ex alvo minus frequentes evadunt ac subsidit aliqua pars, subfumigandum et prope apponendum bene olentium herbam maxime apiastrum et thymum. {{pn|XVI.37|37}}Providendum vehementer ne propter aestum aut propter frigus dispereant. Si quando subito imbri in pastu sunt oppressae aut frigore subito, antequam ipsae providerint id fore, quod accidit raro ut decipiantur, et imbris guttis uberibus offensae iacent prostratae, ut efflictae, colligendum eas in vas aliquod et reponendum in tecto loco ac tepido, proximo die quam maxime tempestate bona cinere facto e ficulneis lignis infriandum paulo plus caldo quam tepidiore. Deinde concutiendum leviter ipso vaso, ut manu non tangas, et ponendae in sole. {{pn|XVI.38|38}}Quae enim sic concaluerunt, restituunt se ac revivescunt, ut solet similiter fieri in muscis aqua necatis. Hoc faciendum secundum alvos, ut reconciliatae ad suum quaeque opus et domicilium redeant. ==<span id='XVII.1'></span>XVII.== Interea redit ad nos Pavo et, Si vultis, inquit, ancoras tollere, latis tabulis sortitio fit tribuum, ac coepti sunt a praecone recini, quem quaeque tribus fecerit aedilem. Appius confestim surgit, ut ibidem candidato suo gratularetur ac discederet in hortos. Merula, Tertium actum de pastionibus villaticis postea, inquit, tibi reddam, Axi. Consurgentibus illis, Axius mihi respectantibus nobis, quod et candidatum nostrum venturum sciebamus, Non laboro, inquit, hoc loco discessisse Merulam. {{pn|XVII.2|2}}Reliqua enim fere mihi sunt nota, quod, cum piscinarum genera sint duo, dulcium et salsarum, alterum apud plebem et non sine fructu, ubi Lymphae aquam piscibus nostris villaticis ministrant; illae autem maritimae piscinae nobilium, quibus Neptunus ut aquam et piscis ministrat, magis ad oculos pertinent, quam ad vesicam, et potius marsippium domini exinaniunt, quam implent. Primum enim aedificantur magno, secundo implentur magno, tertio aluntur magno. {{pn|XVII.3|3}}Hirrus circum piscinas suas ex aedificiis duodena milia sestertia capiebat. Eam omnem mercedem escis, quas dabat piscibus, consumebat. Non mirum; uno tempore enim memini hunc Caesari duo milia murenarum mutua dedisse in pondus et propter piscium multitudinem quadragies sestertio villam venisse. Quae nostra piscina mediterranea ac plebeia recte dicitur dulcis et illa amara; quis enim nostrum non una contentus est hac piscina? Quis contra maritumas non ex piscinis singulis coniunctas habet pluris? {{pn|XVII.4|4}}Nam ut Pausias et ceteri pictores eiusdem generis loculatas magnas habent arculas, ubi discolores sint cerae, sic hi loculatas habent piscinas, ubi dispares disclusos habeant pisces, quos, proinde ut sacri sint ac sanctiores quam illi in Lydia, quos sacrificanti tibi, Varro, ad tibicinem gregatim venisse dicebas ad extremum litus atque aram, quod eos capere auderet nemo, cum eodem tempore insulas Lydorum ibi choreuousas vidisses, sic hos piscis nemo cocus in ius vocare audet. {{pn|XVII.5|5}}Quintus Hortensius, familiaris noster, cum piscinas haberet magna pecunia aedificatas ad Baulos, ita saepe cum eo ad villam fui, ut illum sciam semper in cenam pisces Puteolos mittere emptum solitum. {{pn|XVII.6|6}}Neque satis erat eum non pasci e piscinis, nisi etiam ipse eos pasceret ultro ac maiorem curam sibi haberet, ne eius esurirent mulli, quam ego habeo, ne mei in Rosea esuriant asini, et quidem utraque re, et cibo et potione, cum non paulo sumptuosius, quam ego, ministraret victum. Ego enim uno servulo, hordeo non multo, aqua domestica meos multinummos alo asinos; Hortensius primum qui ministrarent piscatores habebat complures, et ei pisciculos minutos aggerebant frequenter, qui a maioribus absumerentur. {{pn|XVII.7|7}}Praeterea salsamentorum in eas piscinas emptum coiciebat, cum mare turbaret ac per tempestatem macellum piscinarum obsonium praeberet neque everriculo in litus educere possent vivam saginam, plebeiae cenae piscis. Celerius voluntate Hortensi ex equili educeres redarias, ut tibi haberes, mulas, quam e piscina barbatum mullum. {{pn|XVII.8|8}}Atque, ille inquit, non minor cura erat eius de aegrotis piscibus, quam de minus valentibus servis. Itaque minus laborabat ne servos aeger aquam frigidam, quam ut recentem biberent sui pisces. Etenim hac incuria laborare aiebat M. Lucullum ac piscinas eius despiciebat, quod aestuaria idonea non haberet, ac reside aqua in locis pestilentibus habitarent pisces eius; {{pn|XVII.9|9}}contra ad Neapolim L. Lucullum, posteaquam perfodisset montem ac maritumum flumen immisisset in piscinas, qui reciproce fluerent ipsae, Neptuno non cedere de piscatu. Factum esse enim ut amicos pisces suos videatur propter aestus eduxisse in loca frigidiora, ut Apuli solent pecuarii facere, qui per calles in montes Sabinos pecus ducunt. In Baiano autem aedificans tanta ardebat cura, ut architecto permiserit vel ut suam pecuniam consumeret, dummodo perduceret specus e piscinis in mare obiecta mole, qua aestus bis cotidie ab exorta luna ad proximam novam introire ac redire rursus in mare posset ac refrigerare piscinas. {{pn|XVII.10|10}}Nos haec. At strepitus ab dextra et cum lata candidatus noster designatus aedilis in villam. Cui nos occedimus et gratulati in Capitolium persequimur. Illi inde endo suam domum, nos nostram, o Pinni noster, sermone de pastione villatica summatim hoc, quem exposui, habito. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../II }} e2k9moss8mylgrs10oihux3s2zwrtvn 0 56426 264883 181793 2026-05-07T13:06:53Z Demetrius Talpa 13304 264883 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De philomela |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html The Latin Library]; cf. [https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 Patrologia Latina] }} <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. Instat nocti et diei voce sub dulcisona, soporatis dans quietem cantus per discrimina, necnon pulcra viatori laboris solatia. Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. Volitando scandit alta arborum cacumina, ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> t7kcbt5t4j1q8irwrvln1c8c0rat5fj 264884 264883 2026-05-07T13:07:55Z Demetrius Talpa 13304 264884 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De philomela |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html The Latin Library]; cf. [https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2/19 Patrologia Latina] }} <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. Instat nocti et diei voce sub dulcisona, soporatis dans quietem cantus per discrimina, necnon pulcra viatori laboris solatia. Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. Volitando scandit alta arborum cacumina, ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> h4dve4fcc77f55agqv7ikna3an45az3 264885 264884 2026-05-07T15:17:10Z Demetrius Talpa 13304 Abrogans recensionem [[Special:Diff/264884|264884]] ab usore [[Special:Contributions/Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[User talk:Demetrius Talpa|Disputatio]]) 264885 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De philomela |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html The Latin Library]; cf. [https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 Patrologia Latina] }} <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. Instat nocti et diei voce sub dulcisona, soporatis dans quietem cantus per discrimina, necnon pulcra viatori laboris solatia. Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. Volitando scandit alta arborum cacumina, ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> t7kcbt5t4j1q8irwrvln1c8c0rat5fj 264886 264885 2026-05-07T15:17:27Z Demetrius Talpa 13304 Abrogans recensionem [[Special:Diff/264883|264883]] ab usore [[Special:Contributions/Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[User talk:Demetrius Talpa|Disputatio]]) 264886 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De Luscinia |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html] }} <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. ... Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. ... Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> 7hd3uh5ked4fksof8eoxq4iydmrk0qt 264890 264886 2026-05-07T15:58:54Z Demetrius Talpa 13304 264890 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De Luscinia |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html] }} ''cf. [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XVIII._De_philomela.|versionem pleniorem]] <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. ... Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. ... Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> j6l07ydlhevejg72cocl0lood6tdob1 264899 264890 2026-05-07T16:38:19Z Demetrius Talpa 13304 264899 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=De Luscinia |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/fulbert.html] }} ''(cf. versionem pleniorem [[Aurea lyra|hic]] et [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XVIII._De_philomela.|hic]])'' <poem> Cum telluris, vere novo, producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et brachia; Fragrat odor cum suavis florida per gramina hilarescit Philomela, dulcis sonus conscia, et extendens modulando gutturis spiramina, reddit veris et aestivi temporis praeconia. ... Vocis eius pulcritudo clarior quam cithera, vincitur omnis cantando volucrum catervula, implet sylvas atque cuncta modulis arbustula gloriosa valde facta veris prae laetitia. ... Cedit auceps ad frondosa resonans umbracula. Cedit cignus et suavis ipsius melodia; quamvis enim videaris corpore premodica, tamen cuncti capiuntur hac tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, nisi solus Rex caelestis qui gubernat omnia. </poem> 8vrso9v0lwm1tdvw252wm3s8rg23m66 102 56430 264887 181803 2026-05-07T15:55:32Z Demetrius Talpa 13304 264887 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Natio= |PostNationem= }} ==Opera== *[[Hymni et carmina ecclesiastica]] *[[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|De Luscinia]] *[[Chorus Novae Hierusalem]] 7miigeww4uubazu6n2caiaksjg7qnvg 264895 264887 2026-05-07T16:32:39Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264895 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Natio= |PostNationem= }} ==Opera== *[[Hymni et carmina ecclesiastica]] * [[Aurea lyra]] (quae et [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XVIII._De_philomela.|de philomela]] vel [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|de luscinia]]) *[[Chorus Novae Hierusalem]] ctrhi4bub716o3eeu5kr3iu4hd3rz7m 264906 264895 2026-05-07T18:48:26Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 264906 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Natio= |PostNationem= }} ==Opera== * [[Epistolae (Fulbertus Carnotensis)|Epistolae]] * [[Tractatus in Actus Apostolorum]] * [[Tractatus contra Judaeos]] * [[Sermones ad populum]] * [[De peccatis capitalibus]] * [[Proclamatio]] * [[Diplomata (Fulbertus Carnotensis)|Diplomata]] * [[Hymni et carmina ecclesiastica]] * [[Aurea lyra]] (quae et [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XVIII._De_philomela.|de philomela]] vel [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|de luscinia]]) * [[Versus de uncia et partibus]] * [[Chorus Novae Hierusalem]] * [[Vita S. Autberti]] (Auctor incertus?) f3jt34p3tz839fggqec2us04cujrz8y 0 56432 264891 181805 2026-05-07T16:00:23Z Demetrius Talpa 13304 264891 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Chorus Novae Ierusalem |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[https://gregorien.info/chant/id/1233/0/fr] }} <poem> Chorus novae Ierusalem Novam meli dulcedinem Promat colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus invictus leo, Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat, A morte functos excitat. Quam devorarat, improbus, Praedam refundit tartarus, Captivitate libera Iesum sequntur agmina. Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordindet palatio. Per saecla metae nescia Patri supremo gloria Honorque sit cum filio Et spiritu paraclito. </poem> ''(cf. [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XXVII._Hymnus_Paschalis[3]._(Daniel,_Thesaurus_hymnologicus,_I,_221.)|hic]]) auoy2fzzwukpqw4r9mi1v7ji0c0u5u9 264892 264891 2026-05-07T16:01:00Z Demetrius Talpa 13304 264892 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Chorus Novae Ierusalem |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Fons=[https://gregorien.info/chant/id/1233/0/fr] }} <poem> Chorus novae Ierusalem Novam meli dulcedinem Promat colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus invictus leo, Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat, A morte functos excitat. Quam devorarat, improbus, Praedam refundit tartarus, Captivitate libera Iesum sequntur agmina. Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordindet palatio. Per saecla metae nescia Patri supremo gloria Honorque sit cum filio Et spiritu paraclito. </poem> ''(cf. [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XXVII._Hymnus_Paschalis._(Daniel,_Thesaurus_hymnologicus,_I,_221.)|hic]]) 35vwmxs51opwn2v4c0zvz5p8g8ghn7s 104 78096 264926 264859 2026-05-07T21:48:51Z Benoit Soubeyran 25250 264926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/15|De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/138|124]] |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.}} || {{ts|ar|vbm}} | 130 |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.}} || {{ts|ar|vbm}} | 138 |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}} || {{ts|ar|vbm}} | 150 |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* De {{s}}ummainter Regem & regnum differentia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 155 |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160 |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> 4yribszcj58jablpdwwomui33dp07mx 102 78352 264913 255900 2026-05-07T19:45:45Z Erblanchard57 30712 264913 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=Germana ''Johann Leyser'' |Munera= |PostNationem= |IndicisNomen=Lyserus, Ioannes }} ==Opera== *[[Polygamia Triumphatrix]], Id est Discursus Politicus De Polygamia (1682) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5323773687&seq=5&view=1up] * Discursus inter Polygamum et Monagamum de Polygamia (1673) [https://www.google.com/books/edition/Discursus_inter_polygamum_et_monogamum_d/LYtXAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0] g656gh1z3lh90564sufx881krnbj3mt 104 81164 264916 261721 2026-05-07T20:55:56Z Benoit Soubeyran 25250 264916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ani. MCCCCLVIII.quod (vt fuperius diximus) juri feudali plane confentaneum eft. Sed iam tempus eft ad inftitutum noftrum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacrofanéti Concilij auctoritate fub Carlouingiarum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viufmodi regnantibus Merouingiis Reip. noftræ forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas,fatis iam explicatum arbitra- mur.nunc confequens eft, vt qualis fub Carlo- uingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus & noftris, & Germanicis hiftoriis exi- ftimare licet,eadem prorfus Ordinum,fiue Sta- tuum auctoritas conferuata eft:vt non penes Pipinum aut Carolum,aut Ludouicum, fed pe- nes regiam Maieftatem fummü rerum omniu iudicium arbitriumque effet: cuius Maieftatis veram propriamque fedem fummo multarum ætatum confenfu in folenni Concilio fuiffe, fu- periùs demonftrauimus.Huius autem rei docu- mento eft,primùm, Regino lib. Chron. 2. ſub anno DCCC V I. vbi de Carolo Magno loquens Imperator,inquit,cum primoribus& optimati- bus Francorum, de pace conftituenda & con- feruanda inter filios fuos & de partitione regni placitum habuit. Et mox: De hac diuifionete- ftamentum interpofitum fecit,quod per facra- mentum à Francis confirmatum eft. Eiufdem- modi eft Eguinarthi teftimonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello: vbi cum ea qua <section end="18"/><noinclude></noinclude> duktqhoblrueyyr1r96v3p6jsz8xyl3 264927 264916 2026-05-07T22:30:40Z Benoit Soubeyran 25250 264927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|mcccclvii}}. quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacrofanéti Concilij auctoritate fub Carlouingiarum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t :vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|dcccvi}}. vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> 78bipybl9kcemdj1m4odilqi59xfslb 264928 264927 2026-05-07T22:31:20Z Benoit Soubeyran 25250 264928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|mcccclvii}}. quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacrofanéti Concilij auctoritate fub Carlouingiarum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|dcccvi}}. vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> efl5rvermdsfw347ehftdpbl4boyjqv 264929 264928 2026-05-07T22:32:04Z Benoit Soubeyran 25250 264929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|mcccclvii}}. quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|dcccvi}}. vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> 5lnjqyuz42ybob2fsj1rm0h7kbfc5ef 264930 264929 2026-05-07T22:33:08Z Benoit Soubeyran 25250 264930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{lsp|{{sc|mcccclvii}}}}. quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|dcccvi}}. vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> qyyaz22sayacq5qvyj3p63uwmdzx6sb 264932 264930 2026-05-07T22:35:16Z Benoit Soubeyran 25250 264932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|{{lsp|mcccclvii}}i.}} quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|dcccvi}}. vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> 8oubh66u1iqf8rjo2m022cqsmajzmd8 264933 264932 2026-05-07T22:36:18Z Benoit Soubeyran 25250 264933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|{{lsp|mcccclvii}}i.}} quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|{{lsp|dcccv}}i.}} vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> fgo2qiejx5wpx9bhj9g3iyz2q6o7z6w 264934 264933 2026-05-07T22:36:34Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 264934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|{{lsp|mcccclvii}}i.}} quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire. <section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|{{lsp|dcccv}}i.}} vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> okm57d56xuqx1mmlubjh6v8yp69rgv7 104 81214 264962 262015 2026-05-08T11:06:19Z SZC 03 22335 264962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{c|– 25 –}}</noinclude>ad ''E'', {{et}} gravibus diatessaron, ab acutis vero diapente coniungitur hoc modo: [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.23.svg|center|500px|class=skin-invert]] {{ct|Caput VIII.}} {{ct|{{sc|De aliis affinitatibus vocum, et}} ''b'' {{sc|et}} ♮.}} Si quae aliae sunt affinitates, eas quoque similiter diatessaron {{et}} diapente fecerunt. Nam cum diapason in se diatessaron {{et}} diapente habeat, {{et}} easdem litteras in utroque latere contineat, semper in medio eius spatio aliqua est littera, quae ad utrumque diapason latus ita convenit, ut cui litterae a gravibus diatessaron reddit, eidem in acutis per diapente conveniat, ut in superiori figura notatur, {{et}} cui a gravibus diapente contulit, eidem a superioribus diatessaron dabit, ut ''A E a''. ''A'' enim {{et}} ''E'' in depositione concordant, quae utraque duobus tonis semitonioque conficitur. Itemque ''G'' cum ad ''C'' {{et}} ''D'' per easdem species resonet, unius depositionem alteriusque elevationem sumsit. Nam {{et}} ''C'' {{et}} ''G'' duobus tonis pariter {{et}} semitonio surgunt, {{et}} ''D'' {{et}} ''G'' tono {{et}} semitonio pariter inflectuntur. ''b'' vero rotundum, quia minus est regulare, quod adiunctum vel molle dicunt, cum ''F'' habet concordiam, {{et}} ideo additum est, quia ''F'' cum quarta a se ♮ tritono differente nequibat habere concordiam: utramque autem ''b'' ♮ in eadem neuma non iungas. In eodem vero cantu maxime ''b'' molli utimur, in quo ''F f'' amplius continuatur gravis vel acuta, ubi {{et}} quamdam confusionem {{et}} transformationem videtur facere, ut ''G'' sonet protum, ''a'' deuterum, cum ipsa ''b'' mollis sonet tritum; unde eius a multis nec mentio facta est. Alterum vero ♮ in commune placuit habere. Quod si ipsam ''b'' mollem vis<noinclude></noinclude> qx43gmksf7lhsoixeqzjo55byaec1cl 104 81216 264963 262018 2026-05-08T11:07:29Z SZC 03 22335 264963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{c|– 27 –}}</noinclude>[[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.25.svg|center|500px|class=skin-invert]] {{ct|CAPUT IX.}} {{ct|{{sc|De similitudine vocum in cantu, quarum diapason sola perfecta est.}}}} Supradictae voces, prout similes sunt, utpote aliae in elevatione [ut ''C'' et ''G D'' et ''a''], aliae in depositione, [ut ''a'' et ''E G'' et ''D''], aliae in utroque, [ut ''C'' et ''G E'' et ♮], ita similes faciunt neumas, adeo ut unius cognitio pandat tibi alteram, in quibus vero nulla similitudo monstrata est, vel quae diversorum modorum sunt, altera alterius neumam cantumque non recipit: quod si compellas recipere, transformabis; utputa si quis vellet antiphonam, cuius principium est in ''D'' in ''E'' vel in ''F'' quae sunt alterius modi voces, incipere, mox auditu perciperet, quanta diversitatis<noinclude></noinclude> aqaoh6rcq9wa5rwb25bp2ecsi53eh3f 104 81217 264964 262021 2026-05-08T11:09:50Z SZC 03 22335 264964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{c|– 28 –}}</noinclude>transformatio fieret. In ''D'' vero {{et}} ''a'', quae unius sunt modi, saepissime possumus eumdem cantum incipere vel finire: saepissime autem dixi, {{et}} non semper, quia similitudo, nisi in diapason, perfecta non est. Ubi enim diversa est tonorum semitoniorumque positio, fiat necesse est {{et}} neumarum. In praedictis namque vocibus, {{et}} quae unius modi dicuntur, dissimilitudines inveniuntur; ''D'' enim deponitur tono, ''a'' vero ditono; sic {{et}} in reliquis. {{ct|CAPUT X.}} {{ct|{{sc|De modis, et falsi meli agnitione et correctione.}}}} Hi sunt quatuor modi vel tropi, quos abusive tonos nominant, qui sic sunt naturali ab invicem diversitate disiuncti, ut alter alteri in sua sede locum non tribuat, alterque alterius neumam aut transformet aut recipiat numquam; dissonantia quoque per falsitatem ita in canendo subrepit, cum aut de bene dimensis vocibus parum quid gravantes demunt, vel adiiciunt intendentes; quod pravae voces hominum faciunt, cum aut praedictam rationem plus iusto intendentes vel remittentes, neumam cuiuslibet modi aut in alium modum pervertunt, aut in loco, qui vocem non recipit, inchoant, vel quasdam faciunt subductiones in trito, quae dieses appellantur, cum non oporteat eas in usum admittere, nisi supervenientibus certis locis. <small>Quod ut facile pateat, proponimus exemplum:<ref>Ex Cod Monac = M¹. [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.26b.svg|center|350px|class=skin-invert]]</ref></small> [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.26a.svg|center|500px|class=skin-invert]] {{nop}}<noinclude></noinclude> 64lrsk5765en77q7cqgv4mlo6jps3cw 104 81219 264965 263997 2026-05-08T11:10:37Z SZC 03 22335 264965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{c|– 30 –}}</noinclude>opus est, ad affines voces inquirat. Hos autem modos vel tropos graece nominamus protum, deuterum, tritum, tetrardum. {{ct|Caput XI.}} {{ct|{{sc|Quae vox, et quare in cantu obtineat principatum.}}}} Cum autem quilibet cantus omnibus vocibus {{et}} modis fiat, vox tamen, quae cantum terminat, obtinet principatum; ea enim {{et}} diutius {{et}} morosius sonat. Et praemissae voces, quae tantum exercitatis patent, ita ad eam adaptantur, ut mirum in modum quamdam ab ea coloris faciem ducere videantur. Per supradictas nempe sex consonantias voci, quae neumam terminat, reliquae voces concordare debent. Voci vero, quae cantum terminat, principatum eius, cunctarumque distinctionum fines, vel etiam principia, opus est adhaerere. Excipitur Tribus miraculis, quia cum cantus in ''E''. terminat saepe in ''c''. qui ab ea diapente {{et}} semitonium distat, principium facit in hac antiphona: [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.28.svg|center|500px|class=skin-invert]] Praeterea cum aliquem cantare audimus, primam eius vocem, cuiusmodi sit, ignoramus; quia utrum toni vel semitonia reliquaeve species sequantur, nescimus. Finito vero cantu ultimae vocis modum ex praeteritis aperte agnoscimus. Incepto enim cantu, quid sequatur, ignoras, finito autem, quid {{pt|praeces-}}<noinclude></noinclude> 2bf3wzflxr5krh2l8pjw31ayjpg42ny 104 81228 264966 264041 2026-05-08T11:11:09Z SZC 03 22335 264966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" /></noinclude>[[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.37.svg|center|500px|class=skin-invert]] {{nop}}<noinclude></noinclude> kahs6ln50v6jpkhlb1e1t3n42xafhs5 104 81230 264967 261954 2026-05-08T11:14:50Z SZC 03 22335 264967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" /></noinclude>{{pt|bitis|adhibitis}} decantemus, quas earumdem syllabarum vocales subscriptae monstraverint, hoc modo: [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.39a.svg|center|500px|class=skin-invert]] Quod itaque de hac oratione factum est, et de omnibus posse fieri nulli dubium est. Sed ne gravis tibi imponatur necessitas, quia ad hunc modum vix cuilibet symphoniae quinque accidunt voces, et ipsas quinque transgredi saepe ad votum non suppetat, ut tibi paullo liberius liceat evagari, alium item versum subiungo vocalium, sed ita sit diversus, ut a tertio loco prioris incipiat hoc modo: {{Block center|<poem> Γ A B C D E F G. a b ♮ c d e f g. aa bb ♮♮ cc dd. a e i o u. a e i o u. a e i o u. a e i o o u. a e i o u. a e i o u. a e i o u. a e. </poem>}} Ubi cum duobus ubique subsonis, in quibus quinque habeantur vocales, cum videlicet cuique sono et una subsit, et altera satis tibi liberior facultas accedit, et productiori et contractiori pro libitu motu variare et incedere. Unde et hoc nunc videamus, qualem symphoniam huic rhythmo suae vocales attulerint. [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.39b.svg|center|500px|class=skin-invert]] {{nop}}<noinclude></noinclude> 9ej5utbof4s4y7r80k2rkhsjho60v41 104 81231 264968 264024 2026-05-08T11:16:59Z SZC 03 22335 264968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" /></noinclude><poem> ''G G F a G a a a a'' ♮ ''G a c'' ♮ ''c d'' ''Linguam refrenans temperet, ne litis horror insonet, ''e d c d c c a G a c'' ♮ ''a G F G G'' ''visum fovendo contegat, ne vanitates hauriat. </poem> In sola enim ultima parte hoc argumentum reliquimus, ut melum suo tetrardo conveniens redderemus. Cum itaque suis tantum vocalibus quidam cantus quamdam aptam sibi vendicet adeo cantilenam, non est dubium, quin fiat aptissima, si in multis exercitatus de pluribus potiora tantum, sibique aptius respondentia eligas, hiantia suppleas, compressa resolvas, producta nimium contrahas, ac nimis contracta distendas, ut unum quod accuratum opus efficias. Illud praeterea scire te volo, quod in morem puri argenti omnis cantus quo magis usitatur, eo magis coloratur, et quod modo displicet, per usum quasi lima politum postea collaudatur, ac pro diversitate gentium ac mentium, quod huic displicet, ab alio amplectitur, et hunc oblectat consona, ille magis probat diversa; iste continuationem et mollitiem secundum suae mentis lasciviam quaerit; ille, utpote gravis, sobriis cantibus demulcetur. Alius vero ut amens in compositis et in anfractis vexationibus pascitur, et unusquisque eum cantum sonorius multo pronuntiat, quem secundum suae mentis insitam qualitatem probat. Quae omnia si dictis argumentis assiduo exercitio inhaeseris, ignorare non poteris. Immo et argumentis utendum est, donec ex parte cognoscimus, ut ad plenitudinem scientiae perveniamus. Sed quia haec in longum prosequi proposita brevitas non exposcit, praesertim cum ex his perplura valeant colligi, de canendo ista sufficiant. Iam nunc diaphoniae praecepta breviter exequamur. {{nop}}<noinclude></noinclude> r10rqj2y1k8une71i7n25x8kc89rl6u 104 81238 264969 264015 2026-05-08T11:21:17Z SZC 03 22335 264969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{c|– 16 –}}</noinclude>{{ct|Caput XIX.}} {{ct|{{sc|Dictae diaphoniae per exempla probatio.}}}} Igitur a trito non deponimus organum, sive in eo, sive in sequentibus finiatur, hoc modo: [[File:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli) fig.44.svg|center|400px|class=skin-invert]] Ecce finis distinctionis in trito C. a quo non deponimus organum, quia non habet sub se tonum vel ditonum, quibus fit occursus, sed habet semiditonum, per quem non fit occursus. <poem> ''FG Ga GFGF'' ''Ser vo fidem'' ''CD DE DCDC'' </poem> Ecce alia distinctio in trito F. in quo et quartis a se vocibus per diatessaron subsequimur, et diatessaron succentus plusquam occursus placet: <poem> ''F EE ED F GF'' ''Ipsi me tota'' ''C C CC C DC'' </poem> Ecce alia eiusdem modi triti in ''F''. <poem> ''F F F E FGF E D D'' ''De vo ti o ne com mit to'' ''C C C C CDC C D D'' </poem> Ecce alia distinctio in proto D. in qua et toni occursus ad finem patet. <poem> ''C D F F F F FED'' Item: ''Homo erat in Hierusalem,'' aut ita ''C C C C C C CDE'' </poem> {{nop}}<noinclude></noinclude> avqxf7wexavmijvqom768nec45kuclh 104 81719 264948 263745 2026-05-08T06:51:57Z Keirayim 32216 264948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Brayan Pari" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>adversus utrumque dirigut dotis petitionem, coheredem osse defendendum ab eo, qui suseipere onus iussus est. Sed legata, quae ab utroque pro dote data electa dote retinentur, in compendio coheredis esse, qui debito levatar, nop oporte videlicet ut coheres, qui onus aeris alieni suscepit, officio iudicis legatum consequatur. Et verum est hoc, nisi aliud testator edixit. § 9.—Idem seribit, quod uni ex coheredibus statuliber conditionis implendae nomine dedit de peculio, in hoe iudicium non venire, nec communicari debere; '''21.''' '''{22.}''' PAULUS ''libro XXII. ad Edictum.''—idem et in communi dividundo. '''22.''' '''{23.}''' ULPIANOS ''libro XIX. ad Edictum.''—Item Labeo scribit, si unus heredum thesanrum relictum a testntore effodit, familiae erciecundac iudicio eum teneri, etsi cum extraneo conscio partitus sit. § 1.— Familiae erciscundac index ita potest pluribus eandem rem adiudicare, si aut pluribus uerit unius rei praeceptio relicta, whi etiam necessitatem fucere Pomponius scribit, ut pluribus adiudicetur, vel si certam partem unieuique coheredum assignet; sed potest etiam licitatione admissa uni rem adindicare. § 2.—Sed et regionibus divisum fundum posse adiudicare secundum divisionem, nemo dubita- verit. § 3.—Soed ctiam, quum adiudicat, poterit impo nere aliquam servitutem, ut alium alii servum faciat ex iis<ref>Tawe,; his, FL, Br.</ref>, quos adiudicat; sed si pure alii adiudicaverit fundum, alium adiudicando ain- plius servitutem imponere non poterit. § 4.—Familine erciscundae iudicium ex duo- bus constat, id est rebus atque praestationibus, quae sunt personales actiones. § 5.—Papinianus de re, quae apud hostes est, Marcellum reprehendit, quod non putat praesta- tiones <ref>Hal.; iNpraestationes, FZ.</ref> eius rei venire in familine erciscundae iudicium, quae apud hostes est; quid enim impe- dimentum est, rei pracstationem venire, quam et ipsa veniat '''23.''' '''{24.}''' Paulus libro XXII. ad Edictum.— propter spem postliminii? scilicet eum cautione, quit possunt non reverti, nisi si tantum acstima- tus sit dubins eventus. '''24.''' '''{25.}''' Unpianus libro XIX. ad Bdictw Sed et eius rei, quae in rebus humanis esse desiit, veniunt praestationes; et ego Papiniano con- sentio. § 1.—Familiae erciseundae iudicium et inter bonorum possessores, et inter eum, cui restituta<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 16sdwjn9ni9l2a6f9vvyrt7mw3e95av 264949 264948 2026-05-08T07:01:23Z Jhhhimmmy 32247 264949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Brayan Pari" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>adversus utrumque dirigut dotis petitionem, coheredem osse defendendum ab eo, qui suseipere onus iussus est. Sed legata, quae ab utroque pro dote data electa dote retinentur, in compendio coheredis esse, qui debito levatar, nop oporte videlicet ut coheres, qui onus aeris alieni suscepit, officio iudicis legatum consequatur. Et verum est hoc, nisi aliud testator edixit. § 9.—Idem seribit, quod uni ex coheredibus statuliber conditionis implendae nomine dedit de peculio, in hoe iudicium non venire, nec communicari debere; '''21.''' '''{22.}''' PAULUS ''libro XXII. ad Edictum.''—idem et in communi dividundo. '''22.''' '''{23.}''' ULPIANOS ''libro XIX. ad Edictum.''—Item Labeo scribit, si unus heredum thesanrum relictum a testntore effodit, familiae erciecundac iudicio eum teneri, etsi cum extraneo conscio partitus sit. § 1.— Familiae erciscundac index ita potest pluribus eandem rem adiudicare, si aut pluribus uerit unius rei praeceptio relicta, whi etiam necessitatem fucere Pomponius scribit, ut pluribus adiudicetur, vel si certam partem unieuique coheredum assignet; sed potest etiam licitatione admissa uni rem adindicare. § 2.—Sed et regionibus divisum fundum posse adiudicare secundum divisionem, nemo dubita- verit. § 3.—Soed ctiam, quum adiudicat, poterit impo nere aliquam servitutem, ut alium alii servum faciat ex iis<ref>Tawe,; his, FL, Br.</ref>, quos adiudicat; sed si pure alii adiudicaverit fundum, alium adiudicando ain- plius servitutem imponere non poterit. § 4.—Familine erciscundae iudicium ex duo- bus constat, id est rebus atque praestationibus, quae sunt personales actiones. § 5.—Papinianus de re, quae apud hostes est, Marcellum reprehendit, quod non putat praesta- tiones <ref>Hal.; iNpraestationes, FZ.</ref> eius rei venire in familine erciscundae iudicium, quae apud hostes est; quid enim impe- dimentum est, rei pracstationem venire, quam et ipsa veniat '''23.''' '''{24.}''' PAULUS libro XXII. ad Edictum.— propter spem postliminii? scilicet eum cautione, quit possunt non reverti, nisi si tantum acstima- tus sit dubins eventus. '''24.''' '''{25.}''' ULPIANUS libro XIX. ad Bdictw Sed et eius rei, quae in rebus humanis esse desiit, veniunt praestationes; et ego Papiniano con- sentio. § 1.—Familiae erciseundae iudicium et inter bonorum possessores, et inter eum, cui restituta<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 79gmfn42bhb2qf9kfwbva7x41pro0dz 104 81813 264912 264767 2026-05-07T19:14:19Z Saumache 27923 /* Emendata */ 264912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|164|PRISCIANI INST.}}</noinclude>suis’, ‘grŭs gruis’. supra syllabam autem feminina sunt, ut ‘servitūs’, ‘iuventūs’, ‘senectūs’, ‘salūs’, ‘palūs’, ‘tellūs’. <p>In ‘ax’ desinentia, si sint adiectiva, communia sunt trium generum, ut ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc capax’, ‘audax’, ‘contumax’, ‘pervicax’, ‘rapax’, ‘fallax’; alia vero, etiamsi interposita sit alia consonans, feminina sunt, ut ‘fornax’, ‘pax’, ‘fax’, ‘lanx’, ‘arx’, ‘calx’, ‘falx’. propria Graeca et barbara masculina sunt: ‘Aiax’, ‘Pharnax’, ‘Atax’. <p>In ‘ex’ monosyllaba masculina duo inveniuntur: ‘rex’, ‘grex’. alia vero omnia monosyllaba in x quacumque vocali sive consonante antecedente feminina sunt, ut ‘lex’, ‘faex’, ‘crux’, ‘lux’, ‘merx’, ‘nix’, ‘pix’, ‘nox’, ‘calx’. {{r|36}}excipitur unum commune ‘hic’ et ‘haec dux’. in ‘ex’ supra syllabam i antecedente in paenultima syllaba feminina sunt: ‘haec ilex’, ‘silex’ – auctores tamen et ‘hic silex’ inveniuntur proferentes. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|secundo}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Nec melior, pedibus silicem quae conterit atrum}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#350|Saturae (Iuvenalis) 2.6.350]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {{spatium|VII {{wl|Q184742|metamophoseon}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Aut ubi terrena silices fornace soluti}}.<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber VII#105|Metamorphoses (Ovidius) 7.107]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} autem in {{spatium|VIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Stabat acuta silex praecisis undique saxis}}<ref>[[Aeneis/Liber VII#230|Aeneis 7.233]]</ref> –.</poem>‘paelex’ quoque ad mulieres pertinens femininum est, nec non etiam ‘carex’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q674439|georgicon}} III}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|et carice pastus acuta}}.<ref>[[Georgicon (Greenough)/Liber III#230|Georgicon 3.231]]</ref></poem>alia, nisi sint adiectiva, masculina sunt: ‘hic vertex’, ‘culex’, ‘pollex’, ‘codex’, 'murex’, ‘cortex’; hoc tamen etiam feminini invenitur. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|VII}}:<noinclude><references/></noinclude> 5gj68ea7o04hjpgos4q4580pambfi3f 1 81892 264955 264491 2026-05-08T09:54:31Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes]] 264955 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes]] pubjlybf9inq8n6rd1k7dactta3mt6k 1 81894 264956 264495 2026-05-08T09:54:36Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber I]] 264956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber I]] 7ffrrszlrahl30ncvdw6uoc5ppmymx1 1 81896 264957 264500 2026-05-08T09:54:41Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber II]] 264957 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber II]] k0dcxo8mfgpg1q14pk6yin2ld8wgy5j 1 81898 264958 264505 2026-05-08T09:54:46Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber III]] 264958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber III]] 8ex9j8jp97mocz0jaigeh5hbm9ktb6w 1 81900 264959 264510 2026-05-08T09:54:51Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber IV]] 264959 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber IV]] 1h0jadp8d3inoz7kad6zjdp6la9b04f 1 81902 264960 264515 2026-05-08T09:54:56Z Xqbot 25125 rectificatio redirectionis duplicis → [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber V]] 264960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Tusculanae disputationes/Liber V]] ljgl6uscm9rfnbq6gdywviiubie89au 104 81925 264970 264605 2026-05-08T11:21:43Z Joseftg123 32252 264970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>etiamsi usuras exegerit procurator, et in usus suos convertit, usuras cum praestare debere. § 4.-Si quis Titio mandaverit, ut ab actoribus suis mutuam pecuniam acciperet, mandati eum non acturum, Papinianus libro tertio Responso- rum scribit, quia de mutua pecunia eum habet obligatum; et ideo usuras eum petere non posse quasi ex causa mandati, si in stipulationem deductae non sunt. § 5.-Idem Papinianus libro eodem refert, fideiussori condemnato, qui ideo fideiussit, quia dominus procuratori mandaverat, ut pecuniam mutuam acciperet, utilem actionem dandam, quasi institoriam, quia et hic quasi praeposuisse eum mutuae pecuniae accipiendae videatur. § 6.-Si cui mandavero , ut a Titio stipuletur, potero cum eo, cui mandavi, agere mandati, ut cum accepto liberet, si hoc velim; vel si malim, in hoc agam, ut eum deleget mihi, vel si cui alii vo- luero . Et Papinianus libro eodem scribit, si mater pro filia dotem dederit, eamque mandante filia vel illico stipulata sit, vel etiam postea , man- dati eam teneri, quamvis ipsa sit, quae dotem de- § 7.-Si quis ea, quae procurator suus et servi gerebant, ita demum rata esse mandavit, si interventu Sempronii gesta essent, et male pecunia credita sit , Sempronium, qui nihil dolo fecit, non teneri; et est verum, eum, qui non animo procura- toris intervenit, sed affectionem amicalem promi- sit in monendis procuratoribus et actoribus, et in regendis consilio, mandati non teneri, sed si quid dolo fecerit , non mandati, sed magis de dolo teneri . § 8.-Si mandavero procuratori meo, ut Titio pecuniam meam credat sine usuris , isque non sine usuris crediderit, an etiam usuras mihi restituere debeat , videamus. Et Labeo scribit , restituere cum oportere , etiamsi hoc mandaverim, ut gratuitam pecuniam daret, quamvis, si periculo suo credidisset , cessaret, inquit Labeo, in usuris actio mandati . § 9.-Idem Labeo ait, et verum est, reputationes quoque hoc iudicium admittere; et sicuti fructus cogitur restituere is , qui procurat, ita sumtum, quem in fructus percipiendos fecit, deducere cum oportet; sed et si ad vecturas suas, dum excurrit in praedia, sumtum fecit, puto hos quoque sumtus reputare eum oportere, nisi si salariarius fuit, et hoc convenit, ut sumtus de suo faceret ad haec itinera, hoc est de salario (1). § 10.-Idem ait, si quid procurator citra mandatum in voluptatem fecit, permittendum ei auferre , quod sine damno domini fiat, nisi rationem sumtus istius dominus admittit . § 11.-Fideiussores et mandatores, etsi sine iudicio solverint, habent actionem mandati . (1) hoc est de salario, omitelas Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> scx3695hhj5micquczcpi1ij282l8fq 0 81993 264888 2026-05-07T15:57:13Z Demetrius Talpa 13304 nova 264888 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. HYMNUS SEU PROSA DE SANCTO PANTALEONE.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis[3]. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> 0ly4xjtmbdoe6gx3l9vi862jnyfdyxi 264889 264888 2026-05-07T15:57:49Z Demetrius Talpa 13304 /* I. HYMNUS SEU PROSA DE SANCTO PANTALEONE. */ 264889 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis[3]. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> n412oe7xgjrf6drj18bg0ytaxpfgnel 264893 264889 2026-05-07T16:01:17Z Demetrius Talpa 13304 264893 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> 6enoial091fpbyh0gvxp514ygfufq22 264894 264893 2026-05-07T16:02:13Z Demetrius Talpa 13304 /* XXVII. Hymnus Paschalis. ''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)'' */ 264894 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> c0qv77h3lhjgbbydxky0zcbjbdadejj 264897 264894 2026-05-07T16:36:37Z Demetrius Talpa 13304 /* XVIII. De philomela. */ 264897 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> 9bbj1evmypusm5uoy29ud0m6l4eb38r 264898 264897 2026-05-07T16:36:56Z Demetrius Talpa 13304 /* XVIII. De philomela. */ 264898 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} == <poem> </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> epytced7wz8oz6r9w5672g6rd3drkue 264900 264898 2026-05-07T16:41:51Z Demetrius Talpa 13304 264900 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} </poem> ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> jg0px0j1xvs0my3fkbogdsikwtlkbal 264901 264900 2026-05-07T16:42:02Z Demetrius Talpa 13304 264901 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> 2u1eo0auujzexcrn0xnne36edzwkx3r 264902 264901 2026-05-07T16:42:19Z Demetrius Talpa 13304 /* VII. Prosa et alia responsoria. */ 264902 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: « Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. « Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant. » Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. « Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. « Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. « Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. « Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. « Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. « At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. « Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. « Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. « Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus. » Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: « O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. « Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter. » [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. « Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore. » Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, « Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus. » Respondit frater: « Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius. » At ille: « Qui non dimicat, non cadit neque superat, » Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: « Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas. » Respondet ille deintus: « Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines. » Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> pkn53tcg2rzucjjvuepob5kiceo7rwo 264903 264902 2026-05-07T18:18:20Z Demetrius Talpa 13304 264903 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: «Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. «Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant.» Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. «Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. «Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. «Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. «Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. «Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. «At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. «Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. «Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. «Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus.» Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: «O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. «Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter.» [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. «Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore.» Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris gemtum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, «Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus.» Respondit frater: «Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius.» At ille: «Qui non dimicat, non cadit neque superat,» Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: «Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas.» Respondet ille deintus: «Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines.» Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> lfx1ue2whpzo3dk60dz6gmkzfogn0as 264904 264903 2026-05-07T18:37:46Z Demetrius Talpa 13304 264904 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4937/2 ] }} ==I. Hymnus seu prosa de sancto Pantaleone.== <poem> [0339C] Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae. Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio. Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine. Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio. Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari. [0340C]Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis. Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium. Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem. Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: «Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii. «Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant.» Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [0341A]non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit. «Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia. «Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam. «Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum. «Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles. «Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [0341B]coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus. «At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos. «Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus. «Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur. «Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus.» Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [0341C]singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere. Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum. Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit: «O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere. «Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter.» [0341D]Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur. «Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore.» Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri. </poem> ==II. De sancto Piato hymnus.== <poem> In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus, Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [0342A]post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem. Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus. Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae. Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius. Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia. Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [0342B]miraculis. Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret. At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus. Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus. Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium. Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris. Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [0342C]caro tunc probabat hunc regnare coelitus. </poem> ==III. Prosa de nativitate Domini.== <poem> Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima. Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida. Verbum corde Patris genitum ante saecula. Alvo matris prodit corporatum post tempora. O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa! Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant. [0342D]Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant. Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant. Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia. </poem> ==IV. Hymnus de Trinitate.== <poem> Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit. Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum. Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [0343A]Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim <a> Patre Deo gignitur nisi Deus. Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit. Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae. Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum. Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta … quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem. </poem> ==V. In festo sancti Aegidii abbatis, ad matutinum invitatorium.== <poem> [0343B] Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis. </poem> ==VI. In matutinis laudibus responsoria.== <poem> Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [0343C]Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur. </poem> ==VII. Prosa et alia responsoria.== <poem> Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [0343D]copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio. Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [0344A]ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [0344B]confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna. </poem> ==VIII. Prosa de divo Martino.== <poem> [0344C]Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [0344D]saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica. </poem> ==IX. De sancto Lamberto.== <poem> Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare (?), terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe. </poem> ==X. Pro rege.== <poem> Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [0345A]et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere. </poem> ==XI. De beata virgine. == <poem> Solem justitiae Regem paritura supremum, Stella Maria maris hodie processit ad ortum: Cernere divinum lumen gaudete fideles. ''Resp. '' Stirps Jesse virgam produxit, virgaque florem Et super hunc florem requiescit Spiritus almus; Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus ''Resp. '' Ad nutum Domini nostrum ditantis honorem, Sicut spina rosam, genuit Judaea Mariam, Ut vitium virtus operiret, gratia culpam. </poem> ==XII. De Sancta Cruce.== <poem> [0345B]Vexillum regis venerabile cuncta regentis, O crux sancta, micans super omnia sidera coeli, Mortifero lapsis gustu, quae sola reportas Antidotum vitae, fructum suspensa perennem, Te colo, te fateor venerans, te pronus adoro. Christus, principium, finis, surrectio, vita, Merces, lux, requies, sanctorum doxa, corona, Pro servis Dominus redimendis hostia factus, In te suspendens [pro ''suspensus''], per lignum toxica ligni Purgavit, clausae reserando limina vitae. Tantae pars ego sum libertatis, bone Pastor; Sed, mala semper agens, nunquam tibi digna rependi. [0345C]Heu! mihi jam bibulae numerum transcendit arenae Sarcina multorum, mihi quae crevere, malorum. Sed quia peccantis potius bona quam mala quaeris, Plusque tibi peccat spem qui peccando relinquit, Ad te confugio, tibi supplico confiteorque; Parce, precor, miserere mei, miserere meorum, Defuncti qui sunt, et in hac qui luce, parentum: Qui bona fecerunt, his per te centupla redde, Qui, mala convertens peccamina, cuncta remittis, Omnes hoc signo qui te venerantur et orant Dirige, sustenta, custodi, protege, salva, Da procul a nobis, elatio sistat ut omnis, Quo tibi submissi placeamus pectore puro. Protege nos jugiter, ventosae laudis ab aura, Et nobis dignas confer tibi solvere grates. [0345D]Invidiae maculam de mentibus ablue nostris, Infundens nobis ignem coelestis amoris; Irae compescens stimulos, fac nos patientes, Tristitiamque fugans, in damnis spem retinentes; Crimen avaritiae nobis dona fugiamus, Ut pietatis opus placitae tibi ferre queamus; Ingluviem ventris nos vincere sobrietate, Luxuriaeque luem casto concede pudore, Ut per te mundi, per te quoque viribus aucti, Constanter vitam studeamus adire supernam. </poem> ==XIII. De timore, spe et amore.== <poem> Primus ab illicitis hominum se continet ordo, Aut poenae metuens, aut providus emolumenti, [0346A]Aut bene complacitae captus virtutis amore. Qui spectare licet finem videantur ad unum, Ut vitium vitent, velut exitiale venenum; In paritate tamen meriti discretius absunt; Unde nec unitae veniunt ad praemia palmae. Primus enim coleret, genium si posset inulte; Sed vehementer ait: Zelantis abhorreo vultum Judicis, et dirae flammis ardere gehennae. Anne secundus idem faciat, si praemia desint? Sed vigili ratione sagax dum gaudia pensat Vera, voluptatem caute postponit inertem, Tertius ingenue bonus egregieque decorus Te contemplatur, te diligit, aurea virtus: Malit nempe mori, quam vivens te viduari. Sunt igitur species ex affectu venientes [0346B]De quibus effugiant, ut ab ordine discrepet ordo. Nam quis sollicito dubitet praeferre timori Securam spei requiem? sed ipse decenter Ut praecellenti venerans assurgit amori. Interea Pater optimus haec, speculatus ab alto Cujus judicii nihil est quod fallat acumen: Ille inquit, meus est, vernaculus iste satelles. Haec mea conformis, mea dilectissima proles. Tunc variis meritis distantia praemia librans, Magna quidem primo tribuit, majora secundo, In solo totum confert probitatis amico. </poem> ==XIV. De eadem re brevius.== <poem> Tres causae faciunt homines peccata cavere: [0346C]Horror supplicii, spes mercis, amor probitatis. Quae quamvis finem videantur tendere ad unum, Scilicet ut vitio careant, distant tamen hoc, quod Servulus et miles seu regis filius; atqui Principium timidus, cupidus habet incrementum, Virtutis totam summam sincerus amator. At si proficiat timor in spem, spes in amorem, De sermo miles venit et de milite proles. Probra cavet, vel flagra pavens, vel praemia captans, Vel virtutis amans; distant, ut calo, satelles, Rex; duo proficiunt, status est tibi, tertie, summus. </poem> ==XV. Fulbertus de seipso.== <poem> Mi factor, mea vita, salus, fiducia sola, [0346D]Da mihi consilium et votum viresque sequendi, Ambiguus quid agam, quo tandem fine quiescam: Nam vereor temere suscepto pontificatu Servandis ovibus, mage quam prodesse, nocere; Atque ideo puto cedendum melioribus esse. Sed recolens quod non opibus, neque sanguine fretus, Conscendi cathedram, pauper de sorde levatus, Arbitror hoc a te factum sicut tuus est mos, Nec mutare locum, nisi significaveris, ausim. Quamvis illaesae moneat mens conscia vitae, Tu scis, sancte Pater, quid sit tibi gratius horum, Utiliusque mihi: precor inde tuam pietatem, Ut mihi digneris hoc inspirare labenti, Consilium, praesensque juves ad perficiendum. </poem> ==XVI. Idem de seipso.== <poem> [0347A]Te de pauperibus natum suscepit alendum Christus, et immeritum sic enutrivit et auxit, Ut collata tibi miretur munera mundus, Nam puero faciles providit adesse magistros, Et juvenem perduxit ad hoc, ut episcopus esses. Reges, pontifices, populi, te magnificabant, Servum censentes prudentem satque fidelem Esse pii Domini, sed, proh pudor! ipse, nefande, Prudens nec fidus fueras, ut res manifestat; Nam contra memorare pudet quam nequiter ipsum Laeseris, et sanctos ejus tua prava tuentes; Quae vix ulla satis possunt tormenta piare. Praestolatur adhuc Dominus tamen ille benignus [0347B]Et te vivere perpetitur, si forte resciscens, Segnitiem zelo perimas, meritoque reatum. Virtus est, Domino parendi firma voluntas, Virtus est, medium retinendi accepta voluntas. </poem> ==XVII. De signis, et mensibus, et diebus, et moris, compendium computi.== <poem> Annum sol duodena means per signa rotundat, Cunctaque ter denis percurrit signa diebus, Atque decem horis, et dimidium faciuntque Partes hae duodenario si multiplicentur, Tercentum sexagenos, et quinque dies, et Sex horas, quas quadrantem liquet esse diei. Hoc igitur numero proprium sol perficit annum. Sed quia planius est toto quam parte diei, [0347C]Annum metiri voluit chorus astrologorum, Tercentum sexagenis et quinque diebus: Claudi tres annos, quarto superaddier unum, Qui de quatuor annorum quadrantibus exit. Hunc bissextilem dixerunt propter hoc annum, His quando sexto Martis notat ante Kalendas, Annos praeteritos supplens, redimensque futuros, Per menses anni soles ita distribuerunt: Janus et Augustus jaculoque December acutus, Fert quarto nonas, nono decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta scilicet unum, Mars, Maius, Julius, libripens, October et aequus: Sexto nonas septeno decimoque Kalendas: Post Idus soles triginta, rursus et unum, [0347D]Junius, Aprilem, post Septembremque November, Quarto nonas octavo decimoque Kalendas, Post Idus soles triginta, Februus autem, Fert quarto nonas, sexto decimoque Kalendas, Post Idus soles viginti pauper et octo Sed per bissextum gaudet sibi crescere nonum. Annumerat proprias mensis sibi quisque Kalendas, Nullus et octavo mensis non computet Idus. Mensis habet numerum normalem quisque notatum. Annus habet concurrentes qui convenientes Donant scire dies, qui menses rite Kalendant; [0348A]Hi sunt normales numeri qui mensibus haerent, Quinque placent Marti, nec displicet unus Aprili, Maius habet ternos, duplicat sibi Junius ipsos, Unus item Julio, tibi sunt, Auguste, quaterni; September septem binis October agit rem, Quinque November abhinc, repetens septemque December, Nec cupiunt Jano tres nec sex tollere Febro[1]. Huic alter numerus concurrit ad inveniendum, Qua sibi quisque die mensis velit esse Kalendas Septem lineolis ipsum tibi cerne notatum[2], Harum septem lineolarum quaelibet una Spectatur numeri summas gestare quaternas, Et sic viginti summae numeruntur et octo Divisae totidem certa ratione per annos, [0348B]Hae quoque summae solares vocitantur epactae, Hi concurrentes numeri versantur in annis Unus bissexto, duo non, neque tres, neque quadri, Sex sunt bissexto, non vos septem une gemelli Quadri ad bissextum, quini sex, septem aliorsum, Seni ad bissextum, tres quadri, quinque seorsum, Septem bissextant, quatuor, duo tresque recusant, Quini bissextant, sex septem unusque rejectant, Tres bissexte quadris quinis nec jungito senis. </poem> ==XVIII. De philomela.== <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, Simplex chorda sit extensa voce quindenaria, Primum sonum nunc reddat lege Hypodorica, [0348C]Philomelae demus laudes in voce organica, Dulce melos decantantes sicut docet musica, Sine cujus arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, Nemorosa circum circa frondescunt et brachia, Flagrat odor cum suavis florida per gramina Hilarescit philomela dulcis sonus conscia, Et extendens modulando gutturis spiramina, Reddit veris et aestivi temporis praeconia: Instat nocti et diei voce sub dulcisona, Soporatis dans quietem cantus per discrimina, Necnon pulchra viatori laboris solatia, Vocis ejus pulchritudo clarior quam cythara. Vincitur omnis cantitando volucrum catervula, Implet silvas atque cuncta modulis arbustula, [0348D]Gloriosa valde facta veris prae laetitia, Volitando scandit alta arborum cacumina, Ac festiva satis gliscit sibilare carmina. Cedit anceps ad frondosa resonans umbracula, Cedit olor, et suavis ipsius melodia, Cedit tibi timpanistra et sonora tibia: Quamvis enim videaris corpore permodica, Tamen cuncti capiuntur tua melodia. Nemo dedit voci tuae haec dulcia carmina, Nisi solus Rex coelestis qui gubernat omnia. <small>''(cf. [[Aurea lyra|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> </poem> ==XIX. De sancto Carauno.== <poem> [0349A]Carus abunde Caraune nites Idque vocamine significas, Lyricos ideo tibi versiculos canimus hilares, Et amore pio tu, pie martyr, Posce nobis veniam. Roma, superba suis titulis, hunc genitoribus Eximium tulit ingenii validi puerum, Animo facilem, specie nitidum, Tu quoque, martyr, posce nobis veniam. Prandia lauta modum turbant plerumque diaetae; Indulges stomacho, mentem male crapula vexat: Si parcas epulis, sequitur detractio vel laus. Ut medium teneas labor est, et valde cavendum, [0349B]Ne tibi tristitiam pariat, sicut suus est mos. Si possis igitur, prorsus haec prandia vita, At si non liceat, hilaris cautusque recumbe, Et liba cuncta parum, tua quae tibi regula dictat; Nec summam nimiam conjectent multa minuta. </poem> ==XX. Hymnus.== <poem> Sanctum simpliciter Patrem cole, Pauperum caterva, Quantumque nosti laudibus honora; Ad normam redigit qui subdita Saecla pravitati, Potens novandi, sicut et creandi, Et gratiae damnati, longi tibi [0349C]Subvenit laboris, Opem ferendo pacis et quietis. Jam proceres legum rationibus Ante desueti Quae recte discunt, strenue capessunt, Praedo manum cohibet, furcae memor, Et latrone coram, Inermis alte praecinit viator, Dente saturnali restringitur Evagata vitis, Cultuque tellus senta Mansuescit. Gaudet lancea falx, gaudet spatha Devenire vomer; [0349D]Pax ditat imos, pauperat superbos, Salve, summe Pater, fer et omnibus Integram salutem, Quicunque pacis diligunt quietem, Et qui bella volunt, hos contere Dextera potenti, Prudens gehennae filios maligni. </poem> ==XXI. Castitatis gradus.== <poem> Sex gradibus consummatur perfectio casta: Primum dum vigilas fluxum nescire petulcum; Quem sequitur, lasciva diu non volvere corde; Tum ne vel leviter speciem cernendo cupiscas; Quartus erit nec simpliciter genitale moveri, [0350A]Quintus ob auditum veneris nil mente vagari; Ultimus, in somnis nullo phantasmate ludi: Hoc sibi nemo rapit, sed Christi gratia praestat, Est servanda tamen diuturna medela diaetae, Libra cibi solidi, simplex hemina falerni; Praeterea labor, excubiae, rogatio crebra, Ne caro languentem necet incrassata pudorem. Castus agit, quem nulla libido movet vigilantem, Nec violare potest sopitum illusio foeda. </poem> ==XXII. Precatio ad Deum.== <poem> Tu qui de nihilo mundum finxisse probaris (Nam tibi materies nulla coaeva fuit), Et nutu facili, noto tibi tempore, solves; [0350B]Tam diuturne dehinc, quam prius exstiteras. Quantulus hic noster modus est, quo saecula volvi Cum vitiisque jubes, strenua bella geri. Regem militibus propriis te semper adesse, Ad bene certandum, nos vegetando proba. </poem> ==XXIII. Preces aliae.== <poem> Kyrie, Rex genitor ingenite, vera essentia, eleison. Kyrie, luminis fons et rerum conditor, eleison. Kyrie, qui nos tuae imaginis signasti specie, eleison. Kyrie, qui perfecta es sapientia, eleison. Kyrie, lux oriens, per quem sunt omnia, eleison. Kyrie, Dei forma humanae particeps, eleison. [0350C]Kyrie, Spiritus, vivificae vitae vis, eleison. Kyrie, utriusque vita, in quo cuncta sunt, eleison. Kyrie, expurgator scelerum, largitor gratiae; propternostras offensas noli nos relinquere, o consolator dolentis animae, eleison. </poem> ==XXIV. Hymnus.== <poem> Nuntium vobis fero de supernis, Natus est Christus, dominator orbis, In Bethleem Judae, sic enim propheta Dixerat ante. Hunc canit laetus chorus angelorum, Stella declarat, veniunt Eoi [0350D]Principes, dignum celebrare cultum. Mystica dona, Thus Deo, myrrham tribuunt sepulchro, Auream regi speciem decenti; Dum colunt unum, meminere trino Tres dare terna. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli, Flamini nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXV. Legenda.== <poem> In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum, Exemplo tamen habile, quod vobis dico rhythmice: [0351A]Joannes abbas, parvulus statura, non virtutibus, Ita majori socio, qui cum erat in eremo, «Volo, dicebat, vivere sicut angelus secure, Nec veste nec cibo frui qui laboretur manibus.» Respondit frater: «Moneo, ne sis incoepti properus, Quod tibi postmodum sit non cepisse satius.» At ille: «Qui non dimicat, non cadit neque superat,» Et nudus eremum interiorem penetrat. Septem dies gramineo vix ibi durat pabulo, Octava fames imperat ut ad sodalem redeat, Qui sero clausa janua, tutus sedet in cellula. Cum minor voce debili appellat: «Frater, aperi, [0351B]Joannes, opis indigus, notis assistit foribus; Ne spernat tua pietas, quem redigit necessitas.» Respondet ille deintus: «Joannes factus est angelus. Miratur coeli cardines, ultra non curat homines.» Foris Joannes excubat, malamque noctem tolerat, Et praeter voluntariam hanc agit poenitentiam. Facto mane recipitur satisque verbis uritur, Sic intentus ad crustela fert patienter omnia. Refocillatus Domino grates agit ac socio; Dehinc rastellum brachiis tentat movere languidis, Castigatus angustia de levitate nimia, [0351C]Cum angelus non potuit, vir bonus esse didicit. </poem> ==XXVI. Hymnus.== <poem> Organum mentis tibi, quaeso, nostrae, Temperans plectro moderare linguae, Cujus ad laudem cupide movemur, Spiritus alme. Tu Dei Patris Genitique pura Charitas, qua se pariter benigne Confovent, et quae bona audit auctor, [0351D]Esse creata. Tu fidem spiras, sacra jura dictas. Gratiae largus, venia reperta, Victor errorum, probae veritatis [0352A]Testificator. Cum venis, culpam lacrymae sequaces Diluunt; vitae recalescit ignis, Atque compuncti cremat ara cordis Thus pietatis. Gloriam trinae monadi canamus, Cum Deo divae Genitore Proli; Flamini, nec non ab utroque fuso Corde fideli. </poem> ==XXVII. Hymnus Paschalis. <br>''(Daniel, Thesaurus hymnologicus, I, 221.)''== (''cf. [[Chorus Novae Ierusalem|hic]]'') <poem> [0352B] Chorus novae Hierusalem Novam meli dulcedinem Promat, colens cum sobriis Paschale festum gaudiis. Quo Christus, invictus leo Dracone surgens obruto, Dum voce viva personat A morte functos excitat. Quam devorarat improbus Praedam refudit tartarus, Captivitate libera [0352C]Jesum sequuntur agmina Triumphat ille splendide Et dignus amplitudine, Soli polique patriam Unam facit rempublicam. Ipsum canendo supplices Regem precemur milites, Ut in suo clarissimo Nos ordinet palatio. [0352D]Per saecla metae nescia Patri supremo gloria, Honorque sit cum Filio Et Spiritu paraclito. </poem> 35o1gpsish673ha7bzs6hsi855ubcsd 0 81994 264896 2026-05-07T16:35:05Z Demetrius Talpa 13304 nova 264896 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Aurea personet lyra |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Jan Novák: Florilegium cantionum Latinarum |Fons=[https://www.examenapium.it/carmina/0-pdf/novak-cantiones.pdf ] }} <poem> Aurea personet lyra clara modulamina, simplex chorda sit extensa voce quindenaria. Primum sonum mese reddat lege hypodorica. Philomelae demus laudes in voce organica dulce melos decantantes, sicut docet musica, sine cuius arte vera nulla valent cantica. Cum telluris vere novo producuntur germina, nemorosa circumcirca frondescunt et bracchia, flagrat odor quam suavis florida per gramina. Hilarescit philomela dulcis vocis conscia et extendens modulando gutturis spiramina, reddit voces ad aestivi temporis indicia. Instat noctis et diei voce sub dulcisona soporatis dans quietem cantus per discrimina nec non pulchra viatori laboris solatia. Vocis eius pulchritudo clarior quam cithara vincit omnes cantitando volucrum catervulas implens silvas atque cuncta modulis arbustula. Volitando scandit alta arborum cacumina, gloriosa valde facta veris pro laetitia ac festiva natis gliscit sibilare carmina. Felix tempus, cui resultat talis consonantia! Utinam per duodena mensium curricula dulcis philomela daret suae vocis organa! </poem> <small>''(cf. [[Hymni_et_carmina_ecclesiastica#XVIII._De_philomela.|hic]] et [[De Luscinia (Fulbertus Carnotensis)|hic]])''</small> 368megm7f6ge923pwdhot1pfq9ozjtf 0 81995 264910 2026-05-07T18:51:33Z Demetrius Talpa 13304 nova 264910 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Versus de uncia et partibus ejus et de scrupulo |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4942/2 ] }} ==De uncia et partibus.== <poem> Uncia viginti scirpulos et quattuor ambit: Dimidium stater ac semiuncia dicitur ejus; Terna duae seclae pars est eademque duella; Quarta siclus vel sicilicus vel denique sicel: Sextula sexta modo solet et modo secla vocari; Octavam appellant dragmam . . . . . </poem> ==De scirpulo et partibus ejus.== <poem> Unus item scirpus calcis componitur octo, Dimidium scirpuli est obul, pars quarta cerates; Hinc sextam fingi placuit sextamque vocari: Ultimus est calcus, ciceris duo granula pensans. </poem> ov1qvzgsbrjtner6vwxl36sj5kfor9f 264911 264910 2026-05-07T18:53:56Z Demetrius Talpa 13304 264911 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Versus de uncia et partibus ejus et de scrupulo |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina, lexica |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4942/2 ] }} ==De uncia et partibus.== <poem> Uncia viginti scirpulos et quattuor ambit: Dimidium stater ac semiuncia dicitur ejus; Terna duae seclae pars est eademque duella; Quarta siclus vel sicilicus vel denique sicel: Sextula sexta modo solet et modo secla vocari; Octavam appellant dragmam . . . . . </poem> ==De scirpulo et partibus ejus.== <poem> Unus item scirpus calcis componitur octo, Dimidium scirpuli est obul, pars quarta cerates; Hinc sextam fingi placuit sextamque vocari: Ultimus est calcus, ciceris duo granula pensans. </poem> fa54kso5mezo5stbchln9hin7s40xs5 104 81996 264914 2026-05-07T20:43:18Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Cathalaunen. Epifco.pro certis cauflis in carce- ribus detinebatur,&c. His infignibus vetufta- tis teftimonijs accedat etiam illud quod ex co- mentarijs anno MCCCLX. prolatum eft:vnde intelligi poteft, primum quod iam aliquoties diximus, certum quidem ac definitum Parium numerum fuifle, fed eius arbitrium fummum penes regiam poteftatem fuifle: deinde hono- rem illum non Patriciatus, vt Budæus & Bu- dæum fecuti crediderunt: fed Pariatus nomine... 264914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|148|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Cathalaunen. Epifco.pro certis cauflis in carce- ribus detinebatur,&c. His infignibus vetufta- tis teftimonijs accedat etiam illud quod ex co- mentarijs anno MCCCLX. prolatum eft:vnde intelligi poteft, primum quod iam aliquoties diximus, certum quidem ac definitum Parium numerum fuifle, fed eius arbitrium fummum penes regiam poteftatem fuifle: deinde hono- rem illum non Patriciatus, vt Budæus & Bu- dæum fecuti crediderunt: fed Pariatus nomine appellatum fuiffe: quanquam pofterioribus fe- culis Paritatis quoque & ex Gallicę linguæ con- fuetudine Perria nomen illi tributum eft. Ver- ba autem illius commentarij hæc funt: Et cum huiufmodi Ducatus dignitatis nomine, hono- rem fuperaddentes honori, Parem Franciæ i- pfum fecimus, ftatuentes auctoritate prædicta vtipfe,quamdiu vixerit in humanis,& dicti eius heredes mafculi de matrimonio legitimo pro- creati, poft eius obitum Duces Bituricenſes & Aruernię ac Pares Franciæ nominentur,omni- que Ducatus & Pariatus honore cum nomine, iure, & quacunque alia prærogatiualætentur, &c. Eiufdemmodi ferè illud diploma eft regis Iohann. fub anno 1363. vbi honos ille non Patriciatus led Pariatus appellatur: Ducatum Burg.in Pariatu, & quicquid iuris & proprieta- tis habemus in eodem, nec non in Comitatu Burg. ex fucceffione Philippi vltimi, ducis con- fanguinei noftri,chariffimo Philip. filio noftro conceffimus tenenda & poffidenda per eum, &<noinclude></noinclude> 5am2lneye9rz65ge0qhy6y7i624wul2 104 81997 264915 2026-05-07T20:44:43Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '& heredes fuos in legitimo matrimonio,ex pro prio corpore procreandos,perpetuò, heredita- riè, pacificè & quietè. Sed pofterioribus tem- poribus Paritatis & Perria verbum ( vt fuperi- us diximus) ex popularis linguæ confuetudi- ne vfurpari cœpit: vt ex commentarijs anni MCCCCXIIII. cognofcipoteft,in quibus ita ſcriptum eft: Eundem lohannem confangui- neum noftrum ampliori volentes fulgere di- gnitate, & Comitis titulum fupradictum in ma- iore... 264915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|149}}</noinclude>& heredes fuos in legitimo matrimonio,ex pro prio corpore procreandos,perpetuò, heredita- riè, pacificè & quietè. Sed pofterioribus tem- poribus Paritatis & Perria verbum ( vt fuperi- us diximus) ex popularis linguæ confuetudi- ne vfurpari cœpit: vt ex commentarijs anni MCCCCXIIII. cognofcipoteft,in quibus ita ſcriptum eft: Eundem lohannem confangui- neum noftrum ampliori volentes fulgere di- gnitate, & Comitis titulum fupradictum in ma- iorem excelfioremque mutantes, dictum Iohã- nem confanguineum noftrum, in Ducem te- nore præfentium fublimamus: dictumque Co- mitatum Alenconij erigimus in Ducatum, vo- lentes vt prædictus Ducatus in Perria feu Pari- tate nobis teneatur: fub forma tamen & modis quibus antea idem Iohannes fæpedictum tene- bat Comitatum. Atque hæc quidem ex Com- mentarijs Gallicis, vt dixi, prolata funt: in qui- busillud quoque notatione dignum eft, quod dici & commemorari video:fed tamen finete- fte: cùm Dux Armoricus læfæ maieftatis reus factus effet,magnopere quæfitum, à quibus iu- dicium illud exerceretur: ac tandem cùm Phi- lippus Audax Burgundus idem ex Rege quæ- fiffet, Regem de confilij fententia pronunciaf fe, Patem nonnifi in Parium iudicium adduci poffe. v 1. Non. Mart.ann. Mcccxxxvi. acrur- fus Regi Carolo feptimo quærenti à Senatu Parifienfi, apud quos Pares rei capitalis rei fieri poffent,idem refponfum fuiffe: x11. Kal. Maij, K 3<noinclude></noinclude> cqdoj7qjpfk47lic1rmsr2wcvw8ljkj 0 81998 264917 2026-05-07T21:09:53Z Demetrius Talpa 13304 nova 264917 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4936/2 ] }} ''Patrologia latina, vol. 141. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1853) '' '''SANCTI FULBERTI EPISTOLAE ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTAE. ''' ''( Epistolas Fulberti exegimus ad editiones Duchesnii et D. Bouqueti, qui tamen plurimas praetermiserunt. Epistolis centum triginta octo quas exhibet Bibliotheca Patrum duas magni momenti addimus ex Martenio et Gallando.) '' ==Epistola I == ===[Olim V.] (Circa annum 1000.) [0189B] === ''Sancto ac venerabili archiepiscopo suo'' BONIBERTO FULBERTUS ''fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem. '' Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus1 tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [0189D] Stephanum2 intimans excellentiae suae [ ''alias, '' vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale. ==Epistola II == ===[Olim XXI.] (Anno 1003.)=== ''Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri'' ABBONI FULBERTUS ''suus. '' Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale. ==Epistola III == ===[Olim II]. (Anno 1006.)=== ''Domino suo'' EINARDO ''sibi semper venerando'' FULBERTUS ''exiguus'' Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: ''Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae'' '' (Prov. I, 8) '' . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti3: quae ratio sit, videlicet [0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [ ''melius'' lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: ''Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere. ==Epistola IV == ===[Olim XLVIII]. (Anno 1006.)=== ''Virtute magis praedito quam praedicato praesuli'' ADALBERONI FULBERTUS. Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat4, quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete. ==Epistola V. De tribus quae sunt necessaria ad profectum Christianae religionis.== ===[Olim I]. (Ante annum 1007.) === [0196B] ''Venerabili Patri et domino sibi semper amando'' ADEODADO FULBERTUS ''exiguus. '' Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: ''Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris'' '' (Eccli. III, 22) '' . ''Posuit'' (inquit Propheta) ''tenebras latibulum suum'' '' (Psal. XVII, 12) '' : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: ''Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis'' '' (Matth. XI, 25) '' . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo5 vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut6 furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem ''sumus'' non retulit; et in hoc quod ait, ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: ''Spiritus est Deus'' '' (Joan. IV, 24) '' , et de Epistola Joannis eraserunt: ''Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est'' '' (I Joan. IV, 3) '' . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: ''Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu'' '' (I Petr. I 18) '' . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [0197D] ait idem Apostolus: ''In similitudinem hominum [0198A] factus, et habitu inventus ut homo'' '' (Philipp. II, 7) '' . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. ''Deus, '' inquit Apostolus, ''erat in Christo, mundum reconcilians sibi'' '' (II Cor. V, 19) '' , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' . Demus Verba Dei: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. ''Filius, '' inquit, [0198B] ''hominis non habet ubi caput suum reclinet'' '' (Matth. VIII 20) '' . Intonet vox divina: ''Omnia quae habet Pater mea sunt'' '' (Joan. XVI, 15) '' . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: ''Tristis est anima mea usque ad mortem'' '' (Matth. XXVI, 38) '' , quasi Deus confidenter ait: ''Nemo tollet a me animam meam'' '' (Joan. X, 18) '' . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: ''Hodie mecum eris in paradiso'' '' (Luc. XXIII, 43) '' . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, ''Factus est ex muliere, factus sub lege'' '' (Galat. IV, 4) '' ; alia qua erat in principio apud [0198D] Deum,7 alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: ''Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei'' '' (Joan. III, 5) '' . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: ''Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. '' '' (Joan. VI, 8) '' . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. ''An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus'' '' (Rom. VI, 3, 4) '' , et cum dixisset, ''consepulti'' magnifice adjecit: ''Si. '' inquit, ''comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus'' '' (Ibid., 5) '' . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: ''Qui me [0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto'' '' (Joan. I, 33) '' . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: ''Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. '' Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos8 : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: ''Hic est Filius meus dilectus'' '' (Matth. XVII, 5) '' , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: ''Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'' '' (Matth. XXVIII, 19) '' . In quo sane mysterio, [0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae. Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: ''Hoc est corpus meum'' '' (Matth. XXVI, 26) '' ; et paulo post: ''Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur'' '' (Ibid., 28) '' ; et alibi: ''Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo'' '' (Joan. VI, 55, 57) '' . Qua veri [0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri. Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: ''Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita'' '' (Joan. VI, 58) '' . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: ''Hoc est corpus meum; '' et paulo post: ''Hic est sanguis meus. '' Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: ''Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: ''Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant. ==Epistola VI == ===[Olim VI]. (Anno 1008.) [0204C] === [0196B] ''Noto notus'' R. FULBERTUS. Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento9 beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete. ==Epistola VII == ===[Olim VII.] (Anno 1008.) [0204D] === ''Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO10 FULBERTUS ''humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem. '' Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet. ==Epistola VIII == ===[Olim IX]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensis episcopus, domino'' H., ''Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei. '' Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra. ==Epistola IX == ===[Olim X]. (Circa annum 1008.)=== ''Patri et consacerdoti suo'' FULBERTUS. Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale. ==Epistola X == ===[Olim XIX]. (Anno 1008.) [0206A] === FULBERTUS ''Dei gratia episcopus'' GUNTARTO HUBERTO ''vicecomiti, '' ROGERIO, BUCARDO, HUGONI ''filio Hugonis, '' OTREDO, HAMELINO, HUGONI ''filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi. '' Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei. ==Epistola XI == ===[Olim XXIII.] (Anno 1008.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium. '' Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor. ==Epistola XII == ===[Olim XXIV.] (Anno 1008 vel 1009.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis. '' Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale. ==Epistola XIII == ===[Olim XXV.] (Anno 1008 aut 1009.)=== ''Sancto et venerabili suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium. '' De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. ==Epistola XIV == ===[Olim XXVI.] (Circa annum 1008.)=== ''Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo'' LEUTHERICO, ''utinam Dei parvulus orationis suffragium. '' Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete. ==Epistola XV == ===[Olim XXVII.] (Circa annum 1008.) [0207D] === ''Clarissimo patri et archiepisco suo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus. '' Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale. ==Epistola XVI == ===[Olim LXXIII]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' GAUSLINO ''abbati regulariter agere. '' Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis. ==Epistola XVII == ===[Olim XLI]. (Circa annum 1008.)=== ''Fratri et coepiscopo suo'' FULCONI FULBERTUS. Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete. ==Epistola XVIII == ===[Olim LXXIV]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus'' G. ''suo clerico. '' Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim. ==Epistola XIX == ===[Olim LXXV]. (Post annum 1008.)=== ''Charo suo'' D. FULBERTUS ''sacerdos. '' Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale. ==Epistola XX == ===[Olim LXXVI]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo'' HER. Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae. ==Epistola XXI == ===[Olim LXXVII]. (Post annum 1008.) [0210A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A. '' Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete. ==Epistola XXII == ===[Olim LXXVIII]. (Post annum 1008.) [0210B] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' A. ''episcopo designato quidquid sibi. '' Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium. ==Epistola XXIII == ===[Olim XIV]. (Post annum 1014.) [0210C] === ''Venerando Normannorum principi'' RICHARDO FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia. '' Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae11. Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra. ==Epistola XXIV == ===[Olim XVII]. (Anno 1015.) [0211A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus comiti'' GUALERANNO ''et comiti'' GUALTERIO ''caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem. '' Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete. ==Epistola XXV == ===[Olim XII]. (Anno incerto.)=== ''Domino servus, magno praesuli'' FULBERTO HILDEGARIUS ''suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium. '' Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen. ==Epistola XXVI == ===[Olim LXII]. (Anno 1016.)=== ''Fratri'' THEODORICO, FULBERTUS ''sacerdos. '' Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: ''Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, '' et caetera, usque ''subjacebit. '' At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: ''Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. '' In omnibus enim quod irreprehensibile [0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: ''Quaecunque, '' inquit, ''contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. '' Et Rhegiense concilium: ''Sed nec ille, '' inquit, ''deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. '' Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale. ==Epistola XXVII == ===[Olim XCIII]. (Anno 1016 aut 1017.)=== ''Excellentissimo et charo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem. '' Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino. ==Epistola XXVIII == ===[Olim XXVIII]. (Post annum 1017.) [0214C] === ''Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotus sacerdos. '' Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando12 dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus13. Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: ''Argue sapientem, et diliget te'' '' (Prov. IX, 8) '' . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale. ==Epistola XXIX == ===[Olim XL]. (Circa annum 1018.)=== ''Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo'' G. FULBERTUS ''humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa. '' Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: ''Nolite judicare, nolite condemnare, '' et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale. ==Epistola XXX == ===[Olim III]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo regi serenissimo'' ROBERTO FULBERTUS, ''humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere. '' Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes14 , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: ''Ecce ab oriente panditur malum'' '' (Jer. I, 14) '' Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: ''En ab occidente malum'' '' (Ibid.) '' Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum15, depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem16, et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri. ==Epistola XXXI == ===[Olim IV]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo'' ROBERTO, ''regi benignissimo, '' FULBERTUS, ''Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis. '' Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat. ==Epistola XXXII == ===[Olim LXX]. (Post annum 1019.) [0217C] === FULBERTUS ''indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo'' ODILONI ''cum cherubin et seraphin odas loqui. '' Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque17 et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete. ==Epistola XXXIII == ===[Olim LXXI]. (Circa ann. eumd.) [0218A] === ''Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. '' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis. '' Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores. ==Epistola XXXIV == ===[Olim CV.] (Post annum 1019).=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO ''regi ac reginae'' CONSTANTIAE ''utinam in Domino constantissimae, '' FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest. '' Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [ ''leg. '' Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram. ==Epistola XXXV == ===[Olim VIII. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili fratri et coepiscopo'' FRANCONI FULBERTUS ''salutem. '' Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: « Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [ ''leg. '' ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri. ==Epistola XXXVI == ===[Olim XXXIX]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Bituricensium praesuli G. '' FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum. '' Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum18, ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete ==Epistola XXXVII == ===[Olim XXIX.]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerando Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotensis humilis sacerdos. '' Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat. ==Epistola XXXVIII == ===[Olim XLVI]. (Circa annum 1020.)=== A. ''claro Laudunensium praesuli'' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos. '' De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [ ''alias'' fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale. ==Epistola XXXIX == ===[Olim XLIX] (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R.19 FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale. ==Epistola XL == ===[Olim L]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R. FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' [0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: ''Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. '' Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale. ==Epistola XLI == ===[Olim LI]. (Circa eumd. an.) [0223A] === FULBERTUS ''episcopus, venerabili consacerdoti suo'' R.20 ''boni propositi finem optimum. '' Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale. ==Epistola XLII == ===[Olim LII]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Rothomagensium archipraesuli'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium. '' Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium21 ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete. ==Epistola XLIII == ===[Olim LIII]. (Circa eumd. an.)=== ''Charo suo'' R. FULBERTUS ''episcopus. '' Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua ''Dominus vobiscum'' dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis22. Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale. ==Epistola XLIV == ===[Olim LIV]. (Circa eumd. an.) [0224B] === ''Venerando Remorum archipraesuli'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus. '' Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis ==Epistola XLV == ===[Olim LV]. (Circa an. eumd.)=== ''Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis. '' De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale. ==Epistola XLVI == ===[Olim LVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili archiepiscopo Rothomagensium'' ROB. FULBERTUS ''humilis episc. fideles orationes. '' Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: ''Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt'' '' (Psal. XXII, 4) '' . Vale. ==Epistola XLVII == ===[Olim LVII]. (Circa an. eumd.)=== [0225B] ''Venerabili Leodicensium episc. '' ROGERIO23 FULBERTUS ''Carnotensis omnia charitatis obsequia. '' Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [0225C] erga vos in perpetuum. Valete. ==Epistola XLVIII == ===[Olim LVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerando Lexoviensium pontifici'' ROGERIO FULBERTUS ''Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes. '' Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum24 . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris. ==Epistola XLIX == ===[Olim LIX]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Parisiorum episcopo'' FRANCONI FULBERTUS ''humilis sacerdos. '' Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim. ==Epistola L == ===[Olim LXI] (Circa annum 1020.)=== ''Sancto et venerab. archiepiscopo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus de virtute in virtutem progredi. '' De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale. ==Epistola LI == ===[Olim LXII ''bis'' ]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Venerabili Aurelianorum episcopo'' THEODERICO FULBERTUS ''Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis. '' [0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis25 incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris. ==Epistola LII == ===[Olim LXIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Dilectissimo fratri et coepiscopo suo'' THEODERICO FULBERTUS. Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale. ==Epistola LIII == ===[Olim LXIV]. (Circa an. eumd.) [0227D] === ''Venerabili coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS. De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale. ==Epistola LIV == ===[Olim LXXXV]. (Circa annum 1020). [0228A] === ''In perpetuum diligendo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''sacerdos. '' Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale. ==Epistola LV == ===[Olim LXXXVII]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Dilectissimo domino suo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus sanctae virtutis augmentum. '' Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter26. ==Epistola LVI == ===[Olim LXXXVIII]. (Circa annum 1020.)=== ''Benignissimo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia. '' Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra. ==Epistola LVII == ===[Olim XC]. (Anno 1020.)=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino. '' Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae27. Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter. ==Epistola LVIII == ===[Olim CI]. Anno 1020.=== ''Glorioso duci Aquitanorum'' GUILLIELMO FULBERTUS ''episcopus orationis suffragium. '' De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est. Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [0230B] respiramus. ==Epistola LIX == ===[Olim XVI]. (Circa annum 1021.)=== ''Piissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale. ==Epistola LX == ===[Olim XVIII]. (Anno 1021, al. 1024.)=== [0230D] ''Claro suo'' HILDEGARIO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale. ==Epistola LXI == ===[Olim XXXVII]. (Circa annum 1021.)=== ''Dilectissimo patri et coepiscopo suo'' GUIDONI FULB. ''orationis suffragium. '' Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale. ==Epistola LXII == ===[Olim XXXVIII]. (Anno 1021.)=== ''Egregie dilecto coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt. ==Epistola LXIII == ===[Olim LXXIX]. (Circa annum 1021). [0231D] === FULBERTUS ''episcoporum humillimus'' HILDEGARIO ''suo salutem. '' Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [0232B] Dominicam, ubi dicitur: ''Domine, exaudi orationem meam, '' statim esset subdenda oratio, quae ex libro ''Sacramentario'' recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone. ==Epistola LXIV == ===[Olim LXXX]. (Anno 1021, al. 1024.)=== FULBERTUS ''humilis episcopus fratri'' HILDEGARIO. Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale. ==Epistola LXV == ===(Olim LXXXI]. (Circa an. eumd.)=== Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: « Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri. » Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: « Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret. » Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: « Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio. » ==Epistola LXVI == ===[Olim LXXXII]. (Circa an. eumd.=== FULBERTUS ''humilis episcopus'' H. ''suo salutem. '' Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te. ==Epistola LXVII == ===[Olim LXXXIII]. (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' R. ''sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo. '' Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale. ==Epistola LXVIII == ===[Olim LXXXIV]. Circa an. eumd.)=== ''Benignissimo atque dilectissimo domino suo'' ROBERTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum28 ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale. ==Epistola LXIX == ===[Olim XCVII]. (Anno 1021.)=== ''Nobilissimo regi Danomarchiae'' CNUTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium. '' Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae29 ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui. ==Epistola LXX == ===[Olim XCVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Nobili comiti'' S., FULBERT. ''Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes. '' [0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete. ==Epistola LXXI == ===[Olim CII]. (Anno 1021.) [0236A] === ''Clarissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''episcopus, utile et honestum. '' Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium30, quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter. ==Epistola LXXII == ===[Olim CIII). (Anno 1021.)=== ''Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum'' GUILLELMO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna. '' Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te. ==Epistola LXXIII == ===[Olim CIV]. (Circa annum 1022.) [0237A] === ''Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum'' GUILLIELMO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia. '' Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris. ==Epistola LXXIV == ===[Olim XXX] (Anno 1022.)=== ''Sacro Senonensium archipraesuli'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem. '' Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus. ==Epistola LXXV == ===[Olim XXXI]. (Circa an. eumd.) [0238A] === ''Patri ac primati suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcopus. '' Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem31 loquor [0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati. ==Epistola LXXVI == ===[Olim XXXII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium. '' Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda. ==Epistola LXXVII == ===[Olim XXXIII]. (Circa an. eumd.) [0238C] === ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve. '' Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale. ==Epistola LXXVIII == ===[Olim XCV]. (Circa annum 1022.) [0239A] === ''Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXIX == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1022.)=== ''Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXX == ===[Olim XCVII]. (Circa annum 1022.)=== ''Pio regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, [0239B] omnia fidelia. '' Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: « Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo. » Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex. ==Epistola LXXXI == ===[Olim XIII]. (Anno 1023.)=== ''Domino suo'' ROBERTO ''regi benignissimo, '' FULBERTUS ''humilis sacerdos in perpetuum vigere. '' Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [0240C] colloquio32, non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter. ==Epistola LXXXII == ===[Olim XLVIII]. (Circa annum 1023.)=== ''Venerabili Turonensium archipraesuli'' ARNULFO, FULBERTUS33 ''humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter. '' [0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete. ==Epistola LXXXIII == ===[Olim XV]. (Anno 1024.)=== ''Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege Francorum.) ==Epistola LXXXIV == ===[Olim XXII.]. (Anno 1024.)=== ''Domino sancto et universali papae'' JOANNI, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia. '' [0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat. ==Epistola LXXXV == ===[Olim XCIV]. (Anno 1024.)=== ''Dilectissimo domino suo regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, omnia decentia regem. '' Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( ''Bellême, '' castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( ''Chevreuse'' ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale. ==Epistola LXXXVI == ===[Olim XX]. (Circa annum 1025.)=== ''Venerabili viro et consacerdoti suo'' FRANCONI FULBERTUS ''ea quae sunt verae pacis. '' [0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [0243B] tecum, ut ait: ''Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi'' '' (Matth. XXVIII, 20) '' . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: ''Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus'' '' (Isa. VIII, 9) '' . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale. ==Epistola LXXXVII == ===[Olim XLII]. (Circa annum 1025.)=== ''Patri et coepiscopo'' FRANCONI, FULBERTUS ''episcopus. '' Gualeranno misi litteras hujusmodi: ''Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. '' Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum. ==Epistola LXXXVIII == ===[Olim XLIII]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum'' F. ''cum venerit Dominus invenerit vigilantem. '' Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete. ==Epistola LXXXIX == ===[Olim XLIV]. (Circa an. eumd.)=== ''Sancto et sapienti viro'' G. ''abbati et archiepiscopo, '' F. ''humilis episcopus, verae dilectionis affectum. '' Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: ''Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, '' etc. '' (Galat. VI, 1) '' . Vale. ==Epistola XC == ===[Olim XLV] Circa an. eumd.)=== ''Domino Patri et coepiscopo suo'' A., FULBERTUS, ''omnium expetendorum summa. '' Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete. ==Epistola XCI == ===[Olim LXXII]. (Anno 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, '' RICHARDO ''abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium. '' Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [ ''f. '' laesi ''vel'' tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete. ==Epistola XCII == ===[Olim''. '' XCII]. (Anno 1025)=== ''Regi sacerdos, domino fidelis, '' ROBERTO FULBERTUS. [0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper ==Epistola XCIII == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1025.)=== ''Odonis comitis ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola XCIV == ===[Olim XCIX]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' FULCONI ''comiti salutem. '' Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam. ==Epistola XCV == ===[Olim C] (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus comiti'' FULCONI ''commonitorium salutis. '' Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere. ==Epistola XCVI == ===[Olim XI]. (Circa annum 1026.)=== ''Venerando Parisiorum antistiti'' FRANCONI, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus. '' Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [0247B] esse videtur. Valete. ==Epistola XCVII == ===[Olim''. '' XXXIV]. (Circa annum 1026)=== LEUTHERICUS ''Senonensium archiepiscopus et'' FULBERTUS ''Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique. '' Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis34: « Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. » Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est35:Ex operum specie clarescunt intima cordisis itaque pro contumacia sua qua poena dignus sit, si ruina angeli non sufficit ad exemplum, contumacis Core manifestat interitus. Pro perfidia vero sua et contumeliosa maledictione, quid meruerit, suspendium Judae, et sororis Aaron lepra testatur. [0248C] O hominem infelicem nimium, cui tam horrenda tempestas divinae ultionis incumbit! Condemnat illum Testamentum Vetus his verbis: ''Qui maledixerit patri, morte moriatur'' '' (Exod. XXI, 17) '' . Condemnat illum lex Christianorum judicum hac sententia: Si quis episcopo aliquam injuriam, aut injustam dehonorationem fecerit, de vita componat, et omnia quae habere visus fuerit, Ecclesiae cui praeesse dignoscitur, integerrime socientur. Excommunicat illum Gangrense concilium c. 7 et 8; degradat illum Carthaginense concilium cap. 57, sed et alia plura. Quapropter et nos a sanctorum Patrum sententia discrepare nolentes, consequenter illum a communione separamus, quantum nostrae potestati conceditur, [0248D] donec resipiscat et episcopo suo digne humiliatus satisfaciat: et nisi cito resipiscens ad satisfactionem venerit, in plenaria synodo perpetuo anathemate feriatur. Mandamus autem vobis ut ipsi Lisiardo has litteras ostendatis, ut tam horrenda pericula, vel graviter admonitus exire meminerit. Patet enim adhuc evadendi locus, dicente Domino per Ezechielem: ''Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur'' '' (Ezech. XVIII, 21) '' . Et per Joannem: ''Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis, et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem [0249A] Jesum justum, ipse est exoratio pro peccatis nostris'' '' (I Joan. II, 1) '' . Et ipse Dominus ait: ''Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia'' '' (Luc. XV. 10) '' . Certum enim habet catholica fides, ut verbis beati Fulgentii utar, quia quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Dei non solnm corporis sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam mox habebit. Verum, ut ait Pater Augustinus, qui veniam poenitenti promisit, dissimulanti diem crastinum non spopondit. Rogamus etiam, fratres, ut domnum F. [0249B] venerabilem episcopum vice nostra salutare et confortare memineritis; certo scientes sua tristia nostra esse, nostra prospera sua. Valete cum ipso. ==Epistola XCVIII == ===[Olim XXXV]. (Circa an. eumd.) === == ''Dilecto Patri et coepiscopo suo ''G., FULBERTUS ''vivere, et valere. '' Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale. ==Epistola XCIX == ===[Olim XXXVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Charo Patri et coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra. ==Epistola C == ===[Olim LXXXIX]. (Circa annum 1026.)=== ''Dilectissimo domino regique'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis. '' De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete. ==Epistola CI == ===[Olim''. '' XCI]. (Circa annum 1026.)=== ''Serenissimo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest. '' Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale. ==Epistola CII == ===[Olim LX]. (Anno 1027.) [0251A] === ''Venerabili patri et coepiscopo suo'' G. FULBERTUS. Ad benedictionem Henrici regiae prolis36 voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale. ==Epistola CIII == ===[Olim''. '' LXV]. (Anno 1027.) [0251B] === ''Dilectissimo coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS, ''ex animo quidquid verus amicus. '' Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale. ==Epistola CIV == ===[Olim LXVI]. (Circa annum 1027.)=== ''Dilecto suo'' O. FULBERTUS. Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei. ==Epistola CV == ===[Olim LXVII]. (Circa annum 1027.) [0252A] === ''Venerabili Patri suo'' ODILONI, FULBERTUS ''sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium. '' Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete. ==Epistola CVI == ===[Olim LXVIII]. (Circa annum 1027.) [0252B] === ''Prudenter et praeclare magnifico Patri'' O. FULBERTUS ''suus. '' Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum37. Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale. ==Epistola CVII == ===[Olim LXIX].=== ''Sanctissimo atque dilectissimo Patri'' O., FULBERTUS ''humilis sacerdos, orationis suffragium. '' Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant. ==Epistola CVIII. == ===[Olim LXXXXVI]. (Anno 1027.)=== ''Regi sacerdos'' ROBERTO, FULBERTUS, ''fidelis et pronus. '' Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via38, R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter39. ==Epistola CIX == ===[Olim CVI]. (Circa annum 1027.)=== [0253C] ''Dilectissimo domino suo'' FULBERTO ''episcopo'' H., ''ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam. '' Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas. [0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui, Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam. Invidiam nimio cultu vitare memento Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est. Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim. ==Epistola CX == ===[Olim CVII]. (Circa annum 1027.)=== Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: ''Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis'' '' (Joan. XIV, 27) '' ; et iterum: ''In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem'' '' (Joan. XIII, 35) '' ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit. ==Epistola CXI == ===[Olim CVIII.] (Circa annum 1027.)=== ''Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum. '' (Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.) ==Epistola CXII. <br>FULBERTI CARNOTENSIS EPISCOPI AD HILDEGARIUM. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' == ===(MARTENE, ''Thesaurus Anecdotorum, '' tom. I, col. 150, ex. ms. S. Remigii Remensis.)=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus humilis,'' HILDEGARIO ''fratri salutem.'' Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est. [0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? ''Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei'' '' (II Cor. X, 4, 5) '' . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: ''Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae'' '' (Rom. XII, 19) '' . Et Dominus ad discipulos loquitur: ''Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [0256A] aliam'' '' (Matth. X, 23) '' . Et: ''Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram'' '' (Matth. V, 39) '' . Et: ''Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium'' '' (Ibid., 40) '' . Et iterum: ''In patientia vestra possidebitis animas vestras'' '' (Luc. XXI, 19) '' . Scimus enim qui dixit: ''Mihi vindictam et ego retribuam'' '' (Rom. XII, 19) '' . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria '' (Exod. XVII, 11) '' . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: ''Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [0256B] ambulare'' '' (I Joan. II. 6) '' , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum '' (Matth. XXVI, 53) '' ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus '' (I Petr. II, 22) '' , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum '' (Isa. LIII, 7) '' . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: ''Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt'' '' (Matth. XXVI, 32) '' . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: « Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret. » Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat. » Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: « Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente '' (Matth. V, 38) '' ; nunc verberanti [0256D] maxillam praebemus et alteram '' (Ibid., 39) '' . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: ''Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime'' '' (Psal. XLIV, 4) '' ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit '' (Matth. XXVI, 32) '' . » ] « Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis. » Et alibi: « Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum. » Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: « Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere. » Item de eadem re in eadem epistola: « Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor. » Origenes quoque exponens illud de Evangelio: ''Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos'' '' (Matth. IX, 15) '' , sic dicit: « Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt. » Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: « Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: ''Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [0257C] lupos'' '' (Matth. X, 16) '' . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet. » Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: « Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. » Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [0258A] « Christi miles sum, pugnare mihi non licet. » Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: ''Erue eos qui ducuntur ad mortem. '' Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [0258B] Veteris ac Novi Testamenti: « Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere? » Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: « Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini. » Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: « Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat. » Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: « Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo. » Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. « Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [0258D] ''Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis'' '' (Act. VI, 2) '' . » Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: « Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit. » Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: ''Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt'' '' (Luc. XXIII, 34) '' . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: ''Inveni, '' inquit, ''virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam'' '' (Psal. LXXXVIII, 21) '' ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit '' (I Par. XXVIII) '' . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: ''Qui indigne manducat, judicium sibi manducat'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Unde admonens nos Ambrosius dicit: « Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare. » Et [0259C] B. Hieronymus in Psalmo: « Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant. » Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: « Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent. » [0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: « Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent. » Et alibi: « Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita. » Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: ''Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit'' '' (Gal. I, 8) '' . Qui etiam [0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale. ==Epistola CXIII. <br>FULBERTI CARNOTENSIS EPISCOPI AD HILDEGARIUM. == ===[Apud GALLAND., ''Bibliotheca Vet. Patr., '' tom. XIV, pag. 190.]=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus'', HILDEGARIO ''salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.'' Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum '' (epist. 52) '' : « Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat. » Item ad Pammachium '' (epist. 48) '' : « Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. » Unde Isidorus: « Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium. » Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat. Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum '' (epist. 13, sub med.) '' : « Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat. » Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: « Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant. » Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: « Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris. » Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium. His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis '' (lib. II, cap. 28 sub init.) '' : « Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis? » Et post pauca: « Nunquid dictum est sancto Laurentio: « Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere? » Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet. » Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur '' (Ibid.) '' : « Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt. » Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae '' (lib. VI, epist. 35) '' : « Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare. » Item idem Fortunato [0262B] episcopo Phanensi '' (Ibid., epist. 13) '' : « Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta. » Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [0262C] Larissaeo '' (lib. II, epist. 7, ante fin.) '' : « Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus. » Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui. Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere. [0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: ''Principes, '' inquit, ''vestri socii furum, '' qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale. jcue6qviayncavo0e5fewvarnz4dmms 264918 264917 2026-05-07T21:11:08Z Demetrius Talpa 13304 /* Epistola CXII. FULBERTI CARNOTENSIS EPISCOPI AD HILDEGARIUM. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' */ 264918 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4936/2 ] }} ''Patrologia latina, vol. 141. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1853) '' '''SANCTI FULBERTI EPISTOLAE ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTAE. ''' ''( Epistolas Fulberti exegimus ad editiones Duchesnii et D. Bouqueti, qui tamen plurimas praetermiserunt. Epistolis centum triginta octo quas exhibet Bibliotheca Patrum duas magni momenti addimus ex Martenio et Gallando.) '' ==Epistola I == ===[Olim V.] (Circa annum 1000.) [0189B] === ''Sancto ac venerabili archiepiscopo suo'' BONIBERTO FULBERTUS ''fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem. '' Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus1 tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [0189D] Stephanum2 intimans excellentiae suae [ ''alias, '' vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale. ==Epistola II == ===[Olim XXI.] (Anno 1003.)=== ''Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri'' ABBONI FULBERTUS ''suus. '' Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale. ==Epistola III == ===[Olim II]. (Anno 1006.)=== ''Domino suo'' EINARDO ''sibi semper venerando'' FULBERTUS ''exiguus'' Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: ''Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae'' '' (Prov. I, 8) '' . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti3: quae ratio sit, videlicet [0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [ ''melius'' lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: ''Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere. ==Epistola IV == ===[Olim XLVIII]. (Anno 1006.)=== ''Virtute magis praedito quam praedicato praesuli'' ADALBERONI FULBERTUS. Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat4, quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete. ==Epistola V. De tribus quae sunt necessaria ad profectum Christianae religionis.== ===[Olim I]. (Ante annum 1007.) === [0196B] ''Venerabili Patri et domino sibi semper amando'' ADEODADO FULBERTUS ''exiguus. '' Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: ''Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris'' '' (Eccli. III, 22) '' . ''Posuit'' (inquit Propheta) ''tenebras latibulum suum'' '' (Psal. XVII, 12) '' : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: ''Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis'' '' (Matth. XI, 25) '' . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo5 vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut6 furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem ''sumus'' non retulit; et in hoc quod ait, ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: ''Spiritus est Deus'' '' (Joan. IV, 24) '' , et de Epistola Joannis eraserunt: ''Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est'' '' (I Joan. IV, 3) '' . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: ''Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu'' '' (I Petr. I 18) '' . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [0197D] ait idem Apostolus: ''In similitudinem hominum [0198A] factus, et habitu inventus ut homo'' '' (Philipp. II, 7) '' . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. ''Deus, '' inquit Apostolus, ''erat in Christo, mundum reconcilians sibi'' '' (II Cor. V, 19) '' , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' . Demus Verba Dei: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. ''Filius, '' inquit, [0198B] ''hominis non habet ubi caput suum reclinet'' '' (Matth. VIII 20) '' . Intonet vox divina: ''Omnia quae habet Pater mea sunt'' '' (Joan. XVI, 15) '' . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: ''Tristis est anima mea usque ad mortem'' '' (Matth. XXVI, 38) '' , quasi Deus confidenter ait: ''Nemo tollet a me animam meam'' '' (Joan. X, 18) '' . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: ''Hodie mecum eris in paradiso'' '' (Luc. XXIII, 43) '' . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, ''Factus est ex muliere, factus sub lege'' '' (Galat. IV, 4) '' ; alia qua erat in principio apud [0198D] Deum,7 alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: ''Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei'' '' (Joan. III, 5) '' . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: ''Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. '' '' (Joan. VI, 8) '' . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. ''An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus'' '' (Rom. VI, 3, 4) '' , et cum dixisset, ''consepulti'' magnifice adjecit: ''Si. '' inquit, ''comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus'' '' (Ibid., 5) '' . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: ''Qui me [0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto'' '' (Joan. I, 33) '' . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: ''Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. '' Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos8 : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: ''Hic est Filius meus dilectus'' '' (Matth. XVII, 5) '' , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: ''Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'' '' (Matth. XXVIII, 19) '' . In quo sane mysterio, [0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae. Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: ''Hoc est corpus meum'' '' (Matth. XXVI, 26) '' ; et paulo post: ''Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur'' '' (Ibid., 28) '' ; et alibi: ''Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo'' '' (Joan. VI, 55, 57) '' . Qua veri [0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri. Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: ''Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita'' '' (Joan. VI, 58) '' . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: ''Hoc est corpus meum; '' et paulo post: ''Hic est sanguis meus. '' Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: ''Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: ''Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant. ==Epistola VI == ===[Olim VI]. (Anno 1008.) [0204C] === [0196B] ''Noto notus'' R. FULBERTUS. Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento9 beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete. ==Epistola VII == ===[Olim VII.] (Anno 1008.) [0204D] === ''Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO10 FULBERTUS ''humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem. '' Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet. ==Epistola VIII == ===[Olim IX]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensis episcopus, domino'' H., ''Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei. '' Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra. ==Epistola IX == ===[Olim X]. (Circa annum 1008.)=== ''Patri et consacerdoti suo'' FULBERTUS. Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale. ==Epistola X == ===[Olim XIX]. (Anno 1008.) [0206A] === FULBERTUS ''Dei gratia episcopus'' GUNTARTO HUBERTO ''vicecomiti, '' ROGERIO, BUCARDO, HUGONI ''filio Hugonis, '' OTREDO, HAMELINO, HUGONI ''filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi. '' Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei. ==Epistola XI == ===[Olim XXIII.] (Anno 1008.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium. '' Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor. ==Epistola XII == ===[Olim XXIV.] (Anno 1008 vel 1009.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis. '' Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale. ==Epistola XIII == ===[Olim XXV.] (Anno 1008 aut 1009.)=== ''Sancto et venerabili suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium. '' De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. ==Epistola XIV == ===[Olim XXVI.] (Circa annum 1008.)=== ''Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo'' LEUTHERICO, ''utinam Dei parvulus orationis suffragium. '' Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete. ==Epistola XV == ===[Olim XXVII.] (Circa annum 1008.) [0207D] === ''Clarissimo patri et archiepisco suo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus. '' Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale. ==Epistola XVI == ===[Olim LXXIII]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' GAUSLINO ''abbati regulariter agere. '' Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis. ==Epistola XVII == ===[Olim XLI]. (Circa annum 1008.)=== ''Fratri et coepiscopo suo'' FULCONI FULBERTUS. Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete. ==Epistola XVIII == ===[Olim LXXIV]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus'' G. ''suo clerico. '' Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim. ==Epistola XIX == ===[Olim LXXV]. (Post annum 1008.)=== ''Charo suo'' D. FULBERTUS ''sacerdos. '' Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale. ==Epistola XX == ===[Olim LXXVI]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo'' HER. Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae. ==Epistola XXI == ===[Olim LXXVII]. (Post annum 1008.) [0210A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A. '' Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete. ==Epistola XXII == ===[Olim LXXVIII]. (Post annum 1008.) [0210B] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' A. ''episcopo designato quidquid sibi. '' Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium. ==Epistola XXIII == ===[Olim XIV]. (Post annum 1014.) [0210C] === ''Venerando Normannorum principi'' RICHARDO FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia. '' Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae11. Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra. ==Epistola XXIV == ===[Olim XVII]. (Anno 1015.) [0211A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus comiti'' GUALERANNO ''et comiti'' GUALTERIO ''caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem. '' Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete. ==Epistola XXV == ===[Olim XII]. (Anno incerto.)=== ''Domino servus, magno praesuli'' FULBERTO HILDEGARIUS ''suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium. '' Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen. ==Epistola XXVI == ===[Olim LXII]. (Anno 1016.)=== ''Fratri'' THEODORICO, FULBERTUS ''sacerdos. '' Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: ''Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, '' et caetera, usque ''subjacebit. '' At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: ''Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. '' In omnibus enim quod irreprehensibile [0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: ''Quaecunque, '' inquit, ''contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. '' Et Rhegiense concilium: ''Sed nec ille, '' inquit, ''deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. '' Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale. ==Epistola XXVII == ===[Olim XCIII]. (Anno 1016 aut 1017.)=== ''Excellentissimo et charo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem. '' Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino. ==Epistola XXVIII == ===[Olim XXVIII]. (Post annum 1017.) [0214C] === ''Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotus sacerdos. '' Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando12 dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus13. Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: ''Argue sapientem, et diliget te'' '' (Prov. IX, 8) '' . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale. ==Epistola XXIX == ===[Olim XL]. (Circa annum 1018.)=== ''Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo'' G. FULBERTUS ''humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa. '' Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: ''Nolite judicare, nolite condemnare, '' et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale. ==Epistola XXX == ===[Olim III]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo regi serenissimo'' ROBERTO FULBERTUS, ''humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere. '' Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes14 , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: ''Ecce ab oriente panditur malum'' '' (Jer. I, 14) '' Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: ''En ab occidente malum'' '' (Ibid.) '' Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum15, depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem16, et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri. ==Epistola XXXI == ===[Olim IV]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo'' ROBERTO, ''regi benignissimo, '' FULBERTUS, ''Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis. '' Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat. ==Epistola XXXII == ===[Olim LXX]. (Post annum 1019.) [0217C] === FULBERTUS ''indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo'' ODILONI ''cum cherubin et seraphin odas loqui. '' Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque17 et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete. ==Epistola XXXIII == ===[Olim LXXI]. (Circa ann. eumd.) [0218A] === ''Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. '' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis. '' Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores. ==Epistola XXXIV == ===[Olim CV.] (Post annum 1019).=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO ''regi ac reginae'' CONSTANTIAE ''utinam in Domino constantissimae, '' FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest. '' Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [ ''leg. '' Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram. ==Epistola XXXV == ===[Olim VIII. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili fratri et coepiscopo'' FRANCONI FULBERTUS ''salutem. '' Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: « Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [ ''leg. '' ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri. ==Epistola XXXVI == ===[Olim XXXIX]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Bituricensium praesuli G. '' FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum. '' Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum18, ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete ==Epistola XXXVII == ===[Olim XXIX.]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerando Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotensis humilis sacerdos. '' Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat. ==Epistola XXXVIII == ===[Olim XLVI]. (Circa annum 1020.)=== A. ''claro Laudunensium praesuli'' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos. '' De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [ ''alias'' fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale. ==Epistola XXXIX == ===[Olim XLIX] (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R.19 FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale. ==Epistola XL == ===[Olim L]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R. FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' [0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: ''Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. '' Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale. ==Epistola XLI == ===[Olim LI]. (Circa eumd. an.) [0223A] === FULBERTUS ''episcopus, venerabili consacerdoti suo'' R.20 ''boni propositi finem optimum. '' Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale. ==Epistola XLII == ===[Olim LII]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Rothomagensium archipraesuli'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium. '' Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium21 ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete. ==Epistola XLIII == ===[Olim LIII]. (Circa eumd. an.)=== ''Charo suo'' R. FULBERTUS ''episcopus. '' Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua ''Dominus vobiscum'' dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis22. Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale. ==Epistola XLIV == ===[Olim LIV]. (Circa eumd. an.) [0224B] === ''Venerando Remorum archipraesuli'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus. '' Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis ==Epistola XLV == ===[Olim LV]. (Circa an. eumd.)=== ''Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis. '' De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale. ==Epistola XLVI == ===[Olim LVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili archiepiscopo Rothomagensium'' ROB. FULBERTUS ''humilis episc. fideles orationes. '' Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: ''Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt'' '' (Psal. XXII, 4) '' . Vale. ==Epistola XLVII == ===[Olim LVII]. (Circa an. eumd.)=== [0225B] ''Venerabili Leodicensium episc. '' ROGERIO23 FULBERTUS ''Carnotensis omnia charitatis obsequia. '' Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [0225C] erga vos in perpetuum. Valete. ==Epistola XLVIII == ===[Olim LVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerando Lexoviensium pontifici'' ROGERIO FULBERTUS ''Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes. '' Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum24 . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris. ==Epistola XLIX == ===[Olim LIX]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Parisiorum episcopo'' FRANCONI FULBERTUS ''humilis sacerdos. '' Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim. ==Epistola L == ===[Olim LXI] (Circa annum 1020.)=== ''Sancto et venerab. archiepiscopo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus de virtute in virtutem progredi. '' De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale. ==Epistola LI == ===[Olim LXII ''bis'' ]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Venerabili Aurelianorum episcopo'' THEODERICO FULBERTUS ''Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis. '' [0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis25 incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris. ==Epistola LII == ===[Olim LXIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Dilectissimo fratri et coepiscopo suo'' THEODERICO FULBERTUS. Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale. ==Epistola LIII == ===[Olim LXIV]. (Circa an. eumd.) [0227D] === ''Venerabili coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS. De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale. ==Epistola LIV == ===[Olim LXXXV]. (Circa annum 1020). [0228A] === ''In perpetuum diligendo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''sacerdos. '' Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale. ==Epistola LV == ===[Olim LXXXVII]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Dilectissimo domino suo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus sanctae virtutis augmentum. '' Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter26. ==Epistola LVI == ===[Olim LXXXVIII]. (Circa annum 1020.)=== ''Benignissimo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia. '' Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra. ==Epistola LVII == ===[Olim XC]. (Anno 1020.)=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino. '' Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae27. Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter. ==Epistola LVIII == ===[Olim CI]. Anno 1020.=== ''Glorioso duci Aquitanorum'' GUILLIELMO FULBERTUS ''episcopus orationis suffragium. '' De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est. Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [0230B] respiramus. ==Epistola LIX == ===[Olim XVI]. (Circa annum 1021.)=== ''Piissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale. ==Epistola LX == ===[Olim XVIII]. (Anno 1021, al. 1024.)=== [0230D] ''Claro suo'' HILDEGARIO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale. ==Epistola LXI == ===[Olim XXXVII]. (Circa annum 1021.)=== ''Dilectissimo patri et coepiscopo suo'' GUIDONI FULB. ''orationis suffragium. '' Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale. ==Epistola LXII == ===[Olim XXXVIII]. (Anno 1021.)=== ''Egregie dilecto coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt. ==Epistola LXIII == ===[Olim LXXIX]. (Circa annum 1021). [0231D] === FULBERTUS ''episcoporum humillimus'' HILDEGARIO ''suo salutem. '' Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [0232B] Dominicam, ubi dicitur: ''Domine, exaudi orationem meam, '' statim esset subdenda oratio, quae ex libro ''Sacramentario'' recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone. ==Epistola LXIV == ===[Olim LXXX]. (Anno 1021, al. 1024.)=== FULBERTUS ''humilis episcopus fratri'' HILDEGARIO. Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale. ==Epistola LXV == ===(Olim LXXXI]. (Circa an. eumd.)=== Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: « Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri. » Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: « Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret. » Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: « Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio. » ==Epistola LXVI == ===[Olim LXXXII]. (Circa an. eumd.=== FULBERTUS ''humilis episcopus'' H. ''suo salutem. '' Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te. ==Epistola LXVII == ===[Olim LXXXIII]. (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' R. ''sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo. '' Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale. ==Epistola LXVIII == ===[Olim LXXXIV]. Circa an. eumd.)=== ''Benignissimo atque dilectissimo domino suo'' ROBERTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum28 ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale. ==Epistola LXIX == ===[Olim XCVII]. (Anno 1021.)=== ''Nobilissimo regi Danomarchiae'' CNUTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium. '' Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae29 ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui. ==Epistola LXX == ===[Olim XCVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Nobili comiti'' S., FULBERT. ''Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes. '' [0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete. ==Epistola LXXI == ===[Olim CII]. (Anno 1021.) [0236A] === ''Clarissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''episcopus, utile et honestum. '' Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium30, quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter. ==Epistola LXXII == ===[Olim CIII). (Anno 1021.)=== ''Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum'' GUILLELMO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna. '' Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te. ==Epistola LXXIII == ===[Olim CIV]. (Circa annum 1022.) [0237A] === ''Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum'' GUILLIELMO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia. '' Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris. ==Epistola LXXIV == ===[Olim XXX] (Anno 1022.)=== ''Sacro Senonensium archipraesuli'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem. '' Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus. ==Epistola LXXV == ===[Olim XXXI]. (Circa an. eumd.) [0238A] === ''Patri ac primati suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcopus. '' Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem31 loquor [0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati. ==Epistola LXXVI == ===[Olim XXXII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium. '' Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda. ==Epistola LXXVII == ===[Olim XXXIII]. (Circa an. eumd.) [0238C] === ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve. '' Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale. ==Epistola LXXVIII == ===[Olim XCV]. (Circa annum 1022.) [0239A] === ''Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXIX == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1022.)=== ''Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXX == ===[Olim XCVII]. (Circa annum 1022.)=== ''Pio regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, [0239B] omnia fidelia. '' Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: « Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo. » Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex. ==Epistola LXXXI == ===[Olim XIII]. (Anno 1023.)=== ''Domino suo'' ROBERTO ''regi benignissimo, '' FULBERTUS ''humilis sacerdos in perpetuum vigere. '' Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [0240C] colloquio32, non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter. ==Epistola LXXXII == ===[Olim XLVIII]. (Circa annum 1023.)=== ''Venerabili Turonensium archipraesuli'' ARNULFO, FULBERTUS33 ''humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter. '' [0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete. ==Epistola LXXXIII == ===[Olim XV]. (Anno 1024.)=== ''Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege Francorum.) ==Epistola LXXXIV == ===[Olim XXII.]. (Anno 1024.)=== ''Domino sancto et universali papae'' JOANNI, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia. '' [0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat. ==Epistola LXXXV == ===[Olim XCIV]. (Anno 1024.)=== ''Dilectissimo domino suo regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, omnia decentia regem. '' Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( ''Bellême, '' castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( ''Chevreuse'' ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale. ==Epistola LXXXVI == ===[Olim XX]. (Circa annum 1025.)=== ''Venerabili viro et consacerdoti suo'' FRANCONI FULBERTUS ''ea quae sunt verae pacis. '' [0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [0243B] tecum, ut ait: ''Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi'' '' (Matth. XXVIII, 20) '' . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: ''Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus'' '' (Isa. VIII, 9) '' . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale. ==Epistola LXXXVII == ===[Olim XLII]. (Circa annum 1025.)=== ''Patri et coepiscopo'' FRANCONI, FULBERTUS ''episcopus. '' Gualeranno misi litteras hujusmodi: ''Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. '' Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum. ==Epistola LXXXVIII == ===[Olim XLIII]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum'' F. ''cum venerit Dominus invenerit vigilantem. '' Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete. ==Epistola LXXXIX == ===[Olim XLIV]. (Circa an. eumd.)=== ''Sancto et sapienti viro'' G. ''abbati et archiepiscopo, '' F. ''humilis episcopus, verae dilectionis affectum. '' Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: ''Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, '' etc. '' (Galat. VI, 1) '' . Vale. ==Epistola XC == ===[Olim XLV] Circa an. eumd.)=== ''Domino Patri et coepiscopo suo'' A., FULBERTUS, ''omnium expetendorum summa. '' Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete. ==Epistola XCI == ===[Olim LXXII]. (Anno 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, '' RICHARDO ''abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium. '' Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [ ''f. '' laesi ''vel'' tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete. ==Epistola XCII == ===[Olim''. '' XCII]. (Anno 1025)=== ''Regi sacerdos, domino fidelis, '' ROBERTO FULBERTUS. [0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper ==Epistola XCIII == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1025.)=== ''Odonis comitis ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola XCIV == ===[Olim XCIX]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' FULCONI ''comiti salutem. '' Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam. ==Epistola XCV == ===[Olim C] (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus comiti'' FULCONI ''commonitorium salutis. '' Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere. ==Epistola XCVI == ===[Olim XI]. (Circa annum 1026.)=== ''Venerando Parisiorum antistiti'' FRANCONI, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus. '' Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [0247B] esse videtur. Valete. ==Epistola XCVII == ===[Olim''. '' XXXIV]. (Circa annum 1026)=== LEUTHERICUS ''Senonensium archiepiscopus et'' FULBERTUS ''Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique. '' Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis34: « Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. » Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est35:Ex operum specie clarescunt intima cordisis itaque pro contumacia sua qua poena dignus sit, si ruina angeli non sufficit ad exemplum, contumacis Core manifestat interitus. Pro perfidia vero sua et contumeliosa maledictione, quid meruerit, suspendium Judae, et sororis Aaron lepra testatur. [0248C] O hominem infelicem nimium, cui tam horrenda tempestas divinae ultionis incumbit! Condemnat illum Testamentum Vetus his verbis: ''Qui maledixerit patri, morte moriatur'' '' (Exod. XXI, 17) '' . Condemnat illum lex Christianorum judicum hac sententia: Si quis episcopo aliquam injuriam, aut injustam dehonorationem fecerit, de vita componat, et omnia quae habere visus fuerit, Ecclesiae cui praeesse dignoscitur, integerrime socientur. Excommunicat illum Gangrense concilium c. 7 et 8; degradat illum Carthaginense concilium cap. 57, sed et alia plura. Quapropter et nos a sanctorum Patrum sententia discrepare nolentes, consequenter illum a communione separamus, quantum nostrae potestati conceditur, [0248D] donec resipiscat et episcopo suo digne humiliatus satisfaciat: et nisi cito resipiscens ad satisfactionem venerit, in plenaria synodo perpetuo anathemate feriatur. Mandamus autem vobis ut ipsi Lisiardo has litteras ostendatis, ut tam horrenda pericula, vel graviter admonitus exire meminerit. Patet enim adhuc evadendi locus, dicente Domino per Ezechielem: ''Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur'' '' (Ezech. XVIII, 21) '' . Et per Joannem: ''Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis, et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem [0249A] Jesum justum, ipse est exoratio pro peccatis nostris'' '' (I Joan. II, 1) '' . Et ipse Dominus ait: ''Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia'' '' (Luc. XV. 10) '' . Certum enim habet catholica fides, ut verbis beati Fulgentii utar, quia quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Dei non solnm corporis sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam mox habebit. Verum, ut ait Pater Augustinus, qui veniam poenitenti promisit, dissimulanti diem crastinum non spopondit. Rogamus etiam, fratres, ut domnum F. [0249B] venerabilem episcopum vice nostra salutare et confortare memineritis; certo scientes sua tristia nostra esse, nostra prospera sua. Valete cum ipso. ==Epistola XCVIII == ===[Olim XXXV]. (Circa an. eumd.) === == ''Dilecto Patri et coepiscopo suo ''G., FULBERTUS ''vivere, et valere. '' Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale. ==Epistola XCIX == ===[Olim XXXVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Charo Patri et coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra. ==Epistola C == ===[Olim LXXXIX]. (Circa annum 1026.)=== ''Dilectissimo domino regique'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis. '' De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete. ==Epistola CI == ===[Olim''. '' XCI]. (Circa annum 1026.)=== ''Serenissimo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest. '' Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale. ==Epistola CII == ===[Olim LX]. (Anno 1027.) [0251A] === ''Venerabili patri et coepiscopo suo'' G. FULBERTUS. Ad benedictionem Henrici regiae prolis36 voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale. ==Epistola CIII == ===[Olim''. '' LXV]. (Anno 1027.) [0251B] === ''Dilectissimo coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS, ''ex animo quidquid verus amicus. '' Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale. ==Epistola CIV == ===[Olim LXVI]. (Circa annum 1027.)=== ''Dilecto suo'' O. FULBERTUS. Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei. ==Epistola CV == ===[Olim LXVII]. (Circa annum 1027.) [0252A] === ''Venerabili Patri suo'' ODILONI, FULBERTUS ''sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium. '' Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete. ==Epistola CVI == ===[Olim LXVIII]. (Circa annum 1027.) [0252B] === ''Prudenter et praeclare magnifico Patri'' O. FULBERTUS ''suus. '' Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum37. Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale. ==Epistola CVII == ===[Olim LXIX].=== ''Sanctissimo atque dilectissimo Patri'' O., FULBERTUS ''humilis sacerdos, orationis suffragium. '' Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant. ==Epistola CVIII. == ===[Olim LXXXXVI]. (Anno 1027.)=== ''Regi sacerdos'' ROBERTO, FULBERTUS, ''fidelis et pronus. '' Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via38, R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter39. ==Epistola CIX == ===[Olim CVI]. (Circa annum 1027.)=== [0253C] ''Dilectissimo domino suo'' FULBERTO ''episcopo'' H., ''ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam. '' Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas. [0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui, Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam. Invidiam nimio cultu vitare memento Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est. Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim. ==Epistola CX == ===[Olim CVII]. (Circa annum 1027.)=== Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: ''Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis'' '' (Joan. XIV, 27) '' ; et iterum: ''In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem'' '' (Joan. XIII, 35) '' ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit. ==Epistola CXI == ===[Olim CVIII.] (Circa annum 1027.)=== ''Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum. '' (Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.) ==Epistola CXII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' == ===(Martene, ''Thesaurus Anecdotorum, '' tom. I, col. 150, ex. ms. S. Remigii Remensis.)=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus humilis,'' HILDEGARIO ''fratri salutem.'' Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est. [0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? ''Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei'' '' (II Cor. X, 4, 5) '' . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: ''Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae'' '' (Rom. XII, 19) '' . Et Dominus ad discipulos loquitur: ''Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [0256A] aliam'' '' (Matth. X, 23) '' . Et: ''Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram'' '' (Matth. V, 39) '' . Et: ''Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium'' '' (Ibid., 40) '' . Et iterum: ''In patientia vestra possidebitis animas vestras'' '' (Luc. XXI, 19) '' . Scimus enim qui dixit: ''Mihi vindictam et ego retribuam'' '' (Rom. XII, 19) '' . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria '' (Exod. XVII, 11) '' . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: ''Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [0256B] ambulare'' '' (I Joan. II. 6) '' , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum '' (Matth. XXVI, 53) '' ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus '' (I Petr. II, 22) '' , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum '' (Isa. LIII, 7) '' . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: ''Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt'' '' (Matth. XXVI, 32) '' . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: « Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret. » Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat. » Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: « Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente '' (Matth. V, 38) '' ; nunc verberanti [0256D] maxillam praebemus et alteram '' (Ibid., 39) '' . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: ''Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime'' '' (Psal. XLIV, 4) '' ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit '' (Matth. XXVI, 32) '' . » ] « Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis. » Et alibi: « Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum. » Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: « Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere. » Item de eadem re in eadem epistola: « Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor. » Origenes quoque exponens illud de Evangelio: ''Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos'' '' (Matth. IX, 15) '' , sic dicit: « Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt. » Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: « Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: ''Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [0257C] lupos'' '' (Matth. X, 16) '' . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet. » Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: « Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. » Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [0258A] « Christi miles sum, pugnare mihi non licet. » Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: ''Erue eos qui ducuntur ad mortem. '' Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [0258B] Veteris ac Novi Testamenti: « Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere? » Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: « Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini. » Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: « Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat. » Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: « Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo. » Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. « Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [0258D] ''Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis'' '' (Act. VI, 2) '' . » Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: « Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit. » Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: ''Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt'' '' (Luc. XXIII, 34) '' . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: ''Inveni, '' inquit, ''virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam'' '' (Psal. LXXXVIII, 21) '' ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit '' (I Par. XXVIII) '' . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: ''Qui indigne manducat, judicium sibi manducat'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Unde admonens nos Ambrosius dicit: « Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare. » Et [0259C] B. Hieronymus in Psalmo: « Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant. » Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: « Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent. » [0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: « Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent. » Et alibi: « Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita. » Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: ''Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit'' '' (Gal. I, 8) '' . Qui etiam [0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale. ==Epistola CXIII. <br>FULBERTI CARNOTENSIS EPISCOPI AD HILDEGARIUM. == ===[Apud GALLAND., ''Bibliotheca Vet. Patr., '' tom. XIV, pag. 190.]=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus'', HILDEGARIO ''salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.'' Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum '' (epist. 52) '' : « Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat. » Item ad Pammachium '' (epist. 48) '' : « Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. » Unde Isidorus: « Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium. » Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat. Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum '' (epist. 13, sub med.) '' : « Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat. » Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: « Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant. » Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: « Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris. » Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium. His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis '' (lib. II, cap. 28 sub init.) '' : « Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis? » Et post pauca: « Nunquid dictum est sancto Laurentio: « Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere? » Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet. » Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur '' (Ibid.) '' : « Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt. » Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae '' (lib. VI, epist. 35) '' : « Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare. » Item idem Fortunato [0262B] episcopo Phanensi '' (Ibid., epist. 13) '' : « Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta. » Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [0262C] Larissaeo '' (lib. II, epist. 7, ante fin.) '' : « Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus. » Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui. Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere. [0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: ''Principes, '' inquit, ''vestri socii furum, '' qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale. 80xd5nsdlem06nyeq737z2uajhfix20 264919 264918 2026-05-07T21:11:44Z Demetrius Talpa 13304 /* Epistola CXIII. FULBERTI CARNOTENSIS EPISCOPI AD HILDEGARIUM. */ 264919 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Hymni et carmina ecclesiastica |Annus=saeculo X vel XI |Genera=Carmina |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4936/2 ] }} ''Patrologia latina, vol. 141. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1853) '' '''SANCTI FULBERTI EPISTOLAE ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTAE. ''' ''( Epistolas Fulberti exegimus ad editiones Duchesnii et D. Bouqueti, qui tamen plurimas praetermiserunt. Epistolis centum triginta octo quas exhibet Bibliotheca Patrum duas magni momenti addimus ex Martenio et Gallando.) '' ==Epistola I == ===[Olim V.] (Circa annum 1000.) [0189B] === ''Sancto ac venerabili archiepiscopo suo'' BONIBERTO FULBERTUS ''fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem. '' Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus1 tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [0189D] Stephanum2 intimans excellentiae suae [ ''alias, '' vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale. ==Epistola II == ===[Olim XXI.] (Anno 1003.)=== ''Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri'' ABBONI FULBERTUS ''suus. '' Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale. ==Epistola III == ===[Olim II]. (Anno 1006.)=== ''Domino suo'' EINARDO ''sibi semper venerando'' FULBERTUS ''exiguus'' Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: ''Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae'' '' (Prov. I, 8) '' . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti3: quae ratio sit, videlicet [0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [ ''melius'' lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: ''Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere. ==Epistola IV == ===[Olim XLVIII]. (Anno 1006.)=== ''Virtute magis praedito quam praedicato praesuli'' ADALBERONI FULBERTUS. Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat4, quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete. ==Epistola V. De tribus quae sunt necessaria ad profectum Christianae religionis.== ===[Olim I]. (Ante annum 1007.) === [0196B] ''Venerabili Patri et domino sibi semper amando'' ADEODADO FULBERTUS ''exiguus. '' Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: ''Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris'' '' (Eccli. III, 22) '' . ''Posuit'' (inquit Propheta) ''tenebras latibulum suum'' '' (Psal. XVII, 12) '' : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: ''Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis'' '' (Matth. XI, 25) '' . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo5 vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut6 furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem ''sumus'' non retulit; et in hoc quod ait, ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: ''Spiritus est Deus'' '' (Joan. IV, 24) '' , et de Epistola Joannis eraserunt: ''Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est'' '' (I Joan. IV, 3) '' . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: ''Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu'' '' (I Petr. I 18) '' . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [0197D] ait idem Apostolus: ''In similitudinem hominum [0198A] factus, et habitu inventus ut homo'' '' (Philipp. II, 7) '' . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. ''Deus, '' inquit Apostolus, ''erat in Christo, mundum reconcilians sibi'' '' (II Cor. V, 19) '' , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' . Demus Verba Dei: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. ''Filius, '' inquit, [0198B] ''hominis non habet ubi caput suum reclinet'' '' (Matth. VIII 20) '' . Intonet vox divina: ''Omnia quae habet Pater mea sunt'' '' (Joan. XVI, 15) '' . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: ''Tristis est anima mea usque ad mortem'' '' (Matth. XXVI, 38) '' , quasi Deus confidenter ait: ''Nemo tollet a me animam meam'' '' (Joan. X, 18) '' . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: ''Hodie mecum eris in paradiso'' '' (Luc. XXIII, 43) '' . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, ''Factus est ex muliere, factus sub lege'' '' (Galat. IV, 4) '' ; alia qua erat in principio apud [0198D] Deum,7 alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: ''Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei'' '' (Joan. III, 5) '' . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: ''Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. '' '' (Joan. VI, 8) '' . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. ''An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus'' '' (Rom. VI, 3, 4) '' , et cum dixisset, ''consepulti'' magnifice adjecit: ''Si. '' inquit, ''comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus'' '' (Ibid., 5) '' . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: ''Qui me [0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto'' '' (Joan. I, 33) '' . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: ''Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. '' Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos8 : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: ''Hic est Filius meus dilectus'' '' (Matth. XVII, 5) '' , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: ''Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'' '' (Matth. XXVIII, 19) '' . In quo sane mysterio, [0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae. Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: ''Hoc est corpus meum'' '' (Matth. XXVI, 26) '' ; et paulo post: ''Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur'' '' (Ibid., 28) '' ; et alibi: ''Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo'' '' (Joan. VI, 55, 57) '' . Qua veri [0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri. Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: ''Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita'' '' (Joan. VI, 58) '' . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: ''Hoc est corpus meum; '' et paulo post: ''Hic est sanguis meus. '' Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: ''Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: ''Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant. ==Epistola VI == ===[Olim VI]. (Anno 1008.) [0204C] === [0196B] ''Noto notus'' R. FULBERTUS. Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento9 beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete. ==Epistola VII == ===[Olim VII.] (Anno 1008.) [0204D] === ''Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO10 FULBERTUS ''humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem. '' Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet. ==Epistola VIII == ===[Olim IX]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensis episcopus, domino'' H., ''Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei. '' Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra. ==Epistola IX == ===[Olim X]. (Circa annum 1008.)=== ''Patri et consacerdoti suo'' FULBERTUS. Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale. ==Epistola X == ===[Olim XIX]. (Anno 1008.) [0206A] === FULBERTUS ''Dei gratia episcopus'' GUNTARTO HUBERTO ''vicecomiti, '' ROGERIO, BUCARDO, HUGONI ''filio Hugonis, '' OTREDO, HAMELINO, HUGONI ''filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi. '' Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei. ==Epistola XI == ===[Olim XXIII.] (Anno 1008.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium. '' Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor. ==Epistola XII == ===[Olim XXIV.] (Anno 1008 vel 1009.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis. '' Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale. ==Epistola XIII == ===[Olim XXV.] (Anno 1008 aut 1009.)=== ''Sancto et venerabili suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium. '' De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. ==Epistola XIV == ===[Olim XXVI.] (Circa annum 1008.)=== ''Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo'' LEUTHERICO, ''utinam Dei parvulus orationis suffragium. '' Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete. ==Epistola XV == ===[Olim XXVII.] (Circa annum 1008.) [0207D] === ''Clarissimo patri et archiepisco suo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus. '' Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale. ==Epistola XVI == ===[Olim LXXIII]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' GAUSLINO ''abbati regulariter agere. '' Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis. ==Epistola XVII == ===[Olim XLI]. (Circa annum 1008.)=== ''Fratri et coepiscopo suo'' FULCONI FULBERTUS. Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete. ==Epistola XVIII == ===[Olim LXXIV]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus'' G. ''suo clerico. '' Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim. ==Epistola XIX == ===[Olim LXXV]. (Post annum 1008.)=== ''Charo suo'' D. FULBERTUS ''sacerdos. '' Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale. ==Epistola XX == ===[Olim LXXVI]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo'' HER. Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae. ==Epistola XXI == ===[Olim LXXVII]. (Post annum 1008.) [0210A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A. '' Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete. ==Epistola XXII == ===[Olim LXXVIII]. (Post annum 1008.) [0210B] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' A. ''episcopo designato quidquid sibi. '' Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium. ==Epistola XXIII == ===[Olim XIV]. (Post annum 1014.) [0210C] === ''Venerando Normannorum principi'' RICHARDO FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia. '' Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae11. Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra. ==Epistola XXIV == ===[Olim XVII]. (Anno 1015.) [0211A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus comiti'' GUALERANNO ''et comiti'' GUALTERIO ''caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem. '' Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete. ==Epistola XXV == ===[Olim XII]. (Anno incerto.)=== ''Domino servus, magno praesuli'' FULBERTO HILDEGARIUS ''suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium. '' Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen. ==Epistola XXVI == ===[Olim LXII]. (Anno 1016.)=== ''Fratri'' THEODORICO, FULBERTUS ''sacerdos. '' Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: ''Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, '' et caetera, usque ''subjacebit. '' At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: ''Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. '' In omnibus enim quod irreprehensibile [0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: ''Quaecunque, '' inquit, ''contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. '' Et Rhegiense concilium: ''Sed nec ille, '' inquit, ''deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. '' Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale. ==Epistola XXVII == ===[Olim XCIII]. (Anno 1016 aut 1017.)=== ''Excellentissimo et charo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem. '' Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino. ==Epistola XXVIII == ===[Olim XXVIII]. (Post annum 1017.) [0214C] === ''Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotus sacerdos. '' Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando12 dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus13. Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: ''Argue sapientem, et diliget te'' '' (Prov. IX, 8) '' . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale. ==Epistola XXIX == ===[Olim XL]. (Circa annum 1018.)=== ''Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo'' G. FULBERTUS ''humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa. '' Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: ''Nolite judicare, nolite condemnare, '' et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale. ==Epistola XXX == ===[Olim III]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo regi serenissimo'' ROBERTO FULBERTUS, ''humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere. '' Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes14 , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: ''Ecce ab oriente panditur malum'' '' (Jer. I, 14) '' Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: ''En ab occidente malum'' '' (Ibid.) '' Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum15, depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem16, et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri. ==Epistola XXXI == ===[Olim IV]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo'' ROBERTO, ''regi benignissimo, '' FULBERTUS, ''Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis. '' Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat. ==Epistola XXXII == ===[Olim LXX]. (Post annum 1019.) [0217C] === FULBERTUS ''indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo'' ODILONI ''cum cherubin et seraphin odas loqui. '' Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque17 et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete. ==Epistola XXXIII == ===[Olim LXXI]. (Circa ann. eumd.) [0218A] === ''Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. '' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis. '' Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores. ==Epistola XXXIV == ===[Olim CV.] (Post annum 1019).=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO ''regi ac reginae'' CONSTANTIAE ''utinam in Domino constantissimae, '' FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest. '' Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [ ''leg. '' Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram. ==Epistola XXXV == ===[Olim VIII. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili fratri et coepiscopo'' FRANCONI FULBERTUS ''salutem. '' Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: « Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [ ''leg. '' ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri. ==Epistola XXXVI == ===[Olim XXXIX]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Bituricensium praesuli G. '' FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum. '' Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum18, ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete ==Epistola XXXVII == ===[Olim XXIX.]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerando Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotensis humilis sacerdos. '' Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat. ==Epistola XXXVIII == ===[Olim XLVI]. (Circa annum 1020.)=== A. ''claro Laudunensium praesuli'' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos. '' De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [ ''alias'' fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale. ==Epistola XXXIX == ===[Olim XLIX] (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R.19 FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale. ==Epistola XL == ===[Olim L]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R. FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' [0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: ''Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. '' Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale. ==Epistola XLI == ===[Olim LI]. (Circa eumd. an.) [0223A] === FULBERTUS ''episcopus, venerabili consacerdoti suo'' R.20 ''boni propositi finem optimum. '' Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale. ==Epistola XLII == ===[Olim LII]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Rothomagensium archipraesuli'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium. '' Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium21 ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete. ==Epistola XLIII == ===[Olim LIII]. (Circa eumd. an.)=== ''Charo suo'' R. FULBERTUS ''episcopus. '' Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua ''Dominus vobiscum'' dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis22. Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale. ==Epistola XLIV == ===[Olim LIV]. (Circa eumd. an.) [0224B] === ''Venerando Remorum archipraesuli'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus. '' Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis ==Epistola XLV == ===[Olim LV]. (Circa an. eumd.)=== ''Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis. '' De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale. ==Epistola XLVI == ===[Olim LVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili archiepiscopo Rothomagensium'' ROB. FULBERTUS ''humilis episc. fideles orationes. '' Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: ''Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt'' '' (Psal. XXII, 4) '' . Vale. ==Epistola XLVII == ===[Olim LVII]. (Circa an. eumd.)=== [0225B] ''Venerabili Leodicensium episc. '' ROGERIO23 FULBERTUS ''Carnotensis omnia charitatis obsequia. '' Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [0225C] erga vos in perpetuum. Valete. ==Epistola XLVIII == ===[Olim LVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerando Lexoviensium pontifici'' ROGERIO FULBERTUS ''Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes. '' Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum24 . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris. ==Epistola XLIX == ===[Olim LIX]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Parisiorum episcopo'' FRANCONI FULBERTUS ''humilis sacerdos. '' Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim. ==Epistola L == ===[Olim LXI] (Circa annum 1020.)=== ''Sancto et venerab. archiepiscopo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus de virtute in virtutem progredi. '' De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale. ==Epistola LI == ===[Olim LXII ''bis'' ]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Venerabili Aurelianorum episcopo'' THEODERICO FULBERTUS ''Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis. '' [0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis25 incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris. ==Epistola LII == ===[Olim LXIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Dilectissimo fratri et coepiscopo suo'' THEODERICO FULBERTUS. Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale. ==Epistola LIII == ===[Olim LXIV]. (Circa an. eumd.) [0227D] === ''Venerabili coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS. De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale. ==Epistola LIV == ===[Olim LXXXV]. (Circa annum 1020). [0228A] === ''In perpetuum diligendo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''sacerdos. '' Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale. ==Epistola LV == ===[Olim LXXXVII]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Dilectissimo domino suo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus sanctae virtutis augmentum. '' Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter26. ==Epistola LVI == ===[Olim LXXXVIII]. (Circa annum 1020.)=== ''Benignissimo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia. '' Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra. ==Epistola LVII == ===[Olim XC]. (Anno 1020.)=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino. '' Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae27. Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter. ==Epistola LVIII == ===[Olim CI]. Anno 1020.=== ''Glorioso duci Aquitanorum'' GUILLIELMO FULBERTUS ''episcopus orationis suffragium. '' De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est. Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [0230B] respiramus. ==Epistola LIX == ===[Olim XVI]. (Circa annum 1021.)=== ''Piissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale. ==Epistola LX == ===[Olim XVIII]. (Anno 1021, al. 1024.)=== [0230D] ''Claro suo'' HILDEGARIO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale. ==Epistola LXI == ===[Olim XXXVII]. (Circa annum 1021.)=== ''Dilectissimo patri et coepiscopo suo'' GUIDONI FULB. ''orationis suffragium. '' Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale. ==Epistola LXII == ===[Olim XXXVIII]. (Anno 1021.)=== ''Egregie dilecto coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt. ==Epistola LXIII == ===[Olim LXXIX]. (Circa annum 1021). [0231D] === FULBERTUS ''episcoporum humillimus'' HILDEGARIO ''suo salutem. '' Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [0232B] Dominicam, ubi dicitur: ''Domine, exaudi orationem meam, '' statim esset subdenda oratio, quae ex libro ''Sacramentario'' recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone. ==Epistola LXIV == ===[Olim LXXX]. (Anno 1021, al. 1024.)=== FULBERTUS ''humilis episcopus fratri'' HILDEGARIO. Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale. ==Epistola LXV == ===(Olim LXXXI]. (Circa an. eumd.)=== Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: « Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri. » Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: « Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret. » Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: « Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio. » ==Epistola LXVI == ===[Olim LXXXII]. (Circa an. eumd.=== FULBERTUS ''humilis episcopus'' H. ''suo salutem. '' Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te. ==Epistola LXVII == ===[Olim LXXXIII]. (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' R. ''sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo. '' Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale. ==Epistola LXVIII == ===[Olim LXXXIV]. Circa an. eumd.)=== ''Benignissimo atque dilectissimo domino suo'' ROBERTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum28 ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale. ==Epistola LXIX == ===[Olim XCVII]. (Anno 1021.)=== ''Nobilissimo regi Danomarchiae'' CNUTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium. '' Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae29 ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui. ==Epistola LXX == ===[Olim XCVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Nobili comiti'' S., FULBERT. ''Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes. '' [0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete. ==Epistola LXXI == ===[Olim CII]. (Anno 1021.) [0236A] === ''Clarissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''episcopus, utile et honestum. '' Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium30, quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter. ==Epistola LXXII == ===[Olim CIII). (Anno 1021.)=== ''Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum'' GUILLELMO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna. '' Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te. ==Epistola LXXIII == ===[Olim CIV]. (Circa annum 1022.) [0237A] === ''Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum'' GUILLIELMO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia. '' Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris. ==Epistola LXXIV == ===[Olim XXX] (Anno 1022.)=== ''Sacro Senonensium archipraesuli'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem. '' Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus. ==Epistola LXXV == ===[Olim XXXI]. (Circa an. eumd.) [0238A] === ''Patri ac primati suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcopus. '' Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem31 loquor [0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati. ==Epistola LXXVI == ===[Olim XXXII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium. '' Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda. ==Epistola LXXVII == ===[Olim XXXIII]. (Circa an. eumd.) [0238C] === ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve. '' Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale. ==Epistola LXXVIII == ===[Olim XCV]. (Circa annum 1022.) [0239A] === ''Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXIX == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1022.)=== ''Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXX == ===[Olim XCVII]. (Circa annum 1022.)=== ''Pio regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, [0239B] omnia fidelia. '' Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: « Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo. » Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex. ==Epistola LXXXI == ===[Olim XIII]. (Anno 1023.)=== ''Domino suo'' ROBERTO ''regi benignissimo, '' FULBERTUS ''humilis sacerdos in perpetuum vigere. '' Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [0240C] colloquio32, non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter. ==Epistola LXXXII == ===[Olim XLVIII]. (Circa annum 1023.)=== ''Venerabili Turonensium archipraesuli'' ARNULFO, FULBERTUS33 ''humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter. '' [0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete. ==Epistola LXXXIII == ===[Olim XV]. (Anno 1024.)=== ''Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege Francorum.) ==Epistola LXXXIV == ===[Olim XXII.]. (Anno 1024.)=== ''Domino sancto et universali papae'' JOANNI, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia. '' [0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat. ==Epistola LXXXV == ===[Olim XCIV]. (Anno 1024.)=== ''Dilectissimo domino suo regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, omnia decentia regem. '' Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( ''Bellême, '' castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( ''Chevreuse'' ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale. ==Epistola LXXXVI == ===[Olim XX]. (Circa annum 1025.)=== ''Venerabili viro et consacerdoti suo'' FRANCONI FULBERTUS ''ea quae sunt verae pacis. '' [0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [0243B] tecum, ut ait: ''Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi'' '' (Matth. XXVIII, 20) '' . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: ''Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus'' '' (Isa. VIII, 9) '' . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale. ==Epistola LXXXVII == ===[Olim XLII]. (Circa annum 1025.)=== ''Patri et coepiscopo'' FRANCONI, FULBERTUS ''episcopus. '' Gualeranno misi litteras hujusmodi: ''Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. '' Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum. ==Epistola LXXXVIII == ===[Olim XLIII]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum'' F. ''cum venerit Dominus invenerit vigilantem. '' Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete. ==Epistola LXXXIX == ===[Olim XLIV]. (Circa an. eumd.)=== ''Sancto et sapienti viro'' G. ''abbati et archiepiscopo, '' F. ''humilis episcopus, verae dilectionis affectum. '' Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: ''Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, '' etc. '' (Galat. VI, 1) '' . Vale. ==Epistola XC == ===[Olim XLV] Circa an. eumd.)=== ''Domino Patri et coepiscopo suo'' A., FULBERTUS, ''omnium expetendorum summa. '' Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete. ==Epistola XCI == ===[Olim LXXII]. (Anno 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, '' RICHARDO ''abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium. '' Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [ ''f. '' laesi ''vel'' tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete. ==Epistola XCII == ===[Olim''. '' XCII]. (Anno 1025)=== ''Regi sacerdos, domino fidelis, '' ROBERTO FULBERTUS. [0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper ==Epistola XCIII == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1025.)=== ''Odonis comitis ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola XCIV == ===[Olim XCIX]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' FULCONI ''comiti salutem. '' Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam. ==Epistola XCV == ===[Olim C] (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus comiti'' FULCONI ''commonitorium salutis. '' Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere. ==Epistola XCVI == ===[Olim XI]. (Circa annum 1026.)=== ''Venerando Parisiorum antistiti'' FRANCONI, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus. '' Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [0247B] esse videtur. Valete. ==Epistola XCVII == ===[Olim''. '' XXXIV]. (Circa annum 1026)=== LEUTHERICUS ''Senonensium archiepiscopus et'' FULBERTUS ''Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique. '' Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis34: « Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. » Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est35:Ex operum specie clarescunt intima cordisis itaque pro contumacia sua qua poena dignus sit, si ruina angeli non sufficit ad exemplum, contumacis Core manifestat interitus. Pro perfidia vero sua et contumeliosa maledictione, quid meruerit, suspendium Judae, et sororis Aaron lepra testatur. [0248C] O hominem infelicem nimium, cui tam horrenda tempestas divinae ultionis incumbit! Condemnat illum Testamentum Vetus his verbis: ''Qui maledixerit patri, morte moriatur'' '' (Exod. XXI, 17) '' . Condemnat illum lex Christianorum judicum hac sententia: Si quis episcopo aliquam injuriam, aut injustam dehonorationem fecerit, de vita componat, et omnia quae habere visus fuerit, Ecclesiae cui praeesse dignoscitur, integerrime socientur. Excommunicat illum Gangrense concilium c. 7 et 8; degradat illum Carthaginense concilium cap. 57, sed et alia plura. Quapropter et nos a sanctorum Patrum sententia discrepare nolentes, consequenter illum a communione separamus, quantum nostrae potestati conceditur, [0248D] donec resipiscat et episcopo suo digne humiliatus satisfaciat: et nisi cito resipiscens ad satisfactionem venerit, in plenaria synodo perpetuo anathemate feriatur. Mandamus autem vobis ut ipsi Lisiardo has litteras ostendatis, ut tam horrenda pericula, vel graviter admonitus exire meminerit. Patet enim adhuc evadendi locus, dicente Domino per Ezechielem: ''Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur'' '' (Ezech. XVIII, 21) '' . Et per Joannem: ''Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis, et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem [0249A] Jesum justum, ipse est exoratio pro peccatis nostris'' '' (I Joan. II, 1) '' . Et ipse Dominus ait: ''Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia'' '' (Luc. XV. 10) '' . Certum enim habet catholica fides, ut verbis beati Fulgentii utar, quia quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Dei non solnm corporis sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam mox habebit. Verum, ut ait Pater Augustinus, qui veniam poenitenti promisit, dissimulanti diem crastinum non spopondit. Rogamus etiam, fratres, ut domnum F. [0249B] venerabilem episcopum vice nostra salutare et confortare memineritis; certo scientes sua tristia nostra esse, nostra prospera sua. Valete cum ipso. ==Epistola XCVIII == ===[Olim XXXV]. (Circa an. eumd.) === == ''Dilecto Patri et coepiscopo suo ''G., FULBERTUS ''vivere, et valere. '' Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale. ==Epistola XCIX == ===[Olim XXXVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Charo Patri et coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra. ==Epistola C == ===[Olim LXXXIX]. (Circa annum 1026.)=== ''Dilectissimo domino regique'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis. '' De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete. ==Epistola CI == ===[Olim''. '' XCI]. (Circa annum 1026.)=== ''Serenissimo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest. '' Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale. ==Epistola CII == ===[Olim LX]. (Anno 1027.) [0251A] === ''Venerabili patri et coepiscopo suo'' G. FULBERTUS. Ad benedictionem Henrici regiae prolis36 voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale. ==Epistola CIII == ===[Olim''. '' LXV]. (Anno 1027.) [0251B] === ''Dilectissimo coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS, ''ex animo quidquid verus amicus. '' Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale. ==Epistola CIV == ===[Olim LXVI]. (Circa annum 1027.)=== ''Dilecto suo'' O. FULBERTUS. Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei. ==Epistola CV == ===[Olim LXVII]. (Circa annum 1027.) [0252A] === ''Venerabili Patri suo'' ODILONI, FULBERTUS ''sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium. '' Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete. ==Epistola CVI == ===[Olim LXVIII]. (Circa annum 1027.) [0252B] === ''Prudenter et praeclare magnifico Patri'' O. FULBERTUS ''suus. '' Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum37. Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale. ==Epistola CVII == ===[Olim LXIX].=== ''Sanctissimo atque dilectissimo Patri'' O., FULBERTUS ''humilis sacerdos, orationis suffragium. '' Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant. ==Epistola CVIII. == ===[Olim LXXXXVI]. (Anno 1027.)=== ''Regi sacerdos'' ROBERTO, FULBERTUS, ''fidelis et pronus. '' Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via38, R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter39. ==Epistola CIX == ===[Olim CVI]. (Circa annum 1027.)=== [0253C] ''Dilectissimo domino suo'' FULBERTO ''episcopo'' H., ''ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam. '' Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas. [0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui, Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam. Invidiam nimio cultu vitare memento Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est. Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim. ==Epistola CX == ===[Olim CVII]. (Circa annum 1027.)=== Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: ''Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis'' '' (Joan. XIV, 27) '' ; et iterum: ''In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem'' '' (Joan. XIII, 35) '' ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit. ==Epistola CXI == ===[Olim CVIII.] (Circa annum 1027.)=== ''Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum. '' (Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.) ==Epistola CXII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' == ===(Martene, ''Thesaurus Anecdotorum, '' tom. I, col. 150, ex. ms. S. Remigii Remensis.)=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus humilis,'' HILDEGARIO ''fratri salutem.'' Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est. [0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? ''Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei'' '' (II Cor. X, 4, 5) '' . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: ''Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae'' '' (Rom. XII, 19) '' . Et Dominus ad discipulos loquitur: ''Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [0256A] aliam'' '' (Matth. X, 23) '' . Et: ''Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram'' '' (Matth. V, 39) '' . Et: ''Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium'' '' (Ibid., 40) '' . Et iterum: ''In patientia vestra possidebitis animas vestras'' '' (Luc. XXI, 19) '' . Scimus enim qui dixit: ''Mihi vindictam et ego retribuam'' '' (Rom. XII, 19) '' . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria '' (Exod. XVII, 11) '' . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: ''Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [0256B] ambulare'' '' (I Joan. II. 6) '' , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum '' (Matth. XXVI, 53) '' ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus '' (I Petr. II, 22) '' , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum '' (Isa. LIII, 7) '' . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: ''Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt'' '' (Matth. XXVI, 32) '' . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: « Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret. » Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat. » Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: « Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente '' (Matth. V, 38) '' ; nunc verberanti [0256D] maxillam praebemus et alteram '' (Ibid., 39) '' . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: ''Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime'' '' (Psal. XLIV, 4) '' ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit '' (Matth. XXVI, 32) '' . » ] « Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis. » Et alibi: « Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum. » Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: « Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere. » Item de eadem re in eadem epistola: « Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor. » Origenes quoque exponens illud de Evangelio: ''Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos'' '' (Matth. IX, 15) '' , sic dicit: « Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt. » Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: « Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: ''Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [0257C] lupos'' '' (Matth. X, 16) '' . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet. » Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: « Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. » Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [0258A] « Christi miles sum, pugnare mihi non licet. » Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: ''Erue eos qui ducuntur ad mortem. '' Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [0258B] Veteris ac Novi Testamenti: « Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere? » Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: « Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini. » Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: « Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat. » Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: « Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo. » Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. « Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [0258D] ''Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis'' '' (Act. VI, 2) '' . » Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: « Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit. » Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: ''Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt'' '' (Luc. XXIII, 34) '' . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: ''Inveni, '' inquit, ''virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam'' '' (Psal. LXXXVIII, 21) '' ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit '' (I Par. XXVIII) '' . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: ''Qui indigne manducat, judicium sibi manducat'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Unde admonens nos Ambrosius dicit: « Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare. » Et [0259C] B. Hieronymus in Psalmo: « Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant. » Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: « Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent. » [0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: « Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent. » Et alibi: « Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita. » Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: ''Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit'' '' (Gal. I, 8) '' . Qui etiam [0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale. ==Epistola CXIII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium == ===[Apud Galland., ''Bibliotheca Vet. Patr., '' tom. XIV, pag. 190.]=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus'', HILDEGARIO ''salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.'' Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum '' (epist. 52) '' : « Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat. » Item ad Pammachium '' (epist. 48) '' : « Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. » Unde Isidorus: « Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium. » Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat. Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum '' (epist. 13, sub med.) '' : « Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat. » Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: « Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant. » Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: « Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris. » Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium. His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis '' (lib. II, cap. 28 sub init.) '' : « Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis? » Et post pauca: « Nunquid dictum est sancto Laurentio: « Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere? » Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet. » Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur '' (Ibid.) '' : « Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt. » Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae '' (lib. VI, epist. 35) '' : « Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare. » Item idem Fortunato [0262B] episcopo Phanensi '' (Ibid., epist. 13) '' : « Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta. » Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [0262C] Larissaeo '' (lib. II, epist. 7, ante fin.) '' : « Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus. » Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui. Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere. [0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: ''Principes, '' inquit, ''vestri socii furum, '' qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale. bb3rhl52f3v1qrs7wkfm772j48cykip 264920 264919 2026-05-07T21:12:44Z Demetrius Talpa 13304 264920 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Epistolae |Annus=saeculo X vel XI |Genera=epistulae |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4936/2 ] }} ''Patrologia latina, vol. 141. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1853) '' '''SANCTI FULBERTI EPISTOLAE ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTAE. ''' ''( Epistolas Fulberti exegimus ad editiones Duchesnii et D. Bouqueti, qui tamen plurimas praetermiserunt. Epistolis centum triginta octo quas exhibet Bibliotheca Patrum duas magni momenti addimus ex Martenio et Gallando.) '' ==Epistola I == ===[Olim V.] (Circa annum 1000.) [0189B] === ''Sancto ac venerabili archiepiscopo suo'' BONIBERTO FULBERTUS ''fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem. '' Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus1 tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [0189D] Stephanum2 intimans excellentiae suae [ ''alias, '' vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale. ==Epistola II == ===[Olim XXI.] (Anno 1003.)=== ''Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri'' ABBONI FULBERTUS ''suus. '' Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale. ==Epistola III == ===[Olim II]. (Anno 1006.)=== ''Domino suo'' EINARDO ''sibi semper venerando'' FULBERTUS ''exiguus'' Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: ''Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae'' '' (Prov. I, 8) '' . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti3: quae ratio sit, videlicet [0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [ ''melius'' lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: ''Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere. ==Epistola IV == ===[Olim XLVIII]. (Anno 1006.)=== ''Virtute magis praedito quam praedicato praesuli'' ADALBERONI FULBERTUS. Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat4, quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete. ==Epistola V. De tribus quae sunt necessaria ad profectum Christianae religionis.== ===[Olim I]. (Ante annum 1007.) === [0196B] ''Venerabili Patri et domino sibi semper amando'' ADEODADO FULBERTUS ''exiguus. '' Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: ''Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris'' '' (Eccli. III, 22) '' . ''Posuit'' (inquit Propheta) ''tenebras latibulum suum'' '' (Psal. XVII, 12) '' : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: ''Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis'' '' (Matth. XI, 25) '' . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo5 vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut6 furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem ''sumus'' non retulit; et in hoc quod ait, ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: ''Spiritus est Deus'' '' (Joan. IV, 24) '' , et de Epistola Joannis eraserunt: ''Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est'' '' (I Joan. IV, 3) '' . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: ''Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu'' '' (I Petr. I 18) '' . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [0197D] ait idem Apostolus: ''In similitudinem hominum [0198A] factus, et habitu inventus ut homo'' '' (Philipp. II, 7) '' . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. ''Deus, '' inquit Apostolus, ''erat in Christo, mundum reconcilians sibi'' '' (II Cor. V, 19) '' , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' . Demus Verba Dei: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. ''Filius, '' inquit, [0198B] ''hominis non habet ubi caput suum reclinet'' '' (Matth. VIII 20) '' . Intonet vox divina: ''Omnia quae habet Pater mea sunt'' '' (Joan. XVI, 15) '' . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: ''Tristis est anima mea usque ad mortem'' '' (Matth. XXVI, 38) '' , quasi Deus confidenter ait: ''Nemo tollet a me animam meam'' '' (Joan. X, 18) '' . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: ''Hodie mecum eris in paradiso'' '' (Luc. XXIII, 43) '' . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, ''Factus est ex muliere, factus sub lege'' '' (Galat. IV, 4) '' ; alia qua erat in principio apud [0198D] Deum,7 alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: ''Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei'' '' (Joan. III, 5) '' . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: ''Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. '' '' (Joan. VI, 8) '' . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. ''An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus'' '' (Rom. VI, 3, 4) '' , et cum dixisset, ''consepulti'' magnifice adjecit: ''Si. '' inquit, ''comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus'' '' (Ibid., 5) '' . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: ''Qui me [0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto'' '' (Joan. I, 33) '' . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: ''Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. '' Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos8 : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: ''Hic est Filius meus dilectus'' '' (Matth. XVII, 5) '' , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: ''Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'' '' (Matth. XXVIII, 19) '' . In quo sane mysterio, [0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae. Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: ''Hoc est corpus meum'' '' (Matth. XXVI, 26) '' ; et paulo post: ''Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur'' '' (Ibid., 28) '' ; et alibi: ''Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo'' '' (Joan. VI, 55, 57) '' . Qua veri [0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri. Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: ''Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita'' '' (Joan. VI, 58) '' . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: ''Hoc est corpus meum; '' et paulo post: ''Hic est sanguis meus. '' Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: ''Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: ''Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant. ==Epistola VI == ===[Olim VI]. (Anno 1008.) [0204C] === [0196B] ''Noto notus'' R. FULBERTUS. Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento9 beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete. ==Epistola VII == ===[Olim VII.] (Anno 1008.) [0204D] === ''Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO10 FULBERTUS ''humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem. '' Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet. ==Epistola VIII == ===[Olim IX]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensis episcopus, domino'' H., ''Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei. '' Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra. ==Epistola IX == ===[Olim X]. (Circa annum 1008.)=== ''Patri et consacerdoti suo'' FULBERTUS. Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale. ==Epistola X == ===[Olim XIX]. (Anno 1008.) [0206A] === FULBERTUS ''Dei gratia episcopus'' GUNTARTO HUBERTO ''vicecomiti, '' ROGERIO, BUCARDO, HUGONI ''filio Hugonis, '' OTREDO, HAMELINO, HUGONI ''filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi. '' Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei. ==Epistola XI == ===[Olim XXIII.] (Anno 1008.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium. '' Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor. ==Epistola XII == ===[Olim XXIV.] (Anno 1008 vel 1009.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis. '' Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale. ==Epistola XIII == ===[Olim XXV.] (Anno 1008 aut 1009.)=== ''Sancto et venerabili suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium. '' De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. ==Epistola XIV == ===[Olim XXVI.] (Circa annum 1008.)=== ''Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo'' LEUTHERICO, ''utinam Dei parvulus orationis suffragium. '' Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete. ==Epistola XV == ===[Olim XXVII.] (Circa annum 1008.) [0207D] === ''Clarissimo patri et archiepisco suo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus. '' Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale. ==Epistola XVI == ===[Olim LXXIII]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' GAUSLINO ''abbati regulariter agere. '' Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis. ==Epistola XVII == ===[Olim XLI]. (Circa annum 1008.)=== ''Fratri et coepiscopo suo'' FULCONI FULBERTUS. Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete. ==Epistola XVIII == ===[Olim LXXIV]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus'' G. ''suo clerico. '' Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim. ==Epistola XIX == ===[Olim LXXV]. (Post annum 1008.)=== ''Charo suo'' D. FULBERTUS ''sacerdos. '' Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale. ==Epistola XX == ===[Olim LXXVI]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo'' HER. Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae. ==Epistola XXI == ===[Olim LXXVII]. (Post annum 1008.) [0210A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A. '' Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete. ==Epistola XXII == ===[Olim LXXVIII]. (Post annum 1008.) [0210B] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' A. ''episcopo designato quidquid sibi. '' Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium. ==Epistola XXIII == ===[Olim XIV]. (Post annum 1014.) [0210C] === ''Venerando Normannorum principi'' RICHARDO FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia. '' Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae11. Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra. ==Epistola XXIV == ===[Olim XVII]. (Anno 1015.) [0211A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus comiti'' GUALERANNO ''et comiti'' GUALTERIO ''caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem. '' Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete. ==Epistola XXV == ===[Olim XII]. (Anno incerto.)=== ''Domino servus, magno praesuli'' FULBERTO HILDEGARIUS ''suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium. '' Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen. ==Epistola XXVI == ===[Olim LXII]. (Anno 1016.)=== ''Fratri'' THEODORICO, FULBERTUS ''sacerdos. '' Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: ''Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, '' et caetera, usque ''subjacebit. '' At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: ''Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. '' In omnibus enim quod irreprehensibile [0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: ''Quaecunque, '' inquit, ''contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. '' Et Rhegiense concilium: ''Sed nec ille, '' inquit, ''deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. '' Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale. ==Epistola XXVII == ===[Olim XCIII]. (Anno 1016 aut 1017.)=== ''Excellentissimo et charo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem. '' Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino. ==Epistola XXVIII == ===[Olim XXVIII]. (Post annum 1017.) [0214C] === ''Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotus sacerdos. '' Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando12 dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus13. Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: ''Argue sapientem, et diliget te'' '' (Prov. IX, 8) '' . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale. ==Epistola XXIX == ===[Olim XL]. (Circa annum 1018.)=== ''Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo'' G. FULBERTUS ''humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa. '' Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: ''Nolite judicare, nolite condemnare, '' et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale. ==Epistola XXX == ===[Olim III]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo regi serenissimo'' ROBERTO FULBERTUS, ''humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere. '' Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes14 , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: ''Ecce ab oriente panditur malum'' '' (Jer. I, 14) '' Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: ''En ab occidente malum'' '' (Ibid.) '' Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum15, depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem16, et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri. ==Epistola XXXI == ===[Olim IV]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo'' ROBERTO, ''regi benignissimo, '' FULBERTUS, ''Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis. '' Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat. ==Epistola XXXII == ===[Olim LXX]. (Post annum 1019.) [0217C] === FULBERTUS ''indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo'' ODILONI ''cum cherubin et seraphin odas loqui. '' Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque17 et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete. ==Epistola XXXIII == ===[Olim LXXI]. (Circa ann. eumd.) [0218A] === ''Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. '' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis. '' Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores. ==Epistola XXXIV == ===[Olim CV.] (Post annum 1019).=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO ''regi ac reginae'' CONSTANTIAE ''utinam in Domino constantissimae, '' FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest. '' Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [ ''leg. '' Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram. ==Epistola XXXV == ===[Olim VIII. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili fratri et coepiscopo'' FRANCONI FULBERTUS ''salutem. '' Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: « Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [ ''leg. '' ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri. ==Epistola XXXVI == ===[Olim XXXIX]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Bituricensium praesuli G. '' FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum. '' Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum18, ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete ==Epistola XXXVII == ===[Olim XXIX.]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerando Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotensis humilis sacerdos. '' Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat. ==Epistola XXXVIII == ===[Olim XLVI]. (Circa annum 1020.)=== A. ''claro Laudunensium praesuli'' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos. '' De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [ ''alias'' fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale. ==Epistola XXXIX == ===[Olim XLIX] (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R.19 FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale. ==Epistola XL == ===[Olim L]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R. FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' [0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: ''Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. '' Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale. ==Epistola XLI == ===[Olim LI]. (Circa eumd. an.) [0223A] === FULBERTUS ''episcopus, venerabili consacerdoti suo'' R.20 ''boni propositi finem optimum. '' Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale. ==Epistola XLII == ===[Olim LII]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Rothomagensium archipraesuli'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium. '' Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium21 ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete. ==Epistola XLIII == ===[Olim LIII]. (Circa eumd. an.)=== ''Charo suo'' R. FULBERTUS ''episcopus. '' Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua ''Dominus vobiscum'' dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis22. Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale. ==Epistola XLIV == ===[Olim LIV]. (Circa eumd. an.) [0224B] === ''Venerando Remorum archipraesuli'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus. '' Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis ==Epistola XLV == ===[Olim LV]. (Circa an. eumd.)=== ''Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis. '' De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale. ==Epistola XLVI == ===[Olim LVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili archiepiscopo Rothomagensium'' ROB. FULBERTUS ''humilis episc. fideles orationes. '' Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: ''Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt'' '' (Psal. XXII, 4) '' . Vale. ==Epistola XLVII == ===[Olim LVII]. (Circa an. eumd.)=== [0225B] ''Venerabili Leodicensium episc. '' ROGERIO23 FULBERTUS ''Carnotensis omnia charitatis obsequia. '' Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [0225C] erga vos in perpetuum. Valete. ==Epistola XLVIII == ===[Olim LVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerando Lexoviensium pontifici'' ROGERIO FULBERTUS ''Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes. '' Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum24 . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris. ==Epistola XLIX == ===[Olim LIX]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Parisiorum episcopo'' FRANCONI FULBERTUS ''humilis sacerdos. '' Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim. ==Epistola L == ===[Olim LXI] (Circa annum 1020.)=== ''Sancto et venerab. archiepiscopo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus de virtute in virtutem progredi. '' De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale. ==Epistola LI == ===[Olim LXII ''bis'' ]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Venerabili Aurelianorum episcopo'' THEODERICO FULBERTUS ''Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis. '' [0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis25 incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris. ==Epistola LII == ===[Olim LXIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Dilectissimo fratri et coepiscopo suo'' THEODERICO FULBERTUS. Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale. ==Epistola LIII == ===[Olim LXIV]. (Circa an. eumd.) [0227D] === ''Venerabili coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS. De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale. ==Epistola LIV == ===[Olim LXXXV]. (Circa annum 1020). [0228A] === ''In perpetuum diligendo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''sacerdos. '' Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale. ==Epistola LV == ===[Olim LXXXVII]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Dilectissimo domino suo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus sanctae virtutis augmentum. '' Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter26. ==Epistola LVI == ===[Olim LXXXVIII]. (Circa annum 1020.)=== ''Benignissimo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia. '' Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra. ==Epistola LVII == ===[Olim XC]. (Anno 1020.)=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino. '' Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae27. Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter. ==Epistola LVIII == ===[Olim CI]. Anno 1020.=== ''Glorioso duci Aquitanorum'' GUILLIELMO FULBERTUS ''episcopus orationis suffragium. '' De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est. Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [0230B] respiramus. ==Epistola LIX == ===[Olim XVI]. (Circa annum 1021.)=== ''Piissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale. ==Epistola LX == ===[Olim XVIII]. (Anno 1021, al. 1024.)=== [0230D] ''Claro suo'' HILDEGARIO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale. ==Epistola LXI == ===[Olim XXXVII]. (Circa annum 1021.)=== ''Dilectissimo patri et coepiscopo suo'' GUIDONI FULB. ''orationis suffragium. '' Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale. ==Epistola LXII == ===[Olim XXXVIII]. (Anno 1021.)=== ''Egregie dilecto coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt. ==Epistola LXIII == ===[Olim LXXIX]. (Circa annum 1021). [0231D] === FULBERTUS ''episcoporum humillimus'' HILDEGARIO ''suo salutem. '' Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [0232B] Dominicam, ubi dicitur: ''Domine, exaudi orationem meam, '' statim esset subdenda oratio, quae ex libro ''Sacramentario'' recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone. ==Epistola LXIV == ===[Olim LXXX]. (Anno 1021, al. 1024.)=== FULBERTUS ''humilis episcopus fratri'' HILDEGARIO. Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale. ==Epistola LXV == ===(Olim LXXXI]. (Circa an. eumd.)=== Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: « Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri. » Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: « Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret. » Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: « Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio. » ==Epistola LXVI == ===[Olim LXXXII]. (Circa an. eumd.=== FULBERTUS ''humilis episcopus'' H. ''suo salutem. '' Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te. ==Epistola LXVII == ===[Olim LXXXIII]. (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' R. ''sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo. '' Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale. ==Epistola LXVIII == ===[Olim LXXXIV]. Circa an. eumd.)=== ''Benignissimo atque dilectissimo domino suo'' ROBERTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum28 ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale. ==Epistola LXIX == ===[Olim XCVII]. (Anno 1021.)=== ''Nobilissimo regi Danomarchiae'' CNUTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium. '' Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae29 ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui. ==Epistola LXX == ===[Olim XCVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Nobili comiti'' S., FULBERT. ''Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes. '' [0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete. ==Epistola LXXI == ===[Olim CII]. (Anno 1021.) [0236A] === ''Clarissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''episcopus, utile et honestum. '' Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium30, quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter. ==Epistola LXXII == ===[Olim CIII). (Anno 1021.)=== ''Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum'' GUILLELMO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna. '' Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te. ==Epistola LXXIII == ===[Olim CIV]. (Circa annum 1022.) [0237A] === ''Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum'' GUILLIELMO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia. '' Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris. ==Epistola LXXIV == ===[Olim XXX] (Anno 1022.)=== ''Sacro Senonensium archipraesuli'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem. '' Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus. ==Epistola LXXV == ===[Olim XXXI]. (Circa an. eumd.) [0238A] === ''Patri ac primati suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcopus. '' Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem31 loquor [0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati. ==Epistola LXXVI == ===[Olim XXXII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium. '' Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda. ==Epistola LXXVII == ===[Olim XXXIII]. (Circa an. eumd.) [0238C] === ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve. '' Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale. ==Epistola LXXVIII == ===[Olim XCV]. (Circa annum 1022.) [0239A] === ''Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXIX == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1022.)=== ''Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXX == ===[Olim XCVII]. (Circa annum 1022.)=== ''Pio regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, [0239B] omnia fidelia. '' Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: « Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo. » Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex. ==Epistola LXXXI == ===[Olim XIII]. (Anno 1023.)=== ''Domino suo'' ROBERTO ''regi benignissimo, '' FULBERTUS ''humilis sacerdos in perpetuum vigere. '' Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [0240C] colloquio32, non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter. ==Epistola LXXXII == ===[Olim XLVIII]. (Circa annum 1023.)=== ''Venerabili Turonensium archipraesuli'' ARNULFO, FULBERTUS33 ''humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter. '' [0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete. ==Epistola LXXXIII == ===[Olim XV]. (Anno 1024.)=== ''Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege Francorum.) ==Epistola LXXXIV == ===[Olim XXII.]. (Anno 1024.)=== ''Domino sancto et universali papae'' JOANNI, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia. '' [0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat. ==Epistola LXXXV == ===[Olim XCIV]. (Anno 1024.)=== ''Dilectissimo domino suo regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, omnia decentia regem. '' Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( ''Bellême, '' castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( ''Chevreuse'' ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale. ==Epistola LXXXVI == ===[Olim XX]. (Circa annum 1025.)=== ''Venerabili viro et consacerdoti suo'' FRANCONI FULBERTUS ''ea quae sunt verae pacis. '' [0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [0243B] tecum, ut ait: ''Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi'' '' (Matth. XXVIII, 20) '' . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: ''Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus'' '' (Isa. VIII, 9) '' . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale. ==Epistola LXXXVII == ===[Olim XLII]. (Circa annum 1025.)=== ''Patri et coepiscopo'' FRANCONI, FULBERTUS ''episcopus. '' Gualeranno misi litteras hujusmodi: ''Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. '' Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum. ==Epistola LXXXVIII == ===[Olim XLIII]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum'' F. ''cum venerit Dominus invenerit vigilantem. '' Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete. ==Epistola LXXXIX == ===[Olim XLIV]. (Circa an. eumd.)=== ''Sancto et sapienti viro'' G. ''abbati et archiepiscopo, '' F. ''humilis episcopus, verae dilectionis affectum. '' Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: ''Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, '' etc. '' (Galat. VI, 1) '' . Vale. ==Epistola XC == ===[Olim XLV] Circa an. eumd.)=== ''Domino Patri et coepiscopo suo'' A., FULBERTUS, ''omnium expetendorum summa. '' Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete. ==Epistola XCI == ===[Olim LXXII]. (Anno 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, '' RICHARDO ''abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium. '' Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [ ''f. '' laesi ''vel'' tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete. ==Epistola XCII == ===[Olim''. '' XCII]. (Anno 1025)=== ''Regi sacerdos, domino fidelis, '' ROBERTO FULBERTUS. [0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper ==Epistola XCIII == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1025.)=== ''Odonis comitis ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola XCIV == ===[Olim XCIX]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' FULCONI ''comiti salutem. '' Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam. ==Epistola XCV == ===[Olim C] (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus comiti'' FULCONI ''commonitorium salutis. '' Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere. ==Epistola XCVI == ===[Olim XI]. (Circa annum 1026.)=== ''Venerando Parisiorum antistiti'' FRANCONI, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus. '' Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [0247B] esse videtur. Valete. ==Epistola XCVII == ===[Olim''. '' XXXIV]. (Circa annum 1026)=== LEUTHERICUS ''Senonensium archiepiscopus et'' FULBERTUS ''Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique. '' Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis34: « Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. » Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est35:Ex operum specie clarescunt intima cordisis itaque pro contumacia sua qua poena dignus sit, si ruina angeli non sufficit ad exemplum, contumacis Core manifestat interitus. Pro perfidia vero sua et contumeliosa maledictione, quid meruerit, suspendium Judae, et sororis Aaron lepra testatur. [0248C] O hominem infelicem nimium, cui tam horrenda tempestas divinae ultionis incumbit! Condemnat illum Testamentum Vetus his verbis: ''Qui maledixerit patri, morte moriatur'' '' (Exod. XXI, 17) '' . Condemnat illum lex Christianorum judicum hac sententia: Si quis episcopo aliquam injuriam, aut injustam dehonorationem fecerit, de vita componat, et omnia quae habere visus fuerit, Ecclesiae cui praeesse dignoscitur, integerrime socientur. Excommunicat illum Gangrense concilium c. 7 et 8; degradat illum Carthaginense concilium cap. 57, sed et alia plura. Quapropter et nos a sanctorum Patrum sententia discrepare nolentes, consequenter illum a communione separamus, quantum nostrae potestati conceditur, [0248D] donec resipiscat et episcopo suo digne humiliatus satisfaciat: et nisi cito resipiscens ad satisfactionem venerit, in plenaria synodo perpetuo anathemate feriatur. Mandamus autem vobis ut ipsi Lisiardo has litteras ostendatis, ut tam horrenda pericula, vel graviter admonitus exire meminerit. Patet enim adhuc evadendi locus, dicente Domino per Ezechielem: ''Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur'' '' (Ezech. XVIII, 21) '' . Et per Joannem: ''Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis, et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem [0249A] Jesum justum, ipse est exoratio pro peccatis nostris'' '' (I Joan. II, 1) '' . Et ipse Dominus ait: ''Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia'' '' (Luc. XV. 10) '' . Certum enim habet catholica fides, ut verbis beati Fulgentii utar, quia quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Dei non solnm corporis sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam mox habebit. Verum, ut ait Pater Augustinus, qui veniam poenitenti promisit, dissimulanti diem crastinum non spopondit. Rogamus etiam, fratres, ut domnum F. [0249B] venerabilem episcopum vice nostra salutare et confortare memineritis; certo scientes sua tristia nostra esse, nostra prospera sua. Valete cum ipso. ==Epistola XCVIII == ===[Olim XXXV]. (Circa an. eumd.) === == ''Dilecto Patri et coepiscopo suo ''G., FULBERTUS ''vivere, et valere. '' Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale. ==Epistola XCIX == ===[Olim XXXVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Charo Patri et coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra. ==Epistola C == ===[Olim LXXXIX]. (Circa annum 1026.)=== ''Dilectissimo domino regique'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis. '' De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete. ==Epistola CI == ===[Olim''. '' XCI]. (Circa annum 1026.)=== ''Serenissimo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest. '' Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale. ==Epistola CII == ===[Olim LX]. (Anno 1027.) [0251A] === ''Venerabili patri et coepiscopo suo'' G. FULBERTUS. Ad benedictionem Henrici regiae prolis36 voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale. ==Epistola CIII == ===[Olim''. '' LXV]. (Anno 1027.) [0251B] === ''Dilectissimo coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS, ''ex animo quidquid verus amicus. '' Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale. ==Epistola CIV == ===[Olim LXVI]. (Circa annum 1027.)=== ''Dilecto suo'' O. FULBERTUS. Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei. ==Epistola CV == ===[Olim LXVII]. (Circa annum 1027.) [0252A] === ''Venerabili Patri suo'' ODILONI, FULBERTUS ''sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium. '' Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete. ==Epistola CVI == ===[Olim LXVIII]. (Circa annum 1027.) [0252B] === ''Prudenter et praeclare magnifico Patri'' O. FULBERTUS ''suus. '' Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum37. Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale. ==Epistola CVII == ===[Olim LXIX].=== ''Sanctissimo atque dilectissimo Patri'' O., FULBERTUS ''humilis sacerdos, orationis suffragium. '' Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant. ==Epistola CVIII. == ===[Olim LXXXXVI]. (Anno 1027.)=== ''Regi sacerdos'' ROBERTO, FULBERTUS, ''fidelis et pronus. '' Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via38, R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter39. ==Epistola CIX == ===[Olim CVI]. (Circa annum 1027.)=== [0253C] ''Dilectissimo domino suo'' FULBERTO ''episcopo'' H., ''ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam. '' Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas. [0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui, Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam. Invidiam nimio cultu vitare memento Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est. Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim. ==Epistola CX == ===[Olim CVII]. (Circa annum 1027.)=== Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: ''Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis'' '' (Joan. XIV, 27) '' ; et iterum: ''In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem'' '' (Joan. XIII, 35) '' ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit. ==Epistola CXI == ===[Olim CVIII.] (Circa annum 1027.)=== ''Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum. '' (Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.) ==Epistola CXII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' == ===(Martene, ''Thesaurus Anecdotorum, '' tom. I, col. 150, ex. ms. S. Remigii Remensis.)=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus humilis,'' HILDEGARIO ''fratri salutem.'' Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est. [0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? ''Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei'' '' (II Cor. X, 4, 5) '' . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: ''Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae'' '' (Rom. XII, 19) '' . Et Dominus ad discipulos loquitur: ''Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [0256A] aliam'' '' (Matth. X, 23) '' . Et: ''Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram'' '' (Matth. V, 39) '' . Et: ''Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium'' '' (Ibid., 40) '' . Et iterum: ''In patientia vestra possidebitis animas vestras'' '' (Luc. XXI, 19) '' . Scimus enim qui dixit: ''Mihi vindictam et ego retribuam'' '' (Rom. XII, 19) '' . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria '' (Exod. XVII, 11) '' . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: ''Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [0256B] ambulare'' '' (I Joan. II. 6) '' , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum '' (Matth. XXVI, 53) '' ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus '' (I Petr. II, 22) '' , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum '' (Isa. LIII, 7) '' . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: ''Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt'' '' (Matth. XXVI, 32) '' . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: « Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret. » Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat. » Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: « Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente '' (Matth. V, 38) '' ; nunc verberanti [0256D] maxillam praebemus et alteram '' (Ibid., 39) '' . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: ''Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime'' '' (Psal. XLIV, 4) '' ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit '' (Matth. XXVI, 32) '' . » ] « Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis. » Et alibi: « Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum. » Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: « Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere. » Item de eadem re in eadem epistola: « Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor. » Origenes quoque exponens illud de Evangelio: ''Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos'' '' (Matth. IX, 15) '' , sic dicit: « Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt. » Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: « Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: ''Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [0257C] lupos'' '' (Matth. X, 16) '' . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet. » Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: « Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. » Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [0258A] « Christi miles sum, pugnare mihi non licet. » Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: ''Erue eos qui ducuntur ad mortem. '' Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [0258B] Veteris ac Novi Testamenti: « Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere? » Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: « Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini. » Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: « Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat. » Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: « Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo. » Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. « Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [0258D] ''Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis'' '' (Act. VI, 2) '' . » Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: « Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit. » Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: ''Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt'' '' (Luc. XXIII, 34) '' . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: ''Inveni, '' inquit, ''virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam'' '' (Psal. LXXXVIII, 21) '' ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit '' (I Par. XXVIII) '' . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: ''Qui indigne manducat, judicium sibi manducat'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Unde admonens nos Ambrosius dicit: « Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare. » Et [0259C] B. Hieronymus in Psalmo: « Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant. » Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: « Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent. » [0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: « Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent. » Et alibi: « Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita. » Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: ''Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit'' '' (Gal. I, 8) '' . Qui etiam [0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale. ==Epistola CXIII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium == ===[Apud Galland., ''Bibliotheca Vet. Patr., '' tom. XIV, pag. 190.]=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus'', HILDEGARIO ''salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.'' Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum '' (epist. 52) '' : « Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat. » Item ad Pammachium '' (epist. 48) '' : « Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. » Unde Isidorus: « Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium. » Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat. Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum '' (epist. 13, sub med.) '' : « Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat. » Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: « Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant. » Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: « Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris. » Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium. His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis '' (lib. II, cap. 28 sub init.) '' : « Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis? » Et post pauca: « Nunquid dictum est sancto Laurentio: « Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere? » Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet. » Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur '' (Ibid.) '' : « Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt. » Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae '' (lib. VI, epist. 35) '' : « Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare. » Item idem Fortunato [0262B] episcopo Phanensi '' (Ibid., epist. 13) '' : « Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta. » Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [0262C] Larissaeo '' (lib. II, epist. 7, ante fin.) '' : « Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus. » Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui. Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere. [0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: ''Principes, '' inquit, ''vestri socii furum, '' qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale. mp3wbma45u6e49uojqfu8cice72ubzf 264921 264920 2026-05-07T21:19:16Z Demetrius Talpa 13304 264921 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Fulbertus Carnotensis |OperaeTitulus=Epistolae |Annus=saeculo X vel XI |Genera=epistulae |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/4936/2 ] }} ''Patrologia latina, vol. 141. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1853) '' '''SANCTI FULBERTI EPISTOLAE ORDINE CHRONOLOGICO DIGESTAE. ''' ''( Epistolas Fulberti exegimus ad editiones Duchesnii et D. Bouqueti, qui tamen plurimas praetermiserunt. Epistolis centum triginta octo quas exhibet Bibliotheca Patrum duas magni momenti addimus ex Martenio et Gallando.) '' ==Epistola I == ===[Olim V.] (Circa annum 1000.) [0189B] === ''Sancto ac venerabili archiepiscopo suo'' BONIBERTO FULBERTUS ''fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem. '' Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus1 tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [0189D] Stephanum2 intimans excellentiae suae [''alias, '' vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale. ==Epistola II == ===[Olim XXI.] (Anno 1003.)=== ''Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri'' ABBONI FULBERTUS ''suus. '' Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale. ==Epistola III == ===[Olim II]. (Anno 1006.)=== ''Domino suo'' EINARDO ''sibi semper venerando'' FULBERTUS ''exiguus'' Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: ''Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae'' '' (Prov. I, 8) '' . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti3: quae ratio sit, videlicet [0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [''melius'' lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: ''Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere. ==Epistola IV == ===[Olim XLVIII]. (Anno 1006.)=== ''Virtute magis praedito quam praedicato praesuli'' ADALBERONI FULBERTUS. Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat4, quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete. ==Epistola V. De tribus quae sunt necessaria ad profectum Christianae religionis.== ===[Olim I]. (Ante annum 1007.) === [0196B] ''Venerabili Patri et domino sibi semper amando'' ADEODADO FULBERTUS ''exiguus. '' Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: ''Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris'' '' (Eccli. III, 22) '' . ''Posuit'' (inquit Propheta) ''tenebras latibulum suum'' '' (Psal. XVII, 12) '' : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: ''Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis'' '' (Matth. XI, 25) '' . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo5 vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut6 furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem ''sumus'' non retulit; et in hoc quod ait, ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: ''Spiritus est Deus'' '' (Joan. IV, 24) '' , et de Epistola Joannis eraserunt: ''Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est'' '' (I Joan. IV, 3) '' . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: ''Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu'' '' (I Petr. I 18) '' . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [0197D] ait idem Apostolus: ''In similitudinem hominum [0198A] factus, et habitu inventus ut homo'' '' (Philipp. II, 7) '' . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. ''Deus, '' inquit Apostolus, ''erat in Christo, mundum reconcilians sibi'' '' (II Cor. V, 19) '' , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: ''Pater major me est'' '' (Joan. XIV, 28) '' . Demus Verba Dei: ''Ego et Pater unum sumus'' '' (Joan. X, 30) '' . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. ''Filius, '' inquit, [0198B] ''hominis non habet ubi caput suum reclinet'' '' (Matth. VIII 20) '' . Intonet vox divina: ''Omnia quae habet Pater mea sunt'' '' (Joan. XVI, 15) '' . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: ''Tristis est anima mea usque ad mortem'' '' (Matth. XXVI, 38) '' , quasi Deus confidenter ait: ''Nemo tollet a me animam meam'' '' (Joan. X, 18) '' . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: ''Hodie mecum eris in paradiso'' '' (Luc. XXIII, 43) '' . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, ''Factus est ex muliere, factus sub lege'' '' (Galat. IV, 4) '' ; alia qua erat in principio apud [0198D] Deum,7 alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: ''Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei'' '' (Joan. III, 5) '' . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: ''Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. '' '' (Joan. VI, 8) '' . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. ''An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus'' '' (Rom. VI, 3, 4) '' , et cum dixisset, ''consepulti'' magnifice adjecit: ''Si. '' inquit, ''comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus'' '' (Ibid., 5) '' . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: ''Qui me [0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto'' '' (Joan. I, 33) '' . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: ''Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. '' Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos8 : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: ''Hic est Filius meus dilectus'' '' (Matth. XVII, 5) '' , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: ''Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti'' '' (Matth. XXVIII, 19) '' . In quo sane mysterio, [0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae. Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: ''Hoc est corpus meum'' '' (Matth. XXVI, 26) '' ; et paulo post: ''Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur'' '' (Ibid., 28) '' ; et alibi: ''Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo'' '' (Joan. VI, 55, 57) '' . Qua veri [0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri. Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: ''Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita'' '' (Joan. VI, 58) '' . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: ''Hoc est corpus meum; '' et paulo post: ''Hic est sanguis meus. '' Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: ''Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: ''Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis'' '' (Joan. VI, 54) '' . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant. ==Epistola VI == ===[Olim VI]. (Anno 1008.) [0204C] === [0196B] ''Noto notus'' R. FULBERTUS. Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento9 beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete. ==Epistola VII == ===[Olim VII.] (Anno 1008.) [0204D] === ''Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO10 FULBERTUS ''humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem. '' Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet. ==Epistola VIII == ===[Olim IX]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensis episcopus, domino'' H., ''Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei. '' Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra. ==Epistola IX == ===[Olim X]. (Circa annum 1008.)=== ''Patri et consacerdoti suo'' FULBERTUS. Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale. ==Epistola X == ===[Olim XIX]. (Anno 1008.) [0206A] === FULBERTUS ''Dei gratia episcopus'' GUNTARTO HUBERTO ''vicecomiti, '' ROGERIO, BUCARDO, HUGONI ''filio Hugonis, '' OTREDO, HAMELINO, HUGONI ''filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi. '' Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei. ==Epistola XI == ===[Olim XXIII.] (Anno 1008.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium. '' Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor. ==Epistola XII == ===[Olim XXIV.] (Anno 1008 vel 1009.)=== ''Dilectissimo patri et archiepiscopo suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis. '' Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale. ==Epistola XIII == ===[Olim XXV.] (Anno 1008 aut 1009.)=== ''Sancto et venerabili suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium. '' De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. ==Epistola XIV == ===[Olim XXVI.] (Circa annum 1008.)=== ''Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo'' LEUTHERICO, ''utinam Dei parvulus orationis suffragium. '' Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete. ==Epistola XV == ===[Olim XXVII.] (Circa annum 1008.) [0207D] === ''Clarissimo patri et archiepisco suo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus. '' Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale. ==Epistola XVI == ===[Olim LXXIII]. (Circa annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' GAUSLINO ''abbati regulariter agere. '' Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis. ==Epistola XVII == ===[Olim XLI]. (Circa annum 1008.)=== ''Fratri et coepiscopo suo'' FULCONI FULBERTUS. Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete. ==Epistola XVIII == ===[Olim LXXIV]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus'' G. ''suo clerico. '' Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim. ==Epistola XIX == ===[Olim LXXV]. (Post annum 1008.)=== ''Charo suo'' D. FULBERTUS ''sacerdos. '' Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale. ==Epistola XX == ===[Olim LXXVI]. (Post annum 1008.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo'' HER. Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae. ==Epistola XXI == ===[Olim LXXVII]. (Post annum 1008.) [0210A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A. '' Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete. ==Epistola XXII == ===[Olim LXXVIII]. (Post annum 1008.) [0210B] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus'' A. ''episcopo designato quidquid sibi. '' Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium. ==Epistola XXIII == ===[Olim XIV]. (Post annum 1014.) [0210C] === ''Venerando Normannorum principi'' RICHARDO FULBERTUS, ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia. '' Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae11. Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra. ==Epistola XXIV == ===[Olim XVII]. (Anno 1015.) [0211A] === FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus comiti'' GUALERANNO ''et comiti'' GUALTERIO ''caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem. '' Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete. ==Epistola XXV == ===[Olim XII]. (Anno incerto.)=== ''Domino servus, magno praesuli'' FULBERTO HILDEGARIUS ''suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium. '' Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen. ==Epistola XXVI == ===[Olim LXII]. (Anno 1016.)=== ''Fratri'' THEODORICO, FULBERTUS ''sacerdos. '' Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: ''Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, '' et caetera, usque ''subjacebit. '' At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: ''Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. '' In omnibus enim quod irreprehensibile [0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: ''Quaecunque, '' inquit, ''contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. '' Et Rhegiense concilium: ''Sed nec ille, '' inquit, ''deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. '' Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale. ==Epistola XXVII == ===[Olim XCIII]. (Anno 1016 aut 1017.)=== ''Excellentissimo et charo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem. '' Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino. ==Epistola XXVIII == ===[Olim XXVIII]. (Post annum 1017.) [0214C] === ''Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotus sacerdos. '' Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando12 dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus13. Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: ''Argue sapientem, et diliget te'' '' (Prov. IX, 8) '' . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale. ==Epistola XXIX == ===[Olim XL]. (Circa annum 1018.)=== ''Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo'' G. FULBERTUS ''humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa. '' Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: ''Nolite judicare, nolite condemnare, '' et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale. ==Epistola XXX == ===[Olim III]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo regi serenissimo'' ROBERTO FULBERTUS, ''humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere. '' Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes14 , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: ''Ecce ab oriente panditur malum'' '' (Jer. I, 14) '' Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: ''En ab occidente malum'' '' (Ibid.) '' Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum15, depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem16, et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri. ==Epistola XXXI == ===[Olim IV]. (Post annum 1019.)=== ''Domino suo'' ROBERTO, ''regi benignissimo, '' FULBERTUS, ''Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis. '' Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat. ==Epistola XXXII == ===[Olim LXX]. (Post annum 1019.) [0217C] === FULBERTUS ''indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo'' ODILONI ''cum cherubin et seraphin odas loqui. '' Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque17 et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete. ==Epistola XXXIII == ===[Olim LXXI]. (Circa ann. eumd.) [0218A] === ''Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. '' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis. '' Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores. ==Epistola XXXIV == ===[Olim CV.] (Post annum 1019).=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO ''regi ac reginae'' CONSTANTIAE ''utinam in Domino constantissimae, '' FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest. '' Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [''leg. '' Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram. ==Epistola XXXV == ===[Olim VIII. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili fratri et coepiscopo'' FRANCONI FULBERTUS ''salutem. '' Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: « Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [''leg. '' ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri. ==Epistola XXXVI == ===[Olim XXXIX]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Bituricensium praesuli G. '' FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum. '' Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum18, ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete ==Epistola XXXVII == ===[Olim XXIX.]. (Circa annum 1020.)=== ''Venerando Senonensium praesuli'' LEUTHERICO FULBERTUS ''Carnotensis humilis sacerdos. '' Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat. ==Epistola XXXVIII == ===[Olim XLVI]. (Circa annum 1020.)=== A. ''claro Laudunensium praesuli'' FULBERTUS ''Carnotensium sacerdos. '' De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [''alias'' fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale. ==Epistola XXXIX == ===[Olim XLIX] (Circa annum 1020.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R.19 FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale. ==Epistola XL == ===[Olim L]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Silvanectensium episcopo'' R. FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' [0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: ''Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. '' Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale. ==Epistola XLI == ===[Olim LI]. (Circa eumd. an.) [0223A] === FULBERTUS ''episcopus, venerabili consacerdoti suo'' R.20 ''boni propositi finem optimum. '' Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale. ==Epistola XLII == ===[Olim LII]. (Circa eumd. an.)=== ''Venerabili Rothomagensium archipraesuli'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium. '' Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium21 ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete. ==Epistola XLIII == ===[Olim LIII]. (Circa eumd. an.)=== ''Charo suo'' R. FULBERTUS ''episcopus. '' Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua ''Dominus vobiscum'' dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis22. Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale. ==Epistola XLIV == ===[Olim LIV]. (Circa eumd. an.) [0224B] === ''Venerando Remorum archipraesuli'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus. '' Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis ==Epistola XLV == ===[Olim LV]. (Circa an. eumd.)=== ''Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo'' EBALO FULBERTUS ''Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis. '' De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale. ==Epistola XLVI == ===[Olim LVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili archiepiscopo Rothomagensium'' ROB. FULBERTUS ''humilis episc. fideles orationes. '' Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: ''Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt'' '' (Psal. XXII, 4) '' . Vale. ==Epistola XLVII == ===[Olim LVII]. (Circa an. eumd.)=== [0225B] ''Venerabili Leodicensium episc. '' ROGERIO23 FULBERTUS ''Carnotensis omnia charitatis obsequia. '' Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [0225C] erga vos in perpetuum. Valete. ==Epistola XLVIII == ===[Olim LVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerando Lexoviensium pontifici'' ROGERIO FULBERTUS ''Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes. '' Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum24 . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris. ==Epistola XLIX == ===[Olim LIX]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Parisiorum episcopo'' FRANCONI FULBERTUS ''humilis sacerdos. '' Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim. ==Epistola L == ===[Olim LXI] (Circa annum 1020.)=== ''Sancto et venerab. archiepiscopo'' LEUTHERICO FULBERTUS ''episcopus de virtute in virtutem progredi. '' De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale. ==Epistola LI == ===[Olim LXII ''bis'' ]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Venerabili Aurelianorum episcopo'' THEODERICO FULBERTUS ''Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis. '' [0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis25 incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris. ==Epistola LII == ===[Olim LXIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Dilectissimo fratri et coepiscopo suo'' THEODERICO FULBERTUS. Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale. ==Epistola LIII == ===[Olim LXIV]. (Circa an. eumd.) [0227D] === ''Venerabili coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS. De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale. ==Epistola LIV == ===[Olim LXXXV]. (Circa annum 1020). [0228A] === ''In perpetuum diligendo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''sacerdos. '' Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale. ==Epistola LV == ===[Olim LXXXVII]. (Anno 1020 aut 1021.)=== ''Dilectissimo domino suo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis episcopus sanctae virtutis augmentum. '' Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter26. ==Epistola LVI == ===[Olim LXXXVIII]. (Circa annum 1020.)=== ''Benignissimo domino suo regique'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia. '' Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra. ==Epistola LVII == ===[Olim XC]. (Anno 1020.)=== ''Dilectissimo domino suo'' ROBERTO FULBERTUS ''episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino. '' Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae27. Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter. ==Epistola LVIII == ===[Olim CI]. Anno 1020.=== ''Glorioso duci Aquitanorum'' GUILLIELMO FULBERTUS ''episcopus orationis suffragium. '' De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est. Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [0230B] respiramus. ==Epistola LIX == ===[Olim XVI]. (Circa annum 1021.)=== ''Piissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale. ==Epistola LX == ===[Olim XVIII]. (Anno 1021, al. 1024.)=== [0230D] ''Claro suo'' HILDEGARIO FULBERTUS ''humilis episcopus. '' Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale. ==Epistola LXI == ===[Olim XXXVII]. (Circa annum 1021.)=== ''Dilectissimo patri et coepiscopo suo'' GUIDONI FULB. ''orationis suffragium. '' Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale. ==Epistola LXII == ===[Olim XXXVIII]. (Anno 1021.)=== ''Egregie dilecto coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt. ==Epistola LXIII == ===[Olim LXXIX]. (Circa annum 1021). [0231D] === FULBERTUS ''episcoporum humillimus'' HILDEGARIO ''suo salutem. '' Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [0232B] Dominicam, ubi dicitur: ''Domine, exaudi orationem meam, '' statim esset subdenda oratio, quae ex libro ''Sacramentario'' recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone. ==Epistola LXIV == ===[Olim LXXX]. (Anno 1021, al. 1024.)=== FULBERTUS ''humilis episcopus fratri'' HILDEGARIO. Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale. ==Epistola LXV == ===(Olim LXXXI]. (Circa an. eumd.)=== Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: « Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri. » Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: « Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret. » Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: « Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio. » ==Epistola LXVI == ===[Olim LXXXII]. (Circa an. eumd.=== FULBERTUS ''humilis episcopus'' H. ''suo salutem. '' Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te. ==Epistola LXVII == ===[Olim LXXXIII]. (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' R. ''sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo. '' Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale. ==Epistola LXVIII == ===[Olim LXXXIV]. Circa an. eumd.)=== ''Benignissimo atque dilectissimo domino suo'' ROBERTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium sacerdos. '' Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum28 ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale. ==Epistola LXIX == ===[Olim XCVII]. (Anno 1021.)=== ''Nobilissimo regi Danomarchiae'' CNUTO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium. '' Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae29 ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui. ==Epistola LXX == ===[Olim XCVIII]. (Circa an. eumd.)=== ''Nobili comiti'' S., FULBERT. ''Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes. '' [0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete. ==Epistola LXXI == ===[Olim CII]. (Anno 1021.) [0236A] === ''Clarissimo duci Aquitanorum'' GUILLELMO FULBERTUS ''episcopus, utile et honestum. '' Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium30, quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter. ==Epistola LXXII == ===[Olim CIII). (Anno 1021.)=== ''Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum'' GUILLELMO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna. '' Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te. ==Epistola LXXIII == ===[Olim CIV]. (Circa annum 1022.) [0237A] === ''Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum'' GUILLIELMO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia. '' Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris. ==Epistola LXXIV == ===[Olim XXX] (Anno 1022.)=== ''Sacro Senonensium archipraesuli'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem. '' Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus. ==Epistola LXXV == ===[Olim XXXI]. (Circa an. eumd.) [0238A] === ''Patri ac primati suo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''episcopus. '' Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem31 loquor [0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati. ==Epistola LXXVI == ===[Olim XXXII]. (Circa an. eumd.)=== ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium. '' Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda. ==Epistola LXXVII == ===[Olim XXXIII]. (Circa an. eumd.) [0238C] === ''Venerabili Senonensium archiepiscopo'' LEUTHERICO, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve. '' Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale. ==Epistola LXXVIII == ===[Olim XCV]. (Circa annum 1022.) [0239A] === ''Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXIX == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1022.)=== ''Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola LXXX == ===[Olim XCVII]. (Circa annum 1022.)=== ''Pio regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, [0239B] omnia fidelia. '' Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: « Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo. » Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex. ==Epistola LXXXI == ===[Olim XIII]. (Anno 1023.)=== ''Domino suo'' ROBERTO ''regi benignissimo, '' FULBERTUS ''humilis sacerdos in perpetuum vigere. '' Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [0240C] colloquio32, non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter. ==Epistola LXXXII == ===[Olim XLVIII]. (Circa annum 1023.)=== ''Venerabili Turonensium archipraesuli'' ARNULFO, FULBERTUS33 ''humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter. '' [0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete. ==Epistola LXXXIII == ===[Olim XV]. (Anno 1024.)=== ''Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege Francorum.) ==Epistola LXXXIV == ===[Olim XXII.]. (Anno 1024.)=== ''Domino sancto et universali papae'' JOANNI, FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia. '' [0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat. ==Epistola LXXXV == ===[Olim XCIV]. (Anno 1024.)=== ''Dilectissimo domino suo regi'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus, omnia decentia regem. '' Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( ''Bellême, '' castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( ''Chevreuse'' ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale. ==Epistola LXXXVI == ===[Olim XX]. (Circa annum 1025.)=== ''Venerabili viro et consacerdoti suo'' FRANCONI FULBERTUS ''ea quae sunt verae pacis. '' [0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [0243B] tecum, ut ait: ''Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi'' '' (Matth. XXVIII, 20) '' . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: ''Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus'' '' (Isa. VIII, 9) '' . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale. ==Epistola LXXXVII == ===[Olim XLII]. (Circa annum 1025.)=== ''Patri et coepiscopo'' FRANCONI, FULBERTUS ''episcopus. '' Gualeranno misi litteras hujusmodi: ''Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. '' Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum. ==Epistola LXXXVIII == ===[Olim XLIII]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum'' F. ''cum venerit Dominus invenerit vigilantem. '' Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete. ==Epistola LXXXIX == ===[Olim XLIV]. (Circa an. eumd.)=== ''Sancto et sapienti viro'' G. ''abbati et archiepiscopo, '' F. ''humilis episcopus, verae dilectionis affectum. '' Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: ''Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, '' etc. '' (Galat. VI, 1) '' . Vale. ==Epistola XC == ===[Olim XLV] Circa an. eumd.)=== ''Domino Patri et coepiscopo suo'' A., FULBERTUS, ''omnium expetendorum summa. '' Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete. ==Epistola XCI == ===[Olim LXXII]. (Anno 1025.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus, '' RICHARDO ''abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium. '' Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [''f. '' laesi ''vel'' tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete. ==Epistola XCII == ===[Olim''. '' XCII]. (Anno 1025)=== ''Regi sacerdos, domino fidelis, '' ROBERTO FULBERTUS. [0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper ==Epistola XCIII == ===[Olim XCVI]. (Circa annum 1025.)=== ''Odonis comitis ad Robertum Francorum regem. '' (Vide infra in ROBERTO rege.) ==Epistola XCIV == ===[Olim XCIX]. (Circa annum 1025.)=== FULBERTUS ''Carnotensium humilis episcopus, '' FULCONI ''comiti salutem. '' Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam. ==Epistola XCV == ===[Olim C] (Circa an. eumd.)=== FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensium episcopus comiti'' FULCONI ''commonitorium salutis. '' Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere. ==Epistola XCVI == ===[Olim XI]. (Circa annum 1026.)=== ''Venerando Parisiorum antistiti'' FRANCONI, FULBERTUS ''Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus. '' Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [0247B] esse videtur. Valete. ==Epistola XCVII == ===[Olim''. '' XXXIV]. (Circa annum 1026)=== LEUTHERICUS ''Senonensium archiepiscopus et'' FULBERTUS ''Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique. '' Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis34: « Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. » Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est35:Ex operum specie clarescunt intima cordisis itaque pro contumacia sua qua poena dignus sit, si ruina angeli non sufficit ad exemplum, contumacis Core manifestat interitus. Pro perfidia vero sua et contumeliosa maledictione, quid meruerit, suspendium Judae, et sororis Aaron lepra testatur. [0248C] O hominem infelicem nimium, cui tam horrenda tempestas divinae ultionis incumbit! Condemnat illum Testamentum Vetus his verbis: ''Qui maledixerit patri, morte moriatur'' '' (Exod. XXI, 17) '' . Condemnat illum lex Christianorum judicum hac sententia: Si quis episcopo aliquam injuriam, aut injustam dehonorationem fecerit, de vita componat, et omnia quae habere visus fuerit, Ecclesiae cui praeesse dignoscitur, integerrime socientur. Excommunicat illum Gangrense concilium c. 7 et 8; degradat illum Carthaginense concilium cap. 57, sed et alia plura. Quapropter et nos a sanctorum Patrum sententia discrepare nolentes, consequenter illum a communione separamus, quantum nostrae potestati conceditur, [0248D] donec resipiscat et episcopo suo digne humiliatus satisfaciat: et nisi cito resipiscens ad satisfactionem venerit, in plenaria synodo perpetuo anathemate feriatur. Mandamus autem vobis ut ipsi Lisiardo has litteras ostendatis, ut tam horrenda pericula, vel graviter admonitus exire meminerit. Patet enim adhuc evadendi locus, dicente Domino per Ezechielem: ''Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur'' '' (Ezech. XVIII, 21) '' . Et per Joannem: ''Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis, et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem [0249A] Jesum justum, ipse est exoratio pro peccatis nostris'' '' (I Joan. II, 1) '' . Et ipse Dominus ait: ''Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia'' '' (Luc. XV. 10) '' . Certum enim habet catholica fides, ut verbis beati Fulgentii utar, quia quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Dei non solnm corporis sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam mox habebit. Verum, ut ait Pater Augustinus, qui veniam poenitenti promisit, dissimulanti diem crastinum non spopondit. Rogamus etiam, fratres, ut domnum F. [0249B] venerabilem episcopum vice nostra salutare et confortare memineritis; certo scientes sua tristia nostra esse, nostra prospera sua. Valete cum ipso. ==Epistola XCVIII == ===[Olim XXXV]. (Circa an. eumd.) === == ''Dilecto Patri et coepiscopo suo ''G., FULBERTUS ''vivere, et valere. '' Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale. ==Epistola XCIX == ===[Olim XXXVI]. (Circa an. eumd.)=== ''Charo Patri et coepiscopo suo'' GUIDONI, FULBERTUS. Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra. ==Epistola C == ===[Olim LXXXIX]. (Circa annum 1026.)=== ''Dilectissimo domino regique'' ROBERTO, FULBERTUS ''humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis. '' De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete. ==Epistola CI == ===[Olim''. '' XCI]. (Circa annum 1026.)=== ''Serenissimo regi Francorum'' ROBERTO FULBERTUS ''humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest. '' Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale. ==Epistola CII == ===[Olim LX]. (Anno 1027.) [0251A] === ''Venerabili patri et coepiscopo suo'' G. FULBERTUS. Ad benedictionem Henrici regiae prolis36 voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale. ==Epistola CIII == ===[Olim''. '' LXV]. (Anno 1027.) [0251B] === ''Dilectissimo coepiscopo suo'' ODOLRICO FULBERTUS, ''ex animo quidquid verus amicus. '' Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale. ==Epistola CIV == ===[Olim LXVI]. (Circa annum 1027.)=== ''Dilecto suo'' O. FULBERTUS. Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei. ==Epistola CV == ===[Olim LXVII]. (Circa annum 1027.) [0252A] === ''Venerabili Patri suo'' ODILONI, FULBERTUS ''sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium. '' Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete. ==Epistola CVI == ===[Olim LXVIII]. (Circa annum 1027.) [0252B] === ''Prudenter et praeclare magnifico Patri'' O. FULBERTUS ''suus. '' Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum37. Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale. ==Epistola CVII == ===[Olim LXIX].=== ''Sanctissimo atque dilectissimo Patri'' O., FULBERTUS ''humilis sacerdos, orationis suffragium. '' Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant. ==Epistola CVIII. == ===[Olim LXXXXVI]. (Anno 1027.)=== ''Regi sacerdos'' ROBERTO, FULBERTUS, ''fidelis et pronus. '' Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via38, R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter39. ==Epistola CIX == ===[Olim CVI]. (Circa annum 1027.)=== [0253C] ''Dilectissimo domino suo'' FULBERTO ''episcopo'' H., ''ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam. '' Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas. [0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui, Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam. Invidiam nimio cultu vitare memento Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est. Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim. ==Epistola CX == ===[Olim CVII]. (Circa annum 1027.)=== Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: ''Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis'' '' (Joan. XIV, 27) '' ; et iterum: ''In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem'' '' (Joan. XIII, 35) '' ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit. ==Epistola CXI == ===[Olim CVIII.] (Circa annum 1027.)=== ''Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum. '' (Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.) ==Epistola CXII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium. ''De episcopis ad bella procedentibus. '' == ===(Martene, ''Thesaurus Anecdotorum, '' tom. I, col. 150, ex. ms. S. Remigii Remensis.)=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus humilis,'' HILDEGARIO ''fratri salutem.'' Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est. [0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? ''Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei'' '' (II Cor. X, 4, 5) '' . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: ''Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae'' '' (Rom. XII, 19) '' . Et Dominus ad discipulos loquitur: ''Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [0256A] aliam'' '' (Matth. X, 23) '' . Et: ''Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram'' '' (Matth. V, 39) '' . Et: ''Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium'' '' (Ibid., 40) '' . Et iterum: ''In patientia vestra possidebitis animas vestras'' '' (Luc. XXI, 19) '' . Scimus enim qui dixit: ''Mihi vindictam et ego retribuam'' '' (Rom. XII, 19) '' . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria '' (Exod. XVII, 11) '' . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: ''Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [0256B] ambulare'' '' (I Joan. II. 6) '' , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum '' (Matth. XXVI, 53) '' ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus '' (I Petr. II, 22) '' , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum '' (Isa. LIII, 7) '' . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: ''Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt'' '' (Matth. XXVI, 32) '' . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: « Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret. » Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat. » Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: « Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente '' (Matth. V, 38) '' ; nunc verberanti [0256D] maxillam praebemus et alteram '' (Ibid., 39) '' . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: ''Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime'' '' (Psal. XLIV, 4) '' ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit '' (Matth. XXVI, 32) '' . » ] « Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis. » Et alibi: « Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum. » Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: « Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere. » Item de eadem re in eadem epistola: « Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor. » Origenes quoque exponens illud de Evangelio: ''Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos'' '' (Matth. IX, 15) '' , sic dicit: « Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt. » Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: « Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: ''Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [0257C] lupos'' '' (Matth. X, 16) '' . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet. » Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: « Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. » Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [0258A] « Christi miles sum, pugnare mihi non licet. » Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: ''Erue eos qui ducuntur ad mortem. '' Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [0258B] Veteris ac Novi Testamenti: « Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere? » Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: « Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini. » Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: « Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat. » Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: « Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo. » Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. « Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [0258D] ''Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis'' '' (Act. VI, 2) '' . » Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: « Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit. » Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: ''Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt'' '' (Luc. XXIII, 34) '' . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: ''Inveni, '' inquit, ''virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam'' '' (Psal. LXXXVIII, 21) '' ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit '' (I Par. XXVIII) '' . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: ''Qui indigne manducat, judicium sibi manducat'' '' (I Cor. XI, 29) '' . Unde admonens nos Ambrosius dicit: « Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare. » Et [0259C] B. Hieronymus in Psalmo: « Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant. » Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: « Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent. » [0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: « Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent. » Et alibi: « Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita. » Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: ''Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit'' '' (Gal. I, 8) '' . Qui etiam [0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale. ==Epistola CXIII. <br>Fulberti Carnotensis episcopi ad Hildegarium == ===[Apud Galland., ''Bibliotheca Vet. Patr., '' tom. XIV, pag. 190.]=== FULBERTUS, ''Carnotensium episcopus'', HILDEGARIO ''salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.'' Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum '' (epist. 52) '' : « Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat. » Item ad Pammachium '' (epist. 48) '' : « Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. » Unde Isidorus: « Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium. » Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat. Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum '' (epist. 13, sub med.) '' : « Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat. » Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: « Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant. » Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: « Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris. » Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium. His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis '' (lib. II, cap. 28 sub init.) '' : « Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis? » Et post pauca: « Nunquid dictum est sancto Laurentio: « Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere? » Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet. » Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur '' (Ibid.) '' : « Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt. » Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae '' (lib. VI, epist. 35) '' : « Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare. » Item idem Fortunato [0262B] episcopo Phanensi '' (Ibid., epist. 13) '' : « Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta. » Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [0262C] Larissaeo '' (lib. II, epist. 7, ante fin.) '' : « Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus. » Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui. Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere. [0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: ''Principes, '' inquit, ''vestri socii furum, '' qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale. 2sahzy1kuf7idnmpb2hh14rfm4nsa0p 104 81999 264922 2026-05-07T21:22:52Z Trooper57 22870 /* Problematic */ 264922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Trooper57" />{{rh||{{sc|de Insectis Lib. VII.}}|257}}</noinclude>ver{{s}}us {{s}}uperiora. Totum caput ac collum {{et}} oculi epatici coloris ex{{s}}anguis {{s}}eu olivacei: reliquum corpus {{et}} crura ca{{s}}tanei {{s}}plendentis: ubique etiam raros pilos habet argenteos, pr{{ae}}terquam in te{{s}}ta dor{{s}}ali, in fronte tria punctula triangularim po{{s}}ita coloris rubini; du{{ae}} conic{{ae}} macul{{ae}} in te{{s}}ta dor{{s}}ali {{s}}unt nigr{{ae}}. Circa ve{{s}}peram in {{s}}ilvis {{et}} fruticetis ingens multitudo horum in{{s}}ectorum auditur; abhorum enim truncis ad{{s}}identes ingentem excitant {{s}}trepitum, qui incipit ''gir, guir'', {{et}} mox continuatur ''{{s}}is {{s}}is {{s}}is'', {{et}}c. centies vel pluries uno {{s}}piritu: ex continuato clamore denique rumpitur. Ego mortuos per dor{{s}}i longitudinem ruptos, trunco arboris adh{{ae}}re{{s}}centes, {{s}}{{ae}}pe vidi. {{Imago deest}} {{sc|Nhativ}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Mo{{s}}quito {{SIC|pe{{s}}nilongo|pernilongo}}'' Lu{{s}}itanis; {{Gothica|Langbeen}} Belgis: culex e{{s}}t tinniulus parvus: capitulo obrotundo, cui duo cirrhi paululum incurvati ad{{s}}tant; ad quemlibet in minurum oculum longus e{{s}}t cirrhus, pilis longis ad utroque latere, ordine decoratus, u{{s}}que ultra medietatem, mu{{s}}carii modo, extremitates pilos breviu{{s}}culos habet. Corpus ellipticum, {{s}}ex habet crura, longa, tribus internodiis con{{s}}tantia, ultima {{s}}ectio teres, longi{{s}}{{s}}ima: in extremitate longo ro{{s}}tillo {{s}}anguinem ex{{s}}ugit: al{{ae}} illi du{{ae}} in po{{s}}tica parte medi{{ae}} {{s}}ectionis. Totum in{{s}}ectum ve{{s}}titur pilis {{s}}ubtilibus brevibus {{s}}lave{{s}}centibus. Media {{s}}ectio nigra, variegata maculis ob{{s}}cure flavis; ultima ob{{s}}cure flava, undata nigro, annulorum fere modo, {{et}} ubi in{{s}}ectina, longiores habet pilos. Caput nigrum flavo mixtum. Ro{{s}}trum cum {{s}}uis cirrhis punctulatim nigro ob{{s}}cure flave{{s}}cit. Cirrhi reliqui duo pilo{{s}}i pallide flavi cum pilis, {{et}} cirrhi ip{{s}}i punctula nigra ordine po{{s}}ita continent. In{{s}}ectum admodum frequens noctu in palu{{s}}tribus ut {{et}} maritimis locis, pungit acerrime, etiam per linea ve{{s}}timenta {{et}} maximum pruritum excitat; mole{{s}}tiam {{s}}imul {{s}}ummam parit tinniula {{s}}ua voce. Multas {{s}}{{ae}}pe noctes in{{s}}omnes eju{{s}}jus in{{s}}ecti cau{{s}}a: nec igne nec alia re abigi pote{{s}}t, unicum remedium habetur, {{s}}ed non ita proficuum, ut accendatur fimus bubulus {{s}}iccatus, cujus fumo paululum arcentur. Icon permegascopium fuit delineata. {{sc|Annotatio}}. Quidam ajunt hoc in{{s}}ectum à Bra{{s}}ilianis vocari Yatium, gignit autem h{{ae}}c regio {{et}} aliud culicum genus ignavum {{et}} man{{s}}uetum, quamvis hominibus valde importunum, at nullo mucrone armatum, vocant ''Ietinga''. Item aliud quod ''marigui'' vocatur, minuti{{s}}{{s}}imum quidem {{s}}ed tam crudeliter homines affligens ut vix tolerari po{{s}}{{s}}it. {{c|{{sc|Cap. XI.}}}} {{c|{{larger|''In{{s}}ectum innominatum. Apeare. Manganai. Mangagai. Auricularia. Milliped{{ae}} {{s}}pecies. Scarab{{ae}}us parvus. Locu{{s}}ta atra. In{{s}}ectum in{{s}}tar fuci.''}}}} {{Initiumstilatum|I}}{{sc|Nsectvm}} (cujus nomen ab Auctore non prodiditur) Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}} facie, tres digitos longum: crura habet {{s}}ex: Forcipes pro dentibus; Cirrhos duos: Te{{s}}ta {{s}}uperius tectum in{{s}}tar Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}}; in totum cinerei e{{s}}t coloris: {{s}}ed forcipes rubri {{s}}unt coloris. {{Imago deest}} {{sc|Apeare}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; in{{s}}ectum e{{s}}t corpore ovali compre{{s}}{{s}}o, fab{{ae}} minoris magnitudine, f{{ae}}tens ut {{Gothica|Geepe}} no{{s}}tras: capitulum habet rotundum, ro{{s}}tello longo acuminato: duo cornicula longa, quorum quodlibet nodum unum quasi in medio habet: Crura {{s}}ex, nulla alas; corpus egregie variegatum luteo, ru{{s}}{{s}}o {{et}} ob{{s}}cure cœruleo, flavo item quo corpus fimbriatum e{{s}}t. Caput luteum, cornicula nigra; crura alternatim variegata luteo {{et}} nigro, in medio dor{{s}}o duo puncta ferrea habet. {{sc|Mangangai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Bizeuro Lu{{s}}itanis. Fucus e{{s}}t, magnitudine {{et}} figura ut no{{s}}trates, totus niger, ad tactum ut {{s}}ericum villo{{s}}um, excepto in anterioris {{s}}ectionis {{s}}ummitate ubi albicat. Crura habet {{s}}ex nigra; alas quatuor nigras, duo cornicula in capite item nigra: oculos magnos ellipticos, ro{{s}}tellum acuminatum; {{s}}u{{s}}urrum edit ut no{{s}}trates {{s}}ic. {{sc|Mangagai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, item fucus, qui in{{s}}tar no{{s}}tratis circumvolitat {{et}} {{s}}u{{s}}urrum edit: totum corpus pilo{{s}}um, {{s}}plendens, nigrum, in{{s}}tar holoserici nigri villo{{s}}i, excepto in anterioris {{s}}ectionis superiore parte ubi ex albo flave{{s}}cit, {{et}} in medio habet maculam {{s}}plendide nigram; oculos habet magnos lenticularis figur{{ae}}, coloris marmorei albi {{s}}plendentis: ro{{s}}trum nigrum, acutum, rectum: duo cornicula nigra; crura {{s}}ex nigra, pilo{{s}}a: alas quatuor nigras {{s}}plendentes {{et}} {{s}}ubviridicantes.<noinclude>{{rh||Kk|{{sc|Forci-}}}}</noinclude> cf7in2nu3yn30074etu7b3rc9o5rs55 264923 264922 2026-05-07T21:29:22Z Trooper57 22870 /* Proofread */ 264923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh||{{sc|de Insectis Lib. VII.}}|257}}</noinclude>ver{{s}}us {{s}}uperiora. Totum caput ac collum {{et}} oculi epatici coloris ex{{s}}anguis {{s}}eu olivacei: reliquum corpus {{et}} crura ca{{s}}tanei {{s}}plendentis: ubique etiam raros pilos habet argenteos, pr{{ae}}terquam in te{{s}}ta dor{{s}}ali, in fronte tria punctula triangularim po{{s}}ita coloris rubini; du{{ae}} conic{{ae}} macul{{ae}} in te{{s}}ta dor{{s}}ali {{s}}unt nigr{{ae}}. Circa ve{{s}}peram in {{s}}ilvis {{et}} fruticetis ingens multitudo horum in{{s}}ectorum auditur; abhorum enim truncis ad{{s}}identes ingentem excitant {{s}}trepitum, qui incipit ''gir, guir'', {{et}} mox continuatur ''{{s}}is {{s}}is {{s}}is'', {{et}}c. centies vel pluries uno {{s}}piritu: ex continuato clamore denique rumpitur. Ego mortuos per dor{{s}}i longitudinem ruptos, trunco arboris adh{{ae}}re{{s}}centes, {{s}}{{ae}}pe vidi. [[File:Mosquito - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|300px]] {{sc|Nhativ}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Mo{{s}}quito {{SIC|pe{{s}}nilongo|pernilongo}}'' Lu{{s}}itanis; {{Gothica|Langbeen}} Belgis: culex e{{s}}t tinniulus parvus: capitulo obrotundo, cui duo cirrhi paululum incurvati ad{{s}}tant; ad quemlibet in minurum oculum longus e{{s}}t cirrhus, pilis longis ad utroque latere, ordine decoratus, u{{s}}que ultra medietatem, mu{{s}}carii modo, extremitates pilos breviu{{s}}culos habet. Corpus ellipticum, {{s}}ex habet crura, longa, tribus internodiis con{{s}}tantia, ultima {{s}}ectio teres, longi{{s}}{{s}}ima: in extremitate longo ro{{s}}tillo {{s}}anguinem ex{{s}}ugit: al{{ae}} illi du{{ae}} in po{{s}}tica parte medi{{ae}} {{s}}ectionis. Totum in{{s}}ectum ve{{s}}titur pilis {{s}}ubtilibus brevibus {{s}}lave{{s}}centibus. Media {{s}}ectio nigra, variegata maculis ob{{s}}cure flavis; ultima ob{{s}}cure flava, undata nigro, annulorum fere modo, {{et}} ubi in{{s}}ectina, longiores habet pilos. Caput nigrum flavo mixtum. Ro{{s}}trum cum {{s}}uis cirrhis punctulatim nigro ob{{s}}cure flave{{s}}cit. Cirrhi reliqui duo pilo{{s}}i pallide flavi cum pilis, {{et}} cirrhi ip{{s}}i punctula nigra ordine po{{s}}ita continent. In{{s}}ectum admodum frequens noctu in palu{{s}}tribus ut {{et}} maritimis locis, pungit acerrime, etiam per linea ve{{s}}timenta {{et}} maximum pruritum excitat; mole{{s}}tiam {{s}}imul {{s}}ummam parit tinniula {{s}}ua voce. Multas {{s}}{{ae}}pe noctes in{{s}}omnes eju{{s}}jus in{{s}}ecti cau{{s}}a: nec igne nec alia re abigi pote{{s}}t, unicum remedium habetur, {{s}}ed non ita proficuum, ut accendatur fimus bubulus {{s}}iccatus, cujus fumo paululum arcentur. Icon permegascopium fuit delineata. {{sc|Annotatio}}. Quidam ajunt hoc in{{s}}ectum à Bra{{s}}ilianis vocari Yatium, gignit autem h{{ae}}c regio {{et}} aliud culicum genus ignavum {{et}} man{{s}}uetum, quamvis hominibus valde importunum, at nullo mucrone armatum, vocant ''Ietinga''. Item aliud quod ''marigui'' vocatur, minuti{{s}}{{s}}imum quidem {{s}}ed tam crudeliter homines affligens ut vix tolerari po{{s}}{{s}}it. {{c|{{sc|Cap. XI.}}}} {{c|{{larger|''In{{s}}ectum innominatum. Apeare. Manganai. Mangagai. Auricularia. Milliped{{ae}} {{s}}pecies. Scarab{{ae}}us parvus. Locu{{s}}ta atra. In{{s}}ectum in{{s}}tar fuci.''}}}} {{Initiumstilatum|I}}{{sc|Nsectvm}} (cujus nomen ab Auctore non prodiditur) Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}} facie, tres digitos longum: crura habet {{s}}ex: Forcipes pro dentibus; Cirrhos duos: Te{{s}}ta {{s}}uperius tectum in{{s}}tar Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}}; in totum cinerei e{{s}}t coloris: {{s}}ed forcipes rubri {{s}}unt coloris. [[File:Apeare - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|100px]] {{sc|Apeare}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; in{{s}}ectum e{{s}}t corpore ovali compre{{s}}{{s}}o, fab{{ae}} minoris magnitudine, f{{ae}}tens ut {{Gothica|Geepe}} no{{s}}tras: capitulum habet rotundum, ro{{s}}tello longo acuminato: duo cornicula longa, quorum quodlibet nodum unum quasi in medio habet: Crura {{s}}ex, nulla alas; corpus egregie variegatum luteo, ru{{s}}{{s}}o {{et}} ob{{s}}cure cœruleo, flavo item quo corpus fimbriatum e{{s}}t. Caput luteum, cornicula nigra; crura alternatim variegata luteo {{et}} nigro, in medio dor{{s}}o duo puncta ferrea habet. {{sc|Mangangai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Bizeuro Lu{{s}}itanis. Fucus e{{s}}t, magnitudine {{et}} figura ut no{{s}}trates, totus niger, ad tactum ut {{s}}ericum villo{{s}}um, excepto in anterioris {{s}}ectionis {{s}}ummitate ubi albicat. Crura habet {{s}}ex nigra; alas quatuor nigras, duo cornicula in capite item nigra: oculos magnos ellipticos, ro{{s}}tellum acuminatum; {{s}}u{{s}}urrum edit ut no{{s}}trates {{s}}ic. {{sc|Mangagai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, item fucus, qui in{{s}}tar no{{s}}tratis circumvolitat {{et}} {{s}}u{{s}}urrum edit: totum corpus pilo{{s}}um, {{s}}plendens, nigrum, in{{s}}tar holoserici nigri villo{{s}}i, excepto in anterioris {{s}}ectionis superiore parte ubi ex albo flave{{s}}cit, {{et}} in medio habet maculam {{s}}plendide nigram; oculos habet magnos lenticularis figur{{ae}}, coloris marmorei albi {{s}}plendentis: ro{{s}}trum nigrum, acutum, rectum: duo cornicula nigra; crura {{s}}ex nigra, pilo{{s}}a: alas quatuor nigras {{s}}plendentes {{et}} {{s}}ubviridicantes.<noinclude>{{rh||Kk|{{sc|Forci-}}}}</noinclude> 6hwz2ght11e5iyswpzcl1k77j6u2k6d 264924 264923 2026-05-07T21:34:27Z Trooper57 22870 264924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh||{{sc|de Insectis Lib. VII.}}|257}}</noinclude><section begin="X"/>ver{{s}}us {{s}}uperiora. Totum caput ac collum {{et}} oculi epatici coloris ex{{s}}anguis {{s}}eu olivacei: reliquum corpus {{et}} crura ca{{s}}tanei {{s}}plendentis: ubique etiam raros pilos habet argenteos, pr{{ae}}terquam in te{{s}}ta dor{{s}}ali, in fronte tria punctula triangularim po{{s}}ita coloris rubini; du{{ae}} conic{{ae}} macul{{ae}} in te{{s}}ta dor{{s}}ali {{s}}unt nigr{{ae}}. Circa ve{{s}}peram in {{s}}ilvis {{et}} fruticetis ingens multitudo horum in{{s}}ectorum auditur; abhorum enim truncis ad{{s}}identes ingentem excitant {{s}}trepitum, qui incipit ''gir, guir'', {{et}} mox continuatur ''{{s}}is {{s}}is {{s}}is'', {{et}}c. centies vel pluries uno {{s}}piritu: ex continuato clamore denique rumpitur. Ego mortuos per dor{{s}}i longitudinem ruptos, trunco arboris adh{{ae}}re{{s}}centes, {{s}}{{ae}}pe vidi. [[File:Mosquito - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|300px]] {{sc|Nhativ}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Mo{{s}}quito {{SIC|pe{{s}}nilongo|pernilongo}}'' Lu{{s}}itanis; {{Gothica|Langbeen}} Belgis: culex e{{s}}t tinniulus parvus: capitulo obrotundo, cui duo cirrhi paululum incurvati ad{{s}}tant; ad quemlibet in minurum oculum longus e{{s}}t cirrhus, pilis longis ad utroque latere, ordine decoratus, u{{s}}que ultra medietatem, mu{{s}}carii modo, extremitates pilos breviu{{s}}culos habet. Corpus ellipticum, {{s}}ex habet crura, longa, tribus internodiis con{{s}}tantia, ultima {{s}}ectio teres, longi{{s}}{{s}}ima: in extremitate longo ro{{s}}tillo {{s}}anguinem ex{{s}}ugit: al{{ae}} illi du{{ae}} in po{{s}}tica parte medi{{ae}} {{s}}ectionis. Totum in{{s}}ectum ve{{s}}titur pilis {{s}}ubtilibus brevibus {{s}}lave{{s}}centibus. Media {{s}}ectio nigra, variegata maculis ob{{s}}cure flavis; ultima ob{{s}}cure flava, undata nigro, annulorum fere modo, {{et}} ubi in{{s}}ectina, longiores habet pilos. Caput nigrum flavo mixtum. Ro{{s}}trum cum {{s}}uis cirrhis punctulatim nigro ob{{s}}cure flave{{s}}cit. Cirrhi reliqui duo pilo{{s}}i pallide flavi cum pilis, {{et}} cirrhi ip{{s}}i punctula nigra ordine po{{s}}ita continent. In{{s}}ectum admodum frequens noctu in palu{{s}}tribus ut {{et}} maritimis locis, pungit acerrime, etiam per linea ve{{s}}timenta {{et}} maximum pruritum excitat; mole{{s}}tiam {{s}}imul {{s}}ummam parit tinniula {{s}}ua voce. Multas {{s}}{{ae}}pe noctes in{{s}}omnes eju{{s}}jus in{{s}}ecti cau{{s}}a: nec igne nec alia re abigi pote{{s}}t, unicum remedium habetur, {{s}}ed non ita proficuum, ut accendatur fimus bubulus {{s}}iccatus, cujus fumo paululum arcentur. Icon permegascopium fuit delineata. {{sc|Annotatio}}. Quidam ajunt hoc in{{s}}ectum à Bra{{s}}ilianis vocari Yatium, gignit autem h{{ae}}c regio {{et}} aliud culicum genus ignavum {{et}} man{{s}}uetum, quamvis hominibus valde importunum, at nullo mucrone armatum, vocant ''Ietinga''. Item aliud quod ''marigui'' vocatur, minuti{{s}}{{s}}imum quidem {{s}}ed tam crudeliter homines affligens ut vix tolerari po{{s}}{{s}}it. <section end="X"/> <section begin="XI"/>{{c|{{sc|Cap. XI.}}}} {{c|{{larger|''In{{s}}ectum innominatum. Apeare. Manganai. Mangagai. Auricularia. Milliped{{ae}} {{s}}pecies. Scarab{{ae}}us parvus. Locu{{s}}ta atra. In{{s}}ectum in{{s}}tar fuci.''}}}} {{Initiumstilatum|I}}{{sc|Nsectvm}} (cujus nomen ab Auctore non prodiditur) Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}} facie, tres digitos longum: crura habet {{s}}ex: Forcipes pro dentibus; Cirrhos duos: Te{{s}}ta {{s}}uperius tectum in{{s}}tar Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}}; in totum cinerei e{{s}}t coloris: {{s}}ed forcipes rubri {{s}}unt coloris. [[File:Apeare - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|100px]] {{sc|Apeare}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; in{{s}}ectum e{{s}}t corpore ovali compre{{s}}{{s}}o, fab{{ae}} minoris magnitudine, f{{ae}}tens ut {{Gothica|Geepe}} no{{s}}tras: capitulum habet rotundum, ro{{s}}tello longo acuminato: duo cornicula longa, quorum quodlibet nodum unum quasi in medio habet: Crura {{s}}ex, nulla alas; corpus egregie variegatum luteo, ru{{s}}{{s}}o {{et}} ob{{s}}cure cœruleo, flavo item quo corpus fimbriatum e{{s}}t. Caput luteum, cornicula nigra; crura alternatim variegata luteo {{et}} nigro, in medio dor{{s}}o duo puncta ferrea habet. {{sc|Mangangai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Bizeuro Lu{{s}}itanis. Fucus e{{s}}t, magnitudine {{et}} figura ut no{{s}}trates, totus niger, ad tactum ut {{s}}ericum villo{{s}}um, excepto in anterioris {{s}}ectionis {{s}}ummitate ubi albicat. Crura habet {{s}}ex nigra; alas quatuor nigras, duo cornicula in capite item nigra: oculos magnos ellipticos, ro{{s}}tellum acuminatum; {{s}}u{{s}}urrum edit ut no{{s}}trates {{s}}ic. {{sc|Mangagai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, item fucus, qui in{{s}}tar no{{s}}tratis circumvolitat {{et}} {{s}}u{{s}}urrum edit: totum corpus pilo{{s}}um, {{s}}plendens, nigrum, in{{s}}tar holoserici nigri villo{{s}}i, excepto in anterioris {{s}}ectionis superiore parte ubi ex albo flave{{s}}cit, {{et}} in medio habet maculam {{s}}plendide nigram; oculos habet magnos lenticularis figur{{ae}}, coloris marmorei albi {{s}}plendentis: ro{{s}}trum nigrum, acutum, rectum: duo cornicula nigra; crura {{s}}ex nigra, pilo{{s}}a: alas quatuor nigras {{s}}plendentes {{et}} {{s}}ubviridicantes. <section end="XI"/><noinclude>{{rh||Kk|{{sc|Forci-}}}}</noinclude> acqi8df6rmcth8gw57p01cra6rphprb 264945 264924 2026-05-08T04:27:53Z EnaldoSS 18086 /* Bis lecta */ 264945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Insectis Lib. VII.}}|257}}</noinclude><section begin="X"/>ver{{s}}us {{s}}uperiora. Totum caput ac collum {{et}} oculi epatici coloris ex{{s}}anguis {{s}}eu olivacei: reliquum corpus {{et}} crura ca{{s}}tanei {{s}}plendentis: ubique etiam raros pilos habet argenteos, pr{{ae}}terquam in te{{s}}ta dor{{s}}ali, in fronte tria punctula triangulatim po{{s}}ita coloris rubini; du{{ae}} conic{{ae}} macul{{ae}} in te{{s}}ta dor{{s}}ali {{s}}unt nigr{{ae}}. Circa ve{{s}}peram in {{s}}ilvis {{et}} fruticetis ingens multitudo horum in{{s}}ectorum auditur; arborum enim truncis a{{s}}{{s}}identes ingentem excitant {{s}}trepitum, qui incipit ''gir, guir'', {{et}} mox continuatur ''{{s}}is {{s}}is {{s}}is'', {{et}}c. centies vel pluries uno {{s}}piritu: ex continuato clamore denique rumpitur. Ego mortuos per dor{{s}}i longitudinem ruptos, trunco arboris adh{{ae}}re{{s}}centes, {{s}}{{ae}}pe vidi. [[File:Mosquito - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|300px]] {{sc|Nhativ}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Mo{{s}}quito pe{{s}}ni longo'' Lu{{s}}itanis; {{Gothica|Langbeen}} Belgis: culex e{{s}}t tinnulus parvus: capitulo obrotundo, cui duo cirrhi paululum incurvati ad{{s}}tant; ad quemlibet nimirum oculum longus e{{s}}t cirrhus, pilis longis ab utroque latere, ordine decoratus, u{{s}}que ultra medietatem, mu{{s}}carii modo, extremitas pilos breviu{{s}}culos habet. Corpus ellypticum, {{s}}ex habet crura, longa, tribus internodiis con{{s}}tantia, ultima {{s}}ectio teres, longi{{s}}{{s}}ima: in extremitate longo ro{{s}}tillo {{s}}anguinem ex{{s}}ugit: al{{ae}} illi du{{ae}} in po{{s}}tica parte medi{{ae}} {{s}}ectionis. Totum in{{s}}ectum ve{{s}}titur pilis {{s}}ubtilibus brevibus flave{{s}}centibus. Media {{s}}ectio nigra, variegata maculis ob{{s}}cure flavis; ultima ob{{s}}cure flava, undata nigro, annulorum fere modo, {{et}} ubi inte{{s}}tina, longiores habet pilos. Caput nigrum flavo mixtum. Ro{{s}}trum cum {{s}}uis cirrhis punctulatim nigro ob{{s}}cure flave{{s}}cit. Cirrhi reliqui duo pilo{{s}}i pallide flavi cum pilis, {{et}} cirrhi ip{{s}}i punctula nigra ordine po{{s}}ita continent. In{{s}}ectum admodum frequens noctu in palu{{s}}tribus ut {{et}} maritimis locis, pungit acerrime, etiam per linea ve{{s}}timenta {{et}} maximum pruritum excitat; mole{{s}}tiam {{s}}imul {{s}}ummam parit tinnula {{s}}ua voce. Multas {{s}}{{ae}}pe noctes in{{s}}omnes egi hujus in{{s}}ecti cau{{s}}a: nec igne nec alia re abigi pote{{s}}t; unicum remedium habetur, {{s}}ed non ita proficuum, ut accendatur fimus bibulus {{s}}iccatus, cujus fumo paulum arcentur. Icon per mega{{s}}copium fuit delineata. {{sc|Annotatio}}. Quidam ajunt hoc in{{s}}ectum à Bra{{s}}ilianis vocari Yatium, gignit autem h{{ae}}c regio {{et}} aliud culicum genus ignavum {{et}} man{{s}}uetum, quamvis hominibus valde importunum, at nullo mucrone armatum, vocant ''Ietinga''. Item aliud quod ''marigui'' vocatur, minuti{{s}}{{s}}imum quidem {{s}}ed tam crudeliter homines affligens ut vix tolerari po{{s}}{{s}}it. <section end="X"/> <section begin="XI"/>{{c|{{sc|Cap. XI.}}}} {{c|{{larger|''In{{s}}ectum innominatum. Apeare. Mangangai. Mangagai. Auricularia. Milliped{{ae}} {{s}}pecies. Scarabeus parvus. Locu{{s}}ta atra. In{{s}}ectum in{{s}}tar fuci.''}}}} {{Initiumstilatum|I}}{{sc|Nsectvm}} (cujus nomen ab Auctore non proditur) Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}} facie, tres digitos longum: crura habet {{s}}ex: Forcipes pro dentibus; Cirrhos duos: Te{{s}}ta {{s}}uperius tectum in{{s}}tar Locu{{s}}t{{ae}} marin{{ae}}; in totum cinerei e{{s}}t coloris: {{s}}ed forcipes rubri {{s}}unt coloris. [[File:Apeare - Historia naturalis Brasiliae (Page 257) BHL780401 (cropped).jpg|left|100px]] {{sc|Apeare}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; in{{s}}ectum e{{s}}t corpore ovali compre{{s}}{{s}}o, fab{{ae}} minoris magnitudine, f{{ae}}tens ut {{Gothica|Geepe}} no{{s}}tras: capitulum habet rotundum, ro{{s}}tello longo acuminato: duo cornicula longa, quorum quodlibet nodum unum qua{{s}}i in medio habet: Crura {{s}}ex, nullas alas; corpus egregie variegatum luteo, ruffo {{et}} ob{{s}}cure c{{oe}}ruleo, flavo itidem quo corpus fimbriatum e{{s}}t. Caput luteum, cornicula nigra: crura alternatim variegata luteo {{et}} nigro, in medio dor{{s}}o duo puncta ferrea habet. {{sc|Manganga}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Bizeuro'' Lu{{s}}itanis. Fucus e{{s}}t, magnitudine {{et}} figura ut no{{s}}trates, totus niger, ad tactum ut {{s}}ericum villo{{s}}um, excepto in anterioris {{s}}ectionis {{s}}ummitate ubi albicat. Crura habet {{s}}ex nigra; alas quatuor nigras, duo cornicula in capite itidem nigra; oculos magnos ellypticos, ro{{s}}tellum acuminatum; {{s}}u{{s}}urrum edit ut no{{s}}trates fuci. {{sc|Mangagai}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, itidem fucus, qui in{{s}}tar no{{s}}tratis circumvolitat {{et}} {{s}}u{{s}}urrum edit: totum corpus pilo{{s}}um, {{s}}plendens, nigrum, in{{s}}tar holo{{s}}erici nigri villo{{s}}i, excepto in anterioris {{s}}ectionis {{s}}uperiore parte ubi ex albo flave{{s}}cit, {{et}} in medio habet maculam {{s}}plendide nigram; oculos habet magnos lenticularis figur{{ae}}, coloris marmorei albi {{s}}plendentis: ro{{s}}trum nigrum, acutum, rectum: duo cornicula nigra; crura {{s}}ex nigra, pilo{{s}}a: alas quatuor nigras {{s}}plendentes {{et}} {{s}}ubviridicantes. <section end="XI"/><noinclude>{{rh||Kk|{{sc|Forci-}}}}</noinclude> klihqp4nzqm4ti4lc27uwzte1ysoil8 0 82000 264925 2026-05-07T21:47:37Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 15 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 14 |AnteNomen=Francogallia (1586)/14 |Post=Capitum 16 |PostNomen=Francogallia (1586)/16 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=138 to=144 fromsection=15 tosection=15 /> {{Liber |Ante= Capitum 14 |AnteNomen=Francogallia (1586)/14 |Post=Capitum 16 |PostNomen=Francogal...' 264925 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 15 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 14 |AnteNomen=Francogallia (1586)/14 |Post=Capitum 16 |PostNomen=Francogallia (1586)/16 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=138 to=144 fromsection=15 tosection=15 /> {{Liber |Ante= Capitum 14 |AnteNomen=Francogallia (1586)/14 |Post=Capitum 16 |PostNomen=Francogallia (1586)/16 }} </div> 5ztgh4wjhf5hwxo6brglda7wxu6lp4l 104 82001 264931 2026-05-07T22:34:40Z Trooper57 22870 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '<section begin="IX"/>habet alas, duas exteriores longiores ac latiores, inferiores breviores & anguſtiores, ſubſtantiæ membranaceæ inſtar chartæ. Vltima ſectio ovalis in acutum definit cornu continens aculeum, quem protendere poteſt & eo pungere. Color totius, exceptis cornibus, ut chalybis politi ſplendidiſſimi inſtar vitri. Totum corpus & crura etiam euſmodi pilis veſtiuntur, brevibus, ad tactum ut ſericum læve: admodum durum cutem membrana... 264931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Trooper57" />{{rh||256|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="IX"/>habet alas, duas exteriores longiores ac latiores, inferiores breviores & anguſtiores, ſubſtantiæ membranaceæ inſtar chartæ. Vltima ſectio ovalis in acutum definit cornu continens aculeum, quem protendere poteſt & eo pungere. Color totius, exceptis cornibus, ut chalybis politi ſplendidiſſimi inſtar vitri. Totum corpus & crura etiam euſmodi pilis veſtiuntur, brevibus, ad tactum ut ſericum læve: admodum durum cutem membranaceam habet, uti vix tranſfodi acu craſſiſſima poſſit. INSECTVM (cuius Auĉtor nomen non prodidit) corpore ellypticæ figuræ, magnitudine maioris fabæ. Crura habet ſex, tribus conſtantia internodiis: duo cornicula in capite; capitulum minimum, lenticulare, ocellos prominulos; alas quatuor tenues. Anterior corporis ſectio teſta tegitur ellyptica; medium corpus in poſteriori ſectione pyramidali: alæ binæ ac binæ teſta oblonga ex parte teguntur. Totum corpus inferius variegatur lineis nigris tranſverſis. Teſtæ omnes ſunt egregie virides, ala fuſca: capitulum inferius luteum, ſuperius è viridi & luteo mixtum: ocelli hepatici coloris. Fætet infectum ut Geepen noſtras & eiusdem eſt ſpeciei. INSECTVM (cuius nomen Auĉtor non addidit) muſcæ maioris magnitudine, totum nigrum, piloſum inſtar holoserici. Corpus fere in duas partes æquales ſectum, capitulum quaſi bovinum, album: ocelli prominuli, rotundi, nigri: duo cornicula in fronte, & duæ nigræ forcipulæ pro dentibus: crura ſex, corpus in nigro ſecundum longitudinem albis lineis paſſim diſtinctum, ut & crura; corpus minimum in dorſo & lateribus, crura varie. Currit ſuper terram ut araneus terreſtris. <section end="IX"/> <section begin="X"/>CAP. X. Inſectum volans. Guarucu eremenbi. Nhatin ſeu Moſquito. INSECTVM volans, Tauri volantis ſpecies: corpus habet biſectum, cuius anterior pars tertiam partem digiti longa, poſterior paulo plus duobus digitis. Caput habet quaſi quadratum & duos forſcipes exertos pro dentibus: oculos magnos prominulos ellypticos: duos cirrhos ante oculos, in exortu latiuſculos, hinc anguſtiores, plus duobus digitis longos, nové juncturis conſtantes: crura ſex, duo in anteriori ſectione, quatuor in poſteriori, quodlibet duos digitos longũ, tribus juncturis conſtantes, pedes latiuſculos & in extremitate duos ungues aduncos. Anterior ſectio ad latera definit in quatuor aculeos, teſta nimirum qua tegitur: poſterior quatuor habet alas tenues, duabus teſtaceis tectas: Totum corpus ſuperius obſcure eſt flaveſcens, ſeu lignei coloris; caput, oculi, cirrhi, forſcipes, crura, inferius corpus, ſplendide nigra & ventre præterea canalanguine obductis. GVARVCV EREMENBI Braſilienſibus, & Laguirana aut Guiramembi Tipinambautiis: Cigarra Luſitanis; Belgis Binis. Corpus craſſiuſculum habet conicum, totum unum digitum cum triente longum, & pollicem craſſum: caput triangulare inferius verſum & roſtellum in extremitate oris ferme ſemidigitum longum: oculos prominulos ellypticos. Corpus biſectum eſt in collum & ventrem; collum breviſſimum, inter ſe & caput primum par habet crurum, tribus juncturis conſtantium, & duo cornicula pro pedibus: in ventre ſunt reliqua duo paria crurum, quodlibet tres quadrantes digiti longum, & duo anteriora paria craſſiufculas fiſſas habent & inter illa roſtellum exſerit & canendo illum ſtrepitum facit Sisis. Totum inſectum anterius, nimirum in capite, collo & initio dorſi dura tegitur teſta, poſtica pars corporis juncturas habet multas circulares: alas quatuor, duas exteriores maiores, interiores minores; omnes eiusdem materiæ; tranſſplendentes, vitreæ, lineis caſtanei coloris intertextas; exteriores unum & tres quadrantes digiti longæ ſunt, latæ, ubi latiſſimæ, duas trientes digiti; interiores unum digitum longæ: exteriores præterea in exortu viridem oram habent inferius ad medietatem fere longitudinis ſuæ, & lineam viridem brevem ver- <section end="X"/><noinclude></noinclude> i1oi3qtesbc63dtyq0ifvb4muwk9dwu 264941 264931 2026-05-08T03:40:24Z Trooper57 22870 /* Proofread */ 264941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|256|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="IX"/>habet alas, duas exteriores longiores ac latiores, inferiores breviores {{et}} angu{{s}}tiores, {{s}}ub{{s}}tanti{{ae}} membranace{{ae}} in{{s}}tar chart{{ae}}. Vltima {{s}}ectio ovalis in acutum definit cornu continens aculeum, quem protendere pote{{s}}t {{et}} eo pungere. Color totius, exceptis cornibus, ut chalybis politi {{s}}plendidi{{Ligatura ssi}}mi in{{s}}tar vitri. Totum corpus {{et}} crura etiam eu{{s}}modi pilis ve{{s}}tiuntur, brevibus, ad tactum ut {{s}}ericum l{{ae}}ve: admodum durum cutem membranaceam habet, uti vix tran{{s}}fodi acu cra{{Ligatura ssi}}{{Ligatura ssi}}ma po{{Ligatura ssi}}t. [[File:Insectum 1 - Historia naturalis Brasiliae (Page 256) BHL780400 (cropped).jpg|right|100px]] {{sc|Insectum}} (cujus Auctor nomen non prodidit) corpore ellyptic{{ae}} figur{{ae}}, magnitudine maioris fab{{ae}}. Crura habet {{s}}ex, tribus con{{s}}tantia internodiis: duo cornicula in capite; capitulum minimum, lenticulare, ocellos prominulos; alas quatuor tenues. Anterior corporis {{s}}ectio te{{s}}ta tegitur ellyptica; medium corpus in po{{s}}teriori {{s}}ectione pyramidali: al{{ae}} bin{{ae}} ac bin{{ae}} te{{s}}ta oblonga ex parte teguntur. Totum corpus inferius variegatur lineis nigris tran{{s}}ver{{s}}is. Te{{s}}t{{ae}} omnes {{s}}unt egregie virides, ala fu{{s}}ca: capitulum inferius luteum, {{s}}uperius è viridi {{et}} luteo mixtum: ocelli hepatici coloris. F{{ae}}tet infectum ut {{Gothica|Geepe}} no{{s}}tras {{et}} eju{{s}}dem e{{s}}t {{s}}peciei. [[File:Insectum 2 - Historia naturalis Brasiliae (Page 256) BHL780400 (cropped).jpg|right|100px]] {{sc|Insectum}} (cujus nomen Auctor non addidit) mu{{s}}c{{ae}} maioris magnitudine, totum nigrum, pilo{{s}}um in{{s}}tar holoserici. Corpus fere in duas partes {{ae}}quales {{s}}ectum, capitulum qua{{s}}i bovinum, album: ocelli prominuli, rotundi, nigri: duo cornicula in fronte, {{et}} du{{ae}} nigr{{ae}} forcipul{{ae}} pro dentibus: crura {{s}}ex, corpus in nigro {{s}}ecundum longitudinem albis lineis pa{{Ligatura ssi}}m di{{s}}tinctum, ut {{et}} crura; corpus minimum in dor{{s}}o {{et}} lateribus, crura varie. Currit {{s}}uper terram ut araneus terre{{s}}tris. <section end="IX"/> {{clear}} <section begin="X"/>{{c|{{sc|Cap. X.}}}} {{c|{{larger|''In{{s}}ectum volans. Guarucu eremenbi. Nhatiu {{s}}eu Mo{{s}}quito.''}}}}{{clear}} [[File:Insectum volans - Historia naturalis Brasiliae (Page 256) BHL780400 (cropped).jpg|right|350px]]{{Initiumstilatum|I}}{{sc|Nsectum}} volans, Tauri volantis {{s}}pecies: corpus habet bi{{s}}ectum, cujus anterior pars tertiam partem digiti longa, po{{s}}terior paulo plus duobus digitis. Caput habet qua{{s}}i quadratum {{et}} duos for{{s}}cipes exertos pro dentibus: oculos magnos prominulos ellypticos: duos cirrhos ante oculos, in exortu latiu{{s}}culos, hinc angu{{s}}tiores, plus duobus digitis longos, nové juncturis con{{s}}tantes: crura {{s}}ex, duo in anteriori {{s}}ectione, quatuor in po{{s}}teriori, quodlibet duos digitos longũ, tribus juncturis con{{s}}tantes, pedes latiu{{s}}culos {{et}} in extremitate duos ungues aduncos. Anterior {{s}}ectio ad latera definit in quatuor aculeos, te{{s}}ta nimirum qua tegitur: po{{s}}terior quatuor habet alas tenues, duabus te{{s}}taceis tectas: Totum corpus {{s}}uperius ob{{s}}cure e{{s}}t flave{{s}}cens, {{s}}eu lignei coloris; caput, oculi, cirrhi, for{{s}}cipes, crura, inferius corpus, {{s}}plendide nigra {{et}} ventre pr{{ae}}terea canalanguine obductis. [[File:Guarucu eremenbi - Historia naturalis Brasiliae (Page 256) BHL780400 (cropped).jpg|right|200px]] {{sc|Guarucu Eremenbi}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, {{et}} ''Iaquirana'' aut ''Guiramembi'' Tipinambautiis: ''Cigarra'' Lu{{s}}itanis; Belgis {{Gothica|Si{{Ligatura ssi}}s}}. Corpus cra{{Ligatura ssi}}u{{s}}culum habet conicum, totum unum digitum cum triente longum, {{et}} pollicem cra{{Ligatura ſſ}}um: caput triangulare inferius ver{{s}}um {{et}} ro{{s}}tellum in extremitate oris ferme {{s}}emidigitum longum: oculos prominulos ellypticos. Corpus bi{{s}}ectum e{{s}}t in collum {{et}} ventrem; collum brevi{{Ligatura ssi}}mum, inter {{s}}e {{et}} caput primum par habet crurum, tribus juncturis con{{s}}tantium, {{et}} duo cornicula pro pedibus: in ventre {{s}}unt reliqua duo paria crurum, quodlibet tres quadrantes digiti longum, {{et}} duo anteriora paria cra{{Ligatura ssi}}ufculas fi{{Ligatura ſſ}}as habent {{et}} inter illa ro{{s}}tellum ex{{s}}erit {{et}} canendo illum {{s}}trepitum facit ''Si{{Ss}}is''. Totum in{{s}}ectum anterius, nimirum in capite, collo {{et}} initio dor{{s}}i dura tegitur te{{s}}ta, po{{s}}tica pars corporis juncturas habet multas circulares: alas quatuor, duas exteriores maiores, interiores minores; omnes eiusdem materi{{ae}}; tran{{s}}plendentes, vitre{{ae}}, lineis ca{{s}}tanei coloris intertextas; exteriores unum {{et}} tres quadrantes digiti long{{ae}} {{s}}unt, lat{{ae}}, ubi lati{{Ligatura ssi}}m{{ae}}, duas trientes digiti; interiores unum digitum long{{ae}}: exteriores pr{{ae}}terea in exortu viridem oram habent inferius ad medietatem fere longitudinis {{s}}u{{ae}}, {{et}} lineam viridem brevem <section end="X"/><noinclude>{{right|ver-}}</noinclude> pp7yby34nmb662cfn8rfmd4g5x8vz6a 104 82002 264935 2026-05-07T22:39:40Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'quæ poft Pipini mortem acciderunt exponit, ita loquitur:Francifiquidem facto foléniter ge- nerali conuentu ambos fibi reges conftituunt: ea conditione præmiffa, vt totum regnicorpus ex æquo partirentur: & Carolus eam partem quam pater eorú Pipinus tenuerat, Caroloma- nus verò eam cui patruus eorum Caroloman- nus præerat,regendi gratia fufciperet,&c.Qui- bus ex verbis perfpicuum eft,quam poteftatem antea trecentis paulò minus annis fub Mero- u... 264935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|151}}</noinclude>quæ poft Pipini mortem acciderunt exponit, ita loquitur:Francifiquidem facto foléniter ge- nerali conuentu ambos fibi reges conftituunt: ea conditione præmiffa, vt totum regnicorpus ex æquo partirentur: & Carolus eam partem quam pater eorú Pipinus tenuerat, Caroloma- nus verò eam cui patruus eorum Caroloman- nus præerat,regendi gratia fufciperet,&c.Qui- bus ex verbis perfpicuum eft,quam poteftatem antea trecentis paulò minus annis fub Mero- uingiis regni ordines habuerant, eandem poſt illius interitum fibiretinuiffe: vt quauis defun- &iregis filij extarent,tamen non tam heredita- rio iure,quàm ordinum iudicio & voluntate ad regnum peruenirent. Itaque fi regis filius impu bes relictus erat, Tutor ei in populi comitiis creabatur. Aimoinus lib. 5.c.42. Ludouico, in- quit,diem fuum obeute, Carolus filius eius, qui Simplex poftea dictus eft, in cunis æuum agens patre orbatus remanfit. Cuius ætatem Francia primores incongruam (vt erat) exercendæ do- minationi arbitrati,confilium de fummis ineut rebus. Ibi Odonem Franci, Burgundi Aquita- nienfefq; proceres congregati in vnú, tutorem Caroli pueri,regníq; clegere gubernatore. Iam verò cetera quoq; maiora regni negotia ad illud idé Cóciliú referri folita,teftimonio eft Regino 1.Chr.2.Anno,inquit, DCCLXIII. rex Pipinus habuit placitum fuu in Niuernis. Et mox:Ânno 864.rex Pipin'habuit placitu fuu in Wormacia. Ité ann.866.rex Pipinus habuit placitű fuű apud K 4<noinclude></noinclude> 5xivl6a18t4ypwo1k19ajpu9gcoqm3v 104 82003 264936 2026-05-07T22:40:45Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Attiniacum. Et mox: Habuit placitum fuum in Aurelianis ciuitate. Sed & Aimoinus lib. 4. cap. 71. vbi de Saxonum bello loquitur: Rex, inquir,prima veris afpirante temperie, Nouio- magum profectus eft, & ad locum, qui Pada- bruno vocatur, generalem populi fui conuen- tum habiturus cum ingenti exercitu in Saxoni- am profectus eft. Etrurfus cap. 77. Tranfacta tandem hyeme, publicum populi fui conuen- tum in loco qui Padabruno vocatur, more fo- le... 264936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Attiniacum. Et mox: Habuit placitum fuum in Aurelianis ciuitate. Sed & Aimoinus lib. 4. cap. 71. vbi de Saxonum bello loquitur: Rex, inquir,prima veris afpirante temperie, Nouio- magum profectus eft, & ad locum, qui Pada- bruno vocatur, generalem populi fui conuen- tum habiturus cum ingenti exercitu in Saxoni- am profectus eft. Etrurfus cap. 77. Tranfacta tandem hyeme, publicum populi fui conuen- tum in loco qui Padabruno vocatur, more fo- lenni habuit. Item, cap.79. Et cum vxorem fu- am Wormaciæ inueniffet, generalem populi fui conuentum ibi habere ftatuit. Quo loco & alijs fuperioribus perpetuò de Carolo rege lo- regelo. quitur: qui cum Europæ ferè totius regnum magnis fuis rebus geftis adeptus effet, Magniq; cognomentum gentium omniú confenfu con fecutus,Francis tamen priftinum illud fuum ius ac libertatem eripere non potuit: ac ne cona- tus quidem vnquam eft, maiorem vllam rem fine populi iudicio & Optimatum auctoritate fufcipere.Iam verò poft Caroli Magni è vita ex- ceffum, non dubium eft, quin Ludouicus eius filius eadem conditione regnum adminiftrarit. Nam Appendix Aimoini lib. 5. c. 10. Mortuo,in- quit, Carolo, Ludouicus Imperator concilium populi generale, quafi quodam indixerat præ- fagio,in loco Theotuadi.Rurfus cap. 3 S.vbi pa- ctionem pacis commemorat factæ inter Ludo- uicum regem, & Ludouicum ipfius confobri- num: Condixerunt,inquit, placitum, &inipfo placi-<noinclude></noinclude> 92lulweshswaviji4h0jitoiec4o81e 104 82004 264937 2026-05-08T00:08:45Z Jean Paul A M A 32221 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'testatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retinere. $ 19. Et his Dictatoribus Magistri equitum iniungebantur, sic, quomodo Regibus Tribuni ce- lerum; quod officium fere tale erat, quale hodie Praefectorum praetorio; magistratus tamen ha- bebantur legitimi (1). § 20. Jisdem temporibus, quum plebs a Pa- tribus secessisset, anno fere septimodecimo post Reges exactos, Tribunos sibi in monte Sacro creavit, qui essent plebeii magistratus;... 264937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jean Paul A M A" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>testatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retinere. $ 19. Et his Dictatoribus Magistri equitum iniungebantur, sic, quomodo Regibus Tribuni ce- lerum; quod officium fere tale erat, quale hodie Praefectorum praetorio; magistratus tamen ha- bebantur legitimi (1). § 20. Jisdem temporibus, quum plebs a Pa- tribus secessisset, anno fere septimodecimo post Reges exactos, Tribunos sibi in monte Sacro creavit, qui essent plebeii magistratus; dicti Tri- buni, quod olim in tres partes populus divisus erat, et ex singulis singuli creabantur, vel quia tribuum suffragio creabantur. § 21.-Itemque ut essent, qui aedibus prae- essent, in quibus omnia scita sua plebs defere- bat, duos ex plebe constituerunt, qui etiam Ae- diles appellati sunt. $ 22. Deinde quum aerarium populi auctius (2) esse coepisset, ut essent, qui illi praeessent, constituti sunt Quaestores, qui pecuniae praees- sent (3); dicti ab eo, (quod) inquirendae et con- servandae pecuniae causa creati erant. § 23. Et quia, ut diximus, de capite civis Ro- mani iniussu populi non erat lege permissum Consulibus ius dicere, propterea Quaestores cou. stituebantur a populo, qui capitalibus rebus prae- essent; hi appellabantur Quaestores parricidii, quorum etiam meminit lex duodecim tabularum. $ 24. Et quum placuisset leges quoque ferri, latam est ad populum, uti omnes magistratu se abdicareus. Quo Decemviri constituti anno udo, () quum magistratum prorogarent sibi, et quum (5) iniuriose tractarent, neque vellent deinceps sufficere magistratibus, (6) ut ipsi et factio sun perpetuo rempublicam occupatam retineret, ni- mia atque aspera dominatione co rem perduxe- rant, ut exercitus a republica secederet. Initium fuisse secessionis dicitur Virginius quidam, qui guum animadvertisset Appium Claudium contra ius, quod ipse ex vetere iure in duodecim tabulas transtulerat, vindicias filiae suae a se abdixisse, et secundum eum, qui in servitutem ab eo sup- positus petierat, dixisse, captumque amore virgi nis omne fas ac nefas miscuisse; indignatus, quod vetustissima iuris observantia in persona filiae suae defecisset, utpote quum Brutus, qui pri- mus Romae Consul fuit, vindicias secundam li- bertatem dixisset in persona Vindicis, (7) Vitol- liorum servi, qui proditionis coniurationem in- dicio suo detexerat, et castitatem filiae vitae quo- que eius praeferendam putaret- arrepto cultro de taberna lanionis filiani interfecit, in hoc scili- cet, ut morte virginis contumeliam stupri arce- ret; ac protinus recens a caede madenteque (8) adhuc filiae cruore ad commilitones confugit. Qui universi de Algido, ubi tune belli gerendi causa legiones erant, relictis ducibus pristinis, signa in Aventinum transtulerunt; omnisque plebs ur- (1) legitiml, omitela Hal. (1) Taur.; auctu, dice Taur, que se hallaba antiguamente es- crito en el codice Ft. (3) qui pecuniae praeessent, omitelus Hol. 4) Et Decemviri constituti sunt anno uno. HII quam, Hal. (5) rem, Hal. (6) magistratus, Hal. (7) Vindiell, Vulg. (8) madensque, Fulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> szrm7fqznblc1llsvf781j3fe9d5yer 264943 264937 2026-05-08T03:47:27Z Jean Paul A M A 32221 264943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jean Paul A M A" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>testatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retinere. $ 19. Et his Dictatoribus Magistri equitum iniungebantur, sic, quomodo Regibus Tribuni ce- lerum; quod officium fere tale erat, quale hodie Praefectorum praetorio; magistratus tamen ha- bebantur legitimi (1)<ref>legitiml,'' omitela Hal.</ref> § 20. Jisdem temporibus, quum plebs a Pa- tribus secessisset, anno fere septimodecimo post Reges exactos, Tribunos sibi in monte Sacro creavit, qui essent plebeii magistratus; dicti Tri- buni, quod olim in tres partes populus divisus erat, et ex singulis singuli creabantur, vel quia tribuum suffragio creabantur. § 21.-Itemque ut essent, qui aedibus prae- essent, in quibus omnia scita sua plebs defere- bat, duos ex plebe constituerunt, qui etiam Ae- diles appellati sunt. $ 22. Deinde quum aerarium populi auctius (2)<ref>Taur.; auctu,'' dice Taur,'' que se hallaba antiguamente es- crito en el codice Ft.</ref> esse coepisset, ut essent, qui illi praeessent, constituti sunt Quaestores, qui pecuniae praees- sent (3)<ref>qui pecuniae praeessent,'' omitelus Hol.</ref>; dicti ab eo, (quod) inquirendae et con- servandae pecuniae causa creati erant. § 23. Et quia, ut diximus, de capite civis Ro- mani iniussu populi non erat lege permissum Consulibus ius dicere, propterea Quaestores cou. stituebantur a populo, qui capitalibus rebus prae- essent; hi appellabantur Quaestores parricidii, quorum etiam meminit lex duodecim tabularum. $ 24. Et quum placuisset leges quoque ferri, latam est ad populum, uti omnes magistratu se abdicareus. Quo Decemviri constituti anno udo, (4)<ref>Et Decemviri constituti sunt anno uno. HII quam,'' Hal.</ref> quum magistratum prorogarent sibi, et quum (5)<ref>rem,'' Hal.</ref> iniuriose tractarent, neque vellent deinceps sufficere magistratibus,<ref>Vindiell,'' Vulg.</ref> ut ipsi et factio sun perpetuo rempublicam occupatam retineret, ni- mia atque aspera dominatione co rem perduxe- rant, ut exercitus a republica secederet. Initium fuisse secessionis dicitur Virginius quidam, qui guum animadvertisset Appium Claudium contra ius, quod ipse ex vetere iure in duodecim tabulas transtulerat, vindicias filiae suae a se abdixisse, et secundum eum, qui in servitutem ab eo sup- positus petierat, dixisse, captumque amore virgi nis omne fas ac nefas miscuisse; indignatus, quod vetustissima iuris observantia in persona filiae suae defecisset, utpote quum Brutus, qui pri- mus Romae Consul fuit, vindicias secundam li- bertatem dixisset in persona Vindicis<ref>Vindiell,'' Vulg.</ref> Vitol- liorum servi, qui proditionis coniurationem in- dicio suo detexerat, et castitatem filiae vitae quo- que eius praeferendam putaret- arrepto cultro de taberna lanionis filiani interfecit, in hoc scili- cet, ut morte virginis contumeliam stupri arce- ret; ac protinus recens a caede madenteque<ref>madensque,'' Fulg. </ref> adhuc filiae cruore ad commilitones confugit. Qui universi de Algido, ubi tune belli gerendi causa legiones erant, relictis ducibus pristinis, signa in Aventinum transtulerunt; omnisque plebs ur-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> puta7h2ua20dckjjkr6ohnfdi3uv8zg 264944 264943 2026-05-08T03:49:24Z Jean Paul A M A 32221 264944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jean Paul A M A" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>testatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retinere. $ 19. Et his Dictatoribus Magistri equitum iniungebantur, sic, quomodo Regibus Tribuni ce- lerum; quod officium fere tale erat, quale hodie Praefectorum praetorio; magistratus tamen ha- bebantur legitimi<ref>legitiml,'' omitela Hal.</ref> § 20. Jisdem temporibus, quum plebs a Pa- tribus secessisset, anno fere septimodecimo post Reges exactos, Tribunos sibi in monte Sacro creavit, qui essent plebeii magistratus; dicti Tri- buni, quod olim in tres partes populus divisus erat, et ex singulis singuli creabantur, vel quia tribuum suffragio creabantur. § 21.-Itemque ut essent, qui aedibus prae- essent, in quibus omnia scita sua plebs defere- bat, duos ex plebe constituerunt, qui etiam Ae- diles appellati sunt. $ 22. Deinde quum aerarium populi auctius<ref>Taur.; auctu,'' dice Taur,'' que se hallaba antiguamente es- crito en el codice Ft.</ref> esse coepisset, ut essent, qui illi praeessent, constituti sunt Quaestores, qui pecuniae praees- sent<ref>qui pecuniae praeessent,'' omitelus Hol.</ref>; dicti ab eo, (quod) inquirendae et con- servandae pecuniae causa creati erant. § 23. Et quia, ut diximus, de capite civis Ro- mani iniussu populi non erat lege permissum Consulibus ius dicere, propterea Quaestores cou. stituebantur a populo, qui capitalibus rebus prae- essent; hi appellabantur Quaestores parricidii, quorum etiam meminit lex duodecim tabularum. $ 24. Et quum placuisset leges quoque ferri, latam est ad populum, uti omnes magistratu se abdicareus. Quo Decemviri constituti anno udo,<ref>Et Decemviri constituti sunt anno uno. HII quam,'' Hal.</ref> quum magistratum prorogarent sibi, et quum<ref>rem,'' Hal.</ref> iniuriose tractarent, neque vellent deinceps sufficere magistratibus,<ref>Vindiell,'' Vulg.</ref> ut ipsi et factio sun perpetuo rempublicam occupatam retineret, ni- mia atque aspera dominatione co rem perduxe- rant, ut exercitus a republica secederet. Initium fuisse secessionis dicitur Virginius quidam, qui guum animadvertisset Appium Claudium contra ius, quod ipse ex vetere iure in duodecim tabulas transtulerat, vindicias filiae suae a se abdixisse, et secundum eum, qui in servitutem ab eo sup- positus petierat, dixisse, captumque amore virgi nis omne fas ac nefas miscuisse; indignatus, quod vetustissima iuris observantia in persona filiae suae defecisset, utpote quum Brutus, qui pri- mus Romae Consul fuit, vindicias secundam li- bertatem dixisset in persona Vindicis<ref>Vindiell,'' Vulg.</ref> Vitol- liorum servi, qui proditionis coniurationem in- dicio suo detexerat, et castitatem filiae vitae quo- que eius praeferendam putaret- arrepto cultro de taberna lanionis filiani interfecit, in hoc scili- cet, ut morte virginis contumeliam stupri arce- ret; ac protinus recens a caede madenteque<ref>madensque,'' Fulg. </ref> adhuc filiae cruore ad commilitones confugit. Qui universi de Algido, ubi tune belli gerendi causa legiones erant, relictis ducibus pristinis, signa in Aventinum transtulerunt; omnisque plebs ur-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> g79ynhffw2su7s2hezrlgzgarphec29 104 82005 264938 2026-05-08T01:08:55Z Joseftg123 32252 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '§ 9.- Si mihi mandaveris, ut rem tibi aliquam emam, egoque emero meo pretio, habebo mandati actionem de pretio recuperando; sed et si tuo pretio, impendero tamen aliquid bona fide ad emtionem rei, erit contraria mandati actio, aut si rem emtam nolis recipere. Simili modo, et si quid aliud mandaveris, et in id sumtum fecero; nec tantum id, quod impendi, verum usuras quoque consequar. Usuras autem non tantum ex mora esse ad- mittendas (1), veru... 264938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 9.- Si mihi mandaveris, ut rem tibi aliquam emam, egoque emero meo pretio, habebo mandati actionem de pretio recuperando; sed et si tuo pretio, impendero tamen aliquid bona fide ad emtionem rei, erit contraria mandati actio, aut si rem emtam nolis recipere. Simili modo, et si quid aliud mandaveris, et in id sumtum fecero; nec tantum id, quod impendi, verum usuras quoque consequar. Usuras autem non tantum ex mora esse ad- mittendas (1), verum iudicem aestimare debere, si exegit a debitore suo quis (et) (2) solvit, quum uberrimas usuras consequeretur - aequissimum enim erit rationem eius rei haberi-, aut si ipse mutuatus gravibus usuris solvit. Sed et si reum usuris non relevavit, ipsi autem et usurae absunt, vel si minoribus relevavit, ipse autem maioribus foenus accepit, ut fidem suam liberaret, non dubito , debere eum mandati iudicio et usuras conse- qui; et ut est constitutum, totum hoc ex aequo et bono iudex arbitrabitur. § 10.- Dedi tibi pecuniam, ut creditori meo exsolvas , non fecisti; praestabis mihi usuras, quo casu et a me creditor pecuniam debitam cum usu- ris recepturus sit; et ita Imperator Severus Hadriano Demonstrati (3) rescripsit. § 11.-Si adolescens luxuriosus mandet tibi , ut pro meretrice fideiubeas , idque tu sciens mandatum susceperis, non habebis mandati actionem, quia simile est, quasi perdituro pecuniam sciens credideris . Sed et si ulterius directo mandaverit tibi, ut meretrici pecuniam credas, non obligabitur mandati, quasi adversus bonam fidem mandatum sit. § 12. Quum quidam talem epistolam scripsisset amico suo: «Rogo te, commendatum habeas Sextilium Crescentem amicum meum» , non obligabitur mandati, quia commendandi magis hominis , quam mandandi causa scripta est. § 13. Si quis mandaverit filiofamilias credendam pecuniam non contra Senatusconsultum ac- cipienti, sed ex ea causa, ex qua de peculio, vel de in rem verso, vel Quod iussu pater teneretur, erit licitum mandatum . Hoc amplius dico, si , quum dubitarem, utrum contra Senatusconsultum acciperet, an non, nec essem daturus contra Senatusconsultum accipienti, intercesserit (4) , qui diceret, non accipere contra Senatusconsultum, et «periculo meo crede » , dicat , «bene credis» , arbitror, locum esse mandato, et mandati eum teneri. § 14. Si post creditam pecuniam mandavero creditori credendam, nullum esse mandatum re- ctissime Papinianus ait. Plane si, ut exspectares, nec urgeres debitorem ad solutionem, mandavero tibi, ut ei des intervallum, periculoque meo pecuniam fore dicam, verum puto, omne nominis periculum debere ad mandatorem pertinere . § 15. Idem ait, si tutor mandet, suscipi vel probari nomen, quod fecerat, teneri eum man (1) admittendas esse dicemus , Hal. (2) Br. encierra (et) dentro de un paréntesis, por no leerse en el códice Fl.; pero no Taur,<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> qwj1uvchca3nbzut3mywex001ibaghs 264939 264938 2026-05-08T01:10:40Z Joseftg123 32252 264939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 9.- Si mihi mandaveris, ut rem tibi aliquam emam, egoque emero meo pretio, habebo mandati actionem de pretio recuperando; sed et si tuo pretio, impendero tamen aliquid bona fide ad emtionem rei, erit contraria mandati actio, aut si rem emtam nolis recipere. Simili modo, et si quid aliud mandaveris, et in id sumtum fecero; nec tantum id, quod impendi, verum usuras quoque consequar. Usuras autem non tantum ex mora esse ad- mittendas (1), verum iudicem aestimare debere, si exegit a debitore suo quis (et) (2) solvit, quum uberrimas usuras consequeretur - aequissimum enim erit rationem eius rei haberi-, aut si ipse mutuatus gravibus usuris solvit. Sed et si reum usuris non relevavit, ipsi autem et usurae absunt, vel si minoribus relevavit, ipse autem maioribus foenus accepit, ut fidem suam liberaret, non dubito , debere eum mandati iudicio et usuras conse- qui; et ut est constitutum, totum hoc ex aequo et bono iudex arbitrabitur. § 10.- Dedi tibi pecuniam, ut creditori meo exsolvas , non fecisti; praestabis mihi usuras, quo casu et a me creditor pecuniam debitam cum usu- ris recepturus sit; et ita Imperator Severus Hadriano Demonstrati (3) rescripsit. § 11.-Si adolescens luxuriosus mandet tibi , ut pro meretrice fideiubeas , idque tu sciens mandatum susceperis, non habebis mandati actionem, quia simile est, quasi perdituro pecuniam sciens credideris . Sed et si ulterius directo mandaverit tibi, ut meretrici pecuniam credas, non obligabitur mandati, quasi adversus bonam fidem mandatum sit. § 12. Quum quidam talem epistolam scripsisset amico suo: «Rogo te, commendatum habeas Sextilium Crescentem amicum meum» , non obligabitur mandati, quia commendandi magis hominis , quam mandandi causa scripta est. § 13. Si quis mandaverit filiofamilias credendam pecuniam non contra Senatusconsultum ac- cipienti, sed ex ea causa, ex qua de peculio, vel de in rem verso, vel Quod iussu pater teneretur, erit licitum mandatum . Hoc amplius dico, si , quum dubitarem, utrum contra Senatusconsultum acciperet, an non, nec essem daturus contra Senatusconsultum accipienti, intercesserit (4) , qui diceret, non accipere contra Senatusconsultum, et «periculo meo crede » , dicat , «bene credis» , arbitror, locum esse mandato, et mandati eum teneri. § 14. Si post creditam pecuniam mandavero creditori credendam, nullum esse mandatum re- ctissime Papinianus ait. Plane si, ut exspectares, nec urgeres debitorem ad solutionem, mandavero tibi, ut ei des intervallum, periculoque meo pecuniam fore dicam, verum puto, omne nominis periculum debere ad mandatorem pertinere . § 15. Idem ait, si tutor mandet, suscipi vel probari nomen, quod fecerat, teneri eum man (1) admittendas esse dicemus , Hal. (2) Br. encierra (et) dentro de un paréntesis, por no leerse en el códice Fl.; pero no Taur,<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> r665es0urj2ms4izzj4d8tbsvnx7lwy 0 82006 264942 2026-05-08T03:43:16Z Trooper57 22870 Paginam instituit, scribens '<pages index="Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf" from=406 to=407 onlysection=X header=1 prev="[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/VII/IX|Caput IX]]" next="[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/VII/XI|Caput XI]]" />' 264942 wikitext text/x-wiki <pages index="Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf" from=406 to=407 onlysection=X header=1 prev="[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/VII/IX|Caput IX]]" next="[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/VII/XI|Caput XI]]" /> 5xe5zziinl5um0r4wuygzmefrsk6976 104 82007 264947 2026-05-08T05:07:48Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 264947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh|120|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}</noinclude>{{c|{{sc|Cap. XCIX.}}}} {{c|{{larger|''De Ma{{s}}arandiba, eju{{s}}que facultatibus.''}}}} [[File:Historia naturalis Brasiliae 135 (cropped) 1.jpg|right|350px]] {{Is|A}}{{sc|Rbor}} h{{ae}}c Cera{{s}}um altitudine non {{s}}olum, {{s}}ed {{et}} ligno, foliis fructibu{{s}}que {{ae}}mulatur, eique, {{s}}i è longinquo con{{s}}piciatur, {{s}}imillima apparet. Olim {{s}}ilve{{s}}tris {{et}} in monto{{s}}is poti{{s}}{{s}}imum locis na{{s}}cens, nunc in hortis Lu{{s}}itanorum quoque excolitur. Floret men{{s}}ibus hybernis, moxque fert fructus infinitos, cera{{s}}i quidem Europ{{ae}}i magnitudine {{et}} figura, c{{ae}}terum multum di{{s}}{{s}}imiles; quod pellicula ve{{s}}tiantur tenaci, cra{{s}}{{s}}a, prius rube{{s}}cente, {{s}}ed ubi maturuerint, miniati {{et}} tri{{s}}tis coloris: pr{{ae}}ter duriorem quem continent lapidem, lacteo turgent liquore dulci{{s}}{{s}}imo, eoque non ingrato, ac proinde ab omnibus pariter incolis inter epulas expetito. Quia temperate calidus e{{s}}t hic {{s}}uccus, {{et}} nutriendi facultate pollet, expre{{s}}{{s}}us emul{{s}}ionis in{{s}}tar exhibetur; tum imprimis contra frigidiores pectoris affectus vel {{s}}olus vel aliis remediis pectoralibus admixtus: guttur denique {{et}} a{{s}}peram arteriam male affectam, maximopere mulcere compertum e{{s}}t. {{c|{{sc|Cap. C.}}}} {{c|{{larger|''De Amongeaba, eju{{s}}que facultatibus.''}}}} [[File:Historia naturalis Brasiliae 135 (cropped) 2.jpg|right|350px]] {{Is|A}}{{sc|Mongeaba}} herba qu{{ae}} graminis videtur {{s}}pecies, in areno{{s}}is locis {{s}}ponte luxuriat, {{et}} ultra tibi{{ae}} altitudinem a{{s}}{{s}}urgit, unico caule eoque duriore {{et}} fere ligno{{s}}o, foliis oblongis Gladioli in modum na{{s}}centibus. In {{s}}ummitate capitulo a{{s}}pero in{{s}}tar ari{{s}}t{{ae}} Panici {{s}}ilve{{s}}tris decoratur. Facies hujus plant{{ae}} mihi diutius nota quam u{{s}}us; quippe ab illis Incolis tantum mihi traditus, quibus Malv{{ae}} {{et}} Ba{{s}}ourhin{{ae}} copia dee{{s}}t, quod earum emollientium herbarum vices {{s}}uppleat, {{et}} eodem modo pr{{ae}}parata {{et}} externe adhibita u{{s}}us eo{{s}}dem pr{{ae}}{{s}}tet: imprimis autem fomentis {{et}} lavacris ex illa confectis anum ex Tene{{s}}mo afflictam demulceat, magnumque illi {{s}}olatium adferat.<noinclude>{{rh|||{{sc|Cap.}}}}</noinclude> 0uahbwxvc41cqv9v59pblp2qf6mh3fk 104 82008 264950 2026-05-08T07:05:03Z Jhhhimmmy 32247 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '618 DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II est hereditas ex Trebelliano Senatusconsulto, et mo entre aquel a quien se restituyó la herencia ceteros honorarios successores locum habet . por el Senadoconsulto Trebeliano, y los demás sucesores honorarios . 25. [26. ] PAULUS libro XXIII. ad Edictum.Heredes eius , qui apud hostes decessit, hoc iudicium (1) experiri possunt. § 1. Si miles alium castrensium, alium ceterorum bonorum heredem fecerit, no... 264950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>618 DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II est hereditas ex Trebelliano Senatusconsulto, et mo entre aquel a quien se restituyó la herencia ceteros honorarios successores locum habet . por el Senadoconsulto Trebeliano, y los demás sucesores honorarios . 25. [26. ] PAULUS libro XXIII. ad Edictum.Heredes eius , qui apud hostes decessit, hoc iudicium (1) experiri possunt. § 1. Si miles alium castrensium, alium ceterorum bonorum heredem fecerit, non est locus familiae erciscundae iudicio; divisum est enim per Constitutiones inter eos patrimonium. Quem- admodum cessat familiae erciscundae iudicium, quum nihil in corporibus, sed omnia in nominibus sunt. 25. [26.] PAULO; Comentarios al Edicto, libro XXIII. - Los herederos de aquel que falleció en poder de los enemigos, pueden intentar estejuicio . § 1. Si un militar hubiere hecho a uno heredero de sus bienes castrenses, y a otro de los demás, no tiene lugar el juicio de partición ón deherencia; porque por las Constituciones está dividido entre ellos el patrimonio. Al modo que deja de tener lugar el juicio de partición de herencia, cuando no hay ningunos bienes corporales, sino que todo está en créditos . § 2. Quantum vero ad accipiendum familiae erciscundae iudicium, nihil interest, possideat quis hereditatem, nec ne. § 3. De pluribus hereditatibus, quae inter eosdem ex diversis causis communes sint, unum fa- § 2. Mas en cuanto a la aceptación del juicio de partición de herencia, nada importa que uno posea, ó no, la herencia. § 3. Respecto a muchas herencias, que por di- miliae erciscundae iudicium sumi potest . § 4. Si inter me et te Titiana hereditas com- versas causas sean comunes à los mismos, puede utilizarse un sólo juicio de partición de herencia. § 4. Si la herencia Ticiana nos fuera común á munis sit, inter me autem et te et Titium Seiana, posse unum iudicium accipi inter tres , Pompo- miy á ti, y la de Seyo à mi, á ti, y á Ticio, escribe Pomponio, que puede aceptarse entre los tres nius scribit . un sólo juicio . § 5. Item si plures hereditates inter nos communes sunt, possumus de una familiae erciscundae iudicium experiri. § 5. Asimismo , si muchas herencias nos son comunes, podemos promover respecto de una sola el juicio de partición de herencia. § 6. Si el testador tenía alguna cosa en común § 6. Si testator rem communem cum extraneo habebat , sive rei suae partem alicui legavit, aut con un extraño, ó si legó á alguien parte de su heres ante iudicium familiae erciscundae acce- propia cosa, ó si el heredero enajenó su parte an- ptum partem suam alienavit, ad officium iudicis pertinet, ut eam partem, quae testatoris fuit, ali- tes de aceptado el juicio de partición de herencia, corresponde al ministerio del juez, que mande que aquella parte, que fué del testador, sea en- cui iubeat tradi . tregada á alguno. § 7. Quod pro emtore vel pro donato, puta, coheres possidet, in familiae erciscundae iudicium venire negat Pomponius . § 8. Idem scribit, quum ego et tu heredes Titio extitissemus, si tu partem fundi, quem totum hereditarium dicebas, a Sempronio petieris, et victus fueris, mox eandem partem a Sempronio emero, et traditus mihi fuerit, agente te familiae erciscundae iudicio non veniet non solum hoc, quod pro herede possidetur, sed nec id, quod pro emtore. Quum enim per iudicem priorem appa- ruit, totam (2) non esse hereditatis, quemadmodum in familiae erciscundae iudicium veniat? § 7. Niega Pomponio, que se comprenda en el juicio de partición de herencia lo que el coheredero posee acaso por titulo de compra ó de donación. § 8. Escribe el mismo, que si yo y tú fuésemos herederos de Ticio, si tú hubieres reclamado á Sempronio parte de un fundo, que decías que todo era de la herencia, y hubieres sido vencido, y después hubiere yo comprado á Sempronio lamisma parte, y me fuere entregado el fundo, ejercitando tú la acción de partición de herencia, no sólo no se comprenderá lo que se posee como heredero, sino tampoco lo que como comprador. Porque ha- biéndose declarado por el primerjuez, que toda la cosa no era de la herencia, ¿cómo se comprenderá en el juicio de partición de herencia? § 9. An ea stipulatio, qua singuli heredes in solidum habent actionem, veniat in hoc iudicium, § 9. Dúdase si aquella estipulación, por la que cada heredero tiene acción por el todo, se com- dubitatur- veluti si is, qui viam, iter, actum (3) prenderá en este juicio, por ejemplo, si hubiere stipulatus erat, decesserit-, quia talis stipulatio fallecido el que había estipulado servidumbre de per legem duodecim tabularum non dividitur, camino, de paso, ó de conducción-, porque tal quia nec potest. Sed verius est, non venire eam estipulación no se divide por la leyde las Doce in iudicium, sed omnibus in solidum competere Tablas, pues ni aun puede dividirse. Pero es más actionem, et si non praestetur via, pro parte he- verdadero que no se la comprende en el juicio, reditaria condemnationem fieri oportet . sino que a todos les compete acción por el todo, y si no se prestara la servidumbre de camino, debe § 10. Contra, si promissor viae decesserit pluribus heredibus institutis, nec dividitur obliga- tio, nec dubium est, quin duret, quoniam viam hacerse condena a favor de cada porción de la herencia . § 10. Por el contrario, si el prometedor de la servidumbre de camino hubiere fallecido, habien- do instituido muchos herederos, ni se divide la promittere et is potest, qui fundum non habet; obligación, ni es dudoso que subsiste, porque pueigitur quia singuli in solidum tenentur, officio de prometer servidumbre de camino aun el que iudicis cautiones interponi debent (4), ut, si quis no tiene fundo; así, pues, como cada uno está obli- (1) Taur.; iudicio, Fl. según antigua corrección, Br. (2) rem, inserta Hal. (3) Hal.; actus, Fl. (4) Vulg.; debere, Fl.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 561a8mio4q77eq0qwdge9duk9judadb 104 82009 264951 2026-05-08T07:05:18Z Jhhhimmmy 32247 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'DIGESTO .- LIBRO X : TÍTULO II ex his conventus litis aestimationem praestiterit, id pro parte a ceteris consequatur. 619 gado por el todo, por ministerio del juez deben interponerse cauciones, para que si demandado in solidum committitur stipulatio, ne unius fa- alguno de estos hubiere pagado la estimación del litigio, esto lo recobre de los demás á prorrata. § 11. Lo mismo se ha de decir, también si el testador hubiere legado una servi... 264951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>DIGESTO .- LIBRO X : TÍTULO II ex his conventus litis aestimationem praestiterit, id pro parte a ceteris consequatur. 619 gado por el todo, por ministerio del juez deben interponerse cauciones, para que si demandado in solidum committitur stipulatio, ne unius fa- alguno de estos hubiere pagado la estimación del litigio, esto lo recobre de los demás á prorrata. § 11. Lo mismo se ha de decir, también si el testador hubiere legado una servidumbre de camino . § 12. También en aquella estipulación se ha de mirar por los coherederos, si el testador habia prometido que ni por si, ni por su heredero se haria de modo que no se pudiera pasar y conducir; porque impidiéndolo uno, se incurre en la totali- ctum ceteris damnosum sit . dad de la pena de la estipulación, para que el he- § 11. Idem dicendum est, et si testator viam legaverit. § 12. In illa quoque stipulatione prospiciendum est coheredibus, si testator promiserat, neque per se, neque per heredem suum fieri, quominus ire, agere possit; quoniam uno prohibente cho de uno solo no sea perjudicial á los demás . § 13. - Idem iuris est in pecunia promissa a § 13. El mismo derecho hay respecto a la can- testatore, si sub poena promissa sit; nam licet tidad de dinero prometida por el testador, si hu- haec obligatio dividatur per legem duodecim ta- biera sido prometida bajo pena; porque aunque bularum, tamen, quia nihilum prodest ad poenam por la ley de las Doce Tablas se divida esta obli- evitandam partem suam solvere, sive nondum so- gación, sin embargo, como para evitar la pena en nada aprovecha que uno pague su parte, si luta est pecunia, nec dies venit, prospiciendum est per cautionem, ut de indemnitate caveat, per quem factum fuerit, ne omnis pecunia solveretur, aut ut caveat, se ei, qui solidum solverit, partem praestiturum; sive etiam (1) solvit unus univer- sam pecuniam, quam defunctus promisit (2), ne poena committeretur, familiae erciscundae iudicio a coheredibus partes recipere poterit . aun no se pagó la cantidad, y no venció el térmi- no, se ha de procurar por medio de caución, que dé seguridad de indemnidad aquel por quien se hubiere hecho que no se pagase toda la cantidad, ó que dé caución de que él pagará su parte al que hubiere pagado la totalidad; y si también uno pagó toda la suma, que el difunto prometió, para que no se incurriese en lapena, podrá recibir de uicio de partición los coherederos las partes en el juicio de herencia . § 14. Idem observatur in pignoribus solvendis (3) , nam nisi (4) universum, quod debetur, offeretur, iure pignus creditor vendere potest . § 14. Lo mismo se observa respecto á la redención de prendas, porque si no se ofreciera todo lo que se adeuda, con derecho puede el acreedor Si unus ex coheredibus noxali iudicio vender la prenda. § 15. Si uno de los coherederos hubiere defen- servum hereditarium defenderit , et litis aestimationem obtulerit, quum hoc expediret, id pro parte hoc iudicio consequetur (5) . Idem est, et si unus legatorum nomine caverit, ne in possessionem mitterentur (6), et omnino quae pro parte expediri non possunt, si unus cogente necessitate fecerit, familiae erciscundae iudicio lo- dido en juicio noxal á un esclavo de la herencia, y hubiere ofrecido la estimación del litigio, porque esto conviniese, en este juicio obtendrá á prorrata lo pagado. Lo mismo es también si sólo uno hubiere dado caución por razón de los legados, para que los legatarios no fuesen puestos en posesión, y en general, si apremiando la necesidad sólo uno hubiere hecho cosas que no pueden § 15. cus est . ejecutarse en parte, ha lugar al juicio de partición de herencia . partem causam habuit gerendi; et ideo negotio- § 16. El coheredero debe responder respecto á una cosa de la herencia no solamente del dolo, sino también de la culpa, porque con el coheredero no contratamos, sino que con él concurrimos ; mas no debe prestar la diligencia que un diligente padre de familia, porque él por razón de su rum gestorum ei actio non competit. Talem igi- parte tuvo titulo para administrar; y por lo tanto, tur diligentiam praestare debet, qualem in suis rebus . Eadem sunt, si duobus res legata sit; nam et hos coniunxit ad societatem non consensus , no le compete la acción de gestión de negocios. Debe, pues, prestar la misma diligencia que en sus propias cosas . Lo mismo es , si á dos hubiera sido legada una cosa; porque también á éstos los § 16. Non tantum dolum, sed et culpam in re hereditaria praestare debet coheres, quoniam cum coherede non contrahimus, sed incidimus in eum; non tamen diligentiam praestare debet, qualem diligens paterfamilias , quoniam hic propter suam sed res . functo legatario aliquis ex heredibus legatarii unió ensociedad, no el consentimiento, sinolacosa. § 17. Si habiéndose legado un esclavo indeterminado, y habiendo fallecido después el legata- non consentiendo impedierit legatum, is, qui impedit, hoc iudicio ceteris, quanti intersit eorum , damnabitur. Idem est, si e contrario unus ex heredibus, a quibus generaliter homo legatus est, quem ipsi elegerint, noluerit consentire, ut prae- rio, uno de los herederos del legatario impidiere el legado no consintiendo, este, que lo impidió, será condenado en este juicio a favor de los demás en cuanto á éstos les interese. Lo mismo es, si, por el contrario, uno de los herederos, á cargo de § 17. Si incerto homine legato, et postea de- stetur, quem solvi omnibus expediebat, et ideo quienes en general se legó el esclavo, que ellos conventi a legatario iudicio pluris damnati fue- mismos eligieren, no hubiere querido consentir que se diese el que á todos convenia que se entre- rint. gara, y por ello, demandados por el legatario á juicio, hubieren sido condenados en más. (1) (2) (3) (4) iam, Hal. Hal. Vulg.; promittit, Fl. luendis, al márgen interior del códice Fl. Taur.; si, Fl. según reciente corrección, Br. (5) Hal. Vulg.; consequatur, Fl. (6) mitteretur, Hal. Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 9bae895gjgmpvis8caz1lgqd3gymh1q 104 82010 264952 2026-05-08T07:05:37Z Jhhhimmmy 32247 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '620 DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II § 18. Item culpae nomine tenetur, qui, quum ante alios ipse adiisset hereditatem, servitutes praediis hereditariis debitas passus est non utendo amitti . § 19. Si filius, quum patrem defenderet, condemnatus solverit vel vivo eo, vel post mortem, potest aequius dici, habere petitionem (1) a coherede in familiae erciscundae iudicio (2) . § 18. También se obliga por razón de culpa, el que, habiendo adi... 264952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>620 DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II § 18. Item culpae nomine tenetur, qui, quum ante alios ipse adiisset hereditatem, servitutes praediis hereditariis debitas passus est non utendo amitti . § 19. Si filius, quum patrem defenderet, condemnatus solverit vel vivo eo, vel post mortem, potest aequius dici, habere petitionem (1) a coherede in familiae erciscundae iudicio (2) . § 18. También se obliga por razón de culpa, el que, habiendo adido la herencia antes que los demás , permitió que se perdieran por el no usolas servidumbres debidas á los predios de la herencia. § 19. Si condenado un hijo, defendiendo á su padre, hubiere pagado, ó viviendo éste, ó después de su muerte, puede decirse que es más equitativo, que tiene derecho a reclamar contra el coheredero en el juicio de partición de herencia . § 20. Iudex familiae erciscundae nihil debet indivisum relinquere . debe dejar nada indiviso. § 21.- Item curare debet, ut de evictione caveatur his , quibus adiudicat . § 21. También debe cuidar de que se dé caución de evicción á aquellos á quienes hace las ad- § 20.-El juez de la partición de herencia no judicaciones . § 22. Si pecunia, quae domi relicta non est, per praeceptionem relicta sit, utrum universa a coheredibus praestanda sit, an pro parte heredi- taria, quemadmodum si pecunia in hereditate relicta esset, dubitatur; et magis dicendum est, ut id praestandum sit, quod praestaretur, si pecunia esset inventa . 26. [27. ] GATUS libro VII. ad Edictum provinciale . § 22.-Dúdase si la cantidad que no se dejó en la casa, hubiera sido dejada por legado prelativo, ha de ser pagada integra por los coherederos, ó según su porción hereditaria, como si la cantidad se hubiese dejado en la herencia; y más bien se ha de decir, que se ha de pagar lo que se pagaria, si se hubiese encontrado aquella cantidad de dinero. 26. [ 27. ] GAYO ; Comentarios al Edicto provin- Officio autem iudicis convenit, iubere cial, libro VII.-Mas corresponde al ministerio del rem hereditariam venire unam pluresve, pecuniamque ex pretio redactam ei numerari, cui le- juez mandar que se venda una ó muchas cosas de la herencia, y que el dinero percibido de su pre- gata sit. cio se entregue a aquel a quien fué legado . 27. [28.] PAULUS libro XXIII. (3 ) ad Edictum. In hoc iudicio condemnationes et absolu- 27. [28.] PAULO; Comentarios al Edicto, libro XXIII.- En este juicio las condenaciones y las ab- tiones in omnium persona (4) faciendae sunt; et soluciones se han de hacer respecto a la persona ideo si in alicuius persona omissa sit damnatio, in ceterorum quoque persona quod fecit iudex, non valebit, quianon potest ex uno iudicio res iudicata in partem valere, in partem non valere. de todos ; y por esto, si se hubiera omitido la condenación respecto á la persona de cualquiera, no será válido tampoco respecto á la persona de los demás lo que hizo el juez, porque la cosa juzgada en virtud de un solo juicio no puede valer en parte, y no ser válida en otra parte. 28. [29. ] GAIUS libro VII. ad Edictum provinciale. 28. [ 29. ] GAYO ; Comentarios al Edicto provin- Rem pignori creditori datam si per cial, libro VII.- Si el testador hubiere legado pre- praeceptionem legaverit testator, officio iudicis continetur, ut ex communi pecunia luatur, eam- lativamente la cosa dada en prenda á un acreedor, corresponde al ministerio del juez, que sea redi- que ferat is, cui co modo fuerat legata. mida con el dinero común, y que se la lleve aquel á quien de este modo había sido legada. 29. [30. ] PAULUS libro XXIII. ad Edictum.- 29. [30.] PAULO; Comentarios al Edicto, libro Si pignori res data defuncto sit, dicendum est, in XXIII. - Si al difunto se le hubiera dado una familiae erciscundae iudicium venire; sed is, cui cosa en prenda, se ha de decir, que se comprende adiudicabitur, in familiae erciscundae iudicio pro parte coheredi erit damnandus. Nec cavere debet en el juicio de partición de herencia; pero este, á quien se le adjudicare, habrá de ser condenado á coheredi, indemnem eum fore adversus eum, qui favor del coheredero, según su parte, en el juicio pignori dederit, quia pro eo erit (5), ac si hypo- de partición de herencia. Y no debe dar caución al coheredero, de que éste habrá de quedar indemne contra aquel que hubiere dado la prenda, porque será lo mismo que, si pedida por la acción hipotecaria ó Serviana, se hubiera ofrecido la es thecaria vel Serviana actione petita litis aestimatio oblata sit, ut et is, qui obtulerit, adversus dominum vindicantem exceptione tuendus sit. Con- tra quoque, si is heres, cui pignus adiudicatum est, velit totum reddere (6), licet debitor nolit, audiendus est. Non idem dici potest, si alteram partem creditor emerit; adiudicatio enim necessaria est, emtio voluntaria, nisi si obiiciatur cre- ditori, quod animose licitus est. Sed huius rei ratio habebitur, quia quod creditor egit, pro eo habendum est, ac si debitor per procuratorem egisset, et eius, quod propter necessitatem impendit, ultro etiam est actio (7) creditori. timación del litigio, para que también el que la hubiere ofrecido, haya de ser amparado con excepción contra el dueño que la vindica. Ytambién, por el contrario, si el heredero a quien se adjudicó la prenda, quisiera devolverla integra, aunque el deudor no quiera, ha de ser oido. No puede decirse lo mismo, si el acreedor hubiere comprado la otra parte; porque la adjudicación es necesaria, yvoluntaria la compra, á no ser que se objetara al acreedor, que sin reparar en el precio pujó en (1) repetitionem, Vulg. (2) in familiae erciscundae iudicio, omítelas la Vulg. la licitación. Pero se tendrá cuenta de esto, por- (3) XXI. , Hal. que lo que hizo el acreedor se ha de considerar (1) personas, Hal. lo mismo, que si el deudorlo hubiese hecho porme- (5) dedit, Vulg. dio de procurador, y el acreedor tiene acción por (6) reddi, Hal. (7) Así conjetura Br. atendiendo al códice Fl.; etiamulroestetiamacti o ;- impendit, etiam ultro est actio, Taur. loquepornecesidad,y aunvoluntariamente,gastó.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7pkvl9tm8tkkze3fxiigwkq51qnvix6 104 82011 264953 2026-05-08T07:05:52Z Jhhhimmmy 32247 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II 30. [31.] MODESTINUS libro VI. Responsorum . -Fundus mihi communis est (1) pupillae coheredi, in eo fundo reliquiae sunt co conditae, religio ab utriusque patribus (2) debebatur (3) - nam parentes quoque eiusdem pupillae (4) ibi sepulti sunt-; sed tutores distrahere fundum volunt, ego non consentio, sed portionem meam possidere malo, quum universitatem emere non possim, et velim pro meo arbitrio exsequi ius re... 264953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>DIGESTO . - LIBRO X: TÍTULO II 30. [31.] MODESTINUS libro VI. Responsorum . -Fundus mihi communis est (1) pupillae coheredi, in eo fundo reliquiae sunt co conditae, religio ab utriusque patribus (2) debebatur (3) - nam parentes quoque eiusdem pupillae (4) ibi sepulti sunt-; sed tutores distrahere fundum volunt, ego non consentio, sed portionem meam possidere malo, quum universitatem emere non possim, et velim pro meo arbitrio exsequi ius reli- gionis; quaero, an recte arbitrum communi dividundo ad hunc fundum partiendum petam, an etiam is arbiter, qui familiae erciscundae datur, iisdem partibus fungi possit, ut hanc possessio- nem, exemtis ceteris corporibus hereditariis, pro iure cuique nobis partiatur? Herennius Modestinus respondit, nihil proponi, cur familiae erciscundae iudicio addictus (5) arbiter officium suum etiam in eius fundi, de quo agitur, divisionem (6) interponere non possit, sed religiosa loca in iudicium non deduci, eorumque ius singulis heredibus in solidum competere . 621 30. [31.] MODESTINO; Respuestas, libro VI.-Tengo un fundo en común con una pupila coheredera, en cuyo fundo están depositados restos hu- manos, á los que por los padres de ambos se les debia veneracion,-porque también fueron sepultados alli los ascendientes de la mismapupila-; perolos tutores quieren vender el fundo, yo no lo consiento, sino que prefiero poseer mi porción , porque no puedo comprar la totalidad, y querria perseguir conforme a mi voluntad el derecho de religión; pregunto, ¿pediré acaso en razón por la acción de división de cosa común árbitro para la partición de este fundo, é también este árbitro, que se da para la partición de la herencia, podria desempeñar estas mismas funciones, de suerte que nos reparta esta posesión según el derecho de cada cual, quedando exceptuados los demás bienes de la herencia? Herennio Modestino respondió, que no se proponia cosa alguna por la que el árbitro nombrado para el juicio de partición de herencia, no pueda interponer sus funciones también para la división de aquel fundo de que se trata, pero que los lugares religiosos no son comprendidos en el juicio, y que solidariamente compete á cada uno de los herederos el derecho en los mismos . 31. [32.] PAPINIANO; Cuestiones, libro VII.- 31. [32. ] PAPINIANUS libro VII. Quaestionum . -Si servus pignori obligatus luatur ab uno ex heredibus, quamvis postea decedat, officium ta- Si el esclavo dado en prenda fuera redimido por uno de los herederos, aunque después fallezca, men arbitri durat; sufficit enim communionis (7) subsisten, no obstante, las atribuciones del árbi- causa, quae praecessit, quaeque hodie duraret, si tro; porque basta la causa de la comunidad, que res non intercidisset. precedió, y que duraria hoy, si la cosa no hubiese perecido. 32. [33. ] IDEM libro II. Responsorum.- Quae pater inter (8) filios non divisit, post datas actiones vice divisionis ad singulos pro hereditaria portione pertinent, modo si cetera, quae non divisit, in unum generaliter non contulit, vel res datas non sequuntur . 32. [33. ] EL MISMO; Respuestas, libro II.-Las cosas que el padre no dividió entre los hijos , pertenecen á cada uno según su porción de herencia, después de las acciones dadas por via de división, si es que las demás cosas, que no dividió , no las dejó en general a uno solo, ó no son consiguientes à las cosas dadas . Si 33. [34. ] EL MISMO; Respuestas, libro VII.-Si paterfamilias singulis heredibus fundos legando divisionis arbitrio fungi voluit, non aliter partem suam coheres praestare cogetur, quam si vice mutua partem nexu pignoris liberam conse- un padre de familia quiso hacer arbitralmente la división, legando los fundos á cada uno de los herederos , el coheredero no estará obligado á entregar su parte de otro modo, que consiguiendo re- 33. [34.] IDEM libro VII. Responsorum . ciprocamente una parte libre del gravamen de la quatur. prenda. 34. [35. ] IDEM libro VIII. Responsorum.-Servos inter coheredes tempore divisionis aestimatos non emendi, sed dividendi animo pretiis adscri- ptos videri placuit, quare suspensa conditione mortuos tam heredi, quam fideicommissario deperiisse. 35. [36.] IDEM libro XII. Responsorum . - (9) 34. [35.1 EL MISMO; Respuestas, libro VIII.Pareció bien, que los esclavos estimados entre los coherederos al tiempo de la división, se consideren apreciados no con la intención de comprarlos, sino con la de dividirlos, por lo que, muertos estando pendiente la condición, perecen tanto para el heredero, como para el fideicomisario . ditus eorum genero solvi mandavit; an ea prae- 35. [36.] EL MISMO; Respuestas, libro XII.Pomponio Filadelfo entregó, por causa de dote, unos predios à la hija que tenía en su potestad, y mandó que las rentas de ellos se pagaran á su cipua filia retinere possit, quum omnes filios he- yerno; se preguntaba, si podia la hija retenerlos redes instituisset, quaerebatur. Iustam causam retinendae possessionis habere filiam, quoniam pater praedia, de quibus quaerebatur, dotis esse como propios, habiendo aquél instituido heredero Pomponius Philadelphus dotis causa praediafiliae, quam habebat in potestate, tradidit, et re- á todos los hijos. Respondi, que la hija teniajusta causa para retener la posesión, porque el padre (1) et, inserta Hal. (2) utrisque partibus, Hal. Vulg. (6) divisione, Hal. (3) debetur, Vulg. (4) puellae, Hal . (5) aditus, Hal. Vulg. (8) in, Hal. (9) Léese integro este fragmento en los Fragm . Vatic. § 258 Томо І - 79 (7) communis, Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> geaknltnda64u0ibqexj5sivdqp1qm7 104 82012 264954 2026-05-08T07:06:14Z Jhhhimmmy 32247 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '622 DIGESTO .- LIBRO X: TÍTULO II voluit, et matrimonium post mortem quoque patris steterat , respondi; filiam etenim, quae naturaliter agros tenuit, specie dotis, cuius capax fuisset (1), defendi . quiso que sirvieran de dote los predios, de que se trataba, y el matrimonio habia subsistido también después de la muerte del padre; porque la hija, que naturalmente tuvo los predios, se defiende con el título de dote, de que hubiese sido capaz... 264954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>622 DIGESTO .- LIBRO X: TÍTULO II voluit, et matrimonium post mortem quoque patris steterat , respondi; filiam etenim, quae naturaliter agros tenuit, specie dotis, cuius capax fuisset (1), defendi . quiso que sirvieran de dote los predios, de que se trataba, y el matrimonio habia subsistido también después de la muerte del padre; porque la hija, que naturalmente tuvo los predios, se defiende con el título de dote, de que hubiese sido capaz. 36. [37.] PAULUS libro II. Quaestionum. Quum putarem te coheredem meum esse, idque verum non esset, egi tecum familiae erciscundae iudicio, et a iudice invicem adiudicationes et condemnationes factae sunt; quaero, rei veritate cognita utrum condictio invicem competat, an vindicatio, et an aliud in eo, qui heres est, aliud in eo, qui heres non sit, dicendum est? Respondi : qui ex asse heres erat, si, quum putaret se Titium coheredem habere , acceperit cum eo familiae erciscundae iudicium, et condemnationibus factis solverit pecuniam, quoniam ex causa iudicati solvit, repetere non potest. Sed tu videris eo moveri , quod non est iudicium familiae erciscundae, nisi inter coheredes acceptum; sed quamvis non sit iudicium, tamen ad impediendam repetitionem sufficit (2) , quod quis se putat condemna- 36. [37. ] PAULO ; Cuestiones, libro II.-Creyendo yo que tú eras mi coheredero, y no siendo esto verdad, ejercité contra ti la acción de partición de herencia, y por el juez se hicieron reciprocamente las adjudicaciones y las condenaciones; pregunto, conocida la verdad del caso, ¿competerá reciprocamente la condicción, ó la vindicación, tum. Quodsi neuter eorum heres fuit, sed, quasi heredes essent, acceperint familiae erciscundae iudicium, de repetitione idem in utrisque dicendum est, quod diximus in altero (3) . Plane si sine iudice diviserint res , etiam condictionem earum rerum, quae ei cesserunt, quem coheredem esse putavit (4), qui fuit heres, competere dici potest; non enim transactum inter eos intelligi- tur, quum ille coheredem esse putaverit. ó se ha de decir una cosa respecto al que es here- dero, y otra respecto al que no sea heredero? Res- pondi: el que era heredero universal, si creyendo que tenia por coheredero á Ticio, hubiere acepta do contra este el juicio de partición de herencia, y hechas las condenaciones hubiere pagado su importe, puesto que pagó por causa de lo juzgado, no puede reclamarlo . Pero parece que te fundas en que no hay juicio de partición de herencia, sino aceptado entre coherederos; mas aunque no haya juicio, basta, sin embargo, para impedir la repetición, que alguien se cree condenado. Pero si ninguno de ellos fué heredero, sino que, cual si fuesen herederos, hubieren aceptado el juicio de partición de herencia, en cuanto a la repetición se ha de decir respecto á ambos lo mismo que dijimos respecto á uno de ellos. Mas , á la verdad, si hubieren dividido los bienes sin la intervención de juez, puede decirse que compete también la condicción de aquellas cosas, que se cedieron a quien el que fué heredero creyó que era coheredero; porque no se entiende que se transigió entre ellos, porque él hubiere creído que era coheredero . 37. [38.] SCAEVOLA libro XII. Quaestionum. --Qui familiae erciscundae iudicio agit, non con- 37. [38.] SCÉVOLA ; Cuestiones, libro XII.-El que ejercita la acción de partición de herencia, fitetur, adversarium sibi esse coheredem. no confiesa que el adversario sea su coheredero. 38. [39. ] PAULUS libro III. Responsorum. Luciuset Titia fratres emancipati a patre, adul- ti curatores acceperunt; hi communes pecunias 38. [ 39.] PAULO; Respuestas, libro III. - Los hermanos Lucio y Ticia, emancipados por su padre, siendo adultos, recibieron curadores; éstos ex reditibus redactas singulis subministraverunt; suministraron á cada uno las cantidades comunes postea omne patrimonium diviserunt, et post di- percibidas de las rentas; después dividieron todo el patrimonio, y después de la división la herma- visionem Titia soror Lucio fratri suo coepit quaestionem movere, quasi amplius accepisset, quam ipsa acceperat, quum Lucius frater eius non amplius sua portione, imo minus, quam dimidiam consecutus sit; quaero, an Titiae competat adversus fratrem actio? Paulus respondit, secun- dum ea, quae proponuntur, si Lucius non amplius ex reditu praediorum communium accepit, quam pro hereditaria portione ei competeret, nullam sorori eius adversus eum competere actionem . Idem respondit, quum ex decretis alimentis a Praetore amplius fratrem accepisse diceretur, quam sororem, non tamen ultra partem dimidiam. na Ticia comenzó á mover cuestión á su hermano Lucio, cual si hubiese recibido más que ella misma había recibido, no habiendo percibido su hermano Lucio más que su porción, sino antes bien menos de la mitad; pregunto, ¿competerá á Ticia acción contra su hermano? Paulo respondió, que, con arreglo a lo que se propone, si Lucio no reci- bió de la rentade los predios comunes más de lo que le competia por su porción hereditaria, no le competia a su hermana acción alguna contra él. Lo mismo respondió, si se dijera que de los alimentos decretados por el Pretor recibió el hermanomás que su hermana, pero no recibió más de la mitad. 39. [40. ] SCAEVOLA libro I. Responsorum . Ex parte heres institutus causam de totis bonis, quam omnes heredes patiebantur ob inultam mor- 39. [40.] SCÉVOLA; Respuestas, libro I. -Un heredero instituido en parte defendió la causa de tem (5), suscepit, et obtinuit; coheres ab eo par- ban por no haberse vengado la muerte, y obtuvo tem suam petebat, nec partem sumtuum facto- sentencia favorable ; el coheredero le pedia su (1) fuit, Hal. y Fragm. Vatic. § 258. (2) Así la escritura original del códice Fl., Br.; tamen sufficit ad impediendam repetitionem, quod, Taur, según correc- est earum rernm, quae ei cesserunt, quem coheredem esse pu- ción Fl ., Br. fragmento. (3) alterutro, Hal. todos los bienes, que todos los herederos soporta- (4) ei, inserta Hal.- Vulg.: diviserint res: etiam condictio taverint, omitiendo todas las demás palabras hasta el final del (5) ob inultam mortem, omitelas Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mp8lkw9k3zms08sif0f0eutalmgwqte 104 82013 264971 2026-05-08T11:31:42Z Anyela CL 32253 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '18. PAULUS libro XII. ''ad Edictum'' .- Sciendum est, quod in his casibus restitutionis auxilium maioribus damus, in quibus rei duntaxat persequendae gratia queruntur, non quum et lucri faciendi ex alterius poena vel damno auxilium sibi impertiri desiderant. 19. PAPINIANUS libro III. ''Quaestionum'' .- Denique si emtor, priusquam per usum sibi acquireret, ab hostibus captus sit, placet interruptam possessionem postliminio non restitui, quia... 264971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anyela CL" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>18. PAULUS libro XII. ''ad Edictum'' .- Sciendum est, quod in his casibus restitutionis auxilium maioribus damus, in quibus rei duntaxat persequendae gratia queruntur, non quum et lucri faciendi ex alterius poena vel damno auxilium sibi impertiri desiderant. 19. PAPINIANUS libro III. ''Quaestionum'' .- Denique si emtor, priusquam per usum sibi acquireret, ab hostibus captus sit, placet interruptam possessionem postliminio non restitui, quia haec sine possessione non consistit, possessio autem plurimum facti habet, causa vero facti non continetur postliminio; 20. IDEM libro XIII. ''Quaestionum''. - nec utilem actionem ei tribui oportet, quum sit iniquissimum auferre domino, quod usus non abstulit; neque enim intelligitur amissum, quod ablatum alteri non est. 21. ULPIANUS libro XII. ''ad Edictum'' . - Item ait Praetor: «si quis usu suum fecisset, aut, quod non utendo sit amissum, consecutus, actioneve qua solutus ob id, quod dies eius exierit, quum absens non defenderetur » . Quam clausulam Praetor inseruit, ut, quemadmodum succurrit supra scriptis personis , ne capiantur , ita et adversus ipsas succurrit, ne capiant. § 1. Et erit notandum, quod plus Praetor expressit, quum adversus eos restituit, quam quum ipsis subvenit; nam hic non certas personas enumeravit, adversus quas subvenit, ut supra, sed adiecit clausulam, qua omnes , qui absentes non defenduntur, complexus est . § 2 .--Haec autem restitutio locum habet, sive per se, sive per subiectas sibi personas usu acquisierunt, qui absentes non defendebantur; et ita, si nemo eorum erat defensor. Nam si fuit procurator, quum habueris, quem convenias, non debet inquietari. Ceterum si non existebat defensor , aequissimum erat subveniri; eo potius , quod eorum, qui non defenduntur, siquidem latitent, Praetor ex edicto pollicetur in bona eorum mittere, ut, si res exegerit, etiam distrahantur; si vero non latitent, licet non defendantur, in bona tantum mitti . § 3.-Defendi autem non is videtur, cuius se defensor ingerit, sed qui requisitus ab actore, non defensioni defuturus; plenaque defensio accipietur, si et iudicium non detrectetur, et iudicatum solvi satisdetur. 22. PAULUS libro XII . ''ad Edictum'' . — Ergo sciendum est, non aliter hoc Edictum locum habere, quam si amici eius interrogati fuerint, an defendant; aut si nemo sit, qui interrogari potest. Ita enim absens defendi non videtur, si actor<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ljg4spmwhegmgi7xnv2dc01pzhdue0f 264972 264971 2026-05-08T11:37:52Z Anyela CL 32253 264972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anyela CL" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>18. PAULUS libro XII. ''ad Edictum'' .- Sciendum est, quod in his casibus restitutionis auxilium maioribus damus, in quibus rei duntaxat persequendae gratia queruntur, non quum et lucri faciendi ex alterius poena vel damno auxilium sibi impertiri desiderant. 19. PAPINIANUS libro III. ''Quaestionum'' .- Denique si emtor, priusquam per usum sibi acquireret, ab hostibus captus sit, placet interruptam possessionem postliminio non restitui, quia haec sine possessione non consistit, possessio autem plurimum facti habet, causa vero facti non continetur postliminio; 20. IDEM libro XIII. ''Quaestionum''. - nec utilem actionem ei tribui oportet, quum sit iniquissimum auferre domino, quod usus non abstulit; neque enim intelligitur amissum, quod ablatum alteri non est. 21. ULPIANUS libro XII. ''ad Edictum'' . - Item ait Praetor: «si quis usu suum fecisset, aut, quod non utendo sit amissum, consecutus, actioneve qua solutus ob id, quod dies eius exierit, quum absens non defenderetur » . Quam clausulam Praetor inseruit, ut, quemadmodum succurrit supra scriptis personis , ne capiantur , ita et adversus ipsas succurrit, ne capiant. § 1. Et erit notandum, quod plus Praetor expressit, quum adversus eos restituit, quam quum ipsis subvenit; nam hic non certas personas enumeravit, adversus quas subvenit, ut supra, sed adiecit clausulam, qua omnes , qui absentes non defenduntur, complexus est . § 2 .--Haec autem restitutio locum habet, sive per se, sive per subiectas sibi personas usu acquisierunt, qui absentes non defendebantur; et ita, si nemo eorum erat defensor. Nam si fuit procurator, quum habueris, quem convenias, non debet inquietari. Ceterum si non existebat defensor , aequissimum erat subveniri; eo potius , quod eorum, qui non defenduntur, siquidem latitent, Praetor ex edicto pollicetur in bona eorum mittere, ut, si res exegerit, etiam distrahantur; si vero non latitent, licet non defendantur, in bona tantum mitti . § 3.-Defendi autem non is videtur, cuius se defensor ingerit, sed qui requisitus ab actore, non defensioni defuturus; plenaque defensio accipietur, si et iudicium non detrectetur, et iudicatum solvi satisdetur. 22. PAULUS libro XII . ''ad Edictum'' . — Ergo sciendum est, non aliter hoc Edictum locum habere, quam si amici eius interrogati fuerint, an defendant; aut si nemo sit, qui interrogari potest. Ita enim absens defendi non videtur, si actor {{small|(1) Vulg.; ''constitit'', Fl. según la costumbre.}} {{small|(2) XII., Hal.}} {{small|(3) ''dominium'', Hal. Vulg.}} {{small|(4) ''oblatum'', Vulg.}} {{small|(5) ''quid'', insertan Hal. Vulg.}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> jxnurrmkwa2t4yhxr459kyef4ek1w8h 264973 264972 2026-05-08T11:39:36Z Anyela CL 32253 264973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anyela CL" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>18. PAULUS libro XII. ''ad Edictum'' .- Sciendum est, quod in his casibus restitutionis auxilium maioribus damus, in quibus rei duntaxat persequendae gratia queruntur, non quum et lucri faciendi ex alterius poena vel damno auxilium sibi impertiri desiderant. 19. PAPINIANUS libro III. ''Quaestionum'' .- Denique si emtor, priusquam per usum sibi acquireret, ab hostibus captus sit, placet interruptam possessionem postliminio non restitui, quia haec sine possessione non consistit, possessio autem plurimum facti habet, causa vero facti non continetur postliminio; 20. IDEM libro XIII. ''Quaestionum''. - nec utilem actionem ei tribui oportet, quum sit iniquissimum auferre domino, quod usus non abstulit; neque enim intelligitur amissum, quod ablatum alteri non est. 21. ULPIANUS libro XII. ''ad Edictum'' . - Item ait Praetor: «si quis usu suum fecisset, aut, quod non utendo sit amissum, consecutus, actioneve qua solutus ob id, quod dies eius exierit, quum absens non defenderetur » . Quam clausulam Praetor inseruit, ut, quemadmodum succurrit supra scriptis personis , ne capiantur , ita et adversus ipsas succurrit, ne capiant. § 1. Et erit notandum, quod plus Praetor expressit, quum adversus eos restituit, quam quum ipsis subvenit; nam hic non certas personas enumeravit, adversus quas subvenit, ut supra, sed adiecit clausulam, qua omnes , qui absentes non defenduntur, complexus est . § 2 .--Haec autem restitutio locum habet, sive per se, sive per subiectas sibi personas usu acquisierunt, qui absentes non defendebantur; et ita, si nemo eorum erat defensor. Nam si fuit procurator, quum habueris, quem convenias, non debet inquietari. Ceterum si non existebat defensor , aequissimum erat subveniri; eo potius , quod eorum, qui non defenduntur, siquidem latitent, Praetor ex edicto pollicetur in bona eorum mittere, ut, si res exegerit, etiam distrahantur; si vero non latitent, licet non defendantur, in bona tantum mitti . § 3.-Defendi autem non is videtur, cuius se defensor ingerit, sed qui requisitus ab actore, non defensioni defuturus; plenaque defensio accipietur, si et iudicium non detrectetur, et iudicatum solvi satisdetur. 22. PAULUS libro XII . ''ad Edictum'' . — Ergo sciendum est, non aliter hoc Edictum locum habere, quam si amici eius interrogati fuerint, an defendant; aut si nemo sit, qui interrogari potest. Ita enim absens defendi non videtur, si actor (1) Vulg.; ''constitit'', Fl. según la costumbre.}} (2) XII., Hal.}} (3) ''dominium'', Hal. Vulg.}} (4) ''oblatum'', Vulg.}} (5) ''quid'', insertan Hal. Vulg.}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> huagyrzq5j67c1dt2xv5a7den9rljam 264974 264973 2026-05-08T11:40:24Z Anyela CL 32253 264974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anyela CL" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>18. PAULUS libro XII. ''ad Edictum'' .- Sciendum est, quod in his casibus restitutionis auxilium maioribus damus, in quibus rei duntaxat persequendae gratia queruntur, non quum et lucri faciendi ex alterius poena vel damno auxilium sibi impertiri desiderant. 19. PAPINIANUS libro III. ''Quaestionum'' .- Denique si emtor, priusquam per usum sibi acquireret, ab hostibus captus sit, placet interruptam possessionem postliminio non restitui, quia haec sine possessione non consistit, possessio autem plurimum facti habet, causa vero facti non continetur postliminio; 20. IDEM libro XIII. ''Quaestionum''. - nec utilem actionem ei tribui oportet, quum sit iniquissimum auferre domino, quod usus non abstulit; neque enim intelligitur amissum, quod ablatum alteri non est. 21. ULPIANUS libro XII. ''ad Edictum'' . - Item ait Praetor: «si quis usu suum fecisset, aut, quod non utendo sit amissum, consecutus, actioneve qua solutus ob id, quod dies eius exierit, quum absens non defenderetur » . Quam clausulam Praetor inseruit, ut, quemadmodum succurrit supra scriptis personis , ne capiantur , ita et adversus ipsas succurrit, ne capiant. § 1. Et erit notandum, quod plus Praetor expressit, quum adversus eos restituit, quam quum ipsis subvenit; nam hic non certas personas enumeravit, adversus quas subvenit, ut supra, sed adiecit clausulam, qua omnes , qui absentes non defenduntur, complexus est . § 2 .--Haec autem restitutio locum habet, sive per se, sive per subiectas sibi personas usu acquisierunt, qui absentes non defendebantur; et ita, si nemo eorum erat defensor. Nam si fuit procurator, quum habueris, quem convenias, non debet inquietari. Ceterum si non existebat defensor , aequissimum erat subveniri; eo potius , quod eorum, qui non defenduntur, siquidem latitent, Praetor ex edicto pollicetur in bona eorum mittere, ut, si res exegerit, etiam distrahantur; si vero non latitent, licet non defendantur, in bona tantum mitti . § 3.-Defendi autem non is videtur, cuius se defensor ingerit, sed qui requisitus ab actore, non defensioni defuturus; plenaque defensio accipietur, si et iudicium non detrectetur, et iudicatum solvi satisdetur. 22. PAULUS libro XII . ''ad Edictum'' . — Ergo sciendum est, non aliter hoc Edictum locum habere, quam si amici eius interrogati fuerint, an defendant; aut si nemo sit, qui interrogari potest. Ita enim absens defendi non videtur, si actor<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ljg4spmwhegmgi7xnv2dc01pzhdue0f